Read the book: «Словарь методов психодиагностики и психотерапии на трёх языках»
ВВЕДЕНИЕ
Психодиагностика и психотерапия – взаимосвязанные, но решающие разные задачи области психологии и медицины. Психодиагностика помогает оценивать когнитивные, эмоциональные и личностные особенности человека, а психотерапия объединяет подходы и техники, направленные на понимание и изменение психологических трудностей. В обеих областях особенно важно точно различать смысл терминов, возможности методов и пределы их применения.
Настоящий словарь объединяет 449 терминов в четыре крупные тематические части: основные психодиагностические тесты и опросники; защитные механизмы психики; когнитивные искажения; методы и направления психотерапии. Материал охватывает широкий круг тем – от тестов интеллекта, нейропсихологического скрининга, личностных и клинических шкал до психоаналитических, когнитивно-поведенческих, гуманистических, групповых, телесных и природно-ориентированных подходов.
Наряду с современными стандартизованными инструментами в словарь включены исторические, спорные и недостаточно подтверждённые методы. Их присутствие не означает признания всех подходов равноценными или рекомендации к применению. Напротив, там, где это необходимо, в определениях специально указаны научный статус метода, ограничения его интерпретации или недостаточность доказательной базы.
Книга построена в формате параллельного казахского, русского и английского текста. Такой формат позволяет сопоставлять профессиональную терминологию трёх языков, облегчает работу с международной литературой и помогает расширять профессиональный словарь в области психологии, психодиагностики и психотерапии.
Словарь предназначен для образовательных и справочных целей. Результат психодиагностического теста сам по себе не является клиническим диагнозом, а краткое описание психотерапевтического метода не служит инструкцией для самостоятельного применения. Профессиональная оценка всегда требует учитывать конкретную ситуацию, индивидуальные особенности человека, валидность методики и квалификацию специалиста.
БІРІНШІ БӨЛІМ. НЕГІЗГІ ПСИХОДИАГНОСТИКАЛЫҚ ТЕСТТЕР МЕН САУАЛНАМАЛАРЧАСТЬ ПЕРВАЯ. ОСНОВНЫЕ ПСИХОДИАГНОСТИЧЕСКИЕ ТЕСТЫ И ОПРОСНИКИPART ONE. MAJOR PSYCHODIAGNOSTIC TESTS AND QUESTIONNAIRES
I. Зият, даму және оқу жетістіктері тесттері / I. Тесты интеллекта, развития и учебных достижений / I. Intelligence, Developmental, and Achievement Tests
1. Шкалы интеллекта Стэнфорд-Бине / Stanford - Binet Intelligence Scales
қаз. Жалпы зиятты және жекелеген когнитивтік қабілеттерді, соның ішінде пайымдау, білім, жұмыс жады мен көру-кеңістіктік ақпаратты өңдеуді бағалауға арналған, жеке жүргізілетін жас ерекшелігіне негізделген шкалалар. Нәтижелер жас, тіл, білім деңгейі және тексеру жағдайлары ескеріле отырып түсіндіріледі.
рус. Индивидуальные возрастные шкалы для оценки общего интеллекта и отдельных когнитивных способностей, включая рассуждение, знания, рабочую память и зрительно-пространственную обработку. Результаты интерпретируют с учетом возраста, языка, образования и условий обследования.
англ. Individually administered age-based scales for assessing general intelligence and specific cognitive abilities, including reasoning, knowledge, working memory, and visual-spatial processing. Results are interpreted in light of age, language, education, and testing conditions.
2. Шкалы интеллекта Векслера (WAIS, WISC, WPPSI) / Wechsler Intelligence Scales (WAIS, WISC, WPPSI)
қаз. Ересектерге, балаларға және мектеп жасына дейінгі балаларға жеке жүргізілетін тесттер тобы. Олар зияттық қызметтің жалпы көрсеткішін және вербалды түсіну, перцептивтік немесе көру-кеңістіктік пайымдау, жұмыс жады мен ақпаратты өңдеу жылдамдығының профилін береді.
рус. Семейство индивидуальных тестов для взрослых, детей и дошкольников, дающих общий показатель интеллектуального функционирования и профиль вербального понимания, перцептивного или зрительно-пространственного рассуждения, рабочей памяти и скорости обработки информации.
англ. A family of individually administered tests for adults, children, and preschoolers that provides an overall estimate of intellectual functioning and a profile of verbal comprehension, perceptual or visual-spatial reasoning, working memory, and processing speed.
3. Прогрессивные матрицы Равена / Raven's Progressive Matrices
қаз. Заңдылықты анықтап, матрицаның жетіспейтін элементін таңдау талап етілетін абстрактілі және индуктивтік пайымдаудың вербалды емес тесті. Ол тілге тәуелділікті азайтады, бірақ мәдени және білім беру ықпалынан толық тәуелсіз емес.
рус. Невербальный тест абстрактного и индуктивного рассуждения, в котором требуется определить закономерность и выбрать недостающий элемент матрицы. Он уменьшает зависимость от речи, но не является полностью свободным от культурного и образовательного влияния.
англ. A nonverbal test of abstract and inductive reasoning in which the examinee identifies a pattern and selects the missing matrix element. It reduces reliance on language but is not entirely free from cultural and educational influences.
4. Культурно-свободный тест интеллекта Кеттелла / Cattell Culture Fair Intelligence Test
қаз. Қатарлар, жіктеу, матрицалар және кеңістіктік қатынастар тапсырмалары арқылы ағымдық интеллектіні бағалайтын вербалды емес әдістеме. Ол тіл мен мектепте алған білімнің ықпалын азайту үшін жасалған, алайда мәдени айырмашылықтарды толық жоя алмайды.
рус. Невербальная методика оценки текучего интеллекта с заданиями на серии, классификацию, матрицы и пространственные отношения. Она создавалась для снижения влияния языка и школьных знаний, однако полностью устранить культурные различия не может.
англ. A nonverbal measure of fluid intelligence using series, classification, matrices, and spatial-relation tasks. It was designed to reduce the influence of language and schooling, although it cannot eliminate cultural differences completely.
5. Батарея оценки детей Кауфмана (KABC) / Kaufman Assessment Battery for Children (KABC)
қаз. Балалардың когнитивтік ақпарат өңдеуін және оқу жетістіктерін бағалауға арналған, жеке жүргізілетін тесттер батареясы. Нәтижелер профилі салыстырмалы күшті және әлсіз жақтарды сипаттауға көмектеседі, бірақ оны даму, оқу және бақылау деректерімен бірге қарастыру қажет.
рус. Индивидуальная батарея для оценки когнитивной обработки и учебных достижений у детей. Профиль результатов помогает описывать сильные и слабые стороны, но должен сопоставляться с данными развития, обучения и наблюдения.
англ. An individually administered battery for assessing cognitive processing and academic achievement in children. The score profile can describe relative strengths and weaknesses but should be integrated with developmental, educational, and observational data.
6. Тесты когнитивных способностей и достижений Вудкока-Джонсона / Woodcock-Johnson Tests of Cognitive Abilities and Achievement
қаз. Когнитивтік қабілеттердің кең ауқымын, оқуды, жазуды, математиканы және басқа оқу дағдыларын бағалауға арналған кешенді тесттер батареялары. Олар білім беру және клиникалық диагностикада бірнеше дереккөзге негізделген бағалаудың бір бөлігі ретінде қолданылады.
рус. Комплексные батареи для оценки широкого круга когнитивных способностей, чтения, письма, математики и других учебных навыков. Используются в образовательной и клинической диагностике как часть многоисточниковой оценки.
англ. Comprehensive batteries assessing a broad range of cognitive abilities, reading, writing, mathematics, and other academic skills. They are used in educational and clinical assessment as part of a multi-source evaluation.
7. Шкалы развития младенцев и детей раннего возраста Бейли / Bayley Scales of Infant and Toddler Development
қаз. Ерте жастағы когнитивтік, тілдік, қимыл-қозғалыстық, әлеуметтік-эмоциялық және бейімделу дамуын стандартталған түрде бағалау әдістемесі. Нәтижелер даму кешеуілдеуінің қаупін анықтауға көмектеседі, бірақ медициналық және пәнаралық тексеруді алмастырмайды.
рус. Стандартизованная оценка раннего когнитивного, языкового, моторного, социально-эмоционального и адаптивного развития. Результаты помогают выявлять риск задержки развития, но не заменяют медицинское и междисциплинарное обследование.
англ. A standardized assessment of early cognitive, language, motor, social-emotional, and adaptive development. Results help identify risk for developmental delay but do not replace medical and interdisciplinary evaluation.
8. Шкалы адаптивного поведения Вайнленд / Vineland Adaptive Behavior Scales
қаз. Қарым-қатынас, күнделікті өмір дағдылары, әлеуметтену және қимыл-қозғалыс салаларындағы күнделікті қызметті бағалауға арналған сұхбат пен бағалау нысандары. Мәліметтер әдетте ата-аналардан, педагогтерден немесе баланы жақсы білетін басқа адамдардан алынады.
рус. Интервью и рейтинговые формы для оценки повседневного функционирования в общении, самообслуживании, социализации и двигательной сфере. Сведения обычно получают от родителей, педагогов или других информантов.
англ. Interview and rating forms for assessing everyday functioning in communication, daily living, socialization, and motor skills. Information is typically obtained from parents, teachers, or other informants.
9. План диагностического наблюдения при аутизме, второе издание (ADOS-2) / Autism Diagnostic Observation Schedule, Second Edition (ADOS-2)
қаз. Қарым-қатынасты, әлеуметтік өзара әрекеттесуді, ойынды және шектелген не қайталанатын мінез-құлықты стандартталған жартылай құрылымдық бақылау. Бұл аутизм спектрі бұзылыстарын диагностикалаудың маңызды бөлігі, бірақ жеке-дара қолданылмауға тиіс.
рус. Стандартизованное полуструктурированное наблюдение за коммуникацией, социальным взаимодействием, игрой и ограниченными или повторяющимися формами поведения. Оно является важной частью диагностики расстройств аутистического спектра, но не должно использоваться изолированно.
англ. A standardized semi-structured observation of communication, social interaction, play, and restricted or repetitive behavior. It is an important component of autism spectrum assessment but should not be used in isolation.
10. Нейропсихологическая батарея NEPSY-II / NEPSY-II Neuropsychological Battery
қаз. Зейін мен атқарушы функцияларды, тілді, жады мен үйренуді, сенсомоторлық және көру-кеңістіктік үдерістерді, сондай-ақ әлеуметтік қабылдауды бағалауға арналған балалар тесттерінің батареясы. Субтесттер диагностикалық сұраққа сәйкес таңдалады.
рус. Детская батарея для оценки внимания и исполнительных функций, языка, памяти и обучения, сенсомоторных и зрительно-пространственных процессов, а также социального восприятия. Набор субтестов выбирают в соответствии с диагностическим вопросом.
англ. A pediatric battery assessing attention and executive functions, language, memory and learning, sensorimotor and visual-spatial processes, and social perception. Subtests are selected according to the referral question.
11. Школьный тест умственного развития (ШТУР) / School Test of Mental Development (Russian STUR)
қаз. Жасөспірімдердегі ұғымдардың қалыптасуын, логикалық операцияларды және мектеп бағдарламасы мазмұнының меңгерілуін бағалауға арналған ресейлік топтық әдістеме. Көрсеткіштер оқу бағдарламасына, оқыту сапасына және мәдени-тілдік тәжірибеге едәуір тәуелді.
рус. Групповая отечественная методика для оценки сформированности понятий, логических операций и усвоения содержания школьного обучения у подростков. Показатели существенно зависят от программы, качества обучения и культурно-языкового опыта.
англ. A Russian group-administered method for assessing concept formation, logical operations, and mastery of school-taught content in adolescents. Scores depend substantially on curriculum, quality of instruction, and cultural-linguistic experience.
12. Краткий ориентировочный тест (КОТ) / Brief Orientation Test (Russian KOT)
қаз. Вербалды, сандық және логикалық тапсырмаларды қамтитын, жалпы оқуға қабілеттілік пен зияттық операциялардың жылдамдығын бағалайтын қысқа топтық тест. Ол алдын ала іріктеуге жарамды, бірақ зиятты жан-жақты бағалауды алмастырмайды.
рус. Краткий групповой тест общей обучаемости и скорости интеллектуальных операций, включающий вербальные, числовые и логические задания. Он пригоден для ориентировочного отбора, но не заменяет развернутую оценку интеллекта.
англ. A brief group test of general learning ability and speed of intellectual operations using verbal, numerical, and logical tasks. It can support preliminary screening but does not replace a comprehensive intelligence assessment.
13. Тест структуры интеллекта Амтхауэра / Amthauer Intelligence Structure Test (IST)
қаз. Жоғары сынып оқушылары мен ересектерге арналған, вербалды, сандық, кеңістіктік және мнемикалық тапсырмаларды қамтитын көпфакторлы тест. Ол зияттық қабілеттердің профилін қалыптастырады және білім беру мен кәсіби іріктеуде жиі қолданылады.
рус. Многофакторный тест для старших подростков и взрослых, включающий вербальные, числовые, пространственные и мнемические задания. Он формирует профиль интеллектуальных способностей и часто применяется в образовательном и профессиональном отборе.
англ. A multifactor test for older adolescents and adults that includes verbal, numerical, spatial, and memory tasks. It yields a profile of intellectual abilities and is often used in educational and occupational selection.
II. Нейропсихологиялық тесттер және когнитивтік скрининг / II. Нейропсихологические тесты и когнитивный скрининг / II. Neuropsychological Tests and Cognitive Screening
14. Краткая шкала оценки психического статуса (MMSE) / Mini-Mental State Examination (MMSE)
қаз. Ересектердің бағдарлануын, есте сақтауын, зейінін, есептеуін, сөйлеуін және конструктивтік дағдыларын қысқаша скринингтік бағалау әдістемесі. Нәтижеге жас, білім деңгейі, тіл және сенсорлық шектеулер әсер етеді; ол өздігінен деменция диагнозын белгілемейді.
рус. Краткий скрининг ориентировки, запоминания, внимания, счета, речи и конструктивных навыков у взрослых. Результат чувствителен к возрасту, образованию, языку и сенсорным ограничениям и сам по себе не устанавливает диагноз деменции.
англ. A brief adult screening measure of orientation, memory, attention, calculation, language, and constructional ability. Scores are affected by age, education, language, and sensory limitations and do not by themselves establish a diagnosis of dementia.
15. Монреальская шкала оценки когнитивных функций (MoCA) / Montreal Cognitive Assessment (MoCA)
қаз. Атқарушы функцияларды, көру-кеңістіктік дағдыларды, зейінді, жадыны, сөйлеуді және бағдарлануды қамтитын жеңіл когнитивтік бұзылыстарды анықтауға арналған қысқа скринингтік әдістеме. Түсіндіру кезінде білім деңгейін, тілді және әдістеменің ресми мақұлданған нұсқасын ескеру қажет.
рус. Краткая методика скрининга легких когнитивных нарушений, охватывающая исполнительные функции, зрительно-пространственные навыки, внимание, память, речь и ориентировку. Интерпретация требует учета образования, языка и утвержденной версии методики.
англ. A brief screening measure for mild cognitive impairment covering executive functions, visual-spatial skills, attention, memory, language, and orientation. Interpretation requires attention to education, language, and the authorized version used.
16. Шкала памяти Векслера (WMS) / Wechsler Memory Scale (WMS)
қаз. Есту және көру жадысын, дереу және кейінге қалдырылған қайта жаңғыртуды, жұмыс жады мен тануды бағалауға арналған, жеке жүргізілетін тесттер батареясы. Нәтижелер зият, зейін және неврологиялық жағдай туралы деректермен бірге қарастырылады.
рус. Индивидуальная батарея для оценки слуховой и зрительной памяти, непосредственного и отсроченного воспроизведения, рабочей памяти и узнавания. Результаты рассматривают вместе с данными интеллекта, внимания и неврологического состояния.
англ. An individually administered battery assessing auditory and visual memory, immediate and delayed recall, working memory, and recognition. Results are interpreted together with intelligence, attention, and neurological findings.
17. Тест зрительной ретенции Бентона / Benton Visual Retention Test
қаз. Геометриялық фигураларды қайта салу барысында көру арқылы қабылдауды, көру жадысын және конструктивтік қателерді бағалайтын әдістеме. Ол нейропсихологиялық диагностикада қолданылады, бірақ қателер профилі белгілі бір ауруға ғана тән емес.
рус. Методика оценки зрительного восприятия, зрительной памяти и конструктивных ошибок при воспроизведении геометрических фигур. Применяется в нейропсихологической диагностике, но профиль ошибок не является специфичным для одного заболевания.
англ. A measure of visual perception, visual memory, and constructional errors in reproducing geometric designs. It is used in neuropsychological assessment, but its error profile is not specific to a single disorder.
18. Тест сложной фигуры Рея-Остеррица / Rey-Osterrieth Complex Figure Test
қаз. Күрделі фигураны көшіріп салу және кейін оны жадыдан қайта салу көру-кеңістіктік ұйымдастыруды, жоспарлауды және көру жадысын бағалауға мүмкіндік береді. Талдауда қорытынды балл ғана емес, тапсырманы орындау стратегиясы да ескеріледі.
рус. Копирование и последующее воспроизведение сложной фигуры позволяют оценивать зрительно-пространственную организацию, планирование и зрительную память. Анализ включает не только итоговый балл, но и стратегию выполнения.
англ. Copying and later recalling a complex figure provides information about visual-spatial organization, planning, and visual memory. Interpretation considers both the final score and the strategy used.
19. Цвето-словесный тест Струпа / Stroop Color and Word Test
қаз. Жазылған сөздің бәсекелес мағынасы жағдайында оның түсін атау тапсырмасы таңдамалы зейінді, ақпаратты өңдеу жылдамдығын және тежегіш бақылауды бағалайды. Көрсеткіштер оқу қабілетіне, көру жағдайына, тілге және жауап берудің жалпы жылдамдығына тәуелді.
рус. Задание на называние цвета при конкурирующем значении написанного слова оценивает избирательное внимание, скорость обработки и тормозный контроль. Показатели зависят от чтения, зрения, языка и общей скорости деятельности.
англ. A color-naming task with competing word meanings that assesses selective attention, processing speed, and inhibitory control. Performance depends on reading ability, vision, language, and general response speed.
20. Тест прокладывания пути (TMT) / Trail Making Test (TMT)
қаз. А бөлімінде тексерілуші сандарды ретімен қосады, ал В бөлімінде сандар мен әріптерді кезектестіріп қосады. Тест көру арқылы іздеуді, ақпаратты өңдеу жылдамдығын, зейінді және зейінді ауыстыруды бағалайды, сонымен қатар қимыл-қозғалыстық және көру шектеулеріне сезімтал.
рус. В части A обследуемый последовательно соединяет числа, а в части B чередует числа и буквы. Тест оценивает зрительный поиск, скорость обработки, внимание и переключение, но чувствителен также к моторным и зрительным ограничениям.
англ. In Part A, the examinee connects numbers in sequence; in Part B, numbers and letters are alternated. The test assesses visual search, processing speed, attention, and set shifting, while also being sensitive to motor and visual limitations.
21. Висконсинский тест сортировки карточек (WCST) / Wisconsin Card Sorting Test (WCST)
қаз. Жасырын сұрыптау ережесін анықтап, оны өзгерту талап етілетін тапсырма абстрактілі ойлауды, ұғым қалыптастыруды және когнитивтік икемділікті бағалау үшін қолданылады. Қателер әртүрлі себептерден туындауы мүмкін және қосымша деректерсіз зақымданудың нақты орналасуын көрсетпейді.
рус. Задание на выявление и смену скрытого правила сортировки используется для оценки абстрактного мышления, формирования понятий и когнитивной гибкости. Ошибки могут возникать по разным причинам и не указывают на конкретную локализацию поражения без дополнительных данных.
англ. A task requiring discovery and shifting of an implicit sorting rule, used to assess abstract reasoning, concept formation, and cognitive flexibility. Errors can have multiple causes and do not indicate a specific lesion location without additional evidence.
22. Тест непрерывной деятельности (CPT) / Continuous Performance Test (CPT)
қаз. Нысаналы стимулдарды анықтауға арналған ұзақ компьютерлік тапсырма. Ол зейіннің тұрақтылығын, өткізіп жіберулерді, қате жауаптарды және жауап беру уақытының өзгергіштігін өлшейді. Зейінді, соның ішінде зейін тапшылығы және гипербелсенділік бұзылысын (ADHD) бағалауда қолданылады, бірақ дербес диагностикалық критерий емес.
рус. Компьютеризированное длительное задание на обнаружение целевых стимулов, измеряющее устойчивость внимания, пропуски, ложные реакции и вариативность времени ответа. Используется при оценке внимания, в том числе при СДВГ, но не является самостоятельным диагностическим критерием.
англ. A computerized sustained task requiring detection of target stimuli and measuring omissions, commissions, and response-time variability. It is used in attention assessment, including ADHD evaluations, but is not a stand-alone diagnostic criterion.
23. Методика запоминания десяти слов А. Р. Лурии / Luria ' s Ten - Word Learning Test
қаз. Сөздер тізімін бірнеше рет ұсынып, дереу және кейінге қалдырылған қайта жаңғыртуды тексеру есту-сөйлеу жадының көлемін, үйрену қисығын, есте сақтау іздерінің тұрақтылығын және интерференцияның ықпалын бағалайды. Нәтижелер сандық және сапалық тұрғыдан түсіндіріледі.
рус. Повторное предъявление списка слов с непосредственным и отсроченным воспроизведением оценивает объем слухоречевой памяти, кривую научения, устойчивость следов и влияние интерференции. Результаты интерпретируют качественно и количественно.
англ. Repeated presentation of a word list with immediate and delayed recall assesses verbal memory span, learning curve, retention, and interference effects. Results are interpreted both quantitatively and qualitatively.
24. Зрительно-моторный гештальт-тест Бендер / Bender Visual-Motor Gestalt Test
қаз. Геометриялық фигуралар жиынтығын көшіріп салу көру-қимыл үйлесімін бағалау үшін және даму деңгейінің немесе нейропсихологиялық қызметтің бағдарлау сынамасы ретінде қолданылады. Суреттерге сүйеніп жасалатын кең ауқымды тұлғалық қорытындылардың психометриялық негізі жеткіліксіз.
рус. Копирование набора геометрических фигур применяется для оценки зрительно-моторной интеграции и как ориентировочная проба развития или нейропсихологического функционирования. Широкие личностные выводы по рисункам психометрически недостаточно обоснованы.
англ. Copying a set of geometric designs is used to assess visual-motor integration and as a developmental or neuropsychological screening task. Broad personality inferences from the drawings are not well supported psychometrically.
