Read the book: «Թէոդորոս Ռշտունի»

Ծերենց
Font::

ԳԼՈՒԽ Ա

Ազնիւ Բարեկամին

ՏՕՔՏՕՌ ՌՈՄԱՆ ՊԱՒԼՈՎԻՉ ՆԱԴԻՐԵԱՆՑԻ

ՆՈՒԻՐԷ ԶԱՅՍ ԵՐԿ

ԾԵՐԵՆՑ

ԳԼՈՒԽ Ա

Փոքրիկ խումբ մը տասը-տասներկու ձիաւորաց, շտապաւ Բագրեւանդայ արեւելեան կողմը` Կ'ոգովիտի հիւսիսը կը դիմէր, ժամանակը երեկոյեանալու մօտ էր, եւ յայտնի կ'երեւար թէ այդ խումբը բաւական հեռուեն կ'ուգար` երբ դիտող աչք մը նկատէր լռութիւնը, որ յոգնածութեան հետեւանք էր, արեւեն այրած կերպարանքները եւ փոշին, որ ամէնուն ըզգեստները կը ծածկէր եւ ձիերուն քրտինքը, որ կը թորէր:

Պատանի մը շքեղ հագուած, գեղեցիկ նժոյգի մը վրայ նստած կը ձիավարէր. իւր կերպարանաց փափկութեան ու գեղեցկութեան հետ տխրութիւն եւ հոգ նկարուած կին երեսին վրայ: Չէր խոսէր, չէր նայէր շուրջը, այլ միայն ճամփան կը շարունակէր: ուր ետեւեն շրշայ պատող խումբը թէ իր սպառազինութենեն, թէ՛ խրոխտ եւ զինուորական կերպեն կը յայտնէր թէ թիկնապահք էին այդ պատանուոյն, որ իշխանազուն մ՚էր:

Աշնան շամանդաղը եւ մուխը միատեղ իջան երկրիս վրայ, երբ մեր խումբին գլխաւորը, որ հիսնամեայ, մեծագլուխ, ցլապարանոց մարդ մ՚էր եւ որ երիտասարդին աջ կողմեն կը ձիավարէր, դարձաւ պատանուոյն եւ հաստ, բայց կամաց ձայնով ըսաւ.

– Ահա Վարդանայ բերդ, լոյսերը կ'երեւանք իշխան, քառորդ մը միայն ճանապարհ ունինք: Կ'երեւի թէ շատ յոգնեցար:

– Յոգնութիւնը հոգ չէ՛, Զաւէն, – պատասխանեց երիտասարդը, – մայրս վախեմ մտատանջութեան մէջ է հիմա:

Դարձեալ լռութիւն յաջորդեց, միայն ձիերու սմբակներու ձայնը կը լսուէր. ձիաւոր մը փոթորկելով գնաց աներեւութացաւ, եւ խումբը փոքրիկ լիճի մը քովեն պտոյտ ընելով եւ ժայռն ի վեր բարձրանալով մեծ դռան մը առջեւ կանգնեցաւ. ձիերը սկսան խխնջել եւ գետինը ծեծէի դռները ճռնչեցին բացուեցան, Վարդանաբերդի գաւիթը ջահերով լուսաւորուեցաւ վայրկենին, պատանին հազիւ թէ իջաւ ձիեն` երիտասարդ սեւազգեստ կին մը տեսնուեցաւ, որ դահլիճին սանդուխին գլուխը կեցուած իրեն կը նայէր: Ի՞նչ կար նորա անբացատրելի նայուածքին մէջ: Այսչափ միայն կարելի է զրուցել, որ զգայուն մօր մը բոլոր սէրը, յոյսը այդ նայուածքին մէջ էր, թէպէտ ամսուան մը հեռաւորութիւն միայն բաժնէր էր այս մայրը զաւկեն: Մայր, որդի իրար դիմեցին, համբոյր, գրկախառնութիւն, «որդեակ», «մայր», «սիրելի», «սիրեցեալ», քանի մը կաթիլ արտասուք զուարթ երեսներու վրայ, եւ ահա այդ քնքուշ երիտասարդ մայրը իր զաւկին ձեռքեն առած` իբրեւ թէ յափշտակելով, մտաւ ներս, անցաւ դահլիճը, տարաւ իր սենեակը, նստաւ եւ նստեցուց քովը, հարցմունքներ իրարու կը յաջորդէին, հազիւ թէ կիսակատար պատասխաններու տեղիք կար. հոն ամէն բանի վրայ կը խօսուէր. ճանապարհին վրայ` թէ վտանգ կա՞ր, թէ Ռշտունեաց Տիկինն ինչպէ՞ս էր, թէ Ոստանին հաւնէ՞ր էր որդին, թէ Վանայ ծովը եւ Վարդանաբերդի լիճը ի՞նչ տարբերութիւն ունէին իրարմէ. վերջապէս յայտնի էր թէ մայր մը կար դորովասիրտ եւ որդի մը, որ իւր մայրը կը պաշտէր: Բայց յանկարծ այս մայրը իբր խոր քունէ արթնացաւ, թողուց զաւկին ձեռքը.

– Սակայն դու, որդեակ Գրիգոր, որ այս ժամուս կը հասնիս, անշուշտ անօթի ես. ձայն չես հանէր, եւ ես` վա՛յ ինձ, որ քեզմով միայն համրացեալ` բոլորովին մոռցայ հարցնել… Աղջկո՜ւնք, – կ'ըսէր նաժիշտներոմէ, – շուտ կերակուր հրամայեցեք…

– Իրաւ, սիրելի մայրիկ, ութ թերեւս աւելի ժամ կայ, որ ոչ հաց եւ ոչ ջուր մտած է բերանս, բայց որ քեզ տեսայ մոռցայ անօթութիւն եւ յոգնածութիւն:

– Ո՜հ, – կ'ըսէր մայրը դարձեալ տեսնելով տղուն փոշին եւ քրտինքը, – շուտ ջուր բերէք, զգեստ բերեք…

Եւ երբ կոնքը աղախին մը գուճս բռնած` ուրիշ մը ջուր կը լցնէր, ինք Տիկին մայրը ձիւնի պէս թեւերը սոթտած փոքրիկ բօթիկ ձեռքերով իր զաւակին գլուխը կը լուանար. ծայրերը ոսկեթել բանուած ղենջակով մը սրբեց մազերը, որդուոյն սիրուն գլուխը իւր ձեռքերուն մէջ` համբոյր մը դրաւ ճակատին, եւ նա մայրենի ձեռքը համբուրեց գգուանօք եւ շնորհակալ սրտիւ:

Երիտասարդը կ'ընթրէր եւ մօր հարցմունքներուն կը պատասխանէր միանգամայն:

– Ռշտունեաց Ոստանը չի բաղդատուի մեր պզտիկ դղեակին եւ լճին հետ, բայց եթէ հոն մեծութիւն, ընդարձակութիւն կը տիրէ, հոս վայելչութիւն մը կայ, որ կը գրաւի, հոն եթէ Սէթայ տիկին ընդարձակ գաւառի մը իշխանուհի կը հրամայէ, կը սաստէ, կը պատժէ, կը փււխէ, միշտ զբաղուած հազիւ թէ կանոնաւոր ժամանակ ունենալով ճաշելու եւ ընթրելու, հոս, Բիւրեղ տիկին լռիկմնջիկ նոյն գործքերն աւելի սահմանափակ գաւառի մը մէջ կը կատարէ եւ մայրաբար:

– Դու, որդեակ, լաւ ըսիր թէ հոն ընդարձակ գաւառ մը կայ կառավարելու, եւ ես կը խոստովանիմ թէ Սէթայի ըրածը կարող չե՛մ ընել: Երբ մենք պզտի եւ տարեկից էինք` նա արդէն իր հասակաւ, իր համարձակութեամբ, գործունէութեամբ, եռանդուն բնաւորութեամբ մեծին եւ փոքրին վրայ տեսակ մը իշխանութիւն կը վարէր իւր հայրենի տան մէջ. առանց Սէթայի խորհուրդ հարցնելու բան մը չէ՛ր կատարուէր տան մէջ, իսկ ես, որ իր փոքր քոյրը կը կարծուէի` կը զարմանայի այդ Ամատունեաց Օրիորդին վրայ, որ շատ անգամ առնացի ծպտեալ եղբայրներուն հետ որսի կ'երթար, ժայռերու, ափափայներու վրայ կը ձիավարէր յանդուգն քան զամեն երիտասարդը, եւ որ զարմանալին է` այսպիսի որսի արշաւանքի մը մէջ Թէոդորոս իրեն հանդիպելով եւ առանց սեռը իմանալու` այդ պատանուոյն հետ սիրով կապուէր էր. ուստի օր մը յանկարծ Ամատունեաց դղեակն երթալով եւ իւր եղբարց հետ տեսութենէ վերջ Սիսակը հարցնելու ելեր էր: Եղբարքը շփոթած էին պատասխանի համար, երբ Սիսակ դարձեալ երեւցեր էր Ռշտունեաց իշխանազունին ծանր եւ լուրջ, եւ ամէն նիւթի վրայ ցոյց տուած էր իր սրամտութիւնը: Թէոդորոս, որ 15 – 16 տարու տղու մը հետ տեսութիւն ընել կը կարծէր` յափշտակուած էր դեռաբոյս հանճարեն, բայց վերջն իմանալով թէ Ամատունեաց Օրիորդն է այդ Սիսակը եւ լաւ գիտնալով իւր հօր` Վահրամ Ռշտունուոյն, խստութիւնը հայրենական աւանդութեանց պահպանութեան մասին, գաղտնի խնդրէր էր Սէթայէ, որ այդ համարձակութիւնքը չափաւոր է, եւ քիչ վերջը ծնողաց հաւանութեամբ ամուսնութիւնը կատարուեցաւ: Ուստի մի՛ զարմանար եւ մի բաղդատէր մեր հակառակ բնաւորութիւնները, ինչպէս քու հայրդ, աստուած լուսաւորէ հոգին, խաղաղասէր, հանդարտ, անկարելի էր բաղդատել Թէոդորոսի բուռն եւ խիստ բնաւորութեան հետ:

– Բայց դարձեալ ուսկի՞ց է, որ Ռշտունեաց ընդարձակ գաւառը եթէ գոհ է իւր Տիկնոջ կառավարութենեն, մեր Կ'ոգովտի գաւառը աւելի գոհ ու երջանիկ է իւր տիրուհուոյն կառավարութենեն:

– Այս նաեւ շատ դիւրին է բացատրէի Սէթայ պարտաւոր է իր Թէոդորոսի պատերազմասէր բնաւորութեան եւ պաշտօնին պիտոյքը հոգալ, զօրք եւ դրամ հասցնել, ո՜յ գիտէ, երբեմն արտաքոյ կարգի յարկեր ձգել երկրին վրայ, երբ մե՛նք` մանաւանդ հօրդ մահուանեն վերջ` կը տեսնես թէ ի՛նչ խնայութեամբ կապրինք… ես կը ճանչեմ Սէթայի բնաւորութիւնը` շատ առատաձեռն է…

– Ո՛չ, մայր իմ, այդ մասին կը սխալիս, Ռշտունեաց Ոստանը` շատ աւելի խնայողութիւն կայ քան թէ հոս. Տիկինը ծեր հազարապետ մը ունի` վերակացու իւր տան` Յուսիկ անուն. մարդ, որ եթէ ագահութիւն բառը չլինէր աշխարհքիս վրայ, կարծող էր ստեղծել. ամէն ոք կը գանգտի նորա դէմ, Տիկինն ինք առաջին, բայց ի՛նչ օգուտ, նա իր ընելիքը կը շարունակէ անխռով:

– Սէթայ ինչպէ՞ս կը համբերէ այդ մարդուն, իշխանը ուրեմն

– Ո՛չ, Սէթայ ինքն այդ մարդը պաշտօնի կարգեր է, եւ թէպէտ ամէն օր հետը կը վիճէ, բայց միշտ կը պահէ, եւ կը զրուցէ նաեւ թէ իր ամենահարկաւոր մարդը Յուսիկն է:

– Կ'երեւայ թէ Սէթայ ինքզինքը կը դաստիարակէ, – ըսաւ Բիւրեղ ծիծաղելով: – Բայց դու ինչպէ՞ս ժամանակդ կ'անցնէիր, Վարդ ինչպէ՞ս տեսար, ես փոքր տղայ զինք ճանչցած եմ:

– Շատ լաւ կորովի պատանի մ՚է, իւր մեծ զուարճութիւնը որսն է, երբեմն իրեն կ'ընկերանայի:

– Ըսել կ'ուզես թէ ակամայ:

– Բնական է, մայրիկ, ես միտքս չե՛մ դրած թէ մարդս միայն լեռները չափելու հայքար է ստեղծ եալ, մարդ ունի նաեւ աննիւթական մաս մը` նիւթականին հետ այն ալ պէտք է յագեցնել:

– Հիմա որ ընթրեցիր, ժամ է երթաս հանգչիս:

– Բայց, մայրիկ, քոյրերս երկուքն էլ քնացա՞ծ են, լաւ՞ են, առոյ ղջ են:

– Երկուքն էլ լաւ եւ հանգիստ են:

– Քեռիս, Կամսարականն ո՞ւր է:

– Քու Վասպուրական երթալեդ երկու-երէք օր վերջը թողուց գնաց Շիրակ, նա գիտես, առանց քեզի չի կրնար ապրիլ: Կ'երեւի թէ Բադրեւանդ իրեն համար անապատ է, երբ դու չի կաս: Հաւանական է թէ վաղը կամ միւս օր կ'ուգայ:

– Ես էլ զինքը շատ կը սիրեմ, բայց կը փափագէի, որ զիս քիչ մը հանգիստ թողուր իւր զինամարզութեամբք եւ քարոզութեամբք, որ միշտ կսկսին` «Մամիկոնեանց եւ Կամսարականաց սերունդի մը այսպէս կը վայելէ լինիլ կամ այդպէս չի վայելէր»:

– Շատ բարի, որդեակ իմ, – ըսաւ մայրը ժպտելով, – կարծեմ թէ երեք օր մը ազատ կրնաս լինիլ մօրեղբօրդ ձեռքեն, դժբախտութիւն մը եթէ կայ, հոն է, որ մայրդ զքեզ ազատ պիտի չի թողու, երբ ամսուան մը հեռաւորութեամբ այնչափ կ'արօտցէր է:

– Այդ դժբախտութիւնը դու լաւ գիտես, սիրելի մայր, թէ իմ երջանկութիւնս է:

Այս ըսելով Գրիգոր մօրը ձեռքը համբոյրներով կը ծածկէր, եւ հրկուքն էլ կը պատրաստուէին ելնելու, երբ ամրոցին մեծ դռան զարկը երեք անգամ բախեց: Գրեթէ կ'էս-գիշէր էր, մայր ու տղայ իրարու երես նայեցան եւ իրենց նայուածքը հարցական մ՚էր թէ ո՞վ կրնար լինիլ այն ժամանակ եկողը:

Նոյն հարցմունքը կրկնուեցաւ նաեւ նոյն միջոցին վարը պահապանաց եւ զօրականաց սենեակներուն մէջ: Զաւէն անձնապահապետը, որ կօշիկները հանած` նստած տեղը մրափելով իր մարսողութիւնը կը կատարէր, ցատկեց շտկուեցաւ եւ իւր երկու խոր եւ փայլուն աչքերը դէպի դուռն սկսան նայիր Դուրսի մեծ դռան պահապաններուն ամէնքը ուշ կը դնէին եկողին կամ եկողներուն հետ կը խոսէին: Զտուեն արագութեամբ սուրը գլխուն վրայեն յափշտակելով դուրս ելաւ եւ դուռը դիմեց:

– Բացէ՛ք, բացէ՛ք, իշխանն է, Հայոց զօրավարը, Թէոդորոս Ռշտունին, – կ'ըսէր դուրսեն ձայն մը:

– Այս ժամանակ ամրոցին դուռը չի բացուիր, – կը պատասխանէր դռնապանը, – ո՛վ կուզէ թող լինի: Վաղն առաւօտ լոյծս աչքով բարի եկաք, հազար բարով:

– Տէ՛, դուք հայ չէ՞ք, քրիստոնեայ չէ՞ք, Հայոց զօրավարը գիշերով դուրս կը ձգէք:

Այս վիճաբանութեան վրայ էին, երբ Զաւէն` դռնապանին քովն եկաւ եւ կամաց ձայնով քանի մը խօսք զրուցեց եւ մթութեան մէջ անհետ եղաւ: Նոյն միջոցին դուրսն էլ լռութիւն հաշորդեց:

Զտուեն շրջան մը ըրտվ բերդին քարաժայռին մէկ կողմը, գաղտնի փոքրիկ դռան մը գնաց եւ ամենայն զգուշութեամբ բացաւ. հոն պահապան մը դնելով ինք անշշունջ ելաւ դուրս եւ իջաւ վար նայելու համար թէ ի՛նչ մարդիկ էին եկողները, տեսաւ քանի մը ձիաւորք, որ կեցէր կը գանգտէին թէ Հայոց զօրավարը անձամբ հասնելով դռները փակ պիտի գտնէր, եւ թէ այդ անծանօթը պատճառ եղած էր զիրենք ի Վարդանաբերդ բերելու: Այս խօսքերը լսելով Զտուեն առանց դանդաղելու դարձաւ մտաւ իւր փոքրիկ դռնեն ներս եւ ամուր աղխելեն վերջ գնաց դռնապանին եւ հրամայեց դռները բանալ անյապաղ:

– Բարո՜վ, բարով, եղբա՛րք, ձեր գալուստը, – ըսաւ Զաւէն, – մի՛ զարմանաք եթէ զգուշութեամբ կը շարժինք այսպիսի ժամանակ, դուք էլ մեր տեղն եթէ լինիք կարծեմ թէ այսպէս պիտի շարժէիք:

– Ճշմարիտ է, եղբայր, ըսածդ, բայց մենք Հայոց զօրավարին անունը ձեզ տուինք, որ ճամփան շեղեց գիշերս հոս օթագայելու համար, եւ այդ` հրաւիրանոք Կամսարական Սուրէն իշխանի մը, որ մեզի հետ ընկերացաւ, – պատասխանեց զօրականաց մէկը, որ աւելի նշանաւորն էր իր ընկերաց մէջ, արեւեն սեւցած երեսովը, փայլուն աչքերովը, վզին ահագին հաստութեամբը:

Զաւէն շուտ մը ներս մարդ ղրկեց իմացնելու համար Թէոդորոսի գալուստը Սուրէնի հետ: Արդէն Տիկինը եւ Գրիգոր պատուհաններէն մտիկ ընելով եւ լսելով այս խօսակցութիւնը, հրամայեցին սպասաւորաց լուսաւորել դահլիճը, երբ ձիոց խխնջիւններու եւ սմբակներու ձայնը, զինուց շառաչիւնը եւ ջահերուն աղօտ լուսին փայլը անսովոր եւ յանկարծական կենդանութիւն տուին Վարդանաբերղի գաւթին, կէս-գիշերուն լռութեան մէջ:

Պալատին ներքին դուռը բացուեցաւ, սպասաւորը ջահեր ձեռվնին եւ Գրիգոր առջեւեն իջան հիւրերը դիմաւորելու, եւ ահա ինքն Հայոց զօրավարը եւ քովեն Սուրէն Կամսարական սանդուխներէն վեր կ'ելնէին:

– Որդեակ Գրիգոր, բարի է գալուստդ, – ըսաւ Սուրէն եւ պատանին համբուրեց, – քեզ այս երեկոյ տեսնելու յոյս չունէի: Ահա այս գիշեր ձեզ երեւելի հիւր մը բերի, տեսնենք ի՞նչ ընդունելութիւն պիտի ընես:

– Ռշտունեաց Տէրը մեր փոքրկութիւնը կը պատուի, ինքն է տանտէրը, ինքն, որ յոյս եւ ապաւէն է բոլոր այ ազգին:

– Յոյս եւ ապաւէն աստուած ինքն է միայն, որդեակ իշխանազուն, – ըսաւ Թէոդորոս իր խոր եւ մեծ հայեցուածքը պատանուոյն վրայ դարձնելով:

Այսպէս մտան մինչեւ մեծ դահլիճը այս երեք անձինք հետեւեալ քանի մը սպասաւորաց եւ թիկնապահաց, ուր վառարանը արդէն փայտերու բոցով կը ճարճատէր եւ կանթեղներու լոյսը կը զօրացնէր: Այդ աշնան ժամանակին գիշերները բաւականին զգալի եւ ցուրտ են Հայաստանի այս կողմերը, եւ Թէոդորոս ախորժ աչօք նայեցաւ այդ բոցոյն եւ մօտեցաւ վայրկեան մը վառարանին:

Իսկ երբ Հայոց զօրավարը թողուց վառարանը եւ դարձաւ` Սուրէն ու Գրիգոր անհետացած էին. իւր թիկնապահաց ակնարկ մը ձգեց, եւ ահա մէկը յառաջացաւ` սաղաւարտն առաւ գլխեն, եւ իւր նշանաւոր գլուխը երեւցաւ: Թէոդորոս Ռշտունեաց Տէրը միջահասակ եւ հազիւ թէ յիսուն տարու մարդ մը կ'երեւար այն ատեն. իւր լայն ճակատը, իւր յօնքերու զօրեղ կամարը, իւր ծանր եւ անխռով նայուածքը, իւր արծուի քիթը, իւր լայն կուրծքը, իւր բոլոր կերպարանաց հզօր համեմատութիւնը, աւելցնենք ասոնց վրայ իւր հակիրճ եւ վճռական խօսակցութիւնը` առաջին ակնարկին յայտնի կ'ընէին նշանաւոր մարդը, որ հրամայելու համար ստեղծուած էր:

Նոքա, որ կը ճանչէին զինքը, գիտէին իւր արդարութեան ոգին, գիտէին իւր քաջասրտութիւնը, գիտէին իւր անդրդուելի հաստատամտութիւնը, իւր հայրենի կրօնից հաւատարմութիւնը, եւ որ հազուագիւտն էր` մեծ եւ պզտի նախարարաց մէջ` գիտէին ժողովյչրդեան վրայ անազատ եւ շինական ժողովրդեան վրայ իւր ունեցած գութը, որ միայն ճշմարիտ հայրենասիրութիւն կրնայ համարուիլ: Շատ անգամ, երբ բարձակից նախարարաց հետ կը խոսէր, կը յիշեցնէր թէ իրենց պարտաւորութիւնը ժողովրդաց հայր եւ պաշտպան լինիլն էր եւ ոչ հարստահարել, թէ աստուած համար պիտի պահանջէր այն անիրաւութեանց, որ հաւասար օտարին` կը գործադրէին զանազան գաւառներու մէջ: Եւ իշխանք, որ զաստուած շատ հեռու կը գտնէին իրենց անզգամութեանց սանձ դնելու համար` Թէոդորոսի երկիւղեն արդարութեամբ կը կառավարէին իրենց վիճակը: Ճշմարիտ հայրենասիրութիւն, որ ոչ զազգը շողոքորթելու եւ ոչ նախատելու մէջն է` կը զգար իւր արդար սիրտը եւ ուղիղ խորհրդածութիւնը. ինք կը տեսնէր եւ լաւ կը հասկնար թէ հայ ազգին թշուառութեան պատճառն զօրաւոր ազգային կառավարութիւն մը չլինելեն եւ նախարարաց անկոպար իշխանութենեն առաջ կ'ուգար, որով երկրին մէջ կատարեալ անիշխանութիւն եւ փոքրիկ բռնաւորներ կը տիրէին, ստրուկք եւ խաղալիք օտարին: Եթէ ինք, որ հանճարի մարդ էր կը ջանար համոզել նախարարաց երեւելիքը միանալ դաշնակցութիւն մը կազմել օտարին բռնութենեն ազատելու հայրենիքը եւ արդարութիւնը թագաւորեցնելու համար, կային այնպիսի թուլամորթ կամ չարակամ կամ կարճատես մարդիկ, որ փախուստ կ'ուտային այդ միաբանութեան կապեն, երկրին տարածութիւնը, լեռներու անջրպէտքը ցցնելով, որոնց Թէոդորոս կը հարցնէր իրաւամբ թէ «ինչպէ՞ս ուրեմն այդ ընդարձակ տարածութեան մէջ` այդ լեռներու բարձրութենեն հայ կրօնք եւ հայ լեզու կրցեր էր ճամփայ գտնել եւ միացնել այդ ժողովուրդները հայ ազգութիւնը կազմելու համար»: Այդ մարդը, որ աչքերը տնկած Սասանեանց հզօր գահույից անկումը գուշակած էր, վասնզի ապականութիւնը եւ փտութիւնը տեսած էր թէ ի՛նչ աստիճանի հասած էին հոն Տիզբոնի մայրաքաղաքին մէջ, այդ մարդը, որ նոյնպէս Կոստանդնուպոլիս նոյն տեսարանը նկատած էր Բիւզանդական խարդախ եւ թունալից կառավարութեան մէջ, եւ հիմա կը տեսնէր Արաբիոյ անապատներէն վայրենի եւ բարբարոս կրօնամոլ ամբոխ մը, որ հազիւ թէ լսելի եղած աշխարհքիս` իբրեւ հրաբուխի բորբոքեալ գետ մը կը դիմէր, կը հասնէր, կը տոչորէր յաջորդաբար Դամասկոս, Եփես, Երուսաղէմ, Հալէպ, Անտիոք, Մեմփիս, Աղեքսանդրիա, Տիզբոն, որ ոչինչ չէր խնայէր, ոչ հասակ, ոչ սեռ, ոչ ալիք, ոչ սրբութիւն եւ ոչ կրօն, եւ որ սոսկալին է, կը տեսնէր ույդ հրեղէն գետը հասած դիզուած Հայաստանի սահմանագլուխը սպառնալից. դառնացեալ կը մտածէր եւ իր բոլոր միտքն ու ջանքը հոն էր, որ այս պատուհասը հեռացնէ իւր հայրենեաց վրայեն: Եւ այս վիճակին դարման տանելու համար Յունաց Սպարապետը գնացեր տեսեր էր Կարին, եւ համոզէր էր զինքը ամենայն քաղցբութեամբ` զօրաւոր փաստերով եւ ապագային ահագին վտանգներն առաջ դնելով թէ պէտք էր շարժիլ եւ շարժիլ ամէն զօրութիւն: Եւ ինք անգործ չի մնալով կը շրջէր գաւառէ գաւառ` կը յորդորէր զամենքը եւ կը զօրացնէր հայկական գունդը:

Այս պտտճառաւ անցէր էր նաեւ Շիրակայ, որ այն ժամանակներ Կամսարականաց կը պատկանէր, եւ ուր Սուրէն իրեն ընկերացեալ զօրաց մեծ մասը Վարդանայ կերտ թողլով` փոքր խումբով Վարդանաբերդ եկած էր Կամսարական իշխանին թախանձանոք, որպէսզի աւելի հանգիստ ըէէ:

Հազիւ թէ սաղաւարտը թողէր էր Թէոդորոս` կապոց մը գիշերային զգեստներ բերին սպասաւորք եւ Հայոց զօրավարը բոլորովփն սպառազինութիւնը թողած առաւ սամոյրը վրան եւ երբ կուզեր տարածուիլ բազմոցին վրայ հանգչելու համար, ներս մտաւ Սուրէն քրոջը հետ միասին: Մամիկոնեան Տիկինը կ'ուգար համառօտ եւ ազնիւ խօսքերով բարի գալուստ մաղթելու Հայոց զօրավարին: Թէոդորոս քաղաքավար եւ քաղցր շնորհակալութիւն յայտնեց իրեն եղած հիւրընկալութեան, մանաւանդ որ ինք միշտ կը յիշէր թէ ինչ սերտ բարեկամութիւն կը կապեր Մամիկոնեան Տիկինը իւր կնոջ հետ:

– Ես շատ ուրախ եմ, Տէր, պատասխանեց Տիկինը, որ Գրիգոր այս վայրկեանիս դառնալով Ռշտունեաց Ոստանեն, ինձ բարի Հուրեր տուաւ ձեր Տիկնոջ եւ զաւակաց վրայ:

– Նո՞ր կ'ուգաս Ոստանեն, որդեակ Գրիգոր, եւ ամէնը ո՞ղջ, առո՞ղջ էին:

– Այո, Տէր, – պատասխանեց Գրիգոր:

– Երկիրս ի՞նչ վիճակի մէջ տեսար, որդեակ:

– Երջանիկ այնքան, որքան ոչ մի տեղ Հայաստանի մէջ:

– Ինչպէս Կ'ոգովտի գաւառը: Երկու-երէք անգամ այս տարուան մէջ անցայ այս տեղաց. եւ միշտ, ինչպէս սովորութիւնս է, գեղերը գիշերեցի. ամէն տեղ տեսայ երջանկութիւն. եւ Մամիկոնեանց Տիկնոջ գովութիւն եւ օրհնութիւն լսեցի այդ բարի եւ պատուական շինականաց բերնեն: Քիչ-քիչ ինձ համոզմունք կը դառնա թէ մենք երջանիկ ընելու համար ժողովուրդը կանանց պէտք է յանձնենք երկրին կառավարութիւնը, եւ միայն պատերազմով զբաղինք, միայն եթէ այն եւս կարէնայինք յաջողութեամբ ի գլուխ հանել:

Եւ այս վերջի խօսքերն այնպիսի տխուր եղանակով մը զրուցուեցան, որ Սուրէն անգամ սկսաւ մտածել թէ ինչ պատասխան պէտք էր տալ: Բարեբախտաբար երկու սպասաւորք փայլուն պղնձէ սեղան մը բերին արծաթեայ սկաւառակներով բեռնաւորեալ, որ զանազան համադամք կը պարունակէին:

Տիկինը քաշուեցաւ գնաց իւր սենեակները, Սուրէն միայն սեղանակից եղաւ իշխանին, որ սակաւապետ եւ չափաւոր ընթրիքը շուտով վերջացուց եւ բարի գիշեր մաղթելով Սուրէնի եւ Գրիգորի իրեն պատրաստուած անկողինը մտաւ զբաղած երկրին պաշտպանութեան խորհրդովք մինչեւ որ քունը հասաւ մտքին եւ մարմնուն հանգիստ տալու համար: Նոյն վիճակին մէջ է նաեւ Գրիգոր, բայց իւր միտքը երկրի պաշտպանութեամբ չէր զբաղէր, այլ Ռշտունեաց Օրիորդին քաղցր պատկերը զինք կը յուզէր:

ԳԼՈՒԽ Բ

Սուրէն Կամսարական քառասնամեայ անձ մ՚էր, թիկնաւէտ, յաջողակ զէնքերու մէջ, կորովի ձեռոք եւ մտօք ինք. Կամսարական զարմին ամենեն փոքր եղբայր լինելով եւ անզաւակ, եւ իւր կինը կորսնցնելով` որ շատ կը սիրէր, գրեթէ թողած էր հայրենի տունը Շիրակ, եւ իւր քրոջ Բիւրեղի վրայ մեծ սէր ունենալով նրա հետ կը բնակուէր Կոգովփտ: Բայց քանի որ Գրիգոր կը մեծնար, իւր` Գրիգորի վյրայ սէրն էլ օրաւուր կը մեծնար: Գրիգոր հանդարտ եւ խելօք էր բնաւորութեամբ, իւր հօրը` Դաւիթ Մամիկոնէի պէս, որ տկար եւ հիւանդոտ լինելով չունէր հայ նախարարաց այդ ընդհանուր եղած զուարճութեանց, որսի, պատերազմի, մականախաղի, պերճութեան եւ անառակութեան սէրը, այլ ընհակառակն իւր մտաւոր կարողութիւնքը մշակելով` ուսմանց եւ գիտութեանց սէր ունէր: Նա նոյնը իւր զաւկին հաղորդէր էր: Վարդանաբերդ հայերէն եւ յունարէն գրոց հարուստ մատենադարան մը ունէր, եւ Մամիկոնեան իշխանին միմիայն ուրախութիւնն էր եւ մխիթարութիւն տեսնել իւր Գրիգոր վարժ եւ յաջողամիտ. ժամանակին գիտութեանց մէջ տարիքեն յառաջադէմ: Իւր պալատը միշտ լեցուն էր գիտնական վարդապետներով եւ աշխարհահած ճամփորդներով. եւ Գրիգոր ուշի-ուշով մտիկ կ'ընէր ամէն խօսակցութիւն, որ նոր էին իրեն համար եւ միտքը կը զօրացնէին: Թէպէտ ծնողքը գոհ էին իրենց զաւկին մտաւոր զարգացմանեն, բայց նոյնը կարելի չէր զրուցել Սուրէնի համար, որ երբ Դաւիթ հոն չէր, կը մտնէր Գրիգորի սենեակը եւ յափշտակելով գրքերն առջեւեն, «Մամիկոնեան պատանուոյ մը համար շատ է եւ բաւական ինչ որ գիտես, քիչ մ՚էլ ուրիշ մարզերու նայինք» ըսելով` սուսերամարտութեան, նիզակախաղութեան եւ ձիամարզութեան կրկնութիւններ ու կը զբաղեցնէր, առանց ուշ դնելու իւր քրոջ դիտողութեանց. շատ անգամ որսի տանելով հետը լեռներ, սարեր, ձորեր հետի կը քալցնէր, եւ երեկոյին, երբ Գրիգոր յոգնած, դադրած, տուն կը դառնար գրեթէ անկարող շարժուելու, ինք Սուրէն առաջինն էր նրա ծնողաց ըսելու թէ «Ահա այսպէս Վարդաններ եւ Վահաններ կը զարգանան եւ կը հասնին, եւ ոչ գրքերու առաջ ժամեր անցնելով»: Իսկ Դաւիթ, որ կը տեսնէր թէ տղան օրաւուր կը զօրանար այդ մարմնամարզութենեն ժպտելով կ'ըսէր. Սուրէն եւ ես առանձին կատարեալ մարդ չենք, ես կարող միտք միայն եմ, նա կարող մարմին միայն է. աստուած տա, որ Գրիգոր երկուքն էլ ունենա:

Սուրէն զօրաւոր կազմուածքի տէր եւ անխռով միտք, վասնզի ներկան` օրը եւ ժամը միայն կը մտածէր սովորաբար, որ ոչ Թէոդորոսի պէս ազգին չափազանց սիրահարն էր, եւ ոչ Գրիգորի պէս Ռշտունեաց Օրիորդին, անկողին եւ քուն մտաւ միանգամայն, եւ երբ արշալոյսին հետ արթնացաւ, դիմեց դահլիճը, տեսաւ, որ Թէոդորոս արդէն չի կար: Սպասաւոր մը թուղթ մը տուաւ իրեն, որ չի լուսացած` սուրհանդակ մը բերած էր Թէոդորոսի, եւ որովհետեւ հրաման էր ո՛ր ժամանակ լինէր ամէն լուր իրեն հաղորդել րոպէին, թիկնապահքը մտէր էին սենեակը եւ աւէր էին թուղթը. Թէոդորոս շուտ մը սպառազինեալ հեծէր էր երթալու եւ Սուրէնի սպասաւորաց մէկուն տալով իր ընդունած թուղթը, մեկնէր էր: Սուրէն կարդաց այդ համառօտ նամակր. – Ատոմ Շահունի առ Թէոդորոս Ռշտունի. «Գիտութիւն լիցի, Հայոց զօրավար, որ յունաց բանակը կը մտնէ մէկ կողմէ, իսկ արաբր երկու զունդ բաժնուած, մէկը Երասխ անցէր է ի Նախջուան, միւս Արտազ մտէր է»:

Վայրկեան մը մտածեց Սուրէն եւ գնաց զգեստները հագաւ, երբ Գրիգորի ուղղուեցաւ` տեսաւ քոյրը, որ զինքը դիմաւորեց, եւ քաղցր ժպտով երկու ձեռները տարածելով` թող չի տալով, որ առաջ անցնի`

– Ո՛չ, – ըսաւ, – Գրիգորը թող որ հանգչի:

– Բայց դու չես գիտէր, որ Թէոդորոս գնացեր է արդէն:

– Ինչպէ՜ս չեմ գիտէր, ես տեսայ նորա երթալը. բայց իմ զաւակս Հայոց զօրավար չէ, պէտք է որ հանգչի` քուն լինի եւ այս տարիքին մէջ զօրանայ:

– Ահա՜ կանանց ամենեն լաւը՛, – գոչեց Սուրէն. – եթէ ձեզի թողուի տղան ճգնաւոր, վարդապետ, շատ-շատ թուլամորթ կաթողիկոս մը պիտի րնէիք… Գիտե՞ս ի՜նչ ժամանակի մէջ ենք, գիտե՞ս թէ վաղր ի՞նչ կրնայ հասնիլ գլուխնիս, ո՛չ դու միայն այն կը մտածես թէ Գրիգոր աչքեդ չի հեռանայ, անհանգիստ չլինի, իւր ամէն կամքը կատարուի: Բայց ես կը մտածեմ, որ Գրիգոր իր խելքով, իր գիտութեամբ ոչ միայն Վարդանաբերդ նստի, Կոգովիտ եւ Բագրեւանդ կառավարէ մօրը պէս եւ մօրը պէս գոհ ընէ այդչափ ով զամենքը` նաեւ Թէոդորոս Ռշտունին, այլ ես կ'ուզեմ, որ լինի աւելի քան այս Ռշտունեաց Տէրը թէ հոգուով եւ թէ մարմնով, ես կուզեմ…

– Գիտեմ քու ամէն զրուցելիքներդ, շատ իրաւունք ունիս, բայց դու այնչափ բարձր կը խօսիս, որ Գրիգոր կրնայ զարթնուլ, ե՛կ իմ սիրելի եղբայրս, եւ ինչ որ պիտի խօսիս իմ սենեակս խոսէ:

Այս ըսելով այդ գեղեցիկ կինը առաւ քաղցր բռնութեամբ եղբօրը ձեռքը եւ տարաւ սենեակը նստէուց. դիմացը կանգնելով եւ ձեռքերը կուրծքին վրայ ծալլելով:

– Հիմա հոս զրուցէ՛ ինչ որ կ'ուզես, բոլոր ուշս քեզի է, – ըսաւ ժպիտը միշտ շրթունքներուն վրայ:

– Ժպտելու ժամանակ չէ, քոյրիկ: – պատասխանեց Սուրէն ձեռքի թուղթը ցցելով եւ կարդալով նամակին վերջի խօսքերը:

– Եթէ յունաց բանակը Բագրեւանդ կը մտնէ` կը նշանակէ թէ մեր պաշտպանութեան կը դիմէ. եթէ Թէոդորոս կը շտապէ եւ կանուխ կը վազէ կ'երթայ կը նշանակէ թէ նախջուանայ կողմը մեր պաշտպանութեան կը դիմէ. եւ այս բանիս համար պէտք է որ ժպտի՞լն էլ արգիլուի:

– Ահա՜ կանանց ամենեն լաւը, – կրկնեց Սուրէն: – Այդ խօսքերով կարծեցիր թէ ինձ պատասխա՞ն տուիր: Այսպիսի վիճակի մէջ բաւակա՞ն է ըսել թէ Թէոդորոս գնաց արաբաց դէմ, եւ մենք պէտք է ոտքերնիս, ձեռքերնիս արածենք անհոգ, անպիտան, դանդաղ նստինք: Այդ մարդր` այդ Թէոդորոս երբ «այդ թուղթը Սուրէնի տուէք» կըսէ, այն կ'իմանայ, որ Սուրէն պէտք է շարժի, առնու Մամիկոնեանց զաւակը եւ դիմէ հոն, ուր արաբր կ'արշաւի, թումբ լինելու համար այդ սոսկալի թշնամուոյն դէմ, որուն առաջ ոչ բաւական ամրութիւն կայ եւ ոչ նուիրական բան մը աշխարհքիս վրայ:

– Բայց այդ Մամիկոնեանց շառաւիղը դեռ տասնեօթ տարու պատանի մ՚է, յոգնած` նոր ճամփէ եկեր է, կէս-գիշերն անցած հազիւ անկողին մտէր է, իւր տարիքին մէջ օրէնք չէ, որ այդ կատաղի գազանաս դէմ հոգին եւ մարմինը վտանգի դնէ եւ իւր հօր տան ծուխը մարէ:

– Շատ կ'ուզէի, որ այս խօսքերը Թէոդորոսի անգամ մը զրուցէիր…

– Ի՞նչ գաղտնիք կամ ամօթ կայ այս խօսքերուս մէջ, որ չի կարէնայի զրուցել. կարծեմ Վարդ երէկ իրիկուն հօրը հետ մէկտեղ չէր եւ չեմ կարծէր թէ վարը զօրականաց հետ ընթրեց, եւ հայրը բռնի մօրը գրկեն առաւ որդին արաբաց դէմ պատերազմելու կամ թումբ շինելու համար:

Այս խօսքերուն երբ Սուրէն սրտնեղութեամբ բերանը բացաւ պատասխանելու, Բիւրեղ առանց ժամանակ տալու «Ահա՜ կանանց ամենեն լաւը», – գոչեց ծիծաղելով եւ նոյն րոպէին փոքրիկ ոտնաձայն մը լսելով սենեակին մէջ ետին դարձաւ եւ գեղեցիկ վեց տարեկան աղջիկ մը Սուրէնի գիրկը դրաւ. իսկ Սուրէն այդ սիրուն տղեկը գրկին մէջ սղմելով եւ համբոյրներով ծածկելով.

– Սիրո՜ւն, աննման Արփենի, – կ'ըսէր, – ահա՛ կանանց ամենեն լաւը դու ես, երբ մեծնաս` սա մայրիկեդ աւելի խելօք պիտի լինիս, ջանաս, որ քու զաւակներդ թուլամորթ, հոյլ դանդաղ չլինին…

– Ո՛չ, ո՛չ այսպիսի զրպարտութիւն զաւկիս համար չեմ ընդունիր, – եւ դռան մէջ տեսնելով որդին, – լաւ ժամանակին կը հասնիս, Գրիգոր, քեռուոյդ պատասխան տուր եւ հասկցու իրեն թէ ոչ թուլամորթ, ոչ հոյլ եւ ոչ դանդաղ ես:

– Իմ փափագս ալ այն է, որ ինձ իմացնէ Գրիգոր թէ ինք ըսածներուս բոլորովին հակառակ ժիր, գործունեայ, եռանդուն է, եւ գիտէ ժամանակին առնուլ իւր զէնքերը, ազգի, կրօնքի եւ հայրենի իրաւանց վրայ պատերազմիլ:

– Եթէ դոքա վտանգի մէջ են ո՜ր մարդ կրնայ առանց վատութեան դրոշմր ճակտին կրելու փախուստ տալ այդ պարտաւորութենեն, – ըսաւ Գրիգոր ծանրութեամբ, եւ առաջ անցնելով առաւ իւր գիրկը Արփենին, որ իւր փափկաթոյր թեւերը եղբօր վզին փաթաթելով, ուրախութեան համբոյրներով եւ տարիքին յարմար խօսքերով կը պատասխանէր այս գրկախառնութեան:

Իսկ Բիւրեղ անգամ մը այդ տեսարանին լռելեայն աչք ձգելեն վերջ` լռելեայն դուրս ելաւ, որպէսզի ոչ եղբայր եւ ոչ զաւկները տեսնեն իւր արտասուքը:

Կաթիլ մը արտասուք շատ անգամ այնչափ գաղտնիք կը պարունակէ, որ յանձնապաստան եւ յիմար մարդ մը ոչ կը զգայ եւ ոչ կրնայ իմանալ, իսկ խոհուն մարդուն համար մտածութեան նիւթ մ՚է: Այդ կինը` երիտասարդ, գեղեցիկ, քաղցր, զգայուն, որ իր եղբօ՞ր հետ ոտն առ ոտն կը կռուէր եւ կուզեր հեռացնել ամէն վտանգ որդուոյն գլխեն, ոչ միայն պաշտպան, յոյս, ժառանգ անձին, զաւկներուն եւ երկրին կը տեսնէր այդ տղուն վրայ, այլ նաեւ իւր հօր կենդանի յիշատակն էր իր աչքին, անցեալ երջանիկ օրերու, որ չեն դառնար, երբ անգամ մը սրանան հեռանան, եւ մարդս իր երեւակայութեան մէջ անոնք կուզէ բերել, դարձնել, մեռածը կենդանացնել, այդ արտասուքը այդ փափագներուն վկաներն էին: Իսկ Սուրէն, որ սուր աչք ունէր բայց մէկ մասը միայն կը տեսնէր այդ արտասուաց, կրկնեց ինքնիրեն ինչ որ սովոր էր զրուցել իւր քրոջ համար. Ահա՛ կանանց ամենեն լաւը:

Նոյն միջոցին Գրիգորի միւս քոյրն էլ Նազէնիկ եկաւ, եղբօրը հետ գրկուեցաւ. գրեթէ հասած աղջիկ մը գեղեցիկ, գողտր, դեղձան մազերով, նուաղեալ աչքերով քաղցր տխրութիւն մը երեսին վրայ տարածեալ: Հաճելի էր տեսնել պատանին, որ դեռ երիտասարդութեան չէր հատսած եւ հօր մը ժպիտով կը նայէր իւր քերց վրայ եւ կը գուրգուրար:

Ընտանիքն ամէնքը միաբան իջան նախաճաշն ընելու, Սուրէն լուռ էր, վասնզի չէր ուզէր իւր քոյրը տխրեցնէի Գրիգոր երբեմն կը խոսէր, բայց Արփենին միշտ նիւթ կը գտնէր խօսելու եւ հարցնելու: Սեղանատունեն վար կ'երեւար գեղեցիկ փոքրիկ լիճը արծաթի սկաւառակի մը պէս, մակոյկ մը լճակը կապուած իբր թէ կը հրաւիրէր պտոյտ ընելու ծառազարդ եւ ծաղկազարդ ափանց վրայ. բայց ոչ ոք այդ մտածութիւնը չունէր. Սուրէն առաջինն ելաւ սեղանեն` նոյնպէս ամէնքը, եւ Արփենի ամենեն վերջ, միայն նա էր, որ չէր զգար թէ սպառնալից փոթորիկ կար օդին մէջ:

Խեղճ մայր, գիտէր, որ զաւակն իրմէ պիտի բաժանուէր, եւ այս անգամ ինք չէր, որ կ'ուղարկէր, այլ ստիպող յարկը` մահահոտ պատերազմի շռինդն էր, որ իր գրկեն կը կորզէր իր միմիայն յոյսը: Ուստի կորագլուխ անձայն զոհի պէս տեսաւ նորա սպառազինիլը, այլեւս արտասուք չի կար աչքերը, վասնզի սիրտն էր, որ կուլար, եւ երբ սանդուխին դուռն որդուոյն ձեռքերն եւ երեսները համբուրեց եւ ինք աչքերը գոց երկայն գրկախառնութիւն մ՚ըրաւ, մէկը չէր կրնար որոշել աղօ՞թք էր թէ գրկախառնութիւն:

Քսանի չափ հեծեալ սպառազէնք Գրիգորի կը սպասէին, երբ նա էլ հեծաւ եւ առանց գլուխը դարձնելու ելաւ բերդին դռնեն դուրս Սուրէնի ետեւեն.

– Զաւէ՜ն, Զաւէ՜ն, – կանչեց ներդաշնակ ձայն մը վերեն:

Մեզ ծանօթ անձնապահապետը դարձեալ մտաւ, եւ տեսնելով թէ Տիկինը չի խօսիր, իջաւ ձիեն, ելաւ սանդուխն երէն վեր:

– Զաւէ՛ն, քեզի նեղութիւն տուի, բայց մօր մը տկար սրտին ներէ. աւելորդ է քեզի յանձնել, բայց խնդրեմ հսկէ զաւկիս վրայ, – ըսաւ Տիկինը:

– Ո՜հ իշխանուհի, առանց իշխանիկին հաւտա՛ թէ Զաւէն աչացդ չերեւար:

– Աստուած հետերնիղ լինի… – կրցաւ միայն զրուցել խեղճ կինը եւ գլուխը դարձուց դէպի դուռը. էլ չէր կարող: Շտկուեցաւ դէպի եկեղեցին եւ հոն իւր վիրալից մայրենի սիրտը տարածեց ստեղծողին` միմիայն մխիթարիչ ցաւերու:

Ծեր զինուորը մօր մը այս կերպարանքին չի կրցաւ դիմանալ, գլուխը շարժէլով, աչքերը սրբելով հեծաւ եւ մտրակեց եւ փոշուոյ ամպի մէջ անհետացաւ եւ հասաւ խումբին, որ լռութեամբ իր ընթացքը կը շարունակէր, մինչեւ հասաւ Վարդանակերտ:

Սուրէն, որ մինչեւ այն ժամանակ բերանը չէր բացած, ցցուց հեռուանց Գրիգորի ծեր զօրավար մը, որ աւանին հողապատնէշներուն դուռը կեցած զիբենք կը դիտէր. «Տե՛ս, – ըսաւ, – սա ծերը Թէոդորոսի տեղապահ եւ մեծ բարեկամն է. սա է, Ատոմ Շահունի, երկիւղ երթէք չէ գիտցել թէ ի՞նչ է, մահն արհամարհել իրեն բնութիւն է դարձել, հիմա որ վաթսունն անց է, պատերազմի մէջ երիտասարդէ լաւ կը կռուի, կարող է խարդախութիւն մը, սուտի մը համար իր զաւակն սպաննել. կարծեմ թէ իւր ծիծաղը ոչ ոք տեսած չէ, երբ մօտենանք եւ զինքը դաժան տեսնես մի՛ զարմանար, բացի Թէոդորոսէ ոչ ոք համարմունքի արժանի չի սեպեր, եւ շնորհք է եթէ չարհամարհէր»:

Եւ իրօք, երբ մօտեցան, ծեր զօրավարը հազիւ թէ ընքուիների թեթեւ շարժմունքով բարեւ մը առաւ, իւր արձանի դիրքը ամենեւին չի Փոխեց: Իսկ Սուրէն, որպէսզի կարէնայ զինք խօսեցնել, նոյն Ատոմի առ Թէոդորոս դրած թղթիկը ցոյց տալով, հարցուց թէ ո՞ւր էր Հայոց զօրավարը:

– Այս նամակն ո՞վ քեզ տուաւ, Կամսարական, – ըսաւ դաժան ծերը:

– Այս առաւօտ ինձ տուին իշխանին կողմեն:

– Դուք քնած էիք, երբ նա հոս էր, – զրուցեց ծերը խստութեամբ, եւ իբրեւ թէ ինքնիրեն խօսելով, – այս է ահա մեր իշխանաց եւ իշխանազանց սովորութիւնը, ամենեն լաւերը քուն կը լինին, երբ գործելու ժամանակ է, իսկ վատերը մեծ շնորհք կ'ընեն եթէ մատնիչ չլինին եւ թշնամուոյն չառաջնորդեն:

– Կարելի՞ է, Ատոմ իշխան, մեզ իմացնես թէ որո՞նք են թշնամուոյն առաջնորդողք:

Այս խօսքին ծերը պատասխան նաեւ չի տալով`

– Հայոց զօրավարը, որ այս թուղթը քեզի թողէր է, ըսել կուզէ, որ երթաս զինքը յունաց բանակը գտնեմ, տէ՛, գնա՛, մի՛ դանդաղիր, տե՛ս, ինձ էլ պատվփրեց զօրքը պատրաստի ունենալ, – ըսաւ եւ ձեռքով ցցուց զօրքը, որ պատրաստ զէնքի վրայ կանգնած կը սպասէին:

Եւ այս խօսքերը զրուցելով կռնակը դարձուց բոլորովին:

Իսկ Սուրէն առանց խօսելու հեծաւ ձին եւ սկսաւ շարունակել իւր ճամփան, երեւակայելով թէ տեղեկութիւն հարցնել յունաց բանակին համար այդ քաղցր ծերուն աւելորդ եւ չափազանց հետաքրքրութիւն պիտի թուեր եւ մեծ յանդիմանութեան առիթ, իր ծիծաղը սանձելով կը շտապէր աոաջ անցնելու: Իսկ Գրիգոր, երբ հազիւ քիչ մը հեռացան` քրքիջ բարձրացնելով հետեւեցաւ քեռուոյն մինչեւ մատեցան Վաղարշակերտի, եւ յունաց բանակը երեւցաւ:

ԳԼՈՒԽ Գ

Մեր Կամսարականն եւ քեռորդին մտան յունաց բանակը, որ Վաղարշակերտի շուրջը տարածուէր էր: Հռոմէական անունը թէպէտ կը պահէին Բիւզանդիոյ կայսերք, եւ արտաքին փայլը դեռ կ'երեւար, բայց ամէն բան եւ զինուորութեան ամէն կարգ, կանոն թուլցած, աւրուած էր, հռոմէական արծիւն էր, որ լեգէոններուն գլուխը թեւերը կը տարածէր, բայց թշնամուոյն առաջին դիմադրութեան եւ հարուածին կը սլանար ի փախուստ, եւ այդ լեգէոնները միշտ մեծ քաջութիւն ցոյց կ'ուտային ներքին խռովութիւնք հանելու քան թէ թշնամուոյն դէմ պատերազմելու:

Եթէ զինուորին քով վատութիւն եւ անկարգութիւն սովորական էին դարձած, զօրավարները նաեւ շատ անգամ շնորհուկով անուանեալ եւ ոչ արժանաւորութեամբ գոռոզ յանձնապաստան եւ անարգ պալատական` հրամայել միայն դիտէին խաղաղութեան ժամանակ քան թէ առաչնորդել պատերազմի մէջ: Այսպիսի անձ մի էր Պրոկոպիոս, որ այս հռոմէական անուանեալ բանակին Սպարապետն էր, եւ որ Թէոդորոսի թախանձանոք եւ յորդորանոք հազիւ կրցեր էր շարժիլ եւ հասնիլ Կարնոյ ի Բագրեւանդ ամենայն դանդաղութեամբ:

Ուստի Սուրէն եւ Գրիգոր երբ մտան բանակը, ուղղուեցան Սպարապետին վրանը, որու դռան առաջ շարուած կանգնած էին հայ զօրավարին թիկնապահները: Երբ Սուրէն ուզեց անցնիլ, յոյն արարողապետը իմացուց թէ արգելք կար ներս մտնելու, թէպէտ ձայները բարձր եւ զայրագին կը լսուէին:

Թէոդորոս փորձ պատերազմող` առաջին ակնարկին տեսաւ, որ այդ բանակը թէեւ բազմաթիւ, բայց օգուտ չունէր երկրին իւր անշարժութեան մէջ, երբ թշնամի մը կար իւր առջեւ յանդուգն եւ կատաղի, որ մինչեւ այն օր յաջողէր էր իւր ամէն արշաւանաց մէջ, եւ այդ յաջողութեան համար յանձնապաստան այնչափ, որ կը համարձակէր թշնամի մեծ բանակի մը առջեւ երկուքի բաժնել իւր զօրութիւնը: Ուստի յորդորեց զպրոկոպ արագ յարձակմամբ հասնիլ Արտազ, խորտակել արաբաց մեծ գունդը եւ միւսին, որ անցել էր Երասխը նահանջի ճամփան արգիլել եւ բնաջինջ ընել: Այս պարզ առաջարկութեան յունաց զօրավարը գոռոզութեամբ պատասխանեց.

Ես կայսերական բանակին մեծ Սպարապետ` ոեւիցէ մարդու եւ մանաւանդ հայ իշխանի մը խրատուն կարօտութիւն չունիմ, քու պարտքդ ինձ հնազանդիլ է եւ ոչ խորհուրդ տալ: Իսկ քու երկրիդ կորուստը, աւերը, գերութիւնը իմ ամենեւին հոգս չէ:

– Կ'իմանամ թէ այդ խօսքերուն մէջ կան այնպիսի ծանր բառեր, որոնց հիմա պատասխանել յարկ չեմ համարիր: Բայց որովհետեւ ես պաշտօն ունիմ կայսրեն այս երկիրը կառավարելու եւ սորա փրկութեան հսկելու, եւ կը տեսնեմ վտանգը, որ թէ երկրին կը սպառնայ եւ թէ այս բանակին, կը խնդրեմ իմ խորհուրդներս եթէ արհամարհելի թուին, գոնէ այնպիսի թշնամի մը չարհամարհես, որ քիչ ժամանակի մէջ եւ մէ աչաց առջեւ ոչ միայն Ասորիք, Եգիպտոս յափշտակեց ի կայսրէ, այլ դեռ երէկ` մէկ ահագին հարուածով` պարսից ինքնակալութիւնը հիմն ի վեր տապալեց:

– Զիս կայսրը հոս չուղարկեց քեզմէ ուսնելու համար ոչ թշնամուոյն արարքը եւ ոչ իմ պարտաւորութիւնքս, պէտք է գիտնաս թէ շատ համբերեցի մինչեւ հիմա այդ քու շաղակրատութեանցդ, ուստի լռէ՛ եւ դուրս ել առջեւես:

– Կայսեր հրամանները եւ իր սպարապետները գիտեմ յարգել, – ըսաւ Թէոդորոս ոտք ելնելով եւ սանձելով սրտմտութիւնը, – բայց գիտեմ եւ տեսեր եմ նաեւ այնպիսիներ, որ տան մէջ գիտեն հրամայել իրենց չափեն վեր եւ որոտալ, եւ պատերազմի ասպարէզին մէջ` թշնամուոյն առաջ վատանալ եւ փախ չիլ: Կը փափագիմ, Յունաց զօրավար, որ այս վերջի բախտին չի փափագիս:

Եւ երբ այս խօսքերն ըսելով դուրս կ'ելնէր վրանեն, Պրոկոպիոս կատաղութեամբ ետեւեն կը նետեր սպարապետական գաւազանը, հայհոյանք եւ նախատինք ժայթքելով հայ իշխանին, որ` առանք գլուխը նաեւ դարձնելու, հայկական խումբին, որ իրեն կը սպասէր` «Երթանք, տղա՛ք, Իսմայէլի որդուոց դէմ», – ըսաւ, եւ ամէնքը հեծնելով շտապաւ հասան Վարդանակերտ: Բոլոր ճամփան երկայնութեան մէջ ոչ ոք համարձակեցաւ եւ ոչ Սուրէն խօսք մը խօսիլ Թէոդորոսի հետ:

Թէպէտ գիշերը վրայ հասած` բայց անխոնջ զօրավարը քաշեց իւր փոքրիկ բանակը Սարեակ ըսուած բլուրներուն վրայ եւ հոն` այն կիրճերուն բերանը դարանամուտ կը սպասէր թշնամուոյն, աշնան գիշերներ ցուրտ էին այդ սարերուն բարձրութեան վրայ, բայց ո՞վ կը համարձակէր գանգտիլ, երբ ինք Թէոդորոս առանց կրակի գիշերը կ'անցնէր, որպէսզի իւր ներկայութիւնն իմաց չի տայ թշնամուոյն: Հոն երեք օր, երեք գիշեր կեցած կը սպասէր ոչ միայն թշնամուոյն գալուն, այլ նաեւ կը սպասէր Յունաց Սպարապետին փրկարար մէկ շարժման, որ եթէ յառաջանար եւ դիրքը փոխէր թերեւս թշնամին կարէնար հարուածել: Բայց թշնամին երեւցաւ, եւ յոյնք իրենց անշարժութեան մէջ մնացին:

Թէպէտ այս նոր թշնամուոյն անունը մեծ` իրեն կրօնամոլ կատաղութեան առջեւ մինչեւ այնօր ամէն դիմադրութիւն խորտակուէր էր, բայց Ռշտունեաց իշխանն անսասան կուզեր չափը առնուլ նորա զօրութեան: Ուստի երբ թշնամին գրոհ տուաւ կիրճին մէջ անկասկած, արդէն բաժնուած հայ խումբը կիրճին երկու բարձանց վյրայեն սոսկալի նետաձգութեամբ զինք շփոթեց, եւ վերջը այդ ժայռերուն կը ռնկեն դուրս թափելով սպառազէն խումբերը եւ արաբաց շփոթութեան սթափելու ժամանակ չի տալով աջ ու ձախ կը կոտորէին անխնայ, եւ առնելով ինկածներուն կողոպուտը` կ'անցնէին Վարդանակերտի մօտեն Երասխայ հունը օգնելու համար այն եղբարց, որ արաբաց ուրիշ մէկ գնդին կատաղութեան զոհ կ'երթային:

Կը շտապէր Թէոդորոս եւ թոյլ ու դադար չէր տար զօրաց, որպէսզի հասնի թշնամուոյն, բայց նա սատանայական արագութեամբ իւր դառնութեան գործեր կատարէր էր եւ ամէն տեղ Նախիջեւանէ մինչեւ ի Գողթն գաւառ, գիւղ, աւան եւ անպատսպար քաղաք աւերակ էր եղեր, դէզադէզ մարդկանց դիակնէր եւ արեանց ճապաղիք այդ բարբարոս աւազակաց հետքերն էին, հուր, սուր, մահ իրենց նշանակներն էին, որ թողէր էին ետեւնեն: Լեռներու, բերդերու ապաստան եալ մարդիկ կ'իջնային գունդագունդ ողբ ի բերան փնտրելու համար իրենց սիրելիները, որ կամ սրոյ ճարակ եղած էին` կամ` որ աւելի սոսկալին էր` անողորմ ազգին գերութեան գնացած: Տուն, ամառանոց, եկեղեցի` ամէն բան կը մխար, ամէն բան արիւն կը հոտեր: Ծեր պատերազմողք, որ կարծէին թէ նոր չի կայ իրենց համար պատերազմի հետեւանք թշուառութեանց մէջ, երբ կը տեսնէին եղած անգթութեանց ու պղծութեանց հետքերն, երբ կը դիտէին յօշոտեալ անդամներ,, կրակի մէջ նետուած կանանց եւ կաթընկեր տղայոց դիակնէր, անօգուտ կատաղութեանց վրայ սոսկմամբ կը նայէին եւ գլուխնին շարժէլով երեսնին անդին կը դարձնէին: Ատոմ Շահունի, որ պարսից հետ եւ դէմ պատերազմած էր տարիներով, որ քուշանաց եւ կովկասային ամէն ժողովրդոց հետ կռուած էր, Սմբատ բազմայաղթի ամէն պատերազմներուն մէջ գտնուելով, եւ շատ բան կ'ըրնար պատմէք եթէ ուզէր խօսիլ, նա եւս, երբ եղածները կը տեսնէր, որ գազանութեան չափն անցեալ էին, երեսը թթուեցնելով «էհ» մը արձակեց:

Իսկ Թէոդորոս, որ ամէն ջանք կ'ընէր օգնելու խեղճ ժողովրդոց, յանկարծ Սուրէն Կամսարական փնտրելով, մէկ կողմ առաւ.

– Սուրէն իշխան, դու շուտ մը ա՛ռ Դաւթի որդին եւ գնա, – ըսաւ, – վասնզի ո՜յ գիտէ եթէ այդ անպիտան յոյները յաղթուին, որ շատ հաւանական է, այս ամէն չարիք եւ անզգամութիւնք Կոգովիտ եւ Բագրեւանդ կրնան գործուիլ այդ անողորմ ազգին ձեռքեն: Գնա՛ շուտով, քոյրդ միայն մի թողուր: Ես էլ կ'ուգայի, բայց պէտք է այս գաոանաց ջանամ հասնէի թերեւս գերիները կարէնամ թափել իրենց մադիլներէն:

Ուստի Սուրէն ու Գրիգոր իրեն խումբով բաժնուեցան զօրավարեն երթալու Կոգովիտ, որ իրօք այն վիճակին մէջն էր հորում երեւակայեց Թէոդորոս:

Արաբք Թէոդորոսի հարուածեն վերջ զօրացեալ ուրիշ դնգաց օգնութեամբ, աւելի զգուշութեամբ եւ խոհեմութեամբ առաջ քայլեցին, եւ իրենց յառաջապահներէն իմանալով յունաց անհոգ դիրքը, չսպասեցին, որ թշնամին իրենց վրայ յարձակի, այլ ամենայն կրօնամոլ կատաղութեամբ յարձակեցան Պրոկոպիոսի բանակին վրայ, որ արդէն իմացած նոցայ պարտութիւնը հայոց գնդեն եւ բանակին փոքրիկութիւնը, ինչպէս հեռուեն նոյնպէս մօտեն արհամարհէր էր զիրենք: Պատերազմը երկար չի քշեց, եւ վաթսուն հազար հոգուոյ բանակ մը տասն հազար արաբացի զօրաց առաջ քանի մը ժամ դիմադրութենէ վերջ չարաչար խորտակեալ կը փախչէր, իր բոլոր բանակը թողլով կապուտ կողոպուտ յաղթողին, որ ամէն բանի տիրանալէ ետք, ասպատակ սփռած ամէն տեղ կավարէր` կը քանդեր ըստ իւր սովորութեան, ո՛ւր որ ոտքը հասնէր:

Մեծ խումբ մը այս բարբարոսաց անտէր անտէրունչ գտնելով երկիրը, որ յունաց այս մեծ կոտորածեն զարհուրէր էր, սփռեցան Կոգովիտ, եւ ինչ որ դիւրամատոյց գտան` աւարելէ եւ ղերելէ վերջ յարձակեցան Վարդանակերտի աւանին վրայ, որ կատաղի դիմադրութիւն ըրաւ այս անօրինաց, որ յուսահատելով թողին պաշարմունքը: Նոյն միջոցին փոքրիկ գունդ մը, որ Վարդանաբերդի գեղեցիկ շէնքը տեսած հեռուեն եւ չորս կողմը պտոյտներ ըրած էին, մեծ հարստութիւն եւ գանձ յուսալով, եկան խումբին զօրավարին, որ Ալի անունով Շէյխ մ՚էր, իրեն առաջարկեցին` թէ երկրին տիրոջ ամրոցը հեռու չէր եւ լաւ աւար մը անշուշտ պատրաստ կար եթէ յաջողէին մտնել: Շէյխ Ալի առած իր գունդը եկաւ զննեց բերդը ն երբ տեսաւ պարիսպներուն բարձրութիւն եւ ամրութիւնը երկաթապատ դռները, ցաւագին գլուխ մը շարժեց նշան յուսահատութեան: Բայց սատանայական աչքերով երիտասարդ մը նոյն ատեն իրեն մօտենալով.

– Յուստհատելու բան չկայ, Տէր, – ըսաւ. – եթէ աս գիշեր աշխատինք ամէնս եւ անդադար, կրնանք այդ բերդն առնուլ

– Ինչպէ՞ս, – հարցուց Շէյխը:

– Եթէ բարձրեն առնուլ անկարելի է, կաշխատինք գետնի տակեն կը փօրենք այս պարիսպներուն հիմքը, եւ աստուած կը յաջողէ:

– Լաւ է այս խորհուրդը, – ըսաւ Շէյխը, որ վաթսունամեայ մարդ մ՚էր, եւ որու վրայ մեծ համարմունք ունէին իւր զօրականք, վասնզի Մարգարէին առաջին սպաներուն մէկն էր:

Ուստի բահի, բրչի պատրաստութիւնք տեսնուեցաւ, եւ երբ գիշերն եկաւ սկսան խրամը փորել եւ խորն իջնել այդ ճիւաղները շարունակ կը փոխուէին եւ մրջիւններու պէս կ'աշխատէին. երբ մէկ մասը հող կը կրէր. միւսը փորուած հողէ կամարը ցիցերով կ'ապահովէր, այսպէս առաջ կ'էրթային եւ պարսպին կը մօտենային: Իսկ բերդին պահապանները միամիտ կեցած եւ փորձ մարդ ներսը չի գտնուելով, վասնզի Տիկինը բոլոր պատերազմի հմուտ անձինքը ղրկած էր որդուոյն հետ, պարիսպներուն բարձրութեան վստահացած հանգիստ նստած կը սպասէին: Մահաբեր գործը կը յառաջանար, եւ դիւական յաջողութեամբ ոչ ժայռ, ոչ արգելք մը կը հանդիպէր այդ ճիւաղներուն, որք առաւօտեան դէմ պարիսպը անցած էին եւ սկսէր էին բարձրանալ. եւ որպէսզի պաշարելուց ուշադրութիւնը գրաւէին` զօրաց խումբն սկսաւ յարձակումներ ձեւացնել, սանդուխներ բերել պարիսպներուն մօտեցնել, նետաձգութիւնք ընել դէպի պարիսպները, ան ել ժայռերէ վեր ելնել եւ կախուիլ: Պահապանք թէպէտ թուով քիչուոր` բայց պաշտպանութեան համար զիրենք բաւական տեսնելով ավիզի զուարճութիւն քան թէ երկիւղ կը զգային այս տեսաբանեն. ուստի պարսպաց աշտարակներուն մէջ երբ միամիտ կանգնած էին, յանկարծ ձայն մը լսուեցաւ թէ թշնամին բերդին մէջն է: – Սարսափն ամէնքը պաշարեց, երբ տեսան բերդին գաւթին մէջ արաբացի ճիւաղներու սուսերամերկ խումբ մը, որ քանի կ'երթար կ'աւելնար, պահապանք վար թափուեցան պարիսպներէն եւ կատաղի կռիւ սկսաւ այդ յօրին բերանը ուսկից թողալով դուրս կը ժայթքէին այդ գազանները. մէկ ինկնողին տեղ երկուք կը բուսնէին վայրկեանէ վայրկեան, պահապանաց յուսահատ կռիւը յայտնի բաւական չէր ազատելու, ներքին պալատը, որ մեծ ամրութիւն չունէր, ուստի կանանց եւ տղայոց վայնասունը, ճիչն ու աղաղակը, այդ զինուց շառաչմանց, մեռնողներու ողորմ հառաչանաց, կատաղի պատերազմողաց յիշոցներուն եւ հայհոյութեանց հետ, տեսնողի եւ լսողի ահուդող կը պատճառէր: Վերջապէս յարձակողք յաջողեցան մեծ բերդին դուռը բանաւ, եւ էլ ուրիշ յոյս չի մնաց դիմադրելու, բոլոր արաբացի խումբը կը դիմէր ներս կատաղաբար: Ո՜վ պիտի պաշտպանէր այդ գազաններուն դէմ խեղճ կանայք եւ մանկտիք, քանի մը զինեալ սպասաւորք դռները եւ պատուհանները ամրացուցեալ կահ-կարասեօք` վերջին եւ անյոյս ճիգ մը թափեցին դիմադրութեան, քանի մը յուսահատ կանայք աչվնին դարձած` յիմարացեալ յուսահատութենէ եւ երկիւղէ վերի բարձր պատուհաններէն ինչ որ ձեռվնին կը հանդիպէր կը նետէին այն պատերազմողաց վրայ, որ տապարներով եւ մուրճերով կը ջանային դուռն պատուհան կոտրելու, եւ ահագին ցօղերով երկաթի վանդակներ կը ճարճատեցնէին:

Կին մը միայն, որ այս վիճակը կը տեսնէր եւ որուն երեսին վրայ նկարուած էր այլայլութիւն եւ յուսահատութիւն, Բիւրեղ տիկին, առանց ինքզինք կորսնցնելու իր կենաց պահպանութենեն աւելի ուրիշ մտածութիւն մը մտքին մէջ յանկարծ գալով, մտաւ իր աղջկանց սենեակը, տեսաւ Նազէնիկը, որ գոզալով ծունկի վրայ կ'աղօթէր, իւր քրոջ անկողնին քով, որ հանգիստ եւ անխռով կը քքէանար: Այդ կինը, որուն աչքերը ոչ արտասուքով այլ արիւնով լցուած էին, առանց խօսելու գրկեց մէկը եւ միւսին ձեռքեն բռնելով` կայծակի արագութեամբ վազելով իջաւ սանդուխներէն վար, իջաւ պարտէզին գահերեն վար, մինչեւ լճին եզերքը. հոն դրաւ փոքրիկ մակոյկին մէջ տղան. մտուց իւր շփոթած աղջիկը, եւ ինքն որ մտաւ, «փա՜ռք քեզ աստուած իմ» աղաղակեց եւ թիակ մը ձեռքին առած բացուեցաւ ցամաքեն, ուրախութեան ծիծաղ մը եկաւ երեսին, եւ երկու ձեռքով աղջկանը փաթաթուելով. «Ահա ազատեցանք, Նազէնիկս, մեր պատիւը անարատ կրնանք հոս այս լճիս մէջ թաղել», – ըսաւ: Իսկ այդ քնքուշ եւ միամիտ աղջիկը. «Հոս չեն կրնա՞ր հասնիլ ուրեմն այդ անզգամները, մայրիկ», – կը հարցնէր: Իսկ փոքրը` զարմացած, շփոթած իւր սուր եւ սեւ աչքերեն քունը թօթափելով. «Ո՞ւր կ'երթանք մայրիկ, դու գիտե՞ս թիավարել», – կ'ըսէր: «Այո, զաւակս, այսօր պիտի թիավարեմ», – ըսաւ եւ թիակներն անցուց եւ սկսաւ ամենայն զօրութեամբ հեռանալ` ուղղուիլ դէպի այդ լճակին միմիայն փոքրիկ կղզին. միշտ աչքերը դէպի ամրոցն ունելով: Խեղճ կինը այդ լճակը փոքրիկ կը գտնէր եւ այդ յուսահատութեան մէջ դեռ նուազ յոյս մը կը պահէր եթէ մէկը այդ գազաններէն զինքը չի տեսնէր. բայց աչն յոյսն էլ ոչնչացաւ, երբ հազիւ թէ կղզուոյն եւ բերդին մէջտեղի միջոցն հասաւ, տեսաւ, որ մէկ, երկու, երեք եւ դեռ քանի մը հատ ճիւաղներ իրենց մէջ կը խոսէին. թէպէտ լեզունին չէր հասկնար, բայց կ'իմանար իրենց շարժմունքեն թէ իւր վրայ կը խոսէին, եւ իրեն հասնելու հնարք կը փնտրէին: Յուսահատութիւնը արտաքոյ կարգի զօրութիւն մը տուած էր իրեն, զարմանալի յաջողութեամբ կը թիավարէր եւ նոյն միջոցին կը եսներ, որ քանի մը հատ այդ ճիւաղներէն կը թողուին իրենց զգեստները կը նետուէին ջուրը չուր ետեւեն. ոմանք շուտ մը ետ կը դառնաչին, բայց ահագին խափշիկ մը ձուկի պէս կը լողար եւ, երբ ինք կղզուոյն ափունքը գտաւ, այդ գազանը կէս ճամփան առած էր արդէն, ուստի անշփոթ փոքրիկ տղուն ձեռքեն բռնեց գիրկն առաւ: «Դու այստեղ այս լճափը նստէ, սիրուն Արփենիս, իմ աննման զաւակս, իմ գեղեցիկ հրեշտակս, աստուած քեզի պահապան լինի, մեր թշուառութիւնը քեզի ողորկութիւն դարձնէ եւ երջանիկ ընէ», – ըսաւ, համբոյրներով ծածկելով նորա երեսները եւ աչս առաջին անգամ աչս պարագային մէջ արցունքով թրջեց. եւ դնելով կղզին ծածկող ձարխոտին վրան` եղէգներու վարագուրի մը ետին` «Դու այստեղ պահուէ, զքեզ մէկը չտեսնէ, մինչեւ որ մենք գանք», – ըսաւ. տղան շփոթած մօրը խօսքը մտիկ ըրաւ եւ ձարխոտին մէջ ծածկուեցաւ: Ան ատեն ինք ձեռքերը երկինք տարածեց, կարճ աղօթք մ՚ըրաւ մտքեն, վերջը գօտին քակեց Նազէնիկին գօտուոյն անցած եւ իրեն կապեց եւ մակոյկին մէջի պզտի խարսխին չուանը նուչնպես իւր մէջքին կապեց եւ անթարթափ աչօք սկսաւ նաչիլ այդ սեւ խափշիկին, որ քանի կ'երթար կը մօտենար, երբ իւր ընկերներն ամէնքը յուսահատ ետ դարձեր էին: Երբ տեսաւ, որ քանի մը նաւակի միայն միջոց մնաց չուր եւ նորա մէջ, ողորմուկ ձաչնով` «Տէ՛ր, մի՛ համարիր զայս ինձ ի մեղս», – ըսաւ եւ ղրկելով գգուելով իւր Նազէնիկը, նետուեցաւ լճին մէջք Թշուա՜ռ կին, չի տեսաւ նետ մը, որ նոյն միջոցին սլացաւ եւ զարկաւ խափշիկը, չի լսեց ձայն մը, որ գոչեց. «Ա՜յ Տիկին, մի…» …լճին խաղաղ ջուրերը ճղքուեցան րոպէ մը կղզուոյն քով` եւ վայրկեան մը ետքը կատարեալ միապաղաղ ծածկեցին այդ համեստութեան զոհը եւ գեղեցկութեան հրեշտակը: Քիչ անդին սոսկալի յիշոցք մը լսուեցաւ, ջուրը կարմիր ներկուեցաւ եւ ճղփիւն մը լսուեցաւ, որ իջեցուց լճին յատակը խափշիկին մարմինը:

Լճին եղերքը թափառող անօրինաց աչքերը տեսան այդ կնոջ եւ իր աղջկան ջուր նետուիլը, իրենց սեւերես ընկերոջ անունը գոչեցին քանի մը անգամներ. եւ երբ տեսան ձայն, պատասխան չի կար, յուսահատ` ժամանակ չի կորսնցնելու եւ բերդին աւարեն չի պակսելու համար թողին ծովեզրը եւ ներս մտան:

Ան ատեն լճին եղէգնուտին կողմեն ջուրը շարժեցաւ, հիմա ուրիշ մէկն էր կը լողար, բայց այնպէս որ հազիւ քիթը դուրս էր ջրէն, թեւերը չէին շարժէր այլ ոտքերուն մահտները միայն, եւ այս գողի պէս լողացող մարդը եկաւ մօտեցաւ կղզուոյն անշշունջ, առանց երեւալու` միշտ եղէգներու սեզերն իրեն վարագոյր պահելով ելաւ ցամաք եւ գետնի վրայ սողալով գրեթէ եւ ոչ քայլելով իբրեւ թէ բան մը կը փնտրեր, եւ վերջապէս դտաւիր փնտրածը: Արփենի նստած` երկու թեւերով ծունկերը գրկած` խոտերուն մէջ կէս մը կորսուած կը մտածէր. անշուշտ ինքնիրեն «Մայրիկը ուշացաւ» կ'ըսէր, երբ կամաց, հաստ եւ իրենց շատ ծանօթ ձայն մը «Արփենի, Արփենի, սիրուն Արփենի, հոս ի՞նչ կ'ընես» ըսաւ:

– Զաւէն հայրիկ, դո՞ւ ես, մայրիկին կը սպասեմ, – զրուցեց աղջիկը տեղաց ցատկելով:

– Մայրիկը զիս ղրկեց քեզ տանելու համար, եկ երթանք:

– Բայց դու լիճն ընկեր ես, Զաւէն հայրիկ, վրադ գլուխդ բոլոր թրջէր է:

– Հոգ չէ երբ ես ջուրն ընկնիմ, աղջիկս:

– Բայց մայրիկը կըսէ, որ ջուրն ընկնիք` կը խեղդվփք:

– Այդ ինձ համար չէ, սիրուն Արփենի, աստուած քեզ պահէ, որդեակ:

– Ինչո՞ւ երեսդ անդին կը դարձնես, Զաւէն հայրիկ:

– Արեւն աչքիս կը զարնէ անոր համար: Բայց հիմա խօսելու ատեն չէ, եկ ինձ, որդեակ:

– Ինչ կ'ընես, Զաւէն հայրիկ, զիս կը թրջես, բոլոր ջուր եղայ:

– Հոգ չէ, Արփենի, դու ձայն մի՛ հանէր, ամենեւին մի՛ խօսիր, մինչեւ որ ցամաք ելնենք:

Խեղճ տղան կուրծքին վրայ պառկեցուցած նոյնպէս լողալով կ'երթար Զաւէն մինչեւ ցամաքը գտան. այն ատեն եղէգներու մէջ ելաւ կանգնեցաւ, հագաւ իր սպառազինութիւնը, եւ երբ աչքը դարձուց Վարդանաբերդի տեսաւ մուխ մը կը բարձրանար. աչվները կրակ դարձած սոսկալի յիշոցք մը տուաւ ատամները կրճտելով, այնպէս որ Արփենի սոսկմամբ «Ի՜նչ եղար, Զաւէն Հայրիկ» ըսելով սկսաւ փախչիլ. «Կա՛ց որդեակ, կա՛ց Արփենի, միտքս չեկաւ թէ հրեշտակներու քով ամէն պարագայի մէջ իրենց լեզուին չափ պէտք է դնեն», զրուցեց եւ ուժով մը սուլեց. Վայրկեան մը չանցած իր նժոյգը եկաւ վազելով եւ եղէգները կոտրտելով: Իսկ երբ Արփենին գիրկն առաւ Զաւէն, խելօք ձին մեշքը խոնարհեցուց, որ դիւրութեամբ հեծնա զինուորը, եւ Կ'աղզուանայ ճամփան բռնեցին:

ԳԼՈՒԽ Դ

 
Մի ոգի տխրութեան խորին եւ աներեր
Բնակեալ հայս տեղիս կը տանի քո քայլեր.
Արձագանք անցելոյն` ոչինչ այլ չի լսուիր,
Յիշատակ քեզ գրաւի: Ներկան չի նշմարուիր: —
Զերթ զանգակ հեռաձիգ խառնակոչ կը հնչեն
Մայր ծառոց գագաթունք հողմավար կ'արտասուեն,
Չիք մի ձայն բընութեան իբր մեռեալ նա թրուի
Եւ ի մէջ դամբանաք` ե՜ս լոկ կամ կենդանի:
 
ՇԼԵԳԵԼ

Զաւէն Հայրիկի զիրկը ձիու վրայ ճանապարհորդել Արփենի շատ կը սիրէր, ուստի նախ Հաճելի եղաւիրեն այս երթը, բայց երկու ծանր խնդիրներ կային իրեն Համար, որ պէտք էր լուծուէին, ուստի ըսաւ.

– Մայրիկը, Նազէնիկը ո՞ւր գնացին, գիտե՞ս:

– Գիտեմ որդեակ, – պատասխանեց ծեր զինուորը թէպէտ ձայնը այնչափ արտասուալից էր, որ`

– Հայրիկ, դուն կուլա՞ս, – ըսաւ պզտիկը եւ գլուխը վեր առաւ Զաւէնի երեսը տեսնելու համար` բայց միայն մօրուքը տեսաւ:

– Չէ, որդեակ, ի՛նչ կայ լալու, Հարբուխ եղած եմ քիչ մը, այն է:

– Թրջեցար անկից է, մայրիկը կըսէ թէ երբ մէկը թրջի` Հարբուխ կը լինի, ես էլ հարբուխ պիտի ունենամ: Այնպէ՞ս չէ, Հայրիկ, զգեստներս բոլոր թաց են:

Ծերը` այս հարցաքննութենեն, ուր մայրիկին բոլոր խօսքերը մէկ-մէկ վկայութիւն էին այնպէս Յուզուած էր, որ կը շփոթէր պատասխան տալ եւ կը սպասէր, որ Արփենի խօսքը փոխէր. եւ իրօք ժամանակը եկած էր` Արփենի երկրորդ խնդիրն առաջարկից.

– Հայրիկ, նախաճաշիկ ե՞րբ պիտի ընենք, ես անօթի եմ:

– Հիմա քանի մը վայրկեանեն, – ըսաւ ծեր զինուորը եւ շուրջը կը նայէր, մտածելով թէ ո՞ւր էր, վասնզի միտքը բոլոր այդ սոսկալի եղեռնին էր, որ աչքին առաջ դարձած էր, եւ յիշելով թէ գոնէ քառորդ մը ժամանակ պէտք էր գիւղը հասնելու, ձիուն ձայն տուաւ, որ շտապէ, եւ սկսան թռչիր Եւ Արփենի ուրախութեան ձայներ կը ձգէր: Ահա գիւղ մը երեւցաւ. բայց ձայն ձուն չի կար, շուն մը նաեւ չի կար, որ հաչէր. «Տէր աստուած, – կ'ըսէր ծեր զինուորն ինքնիրեն, – միթէ արաբին ոտքը հո՞ս էլ հասեր է. բայց ոչ, խոտ էլ կայ, կանաչ էլ կայ»: Վերջապէս իջաւ ձիեն, պտոյտ ըրաւ, ձայնեց, գոչեց, պատասխան տուող չեղաւ. երբ մտքեն կ'անցնէր դուռը խորտակել եւ քանի մը ոտք էլ առաւ, ահա պառաւ կին մը նստած արեւուն մէջ դռան առաջ իլը ձեռքը կը մանէր, եւ այնպէս խոր զբաղած էր իւր մտածութեանց մէջ, որ ոչ ոտքի ձայն, ոչ զէնքի շառաչ զինք չէին արթնցնէր:

– Բարի՛ լոյս, մայրիկ, – ըսաւ իր բնական ձայնով. պատասխան չի կար, եւ որովհետեւ Զաւէն իւր տեսակին մէջ դիտողական փիլիսոփայութենէ զուրկ չէր, եւ դիտէր թէ ընդհանրապէս մարդիկ մանաւանդ կանայք կը սիրեն իրենց տարիքը պզտիկցնել, ուստի ձայնեց.

– Բարի՛ լոյս գա վրադ, քուրիկ:

Դարձեալ պատասխան չի կար. առաջ անցաւ զինուորը եւ երբ ստուերը պառաւին վրայ ինկաւ, նա անխռով գլուխը վեր առաւ եւ չափելով դիմացինը անգամ մը

– Ի՞նչ կ'ուզես, ասպատակեն ի՞նչ լուր կայ, – ըսաւ:

– Աս տղուն համար քիչ մը ուտելիք կ'ուզեմ, քուրիկ:

– Մօ՞տ են թէ կորան գնացին:

Զաւէն իմացաւ թէ խուլ էր կինը, ուստի ականջին մօտեցնելով շրթունքը, «Քիչ մը ուտելիք, ուտելիք սա տղուն համար», գոչեց եւ այնպիսի ձայնով, որ պատերազմի ժամանակ միայն կը գործածէր:

– Իմացայ, իմացայ, ականջս ծանր է, բայց խուլ չեմ… ի՜նչ սիրուն տղեկ ունիս… – ըսաւ պառաւը Արփենին նայելով եւ գնաց:

Արփենի իջաւ Զաւէնի ղրկեն, սկսաւ պտըտիլ, երբ Զաւէն կանգնած կը մտածէր, մենք գիտենք թէ ինչ կը մտածէր, բայց Արփենի, որ ներս դուրս ելաւ մտաւ.

– Զաւէն հայրիկ, այդ կինը չեկաւ, մոռցաւ՞ ուտելիք բերել, – հարցուց, – ես շատ անօթի եմ: – Իսկ Զաւէն երբ չի լսեց, տղան եկաւ եւ սրունքներէն քաշելով` «Զաւէն հայրի՜կ, Զաւէն հայրի՜կ», – կանչեց. երբ տեսաւ թէ չիմանար, սկսաւ շրթունքը թուլացնել եւ պիտի սկսէր լալ, երբ Զաւէն քունէ արթնցածի պէս գրկեց տղեկը.

– Ի՞նչ է, սիրուն Արփենիս, ի՞նչ է, իմ հրեշտակս, մի՛ լար:

– Վախեցայ, որ դու էլ այդ պառաւին պէս պիտի չի լսես:

– Մի՛ վախեր, ես կը լսեմ. երթանք, պառաւը տեսնենք թէ ի՞նչ կընէ, ի՞նչ կը բերէ քեզի:

Երբ ներս պիտի մտնէին` տեսան փայտեայ մաքուր սեղանի մը վրայ սէր, մածուն, պանիր, խաղող, լաւաշ դրած, պառաւը կ'ուգար: Բարեբախտաբար տղաք ազնուապետական զգացմունք չեն բերէր իրենց հետ անդիի աշխարհքեն. Արփենի, որ արծաթեայ սկաւառակներու մէջ սովրած էր ուտել առանց ուշադրութեան այդ հողէ ամաններուն` ախորժակով կ'ուտէր. եւ Զաւէն թէպէտ դաոնաց եալ հոգուով` մեծ մխիթարութիւն կը զգար այդ անմեղ հրեշտակին նայելով, որ իւր աչաց առջեւ նաեւ` չէր տեսեր որբութիւնը: Բայց պառաւը թեւէն դրդելով` զինք կը հրաւփրեր ուտելու. ծեր զինուորը թէպէտ կէս-գիշերվնէ ի վեր շարունակ կը ճանապարհորդէր, բայց ախորժակ չունէր ուտելու. պէտք էր Արփենի զինք կրկին-կրկին հրաւփրեր, որ ուտէ, ուստի քանի մը պատառ առաւ եւ բաժակ մը գինի խմեց:

Շփոթած էր ծեր զիովորը. տղան երբ կշտացաւ մայրիկը կը հարցնէր. իսկ պառաւը` ասպատակեն լուր կը հարցնէր. ուստի կարճ կապելու համար հրաժարական բաբէ մը տուաւ պառաւին, հեծաւ ձին եւ քանի մը ժամուան մէջ հասաւ Կ'աղզուան: Արփենի չիմացաւ այս ճանապարհորդութիւնը, վասնզի մեծ մասը քնացաւ եւ երբ հասան աչքերը բացաւ տեսաւ կանայք եւ աղջիկներ, որ զինք դրկէ գիրկ կը յափշտակէին, մէկը իր խաժուկ աչքերը կը գովեր, միւսը թուշերը կը պագնէր, վերջապէս փոքր տարեկից տղայք նաեւ իրեն հետ սկսան խաղալ. ուստի աղջիկը լաւ զբաղած էր այս կէս գիւղացուոյ, կէս քաղաքացուոյ` տան մէջ, որ Զաւէնի տունն էր: Իսկ Զաւէնի կինը, որ լաւ կը ճանչեր իւր էրկան բնաւորութիւնը եւ շատ խելօք կին էր, առաջ բան չի հարցուց, իսկ երբ առանձին մնացին, սկսաւ հարցնել թէ ի՞նչ էր այդ դառնութիւնը, թէ ստոյգ էր արաբաց Կոգովիտ ասպատակելը, թէ վտանգ կա՞ր իրօք Մամիկոնեան Տիկնոջ համար: Այն ատեն Զաւէն պատմեց համառօտիւ թէ ինչպէ՞ս ինք Սուրէնի եւ Գրիգորի հետ հրաժարելով Թէոդորոսէ, քանի որ Վարդանաբերդի կը մօտենային` անհանգիստ լինելով ամրոցին վիճակին վրայ եւ տեսնելով, որ Գրիգոր եւ շատերը յոգնած էին, որոշեց ժամ առաջ երթալ եւ յայտնելով առջի իրիկվնն` կէս-գիշերուն ճամփայ ելած հասեր էր Վարդանաբերդի մօտ, եւ հեռուանց տեսնելով խուռն բազմութիւն եւ զինուց փայլ` վտանգ մը երեւակայելով լճին ճամփան բռնէր սկսէր էր մօտենալ, եւ տեսնելով հեռուանց կին մը եւ աղջիկ մը մակոյկին մէջ, որ դէպի կղզին կը դիմէին, եւ իմանալով թէ Բիւրեղ տիկին ինքն էր, երբ հնարք կը մտածէր զինքն ազատելու եւ արդէն նետահար ըրած էր խափշիկը, որ կը հալածէր, տեսեր էր մօր եւ զաւկին ջուր նետուիլն եւ անհետանալը, ուստի ալս տղեկը միայն ազատելով կ'ուգար մահն ի սիրտ: Խեղճ զինուորը կը պատմէր եւ կուլար. բարի կինը մտիկ ընելով ջուրի պէս արցունք կը թափէր, երկուքն էլ միասին կը յիշէին Տիկնոջ ազնիւ սիրտը, չուր առաքինի վարմունքը, հեզ հոգին: Նորա ընծաներն էին, որ զարդաբեր էին իրենց տունը, Զաւէն կը յիշէր այն օրերը, որ նա Մամիկոնեանց տան հարս եկած էր եւ սիրելի եղած էր իր քաղցրութեամբ մեծին եւ փոքրին:

– Իսկ դու Հիմա ի՞նչ պիտի ընես, – ըսաւ կինը:

– Ես այս գիշեր կ'երթամ. այդ ճիւաղները կենալու միտք չունին, վասնզի ամրոցին բոցը տեսայ. իշխանիկը կ'երթամ ու կաշխատիմ գտնել եւ իմացնել մօր եւ քրոջ մահը, իմացնել իբր մխիթարութիւն Արփենիին ազատիլը, թէպէտ կորուստները մեծ են, բայ ինչ ընենք: Խե՜ղճ երիտասարդ, ինչպէ՞ս մայրը կը պաշտեր… երբ կ'էրթայինք վերջին անգամ… «Գրիգորս քեզ կը յանձնեմ, Զաւէն հայրիկ…»:

Եւ հեկեկանքը խեղդեցին կորովի ծերուն ձայնը:

Իսկ դուրսը պարտէզը մեծ ուրախութիւն կար. մեծ եւ պզտի տղայք եւ աղջկունք Արփենիի տօնը կը կատարէին. պարտէզին ծայրը Երասխի ափանց նայող բարձրաւանդակին վրայ, գեղջկական կանաչագեղ հովանոցի մը տակ սեղանը կը պատրաստէին, տանտիկինն զբաղեալ էր կերակրոյ պատրաստութեամբ, իսկ Զաւէն յոգնած եւ տխուր խոր քունէ արթնացաւ զօրացեալ, երբ արդէն կէս-գիշերը մօտ էր: Ընթրեաց ժամանակ Արփենի յայտնեց թէ ամրոցեն լաւ էր այս տունը, ուստի կուզեր, որ հոն բերէ Զաւէն հայրիկ` մայրիկը: Երբ ընթրիքը վերջացաւ եւ պզտիկները քնացան, Զաւէն հեծաւ եւ ելաւ դառնալու Վարդանաբերդ:

Կ'էս-գիշերուան մօտ էր, աշնան աղօտ լուսին մը տկար լուսով կը լուսաւորէր Կ'ոգովտի լիճը. բերդին հրդեհին մնացորդ բոցը երկրորդ լոյս մը ձգած էր ջուրին վրայ, ուստի մեծ զզուշութեամբ սկսաւ մօտենալ, եւ ամենեւին ձայն չի լսելով` երկայն ժամանակ ուշ դնելէ վերջ իջաւ ձիեն, թողուց, որ արածի, եւ ինք զգուշութեամբ պտոյտ ընելով հասաւ բերդին դռան առջեւ. տեսաւ դռներն ինկած, տեսաւ Մամիկոնեանց պալատը կիսակործան եւ հրօ ճարակ, տեսաւ դիականց կիսախանձ կոյտը ընդարձակ եւ ծառազարդ գաւթին մէջ թողեալ, իմացաւ թէ այդ գեղեցիկ բերդը կատարեալ գերեզման էր դարձել, ուստի ելաւ պարիսպներէն դուրս` սկսաւ լճին հարաւային կողմը երթալ տեսնելու թէ ի՞նչ կայ, հազիւ թէ քանի մը քայլ առաւ դիակ մ՚ալ յօդ պատահեցաւ` անցաւ առաջ ուրիշ մը, ուրիշ մ՚էլ` եւ տասը-տասներկուք մը համրեց, լուսնի լոյսը շատ աղօտ էր, որ կարէնար ճանչել, ուստի քիչ մ՚առաջ որ գնաց, տքալու ձայն մը լսեց, վազեց դէպ այն կողմը: «Ա՜հ, քիչ մը ջուր, ի սէր աստուծոյ, քիչ մը ջուր», – կ'ըսէր հողին վրայ պառկած մէկը: Դարձաւ մտաւ բերդը, վազեց դռնապանաց աշտարակին տակի սենեակը, ուր փոքրիկ աղբիւր մը կար, հոն հողէ հա,սարակ ամաններ կը գտնուէին, առաւ լցուց եւ քիչ մը տուաւ, որ խմէ. մարդը երբ ոգի առաւ, այն ատեն`

– Որդեակ, դու ո՞վ ես, – հարցուց:

– Թադոսի որդի Տրդատն եմ, – ըսաւ վիրաւորը:

– Դու իշխաններուն հե՞տն էիր, երբ եկանք:

– Մենք կէսօրին այստեղ հասանք: Երբ բերդին մուխն ու բոցը տեսանք, ետ դառնալ եւ փախչել սկսանք, բայց երկու հար իւրէ աւելի ձիաւորաց խումբ մը, որ շրջակայքն աւարելու գնացեր եւ կը դառնար, մեր ճամփան սւրգիլեց, ուստի զատեալ թշնամիներէն յուսահատաբար կը ռուեցանք. ես վիրաւոր ընկայ, չգիտեմ միւսներն ի՞նչ եղան.

– Տէ՜ր աստուած, տէ՜ր աստուած, այս ի՛նչ պատուհաս է մեր վրայ, – կ'ըսէր ծեր զինուորը:

Ելաւ այց ընելու. բոլոր ինկելոց կը շօշափէր` ձեռքը սրտերնուն վրայ կը դնէր, թէ կենդանի ոք թերեւս կարէնայ գտնել, բայց ամէնքը լաւ մեռած էին, դարձաւ վիրաւորին քով, պատեց վէրքը ինչչափ կրցաւ, հեծուց իր ձիուն վրայ եւ շտկուեցաւ մօտակայ վանք մը, որ լեռանց ափափայից վրայ շինուած դժուարաւ գտանելի տեղ լինելուն կը յուսար թէ բարբարոսաց ոտքերը չեն հասած, եւ իրօք այնպէս գտաւ ինչպէս կը յուսար: Կրօնաւորք սիրով իջան անապատեն թաղելու համար իրենց քրիստոնեայ եղբարց մարմինները: Իսկ Զաւէն, որ Գրիգորի մարմինը կը փնտրեր` չը գտնելով ոչ նորա եւ ոչ Սուրէնի մարմինը, փառք կ'ուտար աստուծոյ եւ կ'ըսէր. «Օր մը անշուշտ յանկարծ կ'ուգայ եւ ես ձեռոքս իրեն կը յանձնեմ քուրիկը»:

Անկից իջաւ ծովեզրը, լիճը խաղաղ կը ծիծաղէր` անտարբեր մարդկային ողորմելի յուզմանց վրայ, ելաւ լողալով մակոյկին քով նստաւ, նոյն տեղ, ուր Արփենին առաջի օրը նստած կը սպանէր իւր մայրիկին, ջուրը իւր վճիտ կերպարանքն առաւ. ան ատեն նայեցաւ եւ տեսաւ ջուրին տակ մայր ու աղջիկ քովե-քով, մտաւ եւ առանց դժուարութեան հանեց զիրենք ցամաք. ըսաւ ինքնիրեն. «Աստ այս կղզին անխօս վկայ այս սքանչելի մօր եւ հրեշտակային զաւկին պարկեշտութեանց թող իըենց գերեզման լինի. ապագային մէջ աւազակաց եւ արիւնարբու ճիւաղաց թերեւս միմիայն ապահովութիւն աստ գտնուի. մինչեւ որ իշխանիկը երեւան ելնէ»: Մտաւ մակոյկը, գնաց բերաւ ամէն պէտք եղածը, փորեց գերեզմանը աոսուոյ ծառի մը տակ, եւ երբ ամէն հանգստեան կարգ կատարուեցայ, ինք մեռելաթաղ, ինք սպասաւոր, ինք հայր եւ եղբայր եւ ամենայն լինչելով, յորդառատ արտասուոք ողողեց գերեզմանը, ինք նաեւ զարմանալով թէ ծեր զինուոր` իւր այդ աչքերը, որ հուր գիտէին թօթափել, ուստի՞ այդչափ արտասուք կը բխէին, որ բոլոր կեանքին մէջ այնչափ ունեցած չէին:

Իսկ երբ արտասուքը սրբեց, ժողովեց աստուծոյ պաշտօնեայքը եւ հանեց բերդին առջեւ, տուաւ կրակը բորբոքեց մակոյկը, որպէսզի ոչ ոք կարէնայ մերձենալ կղզուոյն, ան ատեն. «Ամենայն ինչ կատարեալ է», – ըսաւ, եւ գլուխը կուրծքին դրած` անցեալին մէջ թաղուած այդ բերդին հանդէսները, կոչունքները, ուրախութիւնքը, սուգերը եւ տրտմութիւնքը նաեւ` ամէնքը աչքին առջեւ տեսնելով յաջորդաբար, ուր երկայն տարիներ անցուցեր էր, եւ քսանչորս ժամ բաւական եղած էր անյայտ, անյիշատակ ընելու, դարձեալ Կ'աղզուանի ճամփան բռնեց մոռնալով նաեւ իր նժոյգր, որ ծանր իր ետեւեն կը քալէր լռիկ եւ տխուր իբր թէ չի համարձակելով իւր տիրոջ խորհրդածութիւնքը շփոթել:

Բայց վերջապէս Զաւէն իբր քունէ արթնացաւ, վասնզի ծունկերը չէին ուզէր իրեն հնազանդիլ, սաստիկ յոգնութիւն մը զինք առէր էր, հեծաւ իրեն ձիուն վրայ, նոր զգացմունք մը` գլուխը սկսաւ պտոյտ գալ, այնպէս, որ եթէ չզգուշանար պիտի ինկներ ձիեն, այս նոր երեւոյթներէն արթնացած միտքն եկաւ թէ ամենեւին բերանը բան չէր դրած, եւ արեւր մայր մտնելու մօտ էր, ուստի շտապեց եւ հասաւ այն գիւղը, ուր առջի օրը խուլ պառաւը զինք հիւրընկալէր էր:

Դարձեալ առանձին էր պառաւը` նստած իր դռան առջեւ. դարձեալ գիւղն անապատ էր: Թէպէտ ինք հացի պատառ մը միայն ուզեց, բայց բարի պառաւը հացն ու պանիրը եւ կուժով գինին մէկտեղ գրաւ առջեւը: Եւ երբ տեսաւ թէ ախորժակով կ'ուտէր.

– Ես մարած աչքերեդ իմացայ, – ըսաւ, – որ դու շատ անօթի ես. մեր գիւղացիքը ամէնքը լեռները փախան, աւազակներէն կը վախեն:

– Դու չե՞ս վախեր, որ այսպէս մենակ կը նստիս, – հարցուց. Զաւէն քիչ մը ձայնով, քիչ մը նշանացի:

– Իմ վախելու տեղս մնացե՞ր է, որ վախեմ: Ասպատակը երիտասարդ կուզէ, ինձի պէս պպռաւներուն վնաս չի հասցնէր:

– Դու այնպէս կարծես, բայց հիմկու նորելուկ աւազակները քեզպեսները սուրէ անցուցեր են:

– Է՜հ, ի՜նչ ընեմ, – ըսաւ պառաւը արհամարհ անոք ուսերը ցնցելով, – եթէ սպաննեն` թո՛ղ սպաննեն, հազար տարի ապրելու չեմ, արդէն հարիւրին մօտ եմ: Թոռներ, տղաքներ, հարսներ ունիմ: Դուք գնացէք` փախէք լեռը, ըսի, ես տանս մէջ եթէ պիտի մեռնիմ, խաղաղ կը մեռնիմ:

Այս փիլիսոփայութեան պատասխան չունէր Զաւէն, ուստի լռեց, եւ երբ հացը կերաւ լմնցուց եւ գինուոյ կուժին վերջի կաթիլը նաեւ քամեց, պառաւը

– Ռրդի՛, մի՛ ծալուիր, դու բան չես կ'երէր այսօր, երէկ այդ տղեկը լաւ կերաւ. կա՛ց հիմա… – ըսաւ եւ վազեց գնաց` ժամանակ չի թողնելով Զաւէնի, որ արգիլէ, եւ քանի մը վայրկենեն եկաւ դարձեալ ուտելիք ու գինի բերելով: Եւ երբ Զաւէն սկսաւ ուտել` պառաւն էլ սկսաւ հին պատմութիւններ ընել, որ Զաւէնի յիշատակներէն շատ բարձր կին: – Որդի, – կ'ըսէր, – դու այն օրերը գիտե՞ս, երբ Սուրէն պարսիկը ամէն Հայաստան կը կոխկռտէր, յետոյ երբ Վարդան Մամիկոնեան զայդ Սուրէն սպաննեց, յետոյ երբ պարսից թագաւորը եկաւ, յետոյ երբ մենք ամէնքս լեռները փախանք…

– Ես այդ յետօներուն յետինն անգամ չգիտեմ:

– Գիտե՞ս, հա՛… – կ'ըսէր պառաւը նորա բերնին շարժմունքը տեսնելով:

– Ո՛չ, ո՛չ, ամենեւին չգիտեմ:

– Բայց գիտե՞ս, որ Հոռոմի մեծ թագաւորն որ եկաւ` կաթոդիկոսը Լուսաւորիչն ուրացաւ (Զաւէն իմացաւ, որ Հերակլի եւ Եզրի համար կ'ըսէր` գլխով նշանացի ըրաւ թէ` այո՛), հա՛, աստուած ողորմի հօրդ հոգուն, ան տարի հոռոմը մէկ կողմեն, պարսիկը միւսեն այս մեր լեռն ու ձորը կոխեցին, տուն, տեղ չի մնաց, ամէն բան քանդուեցաւ. մենք երկու ամառ մէկ ձմեռ սարերուն գլուխն անցուցինք, ի՜նչ օրեր էին… հիմա ի՜նչ պիտի լինի: Այսօր էլ այդ հոռոմներն էին, որ եկան, սոթտած հաւ դարձեր էին, վրայ, գլուխ չի կար` անօթի ծարաւ…

– Այսօ՞ր, – հարցուց Զաւէն:

– Հա՛, մէկ-մէկ քիչ հաց տուի` ճամփեցի, ետքը մէկ ծերունին եկաւ երեսուն-քառասուն հոգուով, ուռած, փքուած, հագուած կապուած մարզ էր, քթեն ինկնողն հազար կտոր կը լինէր, կ'երէի, որ մեր գիւղին չի հաւնեցաւ` ելաւ գնաց Կ'աղզուանի ճամփան. երթա՜ ի բարին:

Զաւէն որ արդէն փորը կը շտացէր էր, եւ քունն աչքերուն վրայ սկսէր էր ծանրանալ, երբ լսեց թէ յոյնք, որ անշուշտ արաբաց մագիլներէն փախստականը հին, որ լեռները փրկութիւն գտած հիմա զանազան ճամփաներով կ'երթային Կարին, եւ եթէ զիրենք բազմաթիւ գտնէին ամէն անզգամութեան ձեռնհաս էին: Թուլութիւն մէկդի թողուց եւ շուտ մը պառաւին մնաս բարաքն ըսաւ, հեծաւ ձին ու Կ'աղզուան շտկուեցաւ արագութեամբ: Գիշերուան երկրորդ ժամուն հասաւ աւանը, որ բոլոր տակնուվրայ էր, եկեղեցուոյն դռան առջեւ քանի մը հոգի ժողովուած կը խոսէին թէ ինչ կարելի էր ընել յունաց պահանջմանց դէմ, երբ Զաւէն մութուն ձիուն գլուխը քաշեց, շուտ մը զինք ճանչելով իրեն մօտեցան, եւ դեռ ինք բերան չի բացած` սկսաւ գանգտիլ եւ վիճակը յայտնէի

– Հարիւր յիսուն, երկու հարիւրի չափ փախստական յոյն զինուորներ աւանը մտան, զօրավար մ՚էլ կար հետերնին. ցրուեցան ամէն տուն. մենք իրենց խեղճութեան ողորմեցանք, անհաւատին դէմ կռուէ կ'ուգան, ըսինք, խաչապաշտ են, ըսինք, պարտք եղած հիւրընկալութիւնն ըրինք, բայց գոհ չի կրցանք ընել, սկսան զգեստ յափշտակել, զէնք պահանջել, գինուոյ կարասներ պարպել եւ կանանց վրայ աչք ձգել… Մեծերնին իջաւ քու տունն, Զաւէն եղբայր, շատ կարելի է որ նա էլ իր աւազակներէն պակաս չի մնայ:

– Քալենք մեզի երթանք, այնաեղ կը տեսնենք եւ կը մտածենք:

Եւ Զաւէն ձիեն իջած այդ դրկիցներու հետ միատեղ շտկուեցաւ տուն: Դեռ տան դռանը չի հասած` կը լսուէին յունական անառակ երգեր ու ձայներ, որ Զաւէն բաւական կը հասկնար, եւ որ երգողները կտուրի տակ ընկողմանեալ յոյն զինուորներ էին. առանց սոցայ վրայ ուշադրութիւն դարձնելու Զաւէն ներս մտաւ: Նախ զինք դիմաւորողներն եղան իւր երեք որդիքը, որոնց ամենեն մեծը քսանհինգ տաբու երիտասարդ մ՚էր կ'որաւի եւ ծանրագլուխ. եւ հօր ու որդուոյ մէջ այս խօսակցութիւնն տեղի ունեցաւ կամաց ձայնով.

– Ի՞նչ տեսակ մարդ է, Ներսէս, այս յունաց մեծաւորը:

– Ի՞նչ. գիտնամ, հայր, իբր քառասուն տարու` քաղցրալեզու, քաղաքավար մարդ մը կ'երեւայ. ոչխար մը մորթել տուաւ այն ձեւով, որ իբրեւ թէ փողը պիտի վճարէ, մեծ կը խօսի` ինքզինքը այնպէս կը ցցնէ, իբր թէ կայսեր շատ ծանօթ մէկն է: Հարցուց թէ այս տունն ո՞ւմն է, հարցուց թէ Արփենին ո՞ւմ աղջիկն է, Վարդանաբերդի, Մամիկոնեանց իշխանուհուոյն, Գրիգոր իշխանին վրայ տեղեկութիւնք փնտրեց: Հրամայեց, որ իր զինուորներուն պէտք եղածը արուի, վճարմունքը խոստացաւ կայսերական գանձեն շուտով հասցնել:

– Պրոկոպիո՞ս է այդ մարդուն անունը, – հարցուց դաժանութեամբ Զաւէն:

– Ոչ, հայր, Թումայ է իր անունը:

– Մայրդ, աղջիկները ո՞ւր են:

– Ամէնքը ներսն են, չերեւցան օտարներուն:

– Հիմա քովը ո՞վ կայ:

– Տէրտէրը միայն մնաց, ուրիշ ամէնքը գնացին:

– Մտնենք ներս, բարեկամք, եւ տեսնուինք այս յունական բանակին կոտրտուքներուն հետ, – ըսաւ Զաւէն իր դրացիներուն:

ԳԼՈՒԽ Ե

Թումայ ընկողմանեալ էր վառարանին քով, եւ ուշադրութիւն անգամ չըրաւ մտնողաց, որ յարգանօք ողջունեցին. իր երկու զինուորները հոտին կանգնած– էին դռան քով: Կ'աղզուանի աւագերէցը նստած էր վարը փոքրկացած յոյն զօրավարին ներկայութեան: Զաւէն այս վիճակը տեսնելով` քահանան հրաւիրեց վառարանին քով անցնիլ նստիլ. եւ նկատելով նորա դանդաղութիւնը` օգնեց նաեւ թեւէն բռնելով եւ վեր վարելով, եւ նքն անցաւ քովը նստաւ: Բիւզանդացի յոյնը իւր դիրքին մէջ այս ամէն շարժմունք տեսաւ, եւ լաւ իմացաւ թէ իր արհամարհանաց փոխարէն պատասխանող մը անցաւ իւր առաջ, բայց չիմանալեն եկաւ:

Իսկ Զաւէն, որ բաւական յունարէն կը խոսէր, սկսաւ հանդարտ կերպով ժողովրդեան գանգատները, իւր զինուորներէն եղած անիրաւ պահանջները առաջ դնել, յոյս յայտնելով թէ «իրեն պէս բարձր զօրավար մը այնպիսի անկարգութեանց ներողամիտ չէր կրնար լինիլ»: Զաւէնի այս վերջին խօսքերը, ուր երգիծանքը շատ սուր եւ կծու էին, յոյնին բարկութիւնը այն աստիճանի գրգռեցին, որ շակուելով եւ նստելով` եւ խիստ ակնարկ ձգելով Զաւէնի հարցուց.

– Դու որ զինուորի կը նմանիս կերպարանքովդ, ո՞ւմ քով ծառայած ես մինչեւ հիմա:

– Իմ ըսած խօսքերս կ'երեւայ թէ չի կրցայ հասկցնէի ես աղաչանք մը ըրի, որ հրաման ընէք զինուորներուն անիրաւ պահանջներ չընելու. իսկ դուք ինձ կը հարցնէք թէ ո՞ւմ քով զինուորած եմ. այդ հարցմունքը ինձ զարմանք կ'ուտայ, ուստի ես էլ համարձակութիւն կառնում ձեզ հարցնելութէ ի՞նչ կը նշանակէ այդ հարցմունքը:

– Դու հասարակ շինական` կը համարձակիս ինձ` հոռոմ իշխանի հարցմո՞ւնք ընել:

– Ի՞նչ յանցանք կայ այդտեղ, մարդ չգիտցածը միշտ իրաւունք ունի հարցնել: Դուք ինձ կը հարցնէք թէ ո՞ւմ քով ծառայէր եմ, նոյնպէս ես էլ հասարակ շինական համարձակութիւն առի ձեզ հարցնել թէ ի՞նչ մտօք այդ հարցմունքը կ'ընէք. չար միտք եթէ ունենայի կրնայի հարցնել թէ դո՞ւք էիք արաբաց դէմ այդ մեծ յաղթութիւնը կարգադրողը թէ Պրոկոպիոս:

– Դեռ նախատե՞լ զիս կը համարձակիս, անա՛րգ շինական, – ըսաւ Թումայ եւ ելաւ սուրն առնելու:

– Հանդարտ տեղդ նստէ, հոռոմ իշխան, – ըսաւ Զաւէն ծանր եւ արհամարհոտ ձայնով եւ ամենափոքր շարժմունք նաեւ չընելով. – ես երբ հոռոմ իշխան կ'ըսեմ, պէտք է իմանաս թէ իմ մտքիս մէջ այդ քու անարգ շինականներեդ աւելի անարգ բան մը կ'իմանամ, քու այդ սուրեդ վախցող մարդ չի կայ այստեղ, ես գրաւի կ'ուգամ, որ այդ խեղճ սուրը պատեանեն անգամ ելած չէ տարիներէ ի վեր եւ ժանգոտած է: Իսկ եթէ այս խեղճ շինականի սուրը պատ եանեն ելնէ յանկարծ` Լուսաւորի՜չ վկայ, որ առանց քանի մը հոգի հանելու տեղը չի դառնար:

Այն անշարժութիւնն, այն հանդարտ ձայնը, այն արհամարհոտ կերպը, որ Զաւէնի վրայ նկատեց յոյն զօրավարը, բաւական եղան, որ կերպը փոխէ եւ ինքզինքը սանձէի ուստի կիրքը թողուց եւ արհամարհանաց ձեւ մը առնելով նստաւ:

– Հա՛, այդպէս խելօք նստինք եւ մարդու պէս տեսնուինք, դուք մեր հիւրն էք, մեր հայրենական սովորութիւնն է հիւրը պատուել, բայց հիւրը եթէ աւազակութիւն ընէ` դեռ այն ժամանակներում չհասանք բոլորովին, որ անպատիւ թողունք, ուստի հիմա քեզ կ'իմացնեմ բարեկամաբար, որ եթէ այս վայրկենես փոքրիկ բռնութիւն մը լինի աւանիս մէջ, բոլոր յոյները ջարդել կ'ուտամ, եւ որպէսզի մեղք ինձ չի համարուի` ահա քու առջեւդ կը հրամայեմ. – Տէր Հայր, – ըսաւ աւագերէցին, որ իւր քով նստած էր, – գնա շուտով եկեղեցին, ամէն տեղ իմաց տուր, որ զէն բերնին պատրաստ կենան, եւ առաջին անիրաւութեան եկեղեցիներն իմաց տան եւ եկեղեցուոյ մը կոչնակները զարնուած վայրկենեն ամէն ոք իրաւունք ունենա գտած յոյնը սպաննելոս Տէ՛, իմացա՛ր, գնա՛:

Քահանան թեւատարած ոտք ելաւ երթալու, երբ Թումայ, որ նստեր մտիկ կ'ընէր, ձայնը եւ կերպը փոխելով մէկեն քաղցրութեամբ ըսաւ քահանային.

– Դու, որ Քրիստոսի եւ աւետարանի աշակերտ ես կրնա՞ս այսպիսի անգութ պատուէր մը քարոզել:

– Աւազակներու պաշտպանութիւն ո՞ւր քարոզեց Քրիստոս, հոռոմ իշխան, – պատասխանեց Զաւէն: Ես, թագաւոր եալ քաղաքը` Կարին, Տրապզոն կախաղաններ տեսայ եւ աւազակներ կախուած, ձեր հոռոմի Քրիստոսը աւազակներու ներողութիւն չի քարոզէր եւ մեր հայոց Քրիստոսը կ'ուզէ՞ք որ քարոզէ: Հրաման տուր քու մարդոցդ, որ անիրաւութիւն չընեն, յափշտակութիւն չընեն, կանանց պատուոյն չի դպչին, այդ անառակ երգերը դադրեցնեն. եւ երբ դու հրաման տաս` մէկը չի հնազանդի եւ դու պատմես, այն ժամանակ կ'իմանամ թէ քու մարդիկդ զինուոր են եւ ոչ աւազակ. իսկ եթէ դու լուռ կենաս, գանգատանաց ականջդ խփէս, գողին գողակից կը չինիս եւ ինձ իրաւունք կ'ուտաս, որ քեզ եւ քոյոցդ ինչ չարիք կրնամ հասցնեմ, եւ ինձ սրբազան պարտք կը դառնա անիրաւութիւնը որ քեզմէ սկսաւ` քեզմով վերջացնեմ. բայց դու եթէ գիտնայիր քու գլխուդ հասած վտանգր` ինձ պէտք էր շնորհակալ լինէիր, որ ժամանակին եկայ հասայ. արդէն բոլոր աւանին բնակիչք պատրաստուած էին զձեզ ամէնքդ սուրէ անցնել, եւ կոտորածը հիմա այս վայրկենիս թերեւս սկսած էր, բարեբախտաբար ես եկայ եւ արգիլեցի:

Այս վերջի խօսքերը բոլորովփն կերպարանափոխ ըրին յոյն զօրավարը: Շուտ մի ելաւ հրամայեց իւր զինուորներուն, որ երթան բոլոր աւանը իմացնեն իւր կողմեն, որ ամենափոքր անկարգութիւն ընողը սուրէ անցնել պիտի տար, եւ թէ թոյլտւություն էր բնակչաց բռնութիւնը բռնութեամբ վանել եւ անզգամին անզգամութեամբ փոխարինել: Եւ դառնալով Զաւէնի, որ նորա խօսքերեն բառ մը, շարժմունք մը չի կորցնելով անշարժ նստած էր:

– Իրօք շատ շնորհակալ եմ, – ըսաւ, – որ դու խոհեմութեամբ վարուեցար այս նիւթիս մէջ եւ արիւնահեղութեանց պատճառն արգիլեցիր. ես չէի կրնար հաւատալ թէ մեր զինուորները այն աստիճանի անիրաւութիւն ընեն, որ բնակչաց այսչափ զայրոյթ պատճառեն. եւ շիտակն ըսելով ձեզմէ առաջ ոչ ոք գանգատ մը չէր ըրած: Ուստի շատ գոհ եմ ձեզմէ: – Այո խօսքերը` բիւզանդական կերպարանքին վրայ դիմակ ծածկելով ըսելէ վերջ` ձեռքը Զաւէնի երկնցուց, որ այս շարժմունքը գուշակելով` իբր թէ այդ վատ ձեռքը չտեսնելով` դարձաւ իր դրացեաց եւ ըսաւ.

– Գնացէք դուք էլ, եղբարք, հան դարտեցուցէք երիտասարդները, որ չելլեն տարիքի կրակով բան մը հանեն. լսեցիք ահա իշխանին խօսքերը եւ պատուերները, դուք էլ ամէն փողոցի զլուխ զինեալ պահապաններ դրէք, որ արգիլեն անկարգութիւն` ուսկից որ գայ. երթա՛ք բարով:

Մարդիկը գոհ սրտով ողջունեցին եւ ելան գնացին: Նոյնպէս Զաւէն աչն ատեն ելաւ եւ ձեռքը կուրծքին վրայ գնելով, ողջունեց յոյն իշխանը եւ քաշուեցաւ իւր ներքին սենեակը` ուր ընտանիքը ժողովուած կը նստէին. երախայք արդէն քնացած էին: Հոն իր երեք տղոց ապսպրեց, որ կարգաւ գիշերը պահպանութիւն ընեն եւ դիտեն յունաց ամէն շարժմունքը. ինք հեծաւ իւր ձին աւանին ամէն կողմը պտոյտ մ՚ընելեն` թաղապետները տեսնելեն եւ զգոյշ կենալու խորհուրդ տալէ վերջ` դարձաւ տուն հանգչելու համար այն երկար աւուր քաշած մտաւոր ու մարմնաւոր աշխատանքեն:

Առաւօտեան կոչնակին ձայնին ելաւ Զաւէն երթալու եկեղեցի: Յունաց համար` որ աւազակութիւնը թողած հիւր էին հիմա` նախաճաշ պատրաստեցին կանայք: Մատղաշ տղայք անկասկած իրենց խաղալուն զբաղած էին: Արփենի, որ քսանչորս ժամուան միջոցին մէջ ամէնուն հետ բարեկամ եղած` էր, երբ Զաւէնն տեսաւ եկեղեցիէ դարձած, դիմեց իրեն հարցնելու թէ` «Մայրիկը բերի՞ր», իսկ Զաւէն, որ որոշած էր սիրակայսնելուտղայն Կամսարականաց ամրոցը, «Ես քեզ մայրիկին պիտի տանիմ, սիրուն Արփենիս» ըսաւ, եւ նա այն գաղափարով մխիթարուած` ներս, դուրս, պարտէզը, փողոցը կը շրջագայէր. երբեմն մտնելով սենեակը, ուր յոյն իշխանը եւ Զաւէն նստած էին: Ամէն բան յայտնի կ'ընէր հոռոմին, որ այդ տղայն բացի դիմաց գեղեցկութենեն` թէ իր զարդերուն եւ բեհեզեայ զգեստներուն, թէ իր մորթի ճերմկութեան, թէ ոտքերուն ձեռքերուն մանրութեան, թէ իր համարձակութեան համար տարբերութիւն մը ունէր ուրիշ տեսած տղոցմեն: Ազնուականութեան կնիքը ճակտին վրայ դրոշմուած էր, եւ որ իրեն աւելի հաճելի էր, յունարէն նաեւ եւ կը խոսէր, վասնզի նախարարական տուներ ինչպէս երբեմն պարսկերէն` նոյնպէս յունարէն խօսելու սովորութիւն մտած էր ժամանակներէ ի վեր եւ շատ պալատներու մէջ յոյն ուսուցիչներ եւ դայակներ կը գտնուէին: Զանազան խօսակցութիւններէ իմացաւ նաեւ թէ որբ աղջիկ մ՚է, ուստի անզգամ խորհուրդ մը յղացաւ մտքին մէջ, եւ երբ բոլոր աւանը զբաղած` ամէն ոք կէս աւազակ, կէս զինուոր յունաց վրայ ուշադրութիւն կը դարձնէր, յոյն իշխանը Արփենիի հետ կզբօսնուր, կը խոսէր, կատակներ կ'ընէր եւ յանկարծ երբ մէկ միջոց մը մենակ էր իր երկու սպասաւորաց հետ, տղան պառկեցուցին. բերանը թաշկինակ մը խցկեց` լաւ մի փաթաթեց, որ չի կարէնայ շարժիլ եւ պարկի մը մէջ դնելով` իրեն ուրիշ կարասեաց պէս իւր ծառայից մէկուն շալակը տուաւ եւ ինք ձի հեծնելով արտորնօք, բիւզանդական ծիծաղով Զաւէնն ու կաղզուանցիք ողջունեց եւ Բասեան գաւառի ճամփան ինկաւ: Երբ աւանեն դուրս ելաւ, հինգ-վեց ձիաւոր իւր սպասաւորներէն հետը, քանի մը վայրկեան սաստիկ արշաւանքով հեռացաւ իւր փախստական գունդեն. ան ատեն հանեցին խեղճ տղեկը իւր սոսկալի պարկեն, տեսան, որ մօտ էր խեղդուելու, հանեցին բերնի խցիկը, եւ թէպէտ մարած եւ ինքզինքեն ելած` բայց իշխանը առաւ նժոյգին վրայ, կը քշէր կատաղութեամբ, երբ գիւղ կը հասնէր` իւր լայն վերարկուին տակ ծածկած խեղճ որբը կ'անցնէր արագութեամբ, որպէսզի այս սոսկալի գողութեան հետք մը չի ձգէ: Վերջապէս ամայի տեղ մը ջուրի մը քով իջաւ ձիեն, տղուն քիչ մը ջուր տուաւ խմելու, արիւնոտ բերանը լուաց. գոյն չէր մնացել սիրուն տղեկին երեսը, աչքերը մարած էին բոլորովին, գլուխը չէր կրնար բռնել. հարցուց թէ բան ուտել կուզե՞ր. երբ պատասխան չառաւ, հեծաւ ձիուն վրայ, աւաւ տղեկը թիկնապահաց մէկուն, որ բարեբախտաբար աւելի բնական գթած սիրտ ունենալով ինչչափ կարելի էր ջանաց քիչ չարչրկել, մինչեւ հասան Կարին. հոն ամիս մը հիւանդ պառկելէ վերջ, հազիւ թէ առողջացաւ, եւ գարնան արեւն իր աչաց կենդանութիւն բերաւ:

Բայց այս միջոցիս ի՞նչ ըրաւ Զաւէն. երբ տեսաւ թէ Արփենին չի կայ. բոլոր Կ'աղզուան վեր-վար ըրաւ, ամէն ծակ, ամէն խոռոչ խոյզ եւ խնդիր եղաւ եւ երբ ամէն յոյս կտրուեցաւ` խեղճ զինուորը ձեռքը ծնօտին դրած յուսահատութեան արցունք կը թափէր, կը հարցնէր Երասխայ ալիքներուն, կը հարցնէր երկնքի թռչուններուն, ամէնքն անտարբեր` պատասխան չէին տար: Վերջապէս յուսահատ կ'երթար եկեղեցի ժամերով կ'աղօթէր եւ տխուր տուն կը դառնար: Շաբաթն անգամ մը, կը հեծնէր ձին, կ'երթար լճին քով կը նստեր` անթարթափ կը նայէր կղզին եւ կը դառնար, իսկ երբ լիճը կատարեալ սառեցաւ` իւր Տիկնոջ գերեզմանին վրայ արտասուք կը թափէր եւ կը դառնար: Օր մը, որ մեծ պահոց երկրորդ կիրակին էր, ելաւ դուրս, մտածութիւն մը զինք բոլորովին գրաւէր էր. հազիւ ճաշն ըրաւ` ձին ուզեց եւ գնաց այն ճգնաւորաց մենարանը, որոց դիմէր էր իւր վիրաւորը դարմանելու եւ մեռելները թաղելու համար: Առաւ նոցայ վանահայրը, հեծուց իւր ձիուն վրայ եւ իջեցուց լճին քով. սառած ջուրին վրայեն քայլելով բերաւ Բիւրեղի գերեզմանին վրայ, հանգստեան կարգ մը կատարել տալեն վերջ` խնդրեց, որ Աւետարանը գերեզմանին սառած հողին վրայ դնէ եւ բանայ, Վանահայրը միամտաբար բացաւ, Զաւէն մատը դրաւ` «Կարդա՛յ, Հայր Սուրբ, սա խօսքը», – զրուցեց. «Խնդրեսջիք եւ տացի ձեզ, հայցեցէք եւ գաջիք, բախեցէք եւ բացցի ձեզ. զի ամենայն որ խնդրէ` առնու եւ որ հայցէ` գտանէ եւ որ բախէ` բացցի նմա: (Ղուկաս գլ. ժայ. 9)», – կարդաց քահանան: Զաւէն ձեռքերը երկինք տարածեց` «Փա՜ռք քեզ, աւստուած իմ», – աղաղակեց: Այն րոպէին կարծես ծերը երիտասարղացաւ, իր աչաց կորովն եկաւ, եւ երբ տուն դարձաւ, ամէնքը փոփոխութիւնը տեսան եւ զարմացան. առջի մարդն էր իւր կնոջ համար, առջի հայրիկն էր իւր զաւկներուն, առջի Զաւէն եղբայրն էր իւր դրկիցներուն եւ բարեկամաց համար: Զատիկը կատարեց ուրախ, զուարթ իւր ընտանեաց եւ ազդականաց հետ, եւ չորեքշաբթի առաւօտուն հասարակ մշակի զգեստներ հագած, մախաղ մը, վերարկու մը, երկսայրի կարճ սուր մը գօտիին մէջ ծածկած, տրեխներ ոտքը եւ գաւազան ի ձեռին, ժողովեց կինը եւ զաւկները, խրատեց զամենքը, ապսպրեց մորերնուն միշտ հնազանդ լինիլ, րենց մեծ եղբայրը յարգել եւ մեծարել, զնայ էլ յորդորեց ամէնուն հետ քաղցրութեամբ եւ սիրով վարուիլ, օրհնեց զամենքը, համբուրեց մէկիկեւմէկիկ եւ ելաւ երթալ իւր կորուստը փնտրելու:

Մենք թողունք Զաւէն Կարնոյ ճամփուն վրայ, եւ երթանք փնտրել Գրիգոր ու Սուրէն, որոց դիակունք չի գտնելով նա` յոյս ըրած էր թէ օր մը երբ իշխանիկը դառնար, Արփենին գոնէ իրեն պիտի ներկայացնէր, միայնակ եւ սիրասուն նշխար Մամիկոնեան հայրենի ճոխութեան եւ հրեշտականման մօր եւ քրոջ:

Վիրաւորը մեզ պատմեց թէ ինչպէ՞ս Սուրէնի եւ Գրիգորի ձիաւոր խումբը Վարդանաբերդի հրդեհը տեսնելով դիմէր էին հոն նահանջի ճանապարհ միշտ իրենց յուսալով, եւ թէ ինչպէս թշնամուոյն բազմաթիւ հեծելոց խումբր վրայ հասնելով` շրջապատեալ յամենուստ սկսած էին պատերազմիդ Սուրէն քանի մը հողի կ'որսնցնելեն վերջ իր խումբեն` տեսնելով անխուսափելի վտանգը փոքրիկ բլուրի մը վրայ քաշուեցաւ իրեններով, այդ բլուրը Վարդանաբերդի գերեզմանատունն էր, քիչ հեռաւորութեամբ:

Այդ զերեզմանոցին մէջ` մահարձանները պատնէշ առած` յուսահատ կռուով իրենց կեանքը թանկ ծա խել որոշեցին հայ փոքրիկ խումբը. Սուրէնի հզօր ձայնը` «Տղա՛ք, մեռնի՜նք, բայց մեռցնենք եւ այնպէս մեռէինք քաջութեամբ», կ'որոտար ամէնուն ականջին. այդ քառասուն-յիսուն հոգին շրջապատ եալ հազարներէ, այնպիսի դիմադրութիւն ըրին եւ այնպիսի կատաղութեամբ կռուեցտն երկու ժամ, իրենց աղեղներէն ելած նետերը, իրենց պարսատիկներէն ելած քարերը այնպէս կը հարուածէին հեռուեն, եւ յարձակումներու դէմ իրենց վաղակաւորներն ու մուրճերը այնպիսի հարուածներ տուին թշնամուոյն մօտեն, որ Շէյխ Ալի այդ քաջութեան վրայ հիացած ղադրեցուց յարձակմունքը եւ պատգամաւոր մը յուղարկեց յայտնելով թէ` «Ինք պատրաստ էր իրենց կեանքը շնորհել եթէ անձնատուր լինին»: Եւ կէս ժամ միջոց կ'ուտար մտածելու: Սուրէն դաշնադրութեան մտնելու յանձնառու եղաւ. բայց արաբը պայման մը միայն ունէր. «կեանք միայն շնորհել». երբ Սուրէն զիջանիլ յանձն առաւ, իրեն դէմ անկարծելի դժուարութիւն մը ելաւ: Գրիգոր որ առիւծի պէս եւ իւր հասակեն վեր պատերազմէր էր, «մեռնի՜նք» բառեն զատ բերնեն ուրիշ խօսք չէր հանէր, այդ հայրենի պալատան բոցն ու ծուխը զինք համոզած էին թէ իր մայրը եւ քոյրերը մեռած էին, ուստի «մեռնի՛նք, մեռնի՛նք» կը կրկներ: Սուրէնի բոլոր ազդեցութիւնը անօգուտ պիտի լինէր` եթէ ամէն պատերազմողք վերջապէս յանձն չառնուեն գերութիւնը կենաց հետ փոխանակել: Ուստի պատանին երբ մինակ մնաց եւ ամէնքը զէնքերը թողին, ինք այն րոպէին ինկաւ գերեզմանի մը վրայ, եւ արտասուաց հեղեղ մը սկսաւ իջեցնել. բոլոր Սուրէնի յորդորներուն եւ ապագային համար տուած յոյսերուն պատասխան անգամ չի տուաւ: Մամիկոնեանց սերունդը է՛լ անզգայ եղաւ շղթայներու, ինչպէս անզգայ էր իւր քեռուոյն ձայնին, որ քաղցրութեամբ «Որդեակ Գրիգոր, այս օրերս էլ կանցնին, դժբախտութիւնը ինչչափ որ սոսկալի լինի մշտնջենաւոր չի կրնար լինիլ», – կ'ըսէր:

Բայց պէտք էր կ'ամա-ակամայ անողոք բախտին հնազանդիլ, մանաւանդ որ կը տեսնէր Սուրէն, այդ մարդը, որուն վրայ երբեք կեանքին մէջ շողոքորթութիւն, փոքրկութիւն, վատութիւն չէր նշմարած, լռութեամբ եւ անմռունչ կը տանէր նախատանաց, հայհոյութեանց եւ հարուածոց: Այդ աննկուն Կամսարականը, որ անտարբեր էր իր անձին համար յամենայնի, միայն այն խնդրէր էր Շէյխեն, որ զինք այդ պատանուոյն չի բաժնէ, եւ արաբը խոստացաւ եւ խոստմունքին վրայ կեցաւ: Բոլոր այդ դաժանելի ուղեւորութեան մէջ, ծանրաբեռն եալ շղթայուք, շատ անգամ հետի, դատապարտեալ եղանակաց խստութեան, անօթութեան եւ ծարաւի, ինքզինք զրկելով հացին պատառեն, ջուրին կաթիլեն, ծնողական խնամքով հազիւ կրցաւ ողջ հասցնել զգրիզօր Կ'ոգովտի գաւառներէն Դամասկոսի շրջակայքը, ուր էր Շէյխ Ալիի բնակութեան վայրը:

Հոն` այդ գերութեան շղթայներուն մէջ թողլով այս մեր երկու նախարարազունքը, դառնանք Հայաստան, որուն մասամբ ոտնակոխ եւ եղերական վիճակը յայտնի եղաւ բաւական մեր մինչեւ հիմա տուած նկարագրեն: Տեսանք թէ ինչպէս երջանիկ տուներ բարձր եւ խոնարհ, ինկան` կ'ործանեցան եւ հիմնահատակ եղան դժոխային արշաւանքի մը սաստկութեան առաջ: Տեսանք նաեւ թէ այն Յունական կայսրութիւնը, որ երկրին տէր ինքզինք կը համարէր` ինչպէս պաշտպանեց երկիրը, – տեսնենք հիմա թէ նոքա, որոնց պարտքն էր իրենց անձանց եւ ազդին վրայ հսկել, ինչպէ՛ս իրենց պարտաւորութիւնը կատարեցին:

ԳԼՈՒԽ Զ

Հայաստան բաժնուած երկու մեծ ինքնակալութեանց` Բիւզանդական կայսրութեան եւ պարսից Սասանեան պետութեան մէջ, հարկատու երկուքին, ոտնակոխ երկուքեն` աննկարագրելի ալեկոծութեան մէջ կը ծփար շարունակ: Այս երկու մեծ տէրութիւնք միեւնոյն հիւանդութեամբ վարակեալ` արտաքուստ զօրութեան փայլ մը ունէին, բայց ներքուստ երկուքն էլ հաւասար փտած եւ որդնոտած կործանման վիճակի մէջ էին:

Կոստանդնուպոլիս` ոսկեղէն գահույից վրայ նստող հռոմայեցուոց ինքնակալ կայսրը, որոմն բազկատարած պաղատանոք կը դիմէին մեր նախահարք, երբ Հազկերտ արքայից արքան քրիստոնէութիւնը բնաջինջ վերցնել կը սպառնար Հայաստանեն, այդ «Երանելին Թէոդորոս կայսրը, որ խաղաղասէր էր ի Քրիստոս» եւ անարգ հարկատու հոն Ատտիղասայ` այն Ատտիղասայ, որ Մեծին Վարդանայ բազկին զօրութեան առջեւ ընկրկէր էր ի Դարբանդ, Հազկերտի աչաց առջեւ, նոյն Ատտիղասայ, որ հռոմէական ինքնակալութիւնը կը դողացնէր արեւելք եւ արեւմուտք, եւ որ այդ Երանելի Թէոդոս չյաջողելով թունաւորել ուր գթութիւնը կը գներ եւ ամէն արժանաւոր նախատինքներ կը կլանէր: Եւ այդ կայսերութեան օրերը բարեբախտ ու երջանիկ էին արդի վիճակին հետ բաղդատելով. վասնզի հիմա երկու հարիւր տարի ժամանակ անցնելով ապականութիւնը իւր յետին աստիճանները գտեր էր. կրօնամոլութիւն եւ անբարոյականութիւն, գոռոզութիւն եւ անարգութիւն, մեղկութիւն եւ անգթութիւն, շռայլութիւն եւ ագահութիւն, յանդգնութիւն եւ վատութիւն, անխղճութիւն եւ խղճահարութիւն, միշտ մոլութիւնք, միշտ ծայրեր զարմանալի հակակշիռք կազմելով, բուն ճշմարիտ առաքինութիւն ոչ ուրեք, ոչ բանի մը մէջ կ'երեւար:

Թէոդոս Մեծեն վերջ այդ կայսերական գահույից վրայ իզուր բարձր մարդ կը փնտրէ ոք եւ դժուար թէ առանց աններելի պակասութեանց մէկը կարէնայ գտնել: Ամենեն հռչակաւորն Յուստինիանոս` օրէնսդիր, մեծագործ, յաղթող շնորհիւդ երկու քաջ զօրավարաց, ամենախոնարհ ծառայ է իւր կնոջ Թէոդորայի, որուն ամէն քմահաճույից եւ անիրաւութեանց գործիք կը դառնա ամէն րոպէ: Դիւցազնական քաջութիւնը նաեւ կերպարանափոխ եղած կը զարմացնէ զմարդ, երբ կը տեսնէ Բելիսար սարսափ թշնամեաց բանակներու, նեցուկ պետութեան յաղթութեամբ դարձած դափնիներով, իւր տան եւ կնոջ խայտառակութիւնքը պատմել խորհելու վայրկենին, կայսրուհուոյն մէկ նամակեն սոսկացեալ` իւր մեղաւոր կնոջ առջեւ տարածեալ ոտքերը կը պագնէ, մշտնջենաւոր եւ հաւատարիմ ծառայ զինք կը դաւանի. եւ «կնոջը եւ կայսեր ամենախոնարհ ծառան ասպարիզին վրայ վեհ դիւցազուն կը դառնա», թագաւորութեանց կը տիրէ, եւ նուիրեալ արքայական պսակը կը մերժէ, եւ յաղթանակի հանդիսին կը տեսնուի հետեւակ իր գերի բռնած թագաւորներոմէ առջեւեն` երկրպագելով Թէոդորայի եւ Յուստինիանոսի գահույից:

Վերջը քանի որ մեր պատմութեան ժամանակին կը մօտենանք, կը տեսնենք, որ կայսերական գահույից վրայ բարձրացեալ մարդիկ աւելի կը պղտիկնան, եւ մեծ կարծուածները խառնուրդ մը ունին առաքինութեանց եւ մոլութեանց. ի բաց թողեալ Մօրիկ հռոմայեցի կամ Հայկազն (որու ծագումն նշանակութիւն պէտք չէ ունենա հայու համար), որ աւելի ազնիւ սիրտ ցցուց մեռնելու վայրկենին քան թէ գահույից վրայ. կը տեսնենք եւ Հերակլ` դիւցազն թագաւորութեան սկիզբը եւ վատթար վերջերը: Այն մարդը իր մեծամեծ յաղթութեամբ պարսից դէմ, այն տկարութեան հասցուց բերաւ այդ երկու թագաւորութիւնքը, որ արաբաց հարուածներուն չկրցան դիմանալ եւ ընկճեցան կամ տապալեցան:

Ի՜նչ Յարկ խօսելու Յոյն կայսրութեան ժողովբդոց վրայ, որոնց մայրաքաղաքի ապականութիւնը սովորութեանց եւ բարուց, զեխութեանց եւ թշուառութեանց, վատութեանց եւ անզգամութեանց անցան զանցան Հռոմայ քաղաքացուոց վերջին օրերը, մանաւանդ որ սոքա աւելցուցին ամէն մոլութեանց վրայ կրօնամոլութիւն մը` ուր կայսրեն սկսեալ յետին ձկնորսը ինքզինք աստուածաբան կը կարծէր, կրկէսները կրօնական վիճաբանութեամբ կը սկսէին եւ արիւնահեղ կռիւներով կը վերջանային, եւ անիմանալի հաւատս խորհուրդները թեթեւամիտ եւ կիսուսումն մարդկանց խորհրդածութեանց նիւթ էին: Այդ մեծատարած կայսրութեան մայրաքաղաքին մէջ Սուրբ աստուած երգելու խնդիր մը աւելի կարեւորութիւն ունէր քան թէ բոլոր Ափրիկէի կորուստը. թշնամին` հոն, պարսից, աւար, պուլկար, արաբ, աշխարհքի ծայրերէն կը հագնէր, հուր, սուր, կոտորած եւ աւերմունք կը բերէր շուրջանակի, Կոստանդնուպոլսոյ պարիսպները կը ծեծեր եւ ներսը քաղաքացին կրօնական վիճաբանութիւնքը նախամեծար կը համարէր, եւ երկրորդական առ դուրս հասեալ վտանգը: Եթէ յաղթուէր անհոգութեան եւ վատութեան չէր յանցանքը` այլ աստուածային բարկութեան պատուհասն էր. եթէ Յաղթէր, Աստուածամօր շնորհքն էր: Այս կրօնական զբաղմունք ամէն օր նոր հերետիկոսութիւնք կը ծնանէին եւ նոր վէճեր:

Նոյն ոգին` ուրիշ ձեւով կը վարէր Պարսից պետութիւնը. յաղթող արքայից արքան` արեւուն եւ կրակին կ'ուտար յաղթութեան փառքը. Հպատակ այլակրօն ժողովուրդք խիստ հալածանաց կ'ենթարկուէին ժամանակ-ժամանակ. եւ ի բաց առեալ քանի մը մեծ մարդիկ, վատթար եւ բռնաւոր կառավարութիւն մը կը տիրէր ամէնուրեք, արդարութեան գաղափարը սահմանափակ էր նաեւ այդ Մեծ Խոսրովի մտքին մէջ, որ Նուշիրվան կ'անուանուէր եւ որ Սասանեանց փառքն եղած էր իւր քաջութեամբք եւ յաղթութեամբք, երկարամեայ թագաւորութեամբ, եւ ինքզինք արդար կը սիրէր անուանել եւ որ մահուան անկողնին մէջ իր ժառանգին բարի խրատներ կ'ուտար. «Արդարադատ եղիր, սանձահարէ անիրաւները, մխիթարէ թշուառները, սիրէ երիտասարդները, պաշտպանէ գիտութիւնը, հետեւէ ծերոց խորհուրդներուն, մի՛ թողուր կառավարութիւնը երիտասարղաց եւ քու ժողովրդոցդ երջանկութիւնը քու նպատակդ լինի: Ընդարձակ թագաւորութիւն մը կը թողում քեզ, եթէ իմ խրատներս լսես` կը պահես զայն, եթէ արհամարհես` կը կորսնցնես»: Այս խօսքերը զրուցելեն վերջ, եօթանասուն տարի նաեւ չի քշեց, իւր յաջորդներէն եւ ոչ մէկը իր բնական մահուամբ չի մեռաւ, եւ այդ թագաւորութիւնր, որ Միջերկրականէ մինչեւ Հնդկաստան, Չինաց սահմաններէն մինչեւ Արաբիայ ամէնքը կը սարսեցնէր քանի մը տարի առաջ, յանկարծ անհետացաւ կատաղի աղանդաւորաց հրոսակներու առջեւ, որոնք ոչ անուն եւ ոչ կրօնք ունէին նոյնպէս քանի մը տարի առաջ:

Այսչափ երկայն չէինք խոսէր այս երկու մեծ ինքնակալութեանց վրայ, եթէ Արշակունեաց թագաւորութեան ժամանակեն սկսեալ Հայաստան սոցայ երկուքին հպատակ, հարկատու եւ պատերազմի դաշտ եղած չլինէր անընդհատ:

Հայոց ազգը երեքի կը բաժնուէր իրօք` որոց երկուքը ամէն բան էին, իսկ երրորդը նշանակութիւն չունէր: Եկեղեցական մարմինը, որուն գլուխը կաթողիկոսն էր, եւ զօր նախարարներն եւ եպիսկոպոսները կ'ընտրէին. ոմներ իւր արտօնութիւնները, վասնզի ինքն էր օրէնքները շինող: Իրեն հետ կ'ուգար Նախարարական մարմինը եւ Ազատաց խումբը, որ երկրին տէրերն էին: Հրամայել, իշխել, պատերազմել էր իրենց գործը: Նախնի սովորութիւնները եւ արտօնութիւնքը կը պահպանուէին դարձեալ իրենց համար, քաջութիւնը ժառանգական էր այդ ընտանեաց մէջ, իրենցկարգը եւ գահոյքը յարգուած էին նաեւ յունաց ինքնակալներէ եւ Սասանեանց թագաւորներէ, յարկ կ'առնէին եկեղեցականաց պէս եւ չէին վճարէր, մարմնաւոր պատիժ գանահարութիւն չի կար իրենց համար, ինչպէս վանքեր, նոյնպէս իրենց ոստանները, ամրոցները, բերդերը, դղեակները ամուր դիրքերու վրայ եւ պարսպապատ շինուած բաւական ապահովեալ էին թշնամեաց եւ ասպատակաց յարձակմունքներէն: Կրօնասէր սովորաբար` իրենց պալատներէն աւելի վանքերու եւ եկեղեցիներու շինութեանց եւ կալուածոց կ'ուտային իրենց գանձերը: Պարսկական եւ յունական սովորութիւնք, զեխութիւնք եւ անառակութիւնք բնականաբար դիւրաւ մուտ կը գտնէին իրենց մէջ: Ինչպէս բնական է ազնուատոհմութեանց ամէն տեղ արհամարհ աչօք նայիլ հասարակ ժողովրդեան վրայ եւ հարստահարել, նոյնը սովորաբար կ'ընէին հայոց նախարարք եւ ազատք: Վասնզի այդ երրորդ մասը` ժողովուրդը, որուն մէկ իրաւունքը չյիշուիր մէկ տեղ մը, չի կար հաստատութիւն մը, որուն վրայ ինք յենուէր, չի կար կազմակերպեալ օրէնք մը, որ զինք պաշտպանէր. եթէ լիսեր եւս` ե՞րբ օրէնքը առանց զօրութեան կրցեր է մէկուն պաշտպանութիւն լինիլ. օրէնքներն ուժ ունենալու համար միշտ կազմակերպեալ մարմնոյ մը պէտք ունէին, եւ օրէնքներն արդար գործադրութեամբ միայն կրնան ժողովրդոց սիրելի լինել եւ իրենց սրտին մէջ տպաւորուիլ` սովորութիւն դառնալ: Հայաստանի օրէնսգիրքը բացի հոգեւոր գրեանքէ ուրիշ օրինաց տեղեկութիւն չունէին. Յուստինիանոսի օրէնքները գրեթէ վեց հարիւր տարի վերջ հայերէն թարգմատնութիւն ունեցան. ի՞նչ ուրեմն կը կառավարէր այս ժողովուրդը – սովորութիւնք եւ խղճմտանք: Վաղարշակայ օրէնքները իւր արքունեաց պերճութեան եւ նախարարաց գահույից համար կարգադրութիւնք էին, եւ քրիստոնէական կրօնքին հետ հրէութիւնը այնչափ ազնուացեր էր, որ Բագրատունիք, Ամատունիք, Գնթունիք հրէական ցեղերէ իջած կը համարուէին, որ շատ կարելի է թէ սխալ մը լինէր. Արծրունիք, Մամիկոնեանք, Կ'ամսարականք օտարազգիք էին: Եւ այս նախարարները հայ ազզին տեարքն էին իրենք ազատ եւ ժողովուրդն անազատ. նոյն յանցանքին համար կանոնագիրքն կը հրամայէր, որ քահանան եւ ազատը 100 դրամ տուժէ, իսկ անազատը 50 տուժէ` շատ մը ծեծ ուտէ, վասնզի ազատին մարմնական պատիժ արգիլուած էր, ուստի՞ց, – հաւանական թէ ի սովորութեանց:

Կային ժամանակներ ուր նախարարութեան ձեռքը այն աստիճան կը ծանրանար ժողովրդեան վրայ ոսկուոյ եւ արծաթի հարկապահանջներ դնելով, որ հեղինակ մը նմանցնէ այդ խեղճ շինականը այսինքն ժողովուրդը` «Մարդու, որ կրնկնի ի ծով եւ հնարք չի գտնէր ելնելու» եւ «Հիւանդի, որ ցաւէն տագնապեալ խօսելու նաեւ կարողութիւն չունի»:

Ո՛վ որ լաւ դիտէ եւ ուսնի եւ դիանայ խորհրդածել պատմութիւնը, կը տեսնէ թէ աշխարհագրական դիրքն էր պատճառ ինչպէս ոմանք կարծեցին նոր ժամանակներս, որ հայ ազգը կը տկարացնէր թշնամեաց դէմ` կը բաժնէր եւ անմիաբան կ'ընէր, այլ այդ նախարարական իշխանութիւնը, որ մեծ եւ պզտի բռնաւորյււթեանց բաժնելով երկիրը, կեդրոնական իշխանութիւնը կը տկարացնէր, եւ այդ բռնաւորները գործիք կ'ընէր օտարին բանսարկութեանց եւ միջամտութեանց. ինչպեւս հին ժամանակներէ ի վեր սխալ կարծիք մը կը տիրէ թէ հայք անմիաբան են, իբրեւ թէ անմիաբանութիւնը բնածին պակասութիւն մը լինէր հայուն քով: Եթէ հայք միաբանեցան 300 թուականին, կրցան ընդունիլ միաբանութեամբ քրիստոնէութիւնը, եթէ իրենց օրինակին եւ ազդեցութեան հետեւեցան Վիրք եւ Աղուանք գրեթէ նոյն ժամանակին, եթէ հայ լեզուն կրօնից պէս կրցեր էր անցնիլ այդ սահմաններէն եւ Կուր գետի եզերքներէն մինչեւ Կորդուաց լեռները տարածուիլ, ինչո՞ւ չտեսնենք թէ միմիայն պատճառ` քաղաքագիտութեան պակասութիւնն էր Արշակունի թագաւորաց քով, որ Հայաստան անիշխանութեան կը մատներ: Եթէ Տրդատ նախարարաց դէմ նոյն հանճարն ու զօրութիւնը ի գործ դնէր` ինչ որ դրաւ` պարսիկը եւ կռապաշտութիւնը վարելու համար Հայաստանէ, Արշակունեաց աթոռը իւր մեռած վայրկենեն չէր սասանէր ի հիմանց եւ Խոսրով իւր որդին չէր կարօտէր յունաց ամբարտաւան օգնականութեան իւր հօրն աթոռը բարձրանալու համար: Ի՞նչ կարօտութիւն ունէր Աղկունեաց դաւաճան Նահապետը եւ նախարարութիւնը ջնջելէ վերջ` տեղը նոյն արտօնութեամբդ Մամիկոնեանք հաստատելու: Բայց նախարարութիւնը երբ հանդարտ էր, թադաւորներու համար ծուլութեան դիւրութիւն կ'ուտար երկրի կառավարութեան մասին, միայն թէ թագաւորները զօրաւոր լինէին: Մենք կը հասկանանք թէ այդպիսի ՚ի գարուց խորարմատ նախարարութիւնը հիմնահատակ ընել դիւրին չէր. բայց նոյնպէս դիւրին չէր հազարաւոր տարիներով արմատացեալ կռապաշտութիւնը ջնջել, եւ այդ կրցաւ ընել Տրդատայ կորովի բազուկը: Ինք պէտք էր ընել եւ այդ, եւ ոչ իւր անպիտան յաջորդներէն Արշակայ թողուլ, որ մոլութեանց եւ յիմարութեանց անճոռնի խառնուրդ մ՚էր եւ քան զամենքը վատթարադոյն, եւ որ բնական էր թէ չի յաջողէր այդպիսի մեծ ձեռնարկութեան: Եւ հետեւանքն այն եղաւ, որ այս երկու թշնամեաց թագաւորութեան եւ նախարարութեան պատերազմին մէջ, առաջինն անհետացաւ եւ երկրորդը խաղալիք լինելով օտարին պարսկին եւ հոռոմին, երբեք չի մտածեց անկախութեան փորձ մը փորձել թէպէտ շատ յարմար վայրկեաններ ներկայացան: Այլ իր քաջութիւնը կը վատնէր օտարին ծառայութեան մէջ, Սասանեանը բանակներուն հետ կ'երթար մինչեւ Թրքաստան հոնաց եւ հեփթաղաց հետ կը պատերազմէր, բիւզանդական բանակներուն հետ կ'երթար մինչեւ Ափրիկէ եւ Իտալիայ եւ Դանուբի ափանց վրայ վանդալաց եւ գոթաց եւ բուլկարաց եւ սարմատացուոց հետ պատերազմելու համար:

Բայց անկարելի է ուրանալ, որ նախարարութիւնը դիւցազնական վայրկեաններ ունեցաւ. Հազկերտի պէս մեծ եւ յաղթող թագաւորի մը դէմ խիզախեց Վարդանայ հետ եւ քաշութեամբ պատերազմեցաւք Վահանայ հետ Վաղարշ խոնարհեցուց եւ Կ'աւատայ կրօնամոլութիւնը հալածեց. Վարդան երկրորդի հետ Նուշի րուան Խոսրովու լուծը թօթափել հանղգնեցաւ: Բայց բոլոր այս պատերազմաց մէջ նախարարութիւնը մեծաւ մասամբ միաբան էր, վասնզի կրօնքի պաշտպանութեան էր կռիւը, իրեն ցրուեալ զօրութիւնը միացնելու մեծ շարժառիթ մը պէտք էր` կրօնքը, վասնզի նախարարութեան բնութիւնը անիշխանութիւն, անմիաբանութիւն էր: Իսկ անմիաբանութեան մասին` հայերը նոյնչափ անմիաբան եղած են ինչչափ ամէն աղինք, որ զօրաւոր կառավարութիւն չեն ունեցեր երբեք: Իրենք ոչ երբեք ունեցէք են յունաց պէս քսան, հինգ տարի քշող քաղաքական պատերազմ մը Պեղոպոնէսեան պատերազմի պէս, թէպէտ նա խարարութեանց անմիաբանութիւնը հար եւ նման էր այդ Յունաստանի փոքր, փոքր հասարակապետութեանց, միայն այն տարբերութեամբ, որ հոն ժողովուրդն ազատ եւ ամէն բան էր, եւ ուսմունքը բանական մարդը բարձրացուցեր էր, իսկ Հայաստան` ժողովուրդը ոչինչ էր, եւ իր բռնաւորներն ամէն ինչ: Յունաստան ծովէ շրջապատ եալ բնական ամրութեամբ դարձեալ մեծ տէրութեան մը կարգ անցնելու համար պէտք եղաւ, որ Մակեդոնացուոց լուծին տակ անցնի եւ Աղեքսանդրի հետ արշաւի: Առանց զօրաւոր կազմակերպեալ իշխանութեան եւ խիստ օրինաց անկարելի է միաբանութիւն, վասնզի փոքրիկ շահեր մեծ շահերու դէմ կապստամբին, եւ մեծ շահեր զօրութեան պէտք ունին պզտի շահեր եւ անոնց բանսարկութիւնքը ճնշելու համար: Խիստ կառավարութեան ամենեն անպիտանը նախադասելի է անիշխանութեան: Հայ նախարարութիւնն անիշխանութիւն էր արմատացեալ: Եւ որովհետեւ չի կրցաւ կանոնաւոր եալ ազնուապետութիւն մը նաեւ կազմել` ինք ինկաւ գահավէժ եւ ազզն էլ իր հետ տարաւ: Այդ ազնուապետութիւնը` եթէ կարէնար կազմել նախարարութիւնը, ազգին նան երջանկութեան ճամփայ թերեւս բանար. բայց ոեւիցէ՛ բան կազմելու համար` արդարութեան եւ կանոնի մը հնազանդել յանձն առնելու է, այս կամքը հազիւ քանի մը նախարարաց քով կ'երեւի պատմութեան մէջ, վասնզի անիշխանութիւնը կը ներէ միայն սանձարձակ զեղծմունք` ուսկից կամօք եւ մասամբ իսկ զրկուիլը շատ մեծ առաքինութիւն է:

Հայք ընդհանրապէս միաբան եղած են միայն այն վայրկենին, երբ իրենց կրօնքին բռնաբարութիւն հասնէր ոեւէ իշխանութենէ եւ զօրութենէ. ամէն բանի անտարբեր հայը միշտ պատրաստ կը տեսնենք բռնութիւնը բռնութեամբ վանելու, եւ եթէ անկարելի լինի` ամէն հալածանաց տանելու անխախտ կենալով հայրենի դաւանութեանց վրայ: Ամէնուն յայտնի է եւ վերն էլ յիշեցինք թէ ինչպէս հայ քրիստոնէութիւնը անընկճելի մնաց Սասանեանց կռապաշտութեան դէմ. նոյնը կը տեսնենք նաեւ Բիւզանդիայ կայսերաց բռնութեանց եւ ամէն տեսակ պատճառաբանութեանց դէմ. կրօնասիրութիւն էր այս ընդհանուր նկատմամբ. բայց անիշխանութիւնը անմիաբանութիւն կարծողաց կը զրուցենք թէ աւելի հետեւանք էր նա եկեղեցական իշխանութեան կանոնաւորեալ կազմութեան, որ հզօր մարմին էր ձեւացեալ վերուստ ի վայր եւ զօրաւոր կապով շղթայալ: Տգէտ կամ գիտուն այդ եկեղեցական կազմութիւնը բիւզանդական բոլոր աստուածաբանական ուսմանց – նրբութեանց եւ իմաստականութեանց հետ կրցաւ մաքառիլ ու մրցիլ: Մերժեց նորա իրաւացի եւ անիրաւի ուղղափառ կամ չարափառ պահանջմունքները եւ մնաց անթափանցելի ամէն վիճաբանութեանց եւ ամէն հալածանաց դէմ եւ անխախտ պահեց ինչ որ անգամ մը Լուսաւորչէ առած էր:

Կաթողիկոս մը կը հնազանդէր կամ կը խոնարհէր Հերակլ կամ Կոստանդին կայսերաց, բայց եկեղեցական մարմինը եւ ժողովուրդը անշարժ կը մնար հայրենի կրօնական դաւանալթեանց իմանալով կամ չիմանալով: Եւ այդ կաթողիկոսը կամ իւր յաջորդը վերջը-վերջը պէտք էր ընդհանուրին հետեւեր, եթէ չուզէր բաժանակից սատանայի համարուիր

Եթէ թագաւորութիւն կամ նախարարութիւն կարէնային զօրաւոր կառավարութեան մը ձեւ առնուլ եկեղեցական իշխանութեան պէս, այն ժամանակ անիշխանութեան վտանգեն ազատ կը լինէր Հայաստան եւ կրնար ակնածելի լինիլ իր զօրաւոր դրացեաց: Բայց դժբախտաբար երբեք նախարարութիւնը այդ չէր խորհած, եւ որ շատ կարեւոր ու գործադրելի էր այս միջոց ժամանակիս մէջ, արուն պատմութիւնը կը գրենք:

Եւ Թէոդորոս Ռշտունի կը մտածէր, այդ մարդը որ «մորմոքեալ ընդ կորուստ աշխարհին», Յունաց յիմար Սպարապետին ամբարտաւան անհոգութիւնը չէր կրցեր շարժէլ եւ իր յորդորներով ոչ օգուտ այլ նախատինք քաղէր էր: Հիմա որ ականատես էր` ինչ որ արդէն գուշակէր էր, աւերմունք հրայրեացք` կոծ ու լաց կը տեսնէր եւ կը լսէր, եւ ինչ դարման որ կարելի էր, կ'ընէր, եւ այնպէս կը շարունակէր իր ճամփան անցնելով Գողթան, Նախջեւան, Կոգովիտ, ուր դառն հայեցուածք մը ձզեց Վարդանաբերդի վրայ. կ'երթար Տայոց գաւառը թիկնապահաց վքոքրիկ խումբով մը եւ կ'իջնէր ի Թաւուսկերտ աւան, ուր հին ապարանքն էին Տայոց Բագրատունի իշխանաց, եւ ուր կը բնակէր միայնակ նոյն ժամանակներ Համասպրուհի տիկին, մայր Վարազտիրոցի, կին Սմբատ Մարզպանին Հայոց եւ Վրկանաց, որուն քաջութեանց համբաւը հռչակեալ էր բոլոր արեւելք եւ որ այնչափ սիրելի եղած էր Պարսից թագաւորին իւր հաւատարմութեամբ եւ որուն յիշատակը կը պատուէր Թէոդորոս Ռշտունի իւր հայր եւ վարժիչ պատերազմական արհեստից անուանելով: Մանաւանդ որ սերտ բարեկամութեամբ կապուած էր Վարազտիրոց Ասպետի` նորա որդուոյն հետ, որ նոյն ժամանակները Արշիպեղագոսի մէկ կղզին աքսորեալ էր ընտանեօք Հերակլ կայսրէ:

ԳԼՈՒԽ Է

Ժամանակն արդէն ձմեռնային` ցուրտը սաստիկ էր այն տարի Հայաստանի բարձր գաւառներուն մէջ: Եւ այդ Թաւուսկերտի պալատին մէջ, ուր պառաւ Տիկին մը քաշուած կը բնակէր, որ շատ փառք, մեծութիւն, պատիւ տեսած էր իւր էրկանը կենդանութեան եւ որդուոյն առաջի տարիները, եւ որ այն օրերը կը յիշէր, երբ արքայից արքային ընծաներն ու նուիրակները իրարու կը յաջորդէին, յաղթութեանց աւետաբեր սուրհանդակները շարունակ իւր դուռը կը բախէին եւ Պարսկաստան ու Հայաստան

Բազմայաղթ անունը Բագրատունեաց իշխանին կ'ուտային. իսկ հիմա ինք Տիկինը մոռցուած, բարձիթողի եղած, այդ հայոց կանանց առաջինը երբեմն պատուոյ եւ հարստութեան մէջ, կը նստեր տխուր ձմեռուան պէս, եւ կը համրէր օրերը, որ լուր չէր առած իւր սիրական եւ անդրանիկ որդուոյն:

Թէպէտ մահ եւ աքսոր տխրութիւն բերէր էին այդ պալատը, եւ Տիկինը սգաւոր` բայց սպասաւորաց, աղախնայց եւ թիկնապահաց թիւն ու հանդերձանքը գրեթէ չէր նուազեալ: Երկրին կառավարութիւնը թէպէտ Սարգիս` բնիկ Տայեցի իշխանի մը ձեռքն էր, բայց ոչ երբեք առանց Բագրատունի Տիկնոջ խորհուրղին բան մը կը կատարուէր, վասնզի այս Սարգիս այն քաջերեն էր, որ Սմբատ Մարզպանի բախտին եւ դրօշակին հետեւելով` փառաց եւ մեծութեանց տէր եղած էին:

Երբ այսպէս Տիկինը տխուր եւ միայնակ նստած էր, իմացուցին իրեն թէ Սարգիս իշխանը կը խնդրէր զինք տեսնել, եւ թէ հետը երիտասարդ մ՚էլ կար: Եւ Սարգիս մտնելով խորին յարգանօք ողջունելեն վերջ Տիկինը` ներկայացտւց Ներսէս Սպան, որ նոր կը դառնար Յունաստանէ եւ որ նամակ ունէր Վարազտիրոց Ասպետն առ Տիկինն եւ առ Թէոդորոս Ռշտունի:

Բագրատունի Տիկինը առաւ իւր որղուոյն նամակը եւ շտապաւ կ'արդալեն վերջ երկրորդեց եւ երրորդեց իր ընթերցմունքը, վասնզի շատ համառօտ էր եւ դառնալով զօրականին`

– Կը տեսնես, որդեակ, – ըսաւ, – իմ զաւկիս նամակը շատ համառօտ է. քեզմէ պէտք է տեղեկութիւն առնեմ, ինչպէս ինք կը գրէ. ինչպէ՞ս տեսար զինք, լաւ՞ է, առո՞ղջ է, ինչպիսի՞ կղզի է այս աքսորանաց կզզին. միթէ՞ ազատելու յոյս չի կա…

– Առողջութիւնը լաւ վիճակի մէջ է, վասնզի ույդ կղզին շատ գեղեցիկ է` օդն առողջ, նարնջի եւ լիմոնի ծառերով զարդարուած, թէպէտ խիստ պահպանութեամբ կը հսկեն, որ չի փախչի. ընտանիքն էլ բոլորը լաւ են: Իսկ ազատելու յոյս չլինիլ կարելի չէ, ինչպէս յայտնի է, կայսրը իրեն խոստացել է երդմամբ ազատութիւն, բայց պալատին մէջ կան թշնամիք, որ կը ջանան յետաձգել այդ խոստմունքը, ինչպէս ես կրցայ իմանալ:

– Կրնա՞նք իմանալ ինչպիսի անձինք են, որ քեզ այդ տեղեկութիւնք տուին:

– Այո, իշխանուհի, Թէոդոս զօրավար Երիզացի, որ ձեր որդուոյն Ասպետին շատ բարեկամ կ'երէի, նա ինձ հրամայեց գաղտնի երթալ եւ տեսնել եւ լուր բերել իշխանին համար: Կայսրը առջի մարդը չէ բոլորովին փոխուած` քանի որ տարիքը կառնու, կը թուլանայ, Մարտինէ կայսրուհին է, որ կը կառավարէ երկիրը, եւ դժբախտաբար այդ կինը չէ, որ գիտէ լաւ կառավարել, այլ խելքը, միտքը թագաժառանգին տեղ իւր որդին անցնելու լինելով, իւր ձեռնասուններն առաջ կը քշէ, եւ այսպէս ամէն կարգ, կանոն տակնոււյրայ եղած է:

Նոյն միջոցին սպասաւոր մը ներս մտաւ իմացնելու թէ Թէոդորոս Ռշտունին հասաւ. եւ երբ եկաւ զօրավարը` մեծ յարգանօք ողջունեց Տիկինը եւ ներկա անձինքը, ահա հանեց Ներսէս երկու նամակները Ասպետին եւ Երիզացի Թէոդորոսի կողմանէ: Մեծ ուշադրութեամբ կարդաց իշխանր, եւ կարելի չէր իմանալ իր երեսեն նոցայ պարունակութիւնը, մինչեւ Տիկինը չի կարէնալով համբերել, հարցուց.

– Այդ նամակներէն կրնա՞ս մեզի տեղեկութիւն տալ, իշխան, թէ որդիս Ասպետը, ի՞նձ պիտի դառնայ:

– Ո՞ւր էր թէ այդ ձեր փափագը, իշխանուհի, որ իմ նաեւ մեծ փափագս է, կատարուէր, վասնզի Ասպետին Հայաստան դառնալը, աս միջոցին մեզի կեանք կրնայ տալ. դուք հոս Հայաստանի մէկ ծայրը չէք գիտէր թէ ի՛նչ սոսկալի արշաւանք կրեց եւ ի՛նչ վիճակի մէջ է աշխարհքիս արեւելեան կողմը…

Եւ սկսաւ պատմել Նախջեւանի, Գողթան, Կ'ոգովտի գաւառաց անցքերը: Եւ ասոնք ամէնքը յիշելեն վերջ` դառնալով Ներսէսի`

– Ահա ասոնք ամէնքը յունացդ քաջութիւններուն արդիւնքն են, – ըսաւ:

– Խնդրեմ, իշխան, զիս յունաց ստացուածք մ՚ընէր, վասնզի ես իրենց ծառայութեան մէջ մտած լինելովս, իմ հայութիւնս երբեք ուրացեալ չեմ, հոգով, սրտով հայ մնացած եմ եւ պիտի մնամ: ուրիշ բան է` եթէ իրենց երկրին մէջ գտնուելով` իրենց լեզուին եւ գիտութեանց տեղեկութիւն առէր եմ եւ այդ բանին համար կարծեմ թէ գէշ բան մը ըրած չեմ:

– Եթէ այդ գիտութիւնքը քու ազգիդ օգտին ծառայեցնելու միտք ունիս` աստուած քեզ օրհնէ. մենք իրենց ուսմանց թշնամի չենք, բայց շատ ու շատ վարձ տուին մեզ իրենց վատութեան պատերազմի մէջ, եւ իրենց քաջութեան ժամանակ շատ վատ բան ըրին, երբ կրօնական խառնակութեամբք Հայաստանի ամէն տուն խռովեցին:

Եւ այս խօսքերը զրուցելուն Թէոդորոսի աչքերը սոսկալի փայլ մը առին եւ դառնալով Բագրատունի իշխանուհուոյն`

– Այդ Քրիստափորը, որ ամէն հայոց նախարարք միաբանեցան, վար առին կաթողիկոսական աթոռեն, իբրեւ անդուռն բերան, իբրեւ զրպարտիչ, իբրեւ չարալեզու, սուրբ մ՚էր, իսկ մենք յիրաւի արժանի պատիժը կրեցինք եւ կը կրենք այսօր կաթողիկոս մը ունենալով, որ երկիւղին եւ տգիտութեան կը զոհէ մինչեւ իր Լուսաւորիչը: Ասպետը, Տիկին, այս մարդն աթոռը գրաւ, ինք աքսոր գնաց, եւ ես մինակ մնացի ամէն Հայաստանի մէջ` ուր եթէ քանի մը սիրտ ու գութ ունեցող մարդիկ գտնուէին, այս խեղճ հայրենիքը կարելի կը կենդանացնել: Թշուառութիւն ամէն կողմեն կը տեղա, արաբացիք` աստուածային նոր պատուհաս` փոթորկի պէս զարկին` անցան գնացին. յոյնք վատ եւ ամբարտաւան իբրեւ ջախջախ եղէգ խորտակեցան. հիւսիսականաց կատաղութիւնն սանձելու համար հազիւ կը բաւեն Վիրք, Աղուանք եւ Սիւնիք, Արծրունիք եւ Անձեւացիք շփոթած հազիւ կը խոստանան երբեմն արեւելեան կողմը պաշտպանել, Մամիկոնեանք Մուշեղ եւ Համազասպ տարտամ պատասխաններ կ'ուղարկեն իմ հրաւիրանցս, իսկ Մոկացուոց նախարարն Արդուկ յայտնի համարձակ անամօթութեամբ առաջնորդ եղեր է արաբաց: Դուրսեն թշնամիք, աւարառութիւնդ, հուր, սուր, կործանմունք, ներսեն անհոգութիւն, թուլութիւն, հարստահարութիւն եւ մատնութիւն… ո՜ւմ դիմես եւ ուստի՜ յուսաս օգնութիւն: Աստուա՜ծ, կ'ըսեմ ես ինքնիրենս. բայց Քրիստոսի փոխանորդը` Հայոց կաթողիկոսը կը տեսնեմ թէ կայսրեն կը վախէ, իւր ժողովուրդեն կը վախէ. աթոռը թողած` Կարնոյ պարիսպներէն չհամարձակիր ելնելու. իմ հրաւէրներուս իւր ծերութիւնը` հիւանդութիւնը ցոյց տալով կը պատասխանէ: Ահա վիճակը, իսկ դարմանը ուրտե՞ղ… չեմ տեսնէր:

Այս խօսքերուն տխուր եւ երկար լռութիւն յաջորդեց. Թէոդորոս կը մտածէր, դառնութիւն երեսին վրայ էր նկարուած: Սարգիս իշխանը ծեր զինուոր իբր յանցաւոր դիմացը կը նայէր: Ներսէս նոր հայրենիք դարձած` լսածներուն վրայ կը խորհրդածէր երբ Համասպրուհի տիկինը գլուխը վեր առնելով`

– Իշխան, – ըսաւ, – միթէ՞ Պարսից պետութիւնը բոլորովի՞ն ինկաւ, միթէ՞ նա բան մը չէ կարող ընել այս վիճակին:

– Ի՞նչ կ'ըսէք, Տիկին, այն ժամանակները, երբ մենք դեռ պատանի էինք եւ դուք երիտասարդ, արքայից արքայ մը կը յիշէք, որ Տիզբոն կը նստեր, որուն հրամանները աշխարհք կը սարսեցնէին, եւ սմբատ Բագրատունի մարզպան մը կար, որ շատ թագաւորներէ բարձր էր, – այդ բաներն երազի պէս անցան: Արքայից արքային Խոսրովու թոռը ո՜յ գիտէ փախստական կը թափառի թէ` մեռած կորած է աշխարհքիս մէկ անծանօթ կողմը, մէկը չգիտէր, այդ փառաւոր մայրաքաղաքը` Տիզբոն, որուն դուք ականատես` ոսկեղէն պալատները կը յիշէք, այդ մերկ, ողորմելի արաբաց աւար եղաւ, եւ հրոյն ճարակ կործանեցաւ, եւ անապատ դարձաւ. այդ անհամար բանակները եւ ահագին Սասանեանց զօրութիւնը ոչինչ դարձան` հալածեցան եւ ցրուեցան:

– Միթէ՞ այս արաբացիք անյաղթելի էակներ են, եւ կարելի չէ դոցայ դիմադրել, պէտք է թողուլ, որ Հայաստան սոցայ ոտից տակ ընկնի եւ ոչնչանայ:

– Ես թէ այդ կ'արծիքեն լինէի` հիմա այսպէս չէի դառնանար, բայց փորձեցի` տեսայ իրենց զօրութիւնը` եթէ այս ստնակոխ եւ ընկճեալ Հայաստան հիմա գլուխը վերցնէ` կանգնի միաբան եւ միասիրտ, իմ արեւը՜ վկայ, որ օտարի հետք անգամ չի մնար այս երկրիս մէջ:

– Բայց այդ արաբացիք, զօրավար, – ըսաւ Ներսէս ակնածութեամբ, – յունաց մեծ եւ ահագին բանակները խորտակեցին ոչ միայն հոս Կոգովիտ, ինչպէս կը լսեմ, այլ Ասորիք, Եգիպտոս եւ Պարսից տէրութեան այդ անակնունելի հարուածը տուին: Հայաստան ինչպէ՞ս այդ ասպատակաց հարուածներուն կրնայ դիմանալ. ես գոռ պատերազմողներ տեսայ, որ սոսկմամբ կը խոսէին նոցայ կատաղի քաշութեան վրայ:

– Ես իրենց քաջութիւնը չեմ ուրանար, բայց չեմ կրնար նաեւ մոռնալ, որ դեռ երէկ երկու հազարով նոցայ կրկնապատիկ զօրութիւնը խորտակեցի աստուծով: Եթէ այդ Պրոկոպիոս իմ ուզած մարդս լինէր, այդ Կոգովիտ մտնողներէն մէկ հատ` այո, մէկ հատ մը միայն չէր ապրէր: Բայց երբ վատութիւն եւ ամբարտաւանութիւն կը միանան զօրավարի մը սրտին մէջ յիմարութիւն է յաղթութեան սպասել: Ի՜նչ կընէ, մանաւանդ թէ ի՞նչ ըրաւ Հերակլ, ո՜ւմ կը սպասէր նստած իւր թագաւոր եալ քաղաքին մէջ, մի թէ առաջի օրէն պէտք չէ՞ր, որ արթննար թմրութենեն. ո՛չ, այն քաջը չէ, որ մենք տեսանք երբեմն այս Հայաստանի մէջ, երբ կը յարձակէր պարսից վրայ, եւ նոցայ բանակներն կը խորտակէր: Ո՛չ, այլ նստած անիմանալի կրօնական վէճերու մէջ կը մտնէ, ինչպէս երբեմն մեզի նաեւ օրինակը տուաւ Կարին: Զարմանք չէ, որ ինք կայսր` եւ զինուոր երբ պատերազմէ կը փախչի, յաղթութիւնն էլ իրմէ կը փախչի: Փոխանակ կենաց փայտը մէկ ձեռքը եւ սուրը միւսին առնելով պատերազմելու անհաւատից դէմ, սուրբ խաչը առէր Կոստանդնոլպոլիս փախեր է, եւ ս. քաղաքը Երուսաղէմ մահմեդականաց ձեռք է մատնուէր:

Այս խօսքերը երբ կ'ըսէր Թէոդորոս` դարձեալ աչքերը կրակի պէս կը փայլէին, եւ Երուսաղէմի ընկնիլը լսելով` ամէնը սոսկմամբ իրարու կը նայէին, եւ Ներսէս աւելի շփոթած`

– Բայց միթէ՞ այդ լուրն ստոյգ է, – հարցուց, – վասնզի ես երբ Կոստանդնուպոլիս թողի, Եւրոպա եւ Ասիա սաստիկ զօրաժողով կը լինէր եւ կայսրը անձամբ գնացեր էր Ասորիք:

– Կայսրը գնացեր էր Անտիոք, աստուածաբանութիւն ընելու է զբաղէր, իր զօրքերը պատերազմէր են եւ յաղթուէր, եւ արաբացիք Երուսաղէմի տէրեր եւ բոլոր Ասորիք արեան ծով են դարձուցեր: Ահա ինչ որ Կեսարիայի մասնաւոր սուրհանդակաւ նամակ մը կիմացնէ: Քու ինձ Թէոդորոս Երիզացիէ բերածդ չորս ամսուան նամակ է:

– Այո, մենք ծովուն վրայ հակառակ քամիներով շատ ուշացանք մինչեւ Տրապիզոն:

Բագրատունի պառաւ Տիկինը` այս վերջի խօսքերուն խոր լռութիւն մը կը պահէր անշարժ արձանի պէս: Եւ երբ ամէնքն էլ լռեցին, վառարանին ճարճատիւնը միայն կը լսուէր եւ ձիւնախառն փոթորկին ձայնը: Սարգիս իշխանը, որ մինչեւ վերջ բերանը չէր բացէր, ոտք ելաւ հրաժարականը տալու. Ներսէս նորա օրինակին հետեւեցաւ:

– Սարգիս իշխան, – ըսաւ Տիկինը, – եթէ այս երեկոյ ընթրիքը մեզ հետ միատեղ ընէք ձեր սպային հետ, մեզ շատ գոհ կ'ընէք:

Սարգիս ընդունեցաւ խոնարհաբար Տիկնոջ հրաւէրքը, եւ Տիկինն ու Թէոդորոս մինակ մնացին: Համասպրուհի ոտք ելաւ, եւ թէպէտ եօթանասունն անցեալ եւ գեղեցկութիւնը խամը եալ, բայց վսեմութիւն միշտ կար իւր կերպարանաց եւ քայլուածքին վրայ: Գնաց դէպի դուռը, նիգը գրաւ, եւ փոքրիկ բանալի մը հանելով` ատաղձեալ պատին մէկ կողմը խրեց, եւ անյայտ դուռ մը բացուեցաւ:

– Որդեակ Թէոդորոս, – ըսաւ, – դու դիտես թէ ես ոչ միայն իբրեւ զաւակ զքեզ կը սիրեմ, այլ նաեւ քու վրադ մեծ համարմունք ունիմ. այս դուռր գաղտնիք մ՚է, որ միայն Վարազտիրոց իմ անդրանիկս գիտէ. եւ հիմա ահա քեզի նաեւ կը յայտնեմ. եւ ոչ միայն գիտնալուդ համար բացի առջեւդ, այլեւ անոր համար, որ Բագրատունեաց գանձատունը Թէոդորոս Ռշտունուոյ առաջ բաց է, երբ ազգին պիտոյքը պահանջէ եւ ինչչա՛փ ուզէ լիաձեռն առնու եւ գործածէ: ուստի արի եկ, որ տեսնես: – Երբ Թէոդորոս մօտեցաւ, տեսաւ փոքրիկ սենեակ մը լեցուն դրամոց քսակներ իրարու վրայ դիզուած. իսկ պառաւը նոյն սենեկին մէջ գաղտնի դուռ մ՚էլ բացաւ, որ ընդարձակ սենեակ մը կը հանէր եւ որ յիրաւի արքայական գանձատուն համարիլ կարելի էր: Հազարներով լիտր ոսկի, ձոյլ-ձոյլ դրուած էր գետինը. ազնիւ փայտերէ գզրոցնէր, որ անտարակոյս գոհարեղէն կը պարունակէին, ոսկի եւ արծաթ գահոյքներ, արգարտահեռ վարսակալներ, զարմանալի եւ անգին ոսկէ զարդ զէնքեր դարերէ ի վեր դիզեալ եւ հաւաթեալ աչք եւ միտք կը շլացնէին: Թէպէտ Բագրատունեաց խնայութիւնը հռչակեալ էր ի Հայաստան, բայց Թէոդորոս չէր կարծէր եւ չէր կրնար հաւտալ եթէ աչօք չի տեսնէր այնչափ հարստութիւն: Իսկ պառաւը`

– Առանց դրամի բան առաջ չէրթար, որդեակ Թէոդորոս, – ըսաւ, – դու այսօր ազգին միմիայն յոյսն ես, առանց շողոքորթութեան կրնամ զրուցել թէ Ասպետը` որդիս նաեւ եթէ հոս լինէր իրմէ աւելի քու վրադ վստահութիւն ունիմ, ինչպէս գիտեմ թէ նոյնպէս Հայաստան քու վրադ միայն կրնայ այսօր յոյս դնել աստուծմէ վերջը. եթէ ազգը պիտի կորչի, թո՛ղ Բագրատունիք եւ իրենց գանձերն ալ կորչին: Դարձեալ կը կրկնեմ, ինչ որ պէտք ունենաս ազգին համար այս գանձատունը քեզի բաց է, աւելորդ է քեզի յանձնել թէ որդիս դարձնելու համար աքսորէ պէտք եղած ծախքը չես խնայէր: Ա՛ռ, ուզէ ինչչա՛փ որ յարկ կը համարիս:

Թէոդորոս քիչ մը մտածելեն վերջ ծանրութեամբ այս պատասխանը տուաւ.

– Իշխանուհի, ես միշտ յարգէր եմ զքեզ ինչպէս գիտէք, Բագրատունեաց Տէրը` ձեր այրը, մեր հայրը եւ մեր զօրավարն էր: Պատերազմի արհեստին մէջ ոչ միայն ես` այլ գրեթէ հայոց ամէն նախարարք իւր ձեռասունն եղած են. իւր գերազանցութիւնն ոչ ոք կրնար ժխտել, հիմա եթէ ինք ողջ լինէր, Հայաստան կը հանզչեր աներկբայ: Վասնզի իր ձայնին անհնազանդ լինիլ մէկը չէր յանդգնէր: Դուք, Բագրատունեաց Տիկին, իմացէք ձեր այս առաջարկութեամբ` ինչպէս միշտ յայտնի ըրած էք` թէ նորա ոգին ի ձեզ կենդանի է. երբ ազգը պէտք ունենա, կը դիմեմ ձեզ, ապահով եղիք. հիմիկուհիմայ կրնաք Սարգսի հրամայել, որ հազար հոգուոյ ընտիր խումբ մը կազմէ եւ պէտք եղած ժամանակը ինք անձամբ առաջնորդելով, հոն բերէ ուր ես հրամայեմ: Գարնան հաւանական թէ պէտք ունենանք ընտիր խումբի մը. ո՜յ գիտէ, բախտը ի՞նչ կը պահէ մեզի:

– Բայց, – ըսաւ Տիկինը, – դու որ այդ աւերակաց եւ թշուառներուն այց ըրիր Գողթն, Նախջեւան եւ Կոգովիտ, ես զքեզ կը ճանչեմ, անշուշտ այդ խեղճերուն տուիր ինչ ունէիր, եւ հիմա ստակի պէտք ունիս Ռշտունեաց երկիրը հեռու է. ուստի կարեւոր պիտույից համար հարկաւոր եղածը առնունք եւ այնպէս դռները գոցենք:

Եւ ինչպէս ըսաւ այնպէս էլ ըրաւ: Թէոդորոս կանչելով իր գանձապետը յանձնեց թանի մը քսակ ոսկուոյ: Եւ երբ միայն մնացին այն ատեն սկսաւ իշխանը Տիկնոջ յայտնել իր մտքերը Հայաստանի եւ Ասպետին փրկութեան համար, վասնզի նորա ներկայութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր այն մեծ գործին:

ԳԼՈՒԽ Ը

Կան աշխարհքիս մէջ մեծասիրտ մարդիկ, որ Դիոգինէսի` կամ անապատ ականներ ու եւ կամ տեսակ մը փիլիսոփաներու պէս կ'արհամարհեն հարստութիւն եւ շատ անգամ խստութեամբ կը դատեն հարուստները եւ նոցայ հարստութեան միջոցները, բայց փորձը յայտնի կը ցցնէ, որ շատ քիչեր կը գտնուին, որ իրենց սրտին ճշմարիտ համոզմունքը կը խոստովանին, վասնզի արդար կամ անիրաւ շահն նաեւ ձեռք բերելու եւ պահելու համար բնական յարմարութիւն եւ պարագայից օգնութեան պէտք է: Շատ անգամ դիտողութեան արժանի է, որ չքաւորութենէ հարստութեան ելած մարդիկ ոչ միայն իրենց կենցաղավարութիւնը կը փոխեն, այլեւ իրենց լեզուն. արհամարհ ոսկին կ'անցնի իր արժանավայել աթոռը, ուր մարդկութիւնը զինք ամուր եւ անշարժ զետեղէր է. վասնզի առանց անոր ոչինչ մեծ գործ կարելի չէ առաջ տանիլ:

Սպարտա այն օրը, որ Յունաստանի տէր լինիլ մտքին մէջ հաստատեց, իւր երկաթի դրամը թողուց եւ ոսկին ձեռք առաւ:

Թէոդորոս բարձր եւ ազնիւ սրտով այն մարդոցմէ էր, որ ոսկին չեն պաշտէր, բայց անոր կարեւորութիւնը մեծ գործ մը առաջ տանելու համար լաւ կը ճանաչեն, ուստի Բագրատունի Տիկնոջ գանձին օգնութիւնը իր սրտին յոյս բերաւ, եւ երբ սեղան նստան ամէնքը նշմարեցին, որ իւր ճակտին կնճիռները բաւական պարզուած էին, եւ այդ մարդը աւելի քաղցր ու զուարթ կը խոսէր:

Ներսէս Տայոց գաւառի Իշխան գիւղեն էր, գրեթէ քառասնամեայ, վայելուչ, սիրուն կերպարանոք էր. ազատ եւ չքաւոր ծնողաց զաւակ, զինուորութեան հետեւելով, սրամիտ եւ ուսումնասէր ի փոքր հասակեն, մայրենի լեզուին հետ յունարէն նաեւ սովրելով, Հայաստանի զանազան գաւառները շրջելեն վերջ, թողած էր հայրենի տունն ու երկիրը, գնացեր էր Յունաստան, Անտիոք, Աղեքսանդրիա եւ Կոստանդնուպոլիս զինուորական աստիճաններու մէջ բաւական յառաջայ դիմութիւն ունեցեր էր, ոչ զինուորական քաջութեանց համար` այլ աստուածաբանական վիճաբանութեանց մէջ բաւական հմտութիւն ցցնելուն: Վասնզի ո՞վ էր մարդ այն ատեն, որ գիտուն կամ տգէտ այն անսահման եւ անիմանալի գիտութեան անտեղեակ լինէր. արքայական գահույից բարձրութեան վրայ նստեալ կայսրը ոսկի գաւազան ի ձեռին աստուածածին բնութեան քննութեան կը պարապէր լրջաբար, լրջաբար նոյնպէս խոհակերը ջնջոց եւ դրգալ ձեռին, նոյն նիւթերուն վրայ կը խորհրդածէր, մին իւր տէրութեան կառավարութիւնը կը մոռնար` միւսը` իւր կերակուրին վիճակը:

Ռշտունեաց տէրը, որ յունաց սովորութեանց լաւ տեղեակ էր` անրնդհատ յարաբերութիւն ունենալով այս ազգին հետ, որ գրեթէ Պարսից տէրութեան անիշխանութեան եւ տկարանալեն վերջ Հայաստանի տէր ինքզինք կը համարէր, ամէն տեսակ տեղեկութիւն կը հարցնէր, կը փնտրեր այդ յունական սպային, որ իւր Հարցմանը խելօք եւ գոհացուցիչ կը պատասխանէր, եւ որ մեծն է տխուր համեստութեամբ զարմացուց զթէոդորոս, մինչեւ որ իւր սովորական զգոյշ ծանրութենեն ելնելով, հարցուց.

– Այս ամէն իմ հարցմանց կը տեսնեմ, որ շատ հմտութեամբ կը պատասխանես, բայց խնդիր մը միայն կը մնա պարզել, ընդհանուր քու վրայ տխրութիւն մը կը տեսնեմ, միթէ կարելի չէ իմանալ թէ ինչի հետեւանք է այդ:

– Ժամանակիս դառնութեան վիճակը, իշխան, ամէն անհատի վրայ իւր ազդեցութիւնն ըրած է կերպով մը. ես էլ բնական թէ իմ բաժինս պէտք էր ունենայի` եւ ունեցայ այս ունայնութեան աշխարհիս վրայ, եւ կը գտնեմ, որ շատ ապրեցայ, զարմանք չէ, որ ուրախ չեմ:

– Քառասունը հազիւ անցած այս լեզուն գործածելու եւ այս սրտի տխրութեան համակելու համար պէտք է որ մարդու մը շատ յոյսերն դերեւ ելած լինին. ես քու գաղտնեաց հետաքրքիր լինելու փափագ չունիմ, բայց խորհուրդ կ'ուտամ, որ ոեւիցէ՛ դժբախտութեան եւ բախտին հակառակութեան առջեւ մարդ եթէ մարդ է կորով ունենա եւ չընկճի մինչեւ իւր շունչի վերջի վայրկեանը: Դու դեռ երիտասարդ` պատերազմի դաշտի վրայ զէնքերու մէջ փորձ առած, ինչպէ՞ս կը համարձակիս այս ծեր զօրավարին առջեւ (ցցնելով զսարզիս Տայեցի), որ Սմբատայ նիզակակից` Հեփթաղայ ահագին մարտից մասնակցէր է, երբ հարիւր հոգուով ի բիւրաւորաց պաշարեալ ոչ օրով, ոչ շաբաթով այլ ամիսներով յուսահատութեան պատերազմը պատերազմէր է, այսպէս խօսիլ: Փոխէ՛ այդ լեզուդ, ո՜վ քաջ, ե՛կ ինձ հետ, տե՛ս որչափ գործ եւ ինչչափ ընդարձակ ասպարէզ կայ առջեւնիս. կամ այն է որ կը կանգնեցնենք այս խեղճ Հայաստան, այս ինկած հայրենիք, կամ իրեն հետ կ'իջնենք գահավէժ… Բայց ոչ, մենք շատ կարելի է, որ իջնենք, բայց նա դեռ կ'ապրի եւ պէտք է ապրի, վասնզի աստուած չի կրնար մեր նախարարաց, իշխանաց, ազատաց յանցանքը տուժել տալ անմեղ ժողովրդեան, որ մեր լուծը կը տանի, որ զմեզկը սնուցանէ, որ մեր պերճութեանց, մեր քմահաճույից, մեր անառակութեանց կը ծառայէ, եւ զօր մենք մեր գոռոզ ամբարտաւանութեան մէջ` անազատ եւ շինական կ'անուանենք արհամարհանոք եւ իր համբերող ուսոց վրայ բեռ բեռան աւելցնել չենք դադարիր անխղճաբար: Այո՛, կ'ուգայ անշուշտ օր մը, օրը ապագայ գարուց ստուերներու մէջ ծածկեալ, այն օրը, ուր մեր նախարարական անունները անհետ, աներեւոյթ լինին Հայաստան աշխարհքի վրայեն եւ ապատն ու անազատ ի մի ձուլեալ բռնութեան մուրճերու հարուածներէն` միաբան եւ միաւսիրտ թօթափեն շղթայները եւ եղբայր զիրար անուանէն:

– Եթէ այդ խօսքերը Ռշտունեաց Տէրը` Հայոց Մարզպանն եւ զօրավար չի զրուցէր` եւ ինձի պէս սովորական ազատ մը համարձակէր` իբրեւ խռովարար ժողովրդեան ամէն իշխան պատմել իրաւունք կը համարէր:

– Ի՜նչ զարմանք, որ ամէն իշխան անիրաւութիւնը օրէնք համարի, երբ Լուսաւորչայ աթոռին հաստատութեան պահապանն նորա հիմունքը կը վարէ: Բայց ո՞ւմ է յանցանքը. դարձեալ եւ միշտ կ'ըսեմ. անաչառ մարդը` Քրիստափոր, անարգեցինք, նորա լեզուն «սուր սուսեր» է րսինք, չարախօսներ, զրպարտիչներ, սուտ վկաներ բերինք եւ աստուծոյ մարդուն կենաց սրբութիւնը աղտեղել ջանացինք. իսկ նա ինչպէս կը վայելէր ճշմարիտ քահանայապետի աստուծոյ, այս միայն ըսաւ. «Իբրեւ յաջորդ Ներսէսի Մեծի այս աթոռին բարձրութիւնը չեմ խոնարհեցնէր անարգանոք. այլ անոր պատիւը եւ միութիւնը պահելու համար իմ կամօքս կը հեռանամ. Քրիստոս հրամայեց զփոշի ոտից թօթափել, ես ահա այս փակեղը կը թողում: Աստուած, որ կը սիրէ իւր հոտը` արժանաւոր հովիւ տա իրեն»: Եւ աստուած, որ չէր կրնար սիրել ապերախտ ժողովուրդ մը, Եզրը տուաւ իրեն կաթողիկռս, որ իւր հոտը հերկուս պատառեց: Բայց թողունք այս խօսքերը. հանգչինք, եւ վաղն առաւօտ երթանք մեր ճամփան, տեսնենք աստուած` ի՞նչ կը ցցնէ:

Ի՞նչ էր Թէոդորոսի միտքը: – Հայաստանի վերա կազմութիւն մը ինք կ'երկնէր: Տեսնելով Պարսից անկումը, Յունաց ինքնակալութեան տկարութիւնն ու թուլութիւնը, կը մտածէր միաբանութեան ուխտ մը հաստատել հայ նախարարութեանց գլխաւորներուն մէջ, միացնելով վրաց եւ աղուանից իշխանները, որով շատ լաւ կարելի էր դիմադրել ամէն օտարաց: Արաբաց այդ սոսկալի նորածին զօրութիւնը փոխանակ զինք վհատեցնելու` իր մեծ հոգուոյն կորովն աւելցուց, եթէ այդ վայրենի ժողովուրդք, որոց անունը, խօսքը չի կար քանի մը տարի առաջ, հիմա իրենց հռչակաւ, իրենց զօրութեամբ, իրենց աշխարհաւարութեամբ կը սպառնային, ոչինչէ ինչ դառնալով, ուրեմն կարելի էր նոցայ օրինակաւ խրախուսվփլ, գոնէ երկրին պաշտպանութիւն մը կազմակերպելու համար:

Կը յիշէր ինք իւր սուր յիշողութեան մէջ երիտասարդութեան այն օրը` որ ցնցոտիներու փաթաթեալ կիսամերկ մուրացկան ողորմելի արաբ մը, արքայից արքային Խոսրովու կը ներկայանար Տիզբոնի ոսկեղէն արքունեաց եւ յաղթական փառաց մէջ, թուղթ մը ի ձեռին Մուհամմեդի առաքելոյն աստուծոյ գրեալ առ Խոսրով` թագաւոր Պարսից, որ հազիւ ակնարկի մը արժանի համարելով` պատռած նետած էր զայն արհամարհանոք: Եւ ո՜յ կ'ըսէր թէ այդ ինքնակալին, որու դուռը ինը հարիւր վաթսուն փիղք, քսան հազար ուղտք, վեց հազար նժոյգ կանգնած կը սպասէին արքունեաց հաճույից եւ փառաց ծառայելու համար, որու վեց հազար թիկնապահք, տասներկու հազար ստրուկք, եւ երեսուն հազար ազատորդիք` պարծանք Ասիական աշխարհաց պահպանութեան կը հսկէին, որու դարբասին գրակոնտիկոն կապոյտ գմբէթը հազարաւոր արծաթեայ սիւներ կ'ամբառնային, ուսկից բլուր ոսկի գնդակներ կախուած երկնից աստղազարդ կամարը երկրիս վրայ կը կերպարանէին եւ ուրիշ անբաւ ճոխութիւնը` պերճանք ոսկեթել կիտուած բեհեզներ` մետաքսեղէններու, ականց, գոհարեղինաց, խնկեղինաց, ո՛վ կրնար հաշիւն ընել, եւ ո՛վ կը գուշակէր, որ այդ ինքնակալին, որոյ նախնեաց դարաւոր համբաւոյ մեծութիւնը եւ այդ հռչակաւոր մայրաքաղաքը հազիւ թէ քսան տարի անցած` իբրեւ փոշի մը ի հողմոյ ոչինչ եւ ի չիք պիտի դառնար, նոյն այդ Մուհամմեդի հետեւողաց եւ յաջորդաց արշաւանաց առջեւ:

«Եթէ աշխարհքիս բախտը այդչափ անկայուն է, որ մէկ կողմէ այդչափ մեծութիւն եւ այդչափ զօրութիւն այսպէս շուտով քանդուին, եւ միւս կողմեն այսչափ նուազութիւն եւ այսչափ տկարութիւն այսպէս շուտով կը կանդնին, ի՜նչ ուրեմն կարգիլէ կենդանացնել այս ժողովուրդը, որ ոտնակոխ կը հեծէ առաջին ամպատակին առաջին յարձակողին դիմաց, վեց-յոթ գլխաւորաց միակամութիւն եւ միաբանութիւն` բաւական են երկաթեայ կորով մը իրեն տալու եւ կանգնեցնելու»:

Այս խորհրդածութեամբք ահա երկրորդ օրը կը թողուր Թաւուսկերտ, կ'ելնէր ճամփայ դէպ հիւսիս, Ռշտունի որավարը իւր հետն առած Ներսէս – սուրհանդակ արձկելով առջեւեն` վրաց իշխանաց փափագ յայտնելով իրենց հետ տեսնուելու: Գուգարաց գաւառը Շամշուլդէ ժամադիր կը լինէր, եւ երբ նոքա իր հրաւէրին պատասխանելով եկան ժողովուեցան` յայտնեց իր խորհուրդը թէ ընդհանուր հասարակաց օգտին համար եկեր էր ինք, եւ թէ միաբանութիւն մը միայն երեք ազգութեանց, որ միեւնոյն աղբիւրէ էին սերեալ` կրնար զամենքը փրկել արաբական պատուհասեն. յայտնի ցոյց կ'ուտար թէ ի՛նչ վիճակի էր հասեալ Բիւզանդական կայսրութիւնը եւ որու վրայ յոյս դնելր ինչչա՛փ անօգուտ էր, եւ զներսէս նոր հասած ի Յունաստանէ վկայ կրներ իւր բանից. եւ այնպէս չուր խօսքերեն համոզուեցան վրաց իշխանք, որ երդմամբ ուխտ եւ դաշինք դրին փոփոխակի օգնութեան հասնիլ, յարձակումը ուստից գայր, եւ ժամադրեալ տեղին գտնուիլ իւրաքանչիւրն իրեն զօրքով եւ կարողութեամբ:

Այսպէս Վրաց այդ դաշանց միաբանելեն վերջ, առանց ձմեռուան ցուրտին ուշ դնելու կ'անցնէր Թէոդորոս Սիւնեաց երկիրը եւ հոն դարձեալ Սիւնեաց եւ Աղուանից նախարարքը ժողուելով, նոյն միաբանութեան դաշինքը կը հաստատէր, գրով եւ երդմամբ ամէնքը կ'ապահովէր, եւ կ'ուգար Վասպուրական իւր համազգի եւ համակամ Արծրունեաց Նահապետին ցոյց կ'ուտար մինչեւ այնօր ինչչափ կրցեր էր յաջողիլ, եւ այնպէս կը դառնար իր Ռշտունեաց Ոստանը հանգչելու պատերազմի եւ տաժանելի ուղեգնացութեանց յոգնութենեն: Իւր հանգիստը նաեւ անխոնջ գործունէութիւն մ՚էր, բերդերը կ'ամրացնէր, Աղթամարայ կղզուոյն ջրային պարիսպը բաւական չի համարելով աշտարակաց ամրութեամբ անառիկ կ'ընէր, գիւղացուոց ապահովութեան համար ի բնէ ամուր տեղուանք հողապատնէշներով կը զօրացնէր եւ համբարանոցնէր կը շինէր. եւ ամէն տեղ անձամբ կը շրջէր աչօք տեսնելու համար թէ իր հրամանները լաւ կը կատարուէի՞ն: Ոստանի մէջ զէնքեր, զրահներ կը շինուէին, Բզնունեաց ծովուն վրայ նաւերու թիւը կ'աւելնար, եւ Ռշտունեաց երկրին երիտասարղք ամէնքը զինավարժութեան կը զբաղէին ազատք եւ անազատք:

Ռշտունեաց Տիկինն Սէթայ, իշխանին առաջին օգնականն էր այս աշխատութեանց մէջ, շատ անգամ կը տեսնուէր, որ էրկանն սկսածը ինք վերակացութիւն կ'ընէր ի գլուխ հանելու համար: Վասնզի Թէոդորոս մեծ մասը ժամանակին երկրեն դուրս անցնելու պարտաւորեալ` միշտ կնոջը կը յանձնէր երկրին կառավարութիւնը: Իսկ զինուորական կառավարութեան գործերը կը կատարէր Ատոմ Շահունի` ծեր զօրավարը, որուն բնաւորութեան խստութեանը մանաւանդ թէ դաժանութեան փորձն առինք նախընթաց գլխոյ մը մէջ: Բայց առանց պատճառի չէր բոլորովին այս դաժանութիւնը, բախտին զանազան եւ բազմադիմի հարուածներ զինք դառնացուցեր էին, ուստի ոչ մէկ տեղ իւր ժպիտը չէր տեսնուէր, եթէ ոչ Ռշտունեաց Ոստանը, եւ այն շնորհքը միմիայն անձի մը համար պահուած էր եւ այն` տասներկու-տասներէք տարեկան Ռշտունեաց Օրիորդն էր: Թէոդորոս իսքը նաեւ, որու վրայ միայն Ատոմ համարմունք եւ յարգանք կը ցցնէր` կարճ եւ համառօտ պատասխան կ'ընդունէր: Իր սպասաւորքը շատ անգամ վարժած էին իմանալ նորա կամքը ակնարկութենէ մը եւ պէտք է նաեւ արդար լինելու համար ըսել թէ ամենակարեւորն միայն կը պահանջէր եւ եթէ ծառայքը դանդաղէին ինք անձամբ իւր պէտքը կը լցնէր: Եօթանասունն անցած` տոկուն եւ անխոնջ պատերազմի մէջ` խիստ էր զօրաց պարտաւորութեանց մասին, որոց կատարման ինք օրինակ կ'ուտար անձամբ: Բայց ինչպէս խիստ էր պատժելու, նոյնպէս ճիշտ էր վարձատրելու: Ուստի զինուորը, որ իրմէ սաստիկ կը վախեր` նոյնչափ էլ կը սիրէր: Քսան տարիէ աւելի էր, որ թողած իւր հայրենի գաւառը` Շահունիք, Բզնունեաց ծովուն եզերքը անառիկ դիրքի մը վրայ դղեակ մը շինած կը բնակէր, երբ պատերազմի ձայն չի կար եւ երկրին մէջ խաղաղութիւն կը տիրէր: Ժամերով նստած ծովեզրը տխուր ալեաց կը նայէր, եւ ոչ ոք չէր համարձակէր զինքն այն վիճակեն արթնցնեւու, հազիւ երբեմն կ'ելնէր պտոյտ մ՚ընելու շրջակայ գիւղեր, ոչ մեծի, ոչ պզտիկի հետ ամենեւին մերձաւորութիւն չընելով: Կիրակիէ կիրակի ու տօնի օրեր կ'երթար մօտակայ Աստուածածնայ փոքրիկ եւ անշուք վանքը միշտ առաջին լինելով մտնողներուն եւ վերջին ելնողներուն: Քանի մը ծեր սպասաւորք միայն կային, որ իւր ծառայութիւնն կ'ընէին, իսկ յիսունի չափ թիկնապահաց խումբը իւր տունեն հեռու ունէին իրենց բնակարանները պարիսպներուն քով, որպէսզի ձայն իրեն չհասնէր: Իւր կահ-կարասիքը պարզ էին եւ սովորական, բայց մաքուր, եթէ շքեղութիւն մը կար` իւր զէնքերուն եւ զրահներուն վրայ կարելի էր նշմարել, եւ իւր քանի մը նժոյգներուն, սրոց երբեմն այցելելու պատիւ կ'ընէր: Եթէ այս միայ յնութենէ յանկարծ ելնէր որ երբեմն երկու-երէք ամիս կը տեւեր, Ռշտունեաց Ոստանը էրթալու համար էր, եւ իւր պատրաստութենեն կ'իմանայ լին սպասաւորք թէ երկրորդ օր ուղեգնացութիւն կար, ու երբ կը տեսնէին ծեր զօրավարը իւր ճանապարհի պարկերը կարգադրած, կ'իմանային թէ առանձնութենէ փորը կը շտացէր է:

Բայց այս անգամ հազիւ թէ Թէոդորոս Ոստան հասաւ, մասնաւոր նամակաւ սուրհանդակ հանեց Ատոմայ, որ գայ զինք տեսնէ, եւ ահա երկրորդ օրն Ատոմ ճամփայ ելաւ գալու հրաւէրին. երբ Թէոդորոս իրեն իմացուց թէ զինուորական կրթութիւն կը փափագէր բոլոր երիտասարդաց համար գաւառին մէջ, եւ իրեն կը յանձնէր այս պաշտօնր, ծեր զօրավարը «լաւ» բառը միայն պատասխանեց եւ գնաց քաշուեցաւ իր սենեակր: Իսկ ուրիշ իշխաններ եւ սպանէր երբ կը հարցնէին Թէոդորոսի թէ` «Այդ պատասխանով գոհ կրնա՞ր լինիլ, որ ըստ իւր փափագանաց պիտի կատարէր Ատոմ այդ գործը». Թէոդորոս պատասախնեց թէ` «Երբ Ատոմ լաւ կ'ըսէր, էլ ոչ ոք իրաւունք չունէր իրմէ հաշիւ պահանջելու, վասնզի իւր սովորութիւնն էր միշտ լաւը գործել»:

Եւ իրօք, քանի մը ժամ ետքը եկաւ Ատոմ եւ թուղթ մը տուաւ Թէոդորոսի, եւ ինք նստաւ անմռունչ, այն թուղթը կը բացատրէր ճշտիւ թէ ինք ինչպէս եւ ինչ եղանակաւ պիտի կարգագրէր այդ զինամարզութիւնը, այնպէս որ ոչ ժողովրդեան մեծ շարժմունքներ ու եւ դժուարութեանց առիթ լինի եւ ոչ իրենց առտնին գործոց վնասակար. եւ միեւնոյն ժամանակ օգտակար իրենց զինուորական կրթութեան: Թէոդորոս շատ շնորհակալութեամբ երբ «կեցցէ՜ս Ատոմ հայրիկ» ըսաւ, ծերուն` չոր երեսին կնճիռները քիչ մը պարզուեցան, որ նշան էր իւր գոհունակութեան: «Վաղը ուրեմն գործի կսկսինք», – ըսաւ եւ ելաւ քանի մը պտոյտ ընելեն վերջ սենեկին մէջ հաջ ու ձախ` հարցուց իշխանին.

– Թենին չիմացաւ՞ իմ գալս, զօրավար:

– Կը ներես, հայրիկ, – ըսաւ Թէոդորոս, – հիմա… եւ դառնալով թիկնապահաց… Տղաք, – զրուցեց, – իմաց տուէք Թենիին թէ Ատոմ հայրիկ եկաւ եւ զինք կուզէ:

ԳԼՈՒԽ Թ

 
Ծընի` կ'անցնի եւ կը հասնի ամենայն
Ճակատագրին իւր անորոշն ի սահման.
Առ օւկէան` տըխուր ալիք,
Քամուոյն` տերեւ փախուսիկ,
Լոյսն` իրիկուան եւ մարդ` մահուան:
Սակայն ում փոյթ, ո՜յ սիրելիս,
Մեր օրերուն չափն անծանօթ.
Միայն հանդարտ թող ի հալիս
Եւ յարահետ անուշահոտ
Ըզմեզ վարէ սուր ժամանակ:
 
ԼԱՄԱՐԹԻՆ

Ամէնքը զարմանքով կը նայէին այդ չոր` բարձրահասակ ծերուն վրայ, որ շարունակ կը շրշէր եւ միշտ դռան կը նայէր սպանելով աղջկայ մը, նա, որ աշխարհքիս բոլոր մարդկանց համար անտարբեր էր. ամէն ցաւ, ամէն թշուառութիւն, ամէն սէր, ամէն զգացմունք իբր թէ ոչինչ էին իրեն համար: Իսկ երբ Ռշտունեաց գեղահասակ Օրիորդը ներս մտաւ եւ տեսաւ հինգ վեց պատկառելի իշխանազուն մարդիկ, որոց ամենեն երիտասարդը քառասունն անցած էր, եւ ամէն աչք իրեն կը նայէին, ինք որ միայն հայրը եւ Ատոմը կարծէր թէ պիտի գտնէր փափուկ կարմրութիւն մը եկաւ երեսին եւ իւր գեղեցկութեան աւելի փայլ մը տուաւ. բայց առանց շփոթելու գնաց դէպի ծերունին եւ ձեռքը պագաւ, իսկ նա երկու երկայն թեւերով գոկելով Օրիորդը` «Թենի՜, Թենի՜, ինչպէս ես, որդեակ Թենի», կ'ըսէր եւ կրկին կը համբուրէր: Յիրաւի, զարմանալի հակառակներ կը կազմէին այդ երկու կերպարանքը. այդ մագաղաթեայ դեղնած կնճոտած երեսները, այդ ձիւնի պէս ճերմակ մազերն ու մօրուքը, այդ ցցուեալ ոսկորներով կաշիէ մը պատեալ մարմինը մէկ կողմեն, եւ միւս կողմեն գողտրիկ վարդափթիթ երեսներ, լուսաւիր նշաձեւ աչքեր, սեւ-սեւ յօնքեր եւ մազեր, ձիւնափայլ պարանոց մը եւ վայելուչ հասակ:

Ծերը քանի մը անգամ նոյն հարցմունքը կրկնեց, իսկ Օրիորդը կամաց ձայնով շնորհակալութիւն եւ լաւութիւն իմացուց, եւ երբ կերպեն հասկցաւ թէ կուզէ քաշուիլ` ձեռքն առաւ` «Եկ, Թենի, քեզ հետ քիչ մը աս պարտէզն երթանք եւ խօսինք, ձմեռուան արեւը առողջարար է», – ըսաւ, ու դուրս ելան: Այս մարդատեաց ծեր զինուորը եւ Օրիորդը հազիւ դուրս ելան` բազմականք ամէնքը գաղտնի ծիծաղը յայտնի ըրին, եւ Թէոդորոս ինք ժպտելով`

– Այս տեսարանը, տեարք, ձեզ ծիծաղ կը պատճառէ, այնպէս չէ՞, – ըսաւ. – այո, ես էլ ձեզ հետ կը ծիծաղէի, եթէ սոսկալի խրատ մը չի ծածկէր ամէն ծնողաց: Պատմեմ եւ ուշ դրէք. – հազիւ քսան տարայ, էի, երբ Վահրամ հայրս զիս փոքրիկ խմբով մը արքայից արքայի դուռը կ'ուղարկէր նամակաւ մեծ Մարզպանին ղիս յանձնելով. Ասպետը նամակը կարդաց եւ ծիծաղելով դարձաւ քովը նստած գրեթէ քառասնամեայ սպառազէնի մը` «Ատոմ զօրավար, – ըսաւ, – ահա առ քեզի աշակերտ մ՚էլ Վարազտիրոցիս հետ միատեղ, Ռշտունեաց Տէրն ինձի կ'ուտայ իւր զաւակը մարզելու, մի՛ խոժոռիր, էլ ուրիշ չի կայ, այս երկուքը բաւական են»: Աւելորդ է զրուցել թէ այս մարդը ի՛նչ զինուորական խստութեամբ զմեզ դաստիարակեց երկու տարի, մեր սպասաւորները նախ մեզմէ հեռացնելով, ամառ-ձմեռ արշալոյսի հետ զմեզ ոտք հանելով, կերակուրներու փափկութենէ զմեզ ղրկելով, այդ ամէնքը երկայն են: Բայց այն միայն պէտք է զրուցեմ թէ այդ մարդը կը խոսէր, կը ծիծաղէր, կատակ նաեւ կ'ընէր, մանաւանդ պատերազմի վտանգալի վայրկեաններու: Երկու տարուընէ վերջ մեզ երկուքս տարաւ մեծ Մարզպանին` «Ահա` զօրավար, ինձ երկու տղայ տուիր, ես քեզ երկու մարդ կը դարձնեմ, իրենց երաշխաւորը ես եմ, – ըսաւ, – կրնաս վստահանալ»: Եւ հայրենիք դարձաւ, երկու տարի տունը կ'երթար կը կենար, տարի մը կ'ուգար դուռը եւ բանակը կ'անցնէր, իւր քաշութիւնն յայտնի էր ամէնուն եւ արքայից արքային, եւ ինչչափ որ զինք մեծցնել ուզեցին յանձն չառաւ, վասնզի Մարզպանեն չէր ուզէր զատուիլ: Վերջապէս, անգամ մ՚էլ որ գնաց` եւ ես եկայ Ռշտունիք հօրս հրամանաւ, զինք բոլորովյին կորուսի տարիներով, երբ Մարզպանին մարմինը բերին Տիզբոնէ, տեսայ Ատոմ թաղման հանդիսին, բայց փոխուած եւ այնպէս տխուր, որ հետը կարելի չէր խօսել, ես ինչչափ մօտեցայ` անկարելի եղաւ իւր միավանկները բազմավանկի դարձնել. վերջը իր մէկ ծեր սպասաւօրէն իմացայ թէ ի՛նչ էր այս տխրութեան պատճառը: – Ատոմ ամուսնացեալ` զաւակներու տէր եղած էր, մեծ աղջիկը որոշել էր ամուսնացնել, բայց աղջիկն այդ ամուսնութեան հակառակ էր եւ բնականաբար չհամարձակելով հօրը խօսիլ` մօրը յայտնած էր: Բայց ո՜վ կարող էր Ատոմի պէս մարդու մը դէմ գալ, եւ ինք կրնա՜ր երեւակայել թէ կինը մարդ է, աղջիկը կրնա՜յ կամք ունենալ: Ինք մինչեւ այն օրը միտքը դրած էր թէ ընտանիք` կին եւ զաւկներ զօրականաց գունդ մ՚էին, որ զօրավարին ձայնին պէտք էր անդարձ հնազանդէին: Ուստի սպառնագին հրամանը երկրորդեց, տունը յուսահատ արտասուաց մէջ թողուց, եւ ինք միմիայն իւր որսի զուարճութեանց պարապուեցաւ: Երբ դարձաւ եւ իրեն իմացուցին թէ նշանած աղջիկը հիւանդ է, խաբէութեան հնարք մը կարծելով իւր սպառնալից ձայնը լսեցուց հիւանդին. բայց երբ մօտեցաւ տեսաւ զաւակը կրակներու մէջ կը տոչորի, կը զառանցէ, երեսները վիրալից եւ ծաղկած, սոսկումը զինք պաշարեց, եւ որ դժբախտութեան մեծն էր` հինդ զաւկներն միեւնոյն հիւանդութեամբ անկողին ընկան, եւ ոչ մէկն ազատեցաւ. վերջապէս կին նաեւ զաւկներուն ցաւին չդիմացաւ` քանի մը ամսեն վախճանեցաւ` որդեկաց մահուան պատճառ այդ անողոք հայրն համարելով: Թէ երկթէ նաեւ լինէր ոք, եւ Ատոմ ինքն, հարուածը սոսկալի էր. ուստի ամէն օր` կ'երթար կը նստեր իրեններուն գերեզմանին վրայ անխօս` խնդրելով, որ մահը գա զինք տանի, բայց մահը չէր գար` չէր հասնէր: Այս վիճակիս մէջ էր ահա Ատոմ, երբ Սմբատայ մահուան լուրը տարածուեցաւ, եւ այդ մարդը իր զօրավարին վերջին պատիւն ընելու համար եկեր էր: Իւր այս անտանելի ցաւը տեսնելով Վարազտիրոց եւ ես իւր հին աշակերտները` ամէն ջանք ըրինք յուսահատ վիճակեն հանելու, այսչափ միայն խոստացաւ, որ քանի մը օր Ոստան ինձ հիւր լինի: Ահա այս դահլիճը նստած էինք, քանի մը բարեկամք, եւ ինք Ատոմ ամենեւին ուշ չէր տար մեր խօսակցութեանց, երբ այս Թենի մէկ ու կէս տարռւ նոր ոտք ելած, յանկարծ ներս մտաւ թռչտելով, եւ երբ ամէնք «Թենի՜, Թենի՜» ըսին տղեկին ձայն տալով, Ատոմ իբր քունէ արթնցաւ, եւ Թենի ամենեն փախելով` վազելով գնաց Ատոմի ծունկերուն մէջ ինկաւ: Իւր թշուառ աղջկան անունը Թենի էր. այն օրէն սկսաւ Ատոմի եւ Թենիի բարեկամութիւնը եւ այդ անմխիթար մարդը, որ երբեք չի ծիծաղիր, որ մէկուն հետ չի խօսիր, նորա համար խօսք էլ ունի, ծիծաղ էլ: Թենիի պատճառաւ թողեց Շահունիք, եկաւ Բզնունիք բնակելու, եւ այն օրէն վերջ, երբ հայրենիքը պէտք ունի` զինուորական ծառայութիւն նաեւ յանձն կառնու, ինչպէս այս վերջին կռուին մէջ` այս տարիքով արաբաց դէմ երիտասարդի պէս կռուեցաւ եւ ամէնքը զարմացուց:

Այս երկայն պատմութեան ժամանակ, ձեր զօրավարին եւ Օրիորդին գլուխները կ'երեւային պարտէզին մէջ, երբ նոքա միատեղ կը շրջագայէին, եւ Ատոմ կը խոսէր զուարթ իբրեւ թէ ուրիշ մարդ փոխուած լինէր:

Ուստի այս փոփոխութիւնը լաւ իմանալու համար պէտք է տեսնենք թէ ի՛նչ կը խոսէին այս մեր երկու կենաց` կերպարանաց եւ մարդկութեան ծայրերը գտնուող բարեկամք. եւ որ զարմանալին է Թենի շարունակ կը խոսէր եւ արտասուքը կը սրբէր, եւ Ատոմ զուարթ ինքզինք ցցնելու կ'աշխատէր եւ ծիծաղ կերպարանք առնել կը ջանար:

– Շաբաթ մը կեցաւ այստեղ, հայրիկ, – կ'ըսէր Թենի, – եւ ի՛նչ քաղցր երիտասարդ էր, առջի տեսած օրես չեմ գիտէր ինչ հաճոյք զգացի, իբրեւ թէ ինձ համար օտար ոք չէր, եղբայր մը կրնամ զրուցել, բայց եղբայր նաեւ չէր. ես Վարդ շատ կը սիրեմ, բայց այս Գրիգոր ուրիշ բան էր. կ'ուզէի, որ ամէն վայրկեան զինք տեսնեմ, իրեն հետ խօսեմ, իւր ձայնը լսեմ, գիշերը երազիս մէջ կը տեսնէի, արթուն իր կերպարանքն իմ աչացս առջեւեն չէր երթար, երբ ինք ներկա չէր. եւ այս զարմանալին է` մարդու զրուցել նաեւ չէի համարձակէր, եւ մինչեւ այսօր մօրս եւ եղբօրս չեմ կրցեր յայտնել. քեզ կը սպասէի, հայրիկ, որ կարէնամ սիրտս բանալ, եւ դու քանի ամիս եղաւ, որ ուշացար:

– Բայց դու, Թենի, այդ երիտասարդին հետ խօսեցա՞ր առանձին. ինք քեզի նոյն զգացմունքներն յայտնե՞ց:

– Ոչ, առջի օրերը մենք անտարբեր կը խոսէինք, բազմութեան մէջ. մայրս զբաղած էր, Վարդ ամէն օր որսի երթալ իւր զուարճութիւնն էր. ես մինակ էի, Գրիգոր մինակ էր տան մէջ, գրքերու սենեակը կ'անցնէր մեծ մասը. ես էլ հոն կ'երթայի երբեմն. կը զարմանայի, որ յունարէն, պարսկերէն գրքեր ամէնն էլ կը խառնէր` կը կարդար, վերջը օր մը ըսաւ թէ` «Ձեր գրքատունը շատ խառնակ վիճակի մէջ է, Օրիորդ, ես որ գործ չունիմ, եթէ ուզէք կարգի կը դնեմ». ես էլ շնորհակալ եղայ եւ աղախիններուն հետ իրեն օգնեցի. իր կատակները` իր խօսակցութիւնը այնպէս պարզ էին եւ այնպէս անուշ եւ այնպէս ծանր ու համեստ, որ ամէնքը կ'ակնածէին իրմէ իբրեւ թէ շատ տարիքով ոք լինէր: Կ'ելնէինք պարտէզ իրեն հետ կը շրջագայէինք. զարմանալին հոն է, որ երբ միայն մնայինք` կը կապուէինք, խօսք չէինք գտնէր զրուցելու. կարծես ինքը կը կարկամէր, ես կը պապանձէի: Իր երթալու խօսք երբ կը լինէր սիրտս կը ճզմուէր, եւ հազիւ թէ արտասուքս կը սանձէի. կը վազէի` կ'երթայի իմ սենլակս, առանձին կուլալի եւ կը թեթեւնայի, բայց օրը մօտեցաւ, եւ առաջի գիշերը որ…

Հոս աղջիկը չի կրցաւ ալլեւս շարունակել եւ արտասուքը ձայնը խեղդեցին, իսկ ծերը շփոթած եւ տխուր` ձեռքեն բռնեց եւ հովանոց մը տանելով.

– Որդեակ Թենի, շատ լաւ է, որ կուլաս, կ'ըսեն թէ արտասուքը սիրտ կը զովացնէք լա՛ց իմ սիրուն աղջիկս, լա՛ց, եթէ ես կ'արէնալի` ես էլ կուլայի, բայց աստուած ինձ այդ շնորհքը չէ աւէր: Բայց զրուցէ ի՞նչ եղաւ առջի գիշերը:

– Ալն երթալու օրուան առջի գիշերը շատ գեղեցիկ լուսին մը կար, ծովը հանդարտ հայլիի պէս կը փալլեր, քունը աչքես փախաւ, իջայ վարի պարտէզը մուշտակ մը վրաս առած, նստայ եւ տխուր կը մտածէի, երբ աւազին վրայ ոտքի ձայն մը լսեցի պարտէզին միւս ծայրը, տեսայ, որ Գրիգոր ինքն էր. գլուխը կախած կը շրջագայէր, երբեմն կը կանգնէր երկինք կը նալեր, երբեմն ծովուն. կ'ուզէի փախչիլ երթալ իմ սենեակս, բայց ծնկվներս կարկամէր էին, սիրտս կը բաբախէր եւ այնպէս բռնուած անշարժ մնացի. մինչեւ տեսայ, որ տխուր` լուր մտածութեանց մէջ թաղուած, գլուխը ծռած, առանց իմանալու դէպ ինձ սկսաւ գալ. իր ալդ տխրութիւնը` ալդ ցաւագին վիճակը ինձ զօրութիւն մը տուին, եւ երբ մօտեցաւ` զիս տեսաւ նստած անշարժ, հազիւ թէ` «Կը ներէք, Օրիորդ, ձեզ անհանգիստ կ'ընեմ» ըսելով ետ քաշուելու եղաւ. ես զինք քաջալերեցի եւ հրաւիրեցի քովս նստարանին վրայ նստիլ. իբրեւ թէ վախելով քովս նստաւ. շփոթած էր բոլորովին, չէր համարձակէր բերան բանալու, կարծես կը դողար, եւ սրտին բաբախմունքը կը լսէի. զարմանալի բան, ես հանդարտած էի ալն վայրկենին եւ սկսայ հետը խօսիլ. նա միավանկ բառերով կը պատասխանէր, իր մօրը վրայ խօսեցայ, գիտէի ինչպէ՛ս կը սիրէր. թէ անշուշտ ինչպէս իրեն երթալու անհամբեր էր. «Ո՜հ, պատասխանեց, ես իմ մայրս շատ կը սիրեմ, բայց ինք նաեւ զիս շատ կը սիրէ»: Ես ալն ատեն ըսի. «Միթէ կարելի՞ է սիրել առանց սիրուելու»: – «Ո՛Յ գիտէ, – ըսաւ, – կարելի է, կան ալնպիսի թշուառ անձինք, որ կը սիրեն եւ չեն գիտէր թէ կը սիրուի՞ն փոխադարձ»: – «Այդ անկարելի է, – ըսի ես քաջութլամբ»: – «Ինչպէ՜ս անկարելի, ես կը խոստովանիմ, որ ոչ թէ կը սիրեմ` այլ կը պաշտեմ անձ մը, որ եթէ զիս սիրէր` կեանքս կ'ուտայի»: – «Անկարելի, որ ձեզի պէս երիտասարդ մը երբ սիրէ` չի սիրուի, – պատասխանեցի ես: Ես ինչ երկալն ընեմ, նա` ես երկուքս էլ խոստովանեցանք թէ իրար կը սիրենք…

Եւ հեկեկանքը դարձեալ խօսքը դադրեցուցին: Իսկ ծեր զինուորը շրթունքն ամփոփած` մէկ ձեռքով Թենիի ձեռքը բռնած, միւսը ծնօտին դրած, ուշ կ'ուտար այս խօսակցութեան զարմանքով, այս սիրոյ լեզուն, այս զգացմունքը իրեն համար նոր էին, առաջին անգամն էր, որ կենաց մէջ այսպիսի պատմութիւն մէկն իրեն կ'ընէր. միտքը բոլորովին իւր հարազատ աղջկան Թենիին գնացեր էր, որ գրեթէ այս Թենիին տարիքն ունէր, եւ որ սիրոյ զոհ լինիլն երեւակայէր էր, եւ զոհարար ինքն էր. ուստի երբ պատմութեան հեկեկանքը փոխանակեց`

– Թենի, որդեակ Թենի, – ըսաւ, – վերջը ի՞նչ եղաւ, ինձմէ բան մը մի պահէր, դու պէտք է գիտնաս, որ ես միայն քեզի համար կապրիմ այս անիծեալ աշխարհքիս մէջ, քեզմով եւ քեզի համար միայն աստուած իմ մեղացս պիտի ներէ, եւ այնպէս կը հաւտամ, որ այն օրը հոգիս պիտի առնու, երբ զքեզ երջանիկ ինձ ցոյց տա` նշան իմ մեղացս թողութեան. ուստի մի՛ լար, զրուցէ ինձ համարձակ, եթէ յանցանք մը նաեւ կայ` ինձմէ մի՛ քաշուիր, շարունակէ՛:

– Ի՜նչ յանցանք, հայրիկ, մենք այն գիշերը խօսք տուինք իրարու, որ ուրիշին չլինինք մահ նաեւ եթէ հասնի. մեր ապագայ երջանկութեան վրայ խօսեցանք, ինք խօսք տուաւ, որ երթայ մօրը իմացնէ մեր սէրը եւ զիս հարսնութեան ուզէ:

– Այսչա՞փ, այսչա՞փ, – ըսաւ ծերը:

– Այո, միայն երկրորդ առաւօտուն հրաժարական ողջոյնը տուաւ մօրս եւ ինձ ու ելաւ գնաց:

Օրիորդը, դարձեալ աչքերը կը սրբէր: Իսկ ծերը սրտնեղութեամբ

– Բայց, Թենի, ի՞նչ կայ այդտեղ տխրելու, – կ'ըսէր, – այդ Գրիգորը տեսայ ես կարծեմ, Դաւիթ Մամիկոնէին որդին ինձ ըսին, այդպէս չէ՞:

– Այո՛, հայրիկ:

– Լաւ, ես այդ տղան տեսայ` դեռ անմօրուս պատանի, լաւ կը կռուի, Կամսարականին հետ էր: Այդտեղ անկարելի բան չիկայ, Բագրեւանդայ մէկ մասը եւ Երասխաձոր իրենցն է: Վարդանաբերդ կը բնակին ընտանեօք, գեղեցիկ ամրոց մ՚է:

– Բայց, հայրիկ, Վարդանաբերդ այրեր են արաբները եւ Գրիգոր մեռէր է:

– Աղջիկ, դու ինչ կ'ըսես. Գրիգոր մեզ հետ էր պատերազմին մէջ, ողջ առողջ մեզմէ զատուեցաւ, անկից վերջ էլ պատերազմ չի կար: Դու փուճ տեղ կուլաս, իմ Թենիս. ես կ'իմանամ ամէն բան արագութեամբ, հիմա մարդ կը հանեմ Կոգովիտ. դու հանգիստ եղիր…

– Բայց, հայրիկ, եթէ Գրիգոր մեռած է` ես կուսանաց վանք մը կը մտնեմ…

– Յիմար խօսք մ՚ընէր, իմ սիրուն Թենիս, Գրիգոր մեռած չի կրնար լինիլ, եթէ այնպէս նաեւ չինի` Գրիգորներ շատ կան աշխարհքիս վրայ, իսկ Թենի` մէկ հատ միայն մնաց. նա էլ պէտք է ապրի եւ երջանիկ չինի…

– Չէ, Հայրիկ, եթէ նա չի կայ, ինձ երջանկութիւն չի կայ, աշխարհս մութ է ինձ համար…

– Թենի՛, Թենի՛, այդպէս մի՛ լար, այդպիսի խօսք մ՚ընէր, տե՛ս, իմ սիրտս էլ կ'այլայլի, դու դեռ երեխայ ես: Ես կ'իմանամ, քեզի տեղեկութիւն կառնում այդ Գրիգորի համար… Դու սիրտդ հանգիստ բռնէ: Հա այսպէս:

Եւ ծեր զինուորն այս խօսքերը զրուցելոմն` կը ջանար իւր կերկեր ձայնին փափկութիւն մը տալ, եւ իր սառ, չոր, ոսկրուտ, երկայն մատներով նորա գողտրիկ երեսները կը շոյէր: Բայց տեսաւ նաեւ խեղճ աղջիկը, որ դայլայլած այս երկար նկարագիրն ըրած էր` շատ մը արտասուք թափելով, եւ ցուրտ չէր զգացած` հիմա կը դողար` կը սարսռէր, վասնզի դեռ ձմեռ էր եւ գարունը բաւական հեռի եւ արեւի ջերմութիւնը տկար. ուստի յորդորեց, որ երթայ տաքանայ: Ռշտունեաց Օրիորդը աչքերը սրբելով եւ կերպարանքին անտարբեր ձեւ մը տալով ելաւ հովանոցեն եւ արագութեամբ փոքրիկ դռնէ մը եւ նեղ սանդովսներէ անցնելով, գնաց վերին կանանոցին սենեակները` ծածկելու համար ամէն աչքէ իւր տխրութիւնը, որ միայն Ատոմ հայրիկին կրցաւ յայտնել:

Իսկ ծերը իւր անթափանց երեսով, որ իրեն բնական էր եւ իր տխուր կերպարանքով, որ աշխարհածանօթ էր, մտաւ եւ նստաւ, ուր Խաչեան Առաւեղեան, Թէոդորոս Վահեւունի, Շապուհ Ամատունի, Խոթէն Խորխոռունի, Գազրիկ Քաջբերունի, Վարազ Ներսէհ Երուանդունի եւ ուրիշ քանի մը զօրավարք Մարզպանին հետ կը խօսակցէին: Եւ բնականաբար իրենց ամէն վիճաբան ութիւնք Հայաստանի վրայ կը դառնային: Խօսակցութիւնը կ'երկարէր, ամէնքն իրենց կարծիքը կը յայտնէին, եւ ինչպէս միշտ ընկերութեանց մէջ կան մարդիկ, որ ամէնուն հաճոյանալու հնարք ունին եւ ոչ երբեք որոշ կարծիք, ինչպէս էր Խորխոռունեաց իշխանը, որ յանկարծ խօսքն ընդհատելով դարձաւ Ատոմի`

– Զօրավար, – ըսաւ, – դուք ամենեւին կարծիք չէք յայտնէր, ամէնուն փափագելի էր ձեր կարծիքն իմանալ, մանաւանդ որ այնչափ տարիներու փորձառութիւն ունիք:

– Իմ կարծիքս, – պատասխանեց ծերը առանց գլուխը շարժէլու, առանց Խորխոռունուոյն երեսը նայելու, այս մարդն է, որ Մարզպան եւ զօրավար է Հայոց: – Եւ յանկարծ աչքերը վերցնելով եւ նայելով ամէնուն, նշմարելով ոմանց դէմքին վրայ հեգնական կերպ մը` ձայնը բարձրացուց.

– Ո՛չ այսպէս, հայոց իշխանք, ո՛չ, մենք նաեւ ունեցեր էինք Մարզպան եւ զօրավար, Սմբատ Բագրատունին, նա էլ զմեզ խորհուրդի կը ժողուէր, բայց մենք քիչ կը խոսէինք եւ շատ կը գործէինք: Եւ այն միայն կը գործէինք, որ մեզի կը հրամայէր, եւ ամէն բան կարգի կանոնի մէջ կը յաջողէր, եւ այն մարդը, որ ամէնքը բազմայաղթ կ'անուանէին, եւ արքայից արքան իւր գահույից սիւն կը համարէր եւ յիրաւի, վասնզի Սմբատայ մահուան են քիչ վերջը գահոյքն էլ ինկաւ, թագն էլ, այն մարդը կ'ըսէր մեզ թէ` մեր բոլոր յաջողութիւնք եւ յաղթութիւնք ձեր միակամ զինուորական կարգապահութեան եւ ձեր զօրավարին հնազանդութեան արդիւնքն են: Իմ այս մազերս պատերազմի ասպարիզին վրայ են ճերմկած եւ մէկ օր չեմ ըսած եւ ոչ մտքես անցուցած թէ սոքա, որ իմ զաւակս կրնային լինիլ, ինչո՞ւ ինձ հրամայեն, այլ իբրեւ սուրբ պարտիք ինձ տրուած հրամանները կատարէր եմ կենացս վտանգաւ: Միտք ըրէ՛ք իմ փորձառութեանս, տղա՛ք… իշխանք, մի՛ ծիծաղիք իմ սպիտակ ալեաց եւ մորուաց վրայ, եւ իմ բազմամեայ վշտաց վրայ. այլ մանաւանդ հետեւեցէք իմ օրինակիս, որ մինչեւ այս տարիքիս մէջ աւելի հնազանդել փափագեցայ, քան թէ հրամայել:

Ծիծաղողք ափ ի բերան մնացին, եւ Մարզպանն ինքն տեղաց ելնելով, եկաւ ծերուն ձեռքը բռնի պագնելով, իր «վարպետը», իր «դաստիարակը» զինքն անուանելով ծերուն սիրտը շինեց: Եւ Թէոդորոս Վահեւունի, որ համեստ եւ առաքինի մարդ էր`

– Ես շատ ուրախ եմ, – կ'ըսէր, – որ սխալմունք մը այսչափ երկար ատենաբանութեան առիթ եղաւ, վասնզի ո՛յ գիտէ քանի տարիներ են անցել, եւ Ատոմ այսչափ երկայն եւ այսչափ լաւ չէր խոսէր:

Իսկ այս խօսքերը եւ ոչ լսեց ծեր զօրավարը, շտկուեցաւ դռան եւ իր թիկնապահներէն մէկն առնելով եւ առանձին տեղ մը տանելով` իրեն հրաման ըրաւ Բագրեւանդ երթալ, աչօք տեսնել Վարդանարերդ, տեղեկութիւն առնուլ Դաւիթ Մամիկոնէի ընտանեաց վրայ եւ շուտով դառնալ: Եւ այս ամէնքը յայտնի է թէ Թենիի համար էր:

ԳԼՈՒԽ Ժ

Մենք Ռշտունեաց Ոստանի մէկ դահլիճը տեսանք, ուր Թէոդորոս հայ իշխանաց ոմանց հետ երկրին պաշտպանութեան կէտերը զօրացնել պատսպարել կը մտածէր, այնպէս որ այս լեռնային երկրին, ինչպէս էր Հայաստան, զանազան կիրճերն եւ անցքերը բռնելով, նաեւ զօրաւոր թշնամուոյ մը քիչ զօրքով երկայն դիմադրութիւն ընել դիւրին կը լինէր եւ այնպիսի նեղ տեղուանք պատերազմիլ բազմաթիւ զօրաց դէմ Յաղթութիւն կրնար պարզեւել:

Թէոդորոսի մարզպանութեան հասնիլը հազիւ մէկ-երկու տարի էր, բայց Հայոց զօրավարի անունը եւ պատիւյյ տասը-տասնհինգ տարի էր, որ կը կրէր. այնպէս որ Վարազտիրոց Բագրատունուոյ եւ Դաւիթ Սահառունուոյ մարզպանութեանց ժամանակ ոչ միայն սոսկ իբր զօրավար, այլ իւր անձին գերազանցութեան եւ մտաց ու զինուց կարողութեամբ մեծ ազդեցութիւն ունէր երկրին մէջ, եւ այն աստիճան, որ մարզպաններուն անունը երբ հազիւ թէ կը յիշուէր` Թէոդորոսի անունն էր, որ կը գործեր: Ամառները շատ անգամ Այրարատայ եւ Բարձր Հայոց կողմերը Թէոդոսուպոլիս եւ Դուին գտնուելով, ձմեռները գործերուն դադարման ժամանակ Ոստանը կ'ուգար հանգչելու, թէպէտ այդ անդադար եւ գործունեայ բնաւորութիւնը հանգչել չէր գիտէր: Կը յիշեն ընթերցողք, թէ մեր այս պատմութեան սկիզբ լսեցինք, որ Ռշտունեաց Սէթայ տիկին առնացի բնաւորութեամբ ինչպէ՛ս կառավարութեան ոգի ունէր եւ գիտէր երկիրը յանձանձել իշխանին բացակայութեան, որ սովորական բան էր: Ռշտունեաց Ոստան կատարեալ արքունական պալատի կերպարանք ունէր. աւանին եւ ծովուն մօտ բարձրացեալ սարաւանդին վրայ պարսպապատ եւ ամրակառոյց, որին վերջին ամրութիւնն Աղթամարայ կղզին էր: Ծովահայեաց դահլիճը, ուր ձմեռները Թէոդորոս նստած գրեթէ բոլոր Հայաստան կը կառավարէր, ամառները Սէթայի` Ռշտունեաց եւ Վասպուրականի մեծ մասին կառավարութեան ատեանն էր, ուր շարունակ սուրհանդակներ կը հասնէին` հեծելոց սպառազէն խումբեր կ'ուգային եւ կ'անցնէին նորա պատուհաննեբուն առջեւեն, ամէն աստիճանի հիւրեր` իշխանազունք եւ բարձրաստիճան եկեղեցականք կ'երթեւեկէին, եւ այդ կինը որ ձմեռներն իբր թէ կը քաշուէր եւ իշխանին կը թոյ զուր երկրին կառավարութիւնը, դարձեալ ինքն էր ամէն բան տեսնողը, վասնզի Թէոդորոս այդ տեսակ գործերը եւ աղերսագիրները Տիկնոջ կ'ուղարկէր: Ուստի Ռշտունեաց ընդարձակ գաւառին բնակիչք գիտէին ում պէտք էր դիմել, եւ իշխանուհին կանանոցին առաջին յարկը դիւանատուն մը դարձուցեր էր, որու մէկ քանի սենեակը Ատոմ Շահունիի սահման եալ եւ ուր նա միշտ գաւառին զինուորական գործերուն յանձանձիչն էր` ինչպէս ըսինք:

Յայտնի էր թէ իշխանուհին խելացի եւ սրամիտ կին էր, ունէր թէ դատաստանական, թէ մատակարարութեան գործերու համար փորձառու մարդիկ, որոց խորհրդով եւ գործակցութեամբ կը վարուէր եւ ամէնքը գոհ կ'ընէր, բայց, որ ամենեն կարեւորն էր, իւր գանձապետն էր` տան վերակացու` Յուսիկ Արտամէտցի, որ բացառութիւն կրնար համարուիլ իւր պաշտօնակցաց մէջ:

Այս Յուսիկ իւր ագահութեան համար ոչ ոք բարեկամ չունէր Ոստանին եւ բոլոր Ռշտունեաց մէջ, եւ իւր առաջին հակառակորդ իշխանուհին ինքն էր, վասնզի ամէն օր հետը վիճելու եւ գանգտելու նիւթ ունէր: Իսկ Յուսիկ ինքն համբերութեան, քաղցրութեան, հեգնութեան եւ հաւատարմութեան զարմանալի խառնուրդ մ՚էր. եւ բարկութեամբ խօսողին ինքն համբերութեամբ կը պատասխանէր անվրդով իւր առաջադրութեան մէջ: Այնպէս որ իրեն հետ գործ ունեցողը կը յուսահատէր եւ հնարք չէր գտնէր զինքն որսալու: Ուստի շարունակ գանգատ եւ բողոք անպակաս էին իր անձին դէմ: Ման աւանդ զինուորական դասը միշտ դժգոհ իրմէ կը գանգտէին, երբեմն կը նախատէին եւ երբեմն կը սպառնային: Միայն մէկ մարդ կար, – եւ այն Թէոդորոս ինքն չէր, – որուն կամքը շուտ եւ անդանդաղ կը կատարէր Յուսիկ, եւ ինչ գումար դրամոյ որ խնդրէր, վայրկենին կ'ուղարկէր կամ կը վճարէր, այդ մարդը Ատոմ Շահունին էր: Վասնզի ծեր զօրավարը օր մը յայտնի ըսէր էր Ռշտունեան իշխանին եւ իշխանուհուոյն թէ` «Լաւ գիտենա այդ Յուսիկ, որ ես կատականաց գիտեմ համբերել, բայց օր մը չի կարծած վայրկենին կախել կ'ուտամ զինք առանց երկար արարողռւթեանց»: Երբ իմացուցին գանձապետին այս սպառնալիքը, քիչ մը մտածեց, ետքը քթին տակն կամաց մը ժպտեց, յետոյ գնաց ծեր զօրավարին հետ խօսեցաւ եւ համաձայնեցաւ: Երբ իրեն կ'առարկէին թէ Ատոմին հրամանները շուտ կը կատարէր եւ անդանդաղ` կը պատասխանէր. «Ռշտունեաց գաւառին մէջ այդ ծերուն պէս անշահասէր մարդ մը ինձ ցցուցէք, ես պատրաստ եմ Հայոց զօրավարին բոլոր գանձն իրեն յանձնելու»: Եւ վերջը ծիծաղելով կ'ըսէր` «Ոսկին ի՛նչ պիտի ընէ այդ ծերը, ինք արդէն ոսկի է, ինձ եթէ չէք հաւատար` երեսը նայեցէք», Ատոմի դեղնած երեսին ակնարկելով:

Իսկ երբ Թէոդորոս գանգատներէ ձանձրացած Յուսիկն իր պաշտօնեն հանել կը մտածէր, Սէթայ միշտ կը հակառակէր, վասնզի լաւ խելահաս եղած էր թէ այդ ծեր Յուսիկ ամենահաւատարիմ մարդ էր եւ գերագոյն մատակարար: Իւր ագահութիւնը իր անձին հարստութեան համար չէր այլ ոսկին կը սիրէր իր բնութեան համար, գանձը բանալ, իւր տետրակներուն հաշիւը քննել, տեսնել եւ միշտ եկամուտը ծախքեն աւելի գտնել, հոն էր իւր բոլոր զուարճութիւնն ու գոռոզութիւնը եւ այն ատեն ինքնիրեն կամաց եւ անլսելի ձայնով կ'ըսէր. «Թող տեսնեն Ռշտունիք թէ ի՛նչ մարդ է Արտամէտցին Յուսիկ եւ ինչ կընէ, երբ գանձատան մը գլուխ կը կենայ»:

Եւ այս բացագանչութեան վրայ զմայլած էի դարձեալ, երբ Ատոմ Շահունի իւր դաժան կերպարանքով սեւ մուխի մը պէս ներս մտաւ. աչքերը սովորականեն աւելի խոր թաղուած եւ երեսին սովորական ղեղնութեան վրայ կնճիռներն աւելի սաստկացած իւր դէմքին աւելի խստութիւն մը տուած էին: Յուսիկ, որ բնականաբար չէր գիտէր ոչ Թենիի խօսակցութիւնը եւ ոչ երիտասարդ իշխանաց վարի դահլճին մէջ երգիծական ծիծաղին հետեւանքը ծեր զօրավարին վրայ, այսպէս բարկացած զինքը տեսնելով զարհուրեցաւ բայց առանց յայտնի ընելու եւ ամենայն քաղցրութեամբ եւ ակամայ ժպիտով`

– Ի՞նչ հրաման ունիք, զօրավար, – ըսելով ոտք ելաւ:

– Դու բոլոր Ռշտունեաց գաւառի ազգահամարն ունիս, Յուսիկ, այնպէս չէ՞, – գոչից որոտաձայն ծեր զօրավարը:

– Այո՛, իշխան:

– Լաւ՛, այս գիշեր ցուցակը շինել տուր եւ վաղն առաւօտ կանուխ ինձ պէտք է տաս:

– Բայց, զօրավար…

– Բայց… ի՞նչ ըսել է բայց… բայց-մայց չի կայ. այդ բոլոր քու արկղերդ, քու դարաններդ գլուխդ կ'անցնեմ:

– Լաւ՛, շատ բարի, շատ բարի, – ըսաւ Յուսիկ հեզ ու քաղցր ձայնիւ եւ իւր սովորական ժպիտով:

– Ի՜նչ, – ըսաւ ծերը կատաղութեամբ, – զիս կը ծաղրե՞ս, իմ վրայ ծիծաղիւ կը համարձակի՜ս…

– Ի՞նչ կ'ըսես իշխան, – պատասխանեց Յուսիկ աչքերը բանալով` ետ-ետ քաշուելով եւ հեռանալով իրմէ` տեսնելով ծերը, որ տաք առնելով իրեն կը մօտենար – ո՞ւմ մտքեն կրնայ անցնիլ ձեզի պէս ազգանուէր, բազմարդիւն զօրավարը ծաղրել. եթէ այդպիսի լիրբ մը գտնուէր Հայաստանի մէջ` Վասպուրական նմանը գտնել կարելի չէ ժողովուրդը այդ մարդը չապրեցնէր. իշխանեն սկսեալ մի թէ` ամէն մարդ ձեզ չի ճանչեր… Ձեր կամքը կը կատարուի, ապահով եղէք:

Ծերը ձեռքը երախակալեն վեր առաւ եւ ելաւ գնաց առանց բան մը զրուցելու: Իսկ Յուսիկ ետեւեն նայելով, երբ գուռզը զոցուեցաւ` «Այս կատաղի ծերը ո՞ր դժոխք դուրս թափեց, – կ'ըսէր ինքնիրեն տետրակներն առաջ քաշելով բարկութեամբ, – ե՞րբ եկաւ, որ մարդ նաեւ չիմացաւ: Այս մարդն աստուծոյ պատուհաս է իմ գլխուս, ամէնուն խօսք հասկցնել կարելի է` մէկուն երեսին կը ծիծաղիս, միւսը կ'անուշես, ուրիշի մը իրաւունք ունիս կ'ըսես եւ գիտցածդ կ'ընես. բայց սա գազան մ՚է` խօսք չի հասկնար, քաղցր խօսիս` կը կատղի, դառն խօսիս` սուր կը քաշէ, կամքը չի կատարես` կը կախեմ կըսէ, վերջապէս պատուհա՛ս, պատուհա՛ս: Չէ՞ որ զինուոր են, մարդկային արիւնով շաղախ եալ, շաղուեալ մարդիկ. ի՞նչ տարբերութիւն ունին աւազակներէ: Օրինաւոր աւազակնե՛ր, ոչ մարդու յարգ գիտեն, ոչ արծաթի: Սոցայ ամենեն լաւը, ամենեն խելօքը իշխանն է, որ կարդալ դրել դիտէ, հաշուել նաեւ գիտէ, եւ այդ մարդը զիս իմ պաշտօնես հանել կրցեր է մտածել առանց խորհրդածելու թէ ուրիշ Յուսիկ մը գտնել կարելի չէ բոլոր Վասպուրականի մէջ. վերջապէս զինուո՜ր, եւ որովհետեւ քանի մը քսակ ոսկուոյ ձեռք ձգէր է ո՛յ գիտէ ուստից` անշուշտ աւազակութեամբ` միտքը դրեր է թէ Յուսիկի պէտք չի կա… Իբրեւ թէ ոսկուոյ աղբիւր գտեր է: Բարեբախտաբար իշխանուհին` թէպէտ շատ պակասաւոր բայց էրկնեն խելօք` իմացեր է թէ Ռշտունեաց տունը առանց Յուսիկի չի դառնար, զինքն արգիլել է, ինչպէս եւ խոստովանեցաւ… Երբեմն կը մտածեմ, վասնզի ինձ էլ կիրք կ'ուգայ, որ սոցայ հպարտութիւնը պատմելու համար թողում հրաժարիմ: Այո, հրաժարիմ, երթամ քաշուիւմ Արտամէտ, նստիմ տունս. հանգիստս նայիմ, բայց երբ միտքս կ'ուգայ թէ այսչափ տարի խնայութեամբ ժողւուած հազարաւոր ոսկուոյ քսակներս պիտի թողում, որ գան յւլրիշները յիմարաբար, շռայլաբար, ցանուցիր ընեն, գողնան, գողցնեն, չեմ կրնար համոզուիլ: Ոչ իշխանը, ոչ իշխանուհին չեն հասկնար` խելքերնին չի հասնիր. Աւետարանը զրուցէր է. «Մի՛ արկանէք զմարգարիտս ձեր առաջի խոզաց». մե՜ծ խրատ կայ այդ խօսքին մէջ. ես լաւ կը Հասկնամ, պէտք չէ, որ այսչափ տարի աշխատելես վերջ թողում այս ոսկիները, որ դարձեալ մարգրիտ կը նշանակեն, եւ աւելի լաւ արժէք ունին. ժամանակին կը դիմանան, դեղնելէ վախ չունին, չեն ժանգոտիր, հրդեհէ չեն վախեր: – Բարեբախտաբար չեն գիտէր նաեւ թէ ի՞նչ ունին տայս Ռշտունիք, եւ ես չեմ յայտներ…»:

Այս խորհրդածաթեանց վրայ էր Յուսիկ, երբ սպասաւոր մը եկաւ թէ իշխանուհին զինք կուզեր տեսնել: Արկղ, երկաթի դուռ, փայտի դուռ` ամէնն էլ զգուշութեամբ գոցելեն վերջ, ուղղուեցաւ իշխանուհուոյն սենեակը:

Սովորական կին չէր Ռշտունեաց Տիկինը, Հազիւ քառասնամեայ` շատ աւելի պակաս կը ցցնէր. իւր կերպարանաց գեղեցկութիւնը այնպիսի փայլ չունէր, որ աչք շլացնէր, այլ այն վարպետներու նկարներուն կատարելութիւնն ունէր, որ քանի նայի ոք` աչքը կը գրաւի, կը յափշտակէ, վայելուչ հասակը, դիմաց համեմատութիւնը, հոնից եւ աչաց հրամայող ակնարկը խառնուրդ խստութեան եւ քաղցրութեան, որք ձգող եւ տիրապետող զօրութիւն մ՚ունէին, ժպիտը, որ հաճոյք կամ արհամարհանք կը յայտնէր, իւր նազելի շարժմունքն ու քայւուածքը, իւր մանր ձեռքերն ու ոտքերը, եւ վերջապէս բոլոր այս մարմնոյ կատարելութիւնք իւր սրամտութեան, իւր նուրբ ճաշակին հետ միացեալ կանանց ակումրի մէջ նաեւ ամէն մարդու նկատողութեան եւ ակնածութեան զինք առարկայ կ'ընէին: Ո՜ւր մնաց որ Ռշտունեաց Տիկին մ՚էր, եւ ամէնը գիտէին թէ առանց իշխելու էրկանը վր` մեծ ազդեցութիւն ունէր իւր մտաւոր կարողութեանց համար եւ նորա կատարեալ վստահութիւնը: Մարգարտային վարսակալ պսակը ճակտին բեհեզեայ քօղին վրայ, փունջ մը մազերու խոպոպիք իջած այտից երկու կողմեն, սամուրենին մետաքսեայ պարեգօտին վրայեն ձգեալ, ոսկեթել մուճակներ ոտքերուն, Ռշտունեաց Տիկինը թագուհուոյ կը նմանէր իւր բազմոցին վրայ: Վստահ իւր արժանեաց եւ Թէոդորոսի սիրոյն` գեղեցիկ սպասուհիներէ էր շրջապատեալ. իւր բնական առատաձեռնութեամբ միշտ ամէնուն սիրելի էր, եւ դիտէր այնպիսի ձեւ տալ խնայութեան, որ ատելին` խեղճ Յուսիկին վրայ կիյներ, թէպէտ սա էլ ամէն խոժոռ նայուածքէ չէր վիրաւորուիր:

Այսպէս յոգնած տարածեալ էր իշխանուհին իւր ծիրանի բազմոցին վրայ, երբ Յուսիկ ներս մտաւ, ողջունեց խոնարհաբար եւ հարցուց թէ ի՞նչ հրաման ունէր. Սէթայ` իշխանազն հիւրերուն համար սեղանի պատրաստութեանց վրայ կրկին եւ կրկին պատուերներ տալեն վերջ, որպէսզի խնայողութեամբ չի վարուի իւր տան վերակացուն, եւ երբ Յուսիկ թթու երեսով դուրս ելնելու կը պատրաստուէր, ըսաւ իշխանուհին

– Մոռցայ նաեւ զրուցել քեզի թէ իշխանը հրաման ունի, որ Ատոմ զօրավարն ինչքա՛ն դրամ ուզէ պէտք է տալ, դիտես իւր բնաւորութիւնը, պէտք է ջանալ քաղցրութեամբ գոհ ընել զինքն ամէն կերպով:

Յուսիկի երեսը խաւարեցաւ վայրկեան մը, քիչ մը մտածելեն վերջ, դարձեալ ժպիտ ի շրթունս`

– Ով կարող է Ատոմի դիմադրել, – պատասխանեց, – տէրը դուք էք, եթէ կ'ուզէք գանձին բանալիքները նաեւ իր առաջը դնեմ:

– Անշուշտ, Յուսիկ, դու իրեն հետ վէճ մը ունեցեր ես, կերպդ, ձեւդ այնպէս կը ցցնէ, – ըսաւ Տիկինը ծիծաղելով եւ նուրբ հայուացք մը ձգելով:

– Վէ՜ճ… ես մարդու հետ չունիմ, իշխանուհի, ուր մնաց Ատոմի հետ. բայց ճշմարիտը խօսելով ինձ շատ հաճելի է իւր սիրուն կերպարանքը, անուշ նայուածքը, քաղցր ձայնը չի լսել եւ չի տեսնել տարիներով եւ բոլոր կեանքիս մէջ, եւ եթէ կարելի է հանդերձեալ կենաց մէջ նաեւ իրեն չի հանդիպիլ, որ շատ հաւանական է:

– Թուի թէ իրեն չի հանդիպելու համար արքայութենէ նաեւ պիտի հրաժարիս:

– Մանաւանդ թէ արքայութիւն երթալու համար ամէն ջանք պէտք է ընեն անոնք, որ Ատոմ Շահունիի հանդիպիլ չեն ուզէր անդին, վասնզի հոն յայտնի է թէ իւր տեղը արքայութիւն չի կրնար լինիր

– Ինչպէ՞ս, խե՜ղճ Ատոմ, այդչափ գէշ համարմո՞ւնք ունիս դու իւր վրայ:

– Գէշ համարմո՞ւնք ունենալ, ո՛չ երբեք. բայց ես այնպէս կը հաւատամ թէ արքայութիւն ըսուած տեղը պատերազմի դաշտ չէ, ուր մարդիկ ջարդեն, կոտրեն, հայհոյեն, հրդեհեն, այլ այնպիսի տեղ մը, ուր մարդիկ հանդարտ, սիրով, խաղաղութեամբ…

– Անշուշտ նաեւ խնայութեամբ ապրելու համար պիտի երթան, – ըսաւ իշխանուհին ծիծաղելով, եւ ամէնքն սկսան խնդալ: Իսկ Յուսիկ անխռով ժպտելով`

– Այո՛, իշխանուհի, խնայութիւն ամէն աեղ պէտք է, իսկ արքայութեան մէջ անհրաժեշտ է, – պատասխանեց, – վասնզի հոն ոչ ուտել, ոչ խմել, ոչ շինել ոչ հագնիլ եւ ոչ պատերազմիլ կայ:

– Եթէ ամէնքը քու խորհրդոցդ հետեւին` աշխարհք արքայութիւն կը դառնա այսօր եւ վաղն անապատ:

– Ես չեմ ըսէր թէ մարդիկ չուտեն, չզգենան, չբնակին, այլ աւելորդ ծախքեր չընեն, որով շատ անգամ նեղութեան կը դատապարտուին. տեսէ՛ք, ահա Կ'ամսարականք, որ օրաւուր կ'ոչնչանան, Շիրակայ մէկ մասը դեռ երէկ ծախէր են Բագրատունեաց Տիկնոջ, անշուշտ քանի մը տարիէ մնացածն էլ կը ծախեն եւ Բագրատունիք, որ ագահ անուն ունին, հայոց առաջինք կը լինին. ո՛չ քաջութեամբ, վասնզի Ատոմ Շահունիէ ո՜վ քաջ կայ. փա՜ռք ստեղծողին, ձեռքը միշտ սուրին վրայ է, մարմինը` անսպի, ողջ տեղ չի կայ դրամի չափ, այլ խեւքով եւ խնայութեամբ:

Այս միջոցիս Թէոդորոս, որ ներս մտէր էր եւ Կամսարական, Շիրակ, Բագրատունեաց անունները լսելով կանգ առէր էր, առանց տեսնուելու Յուսիկէ առաջ անցաւ:

– Դու ուսկի՞ց գիտես, – ըսաւ, – որ Շիրակայ մէկ մասը գներ է Բագրատունեաց Տիկինը, ես որ այն կողմերն էի դեռ երեք ամիս կայ հազիւ` չիմացայ: Երկու գիշեր Շիրակաւան Կամսարականաց հիւր էի, նշան մը չի տեսայ:

Եթէ Յուսիկ միասին լինէր, – զրուցեց իշխանուհին ծիծաղելով, – շատ նշաններ կը տեսնէիր… – Եւ յանկարծ շուրջ եւ տխուր կերպարանք առնելով, – բայց Կամսարականը սելով չանցնինք, Բիւրեղի համար ձայներ կան թէ Վարդանաբերդի քանդուելուն չէ կրցեր ազատիլ, ոմանք կ'ըսեն թէ գերի տարեր են ընտանեօք, ոմանք կ'ըսեն թէ ջարդուէր են: Դու, իշխան, տեղեկութիւն չունի՞ս:

– Ինչպէ՞ս չունիմ, – պատասխանեց Թէոդորոս դառնութեամբ: – Երանի՜ թէ հիւր չլինէի գիշեր մը Վարդանայ բերդ եւ անգամ մը եւս տեսած չլինէի այդ հրեշտակային կինը:

– Ուրեմն ճշմարի՞տ է իւր մահը, – ըսաւ Սէթայ դողալով եւ ոտք ելնելով:

– Տուր եւ աղջկան մարմինը լճին մէջեն հանէր են:

– Ո՜հ խեղճ Բիւրեղ, թշուա՜ռ մայր, – զրուցեց Սէթայ եւ հեկեկանոք սկսաւ լալ երկու ձեռաց մէջ երեսները ծածկելով:

– Ես գիտէի թէ ինչչափ ցաւ պիտի պատճառէ քեզ այս լուրը, եւ անոր համար մինչեւ հիմա լռեցի:

– Բայց այդ ճիւաղները՞, այդ գազանները՞…

– Այդ գազաններուն ձեռք չընկնելու համար իւր նորահաս աղջկան հետ ինքզինք նետեր է լիճը եւ խեղդուէր:

– Ռրդին, Գրիգոր` որ մեզի հիւր էր` նա ի՞նչ եղեր է:

– Գրիգոր եւ քեռին մեզ հետ էին. իւր տարիքեն վեր քաջութեամբ կը պատերազմէր. երբ մենք Գողթն էինք, յորդորեցի, որ երթան, որպէսզի Բիւրեղ մտատանջութենէ ազատի, գնացին, եւ թէպէտ հարցնել տուի` լուր չի կրցայ առնուլ:

Սէթայ կւուլար կամաց ձայնով, Թէոդորոս խոժոռ վեր-վար կը պտըտէր, Յուսիկ կը խորհրդածէր, սպասաւորք եւ սպասուհիք իրենց տեարց օրինակին հետեւելով տխուր կերպարանք առէր էին:

Բայց Սէթայ քանի մը վայրկենեն վերջ, աչքերը սրբելով, դարձաւ իշխանին`

– Գոնէ, – ըսաւ, – արժանավայել թաղում մը լինէր այդ առաքինի եւ հրեշտականման կնոջ:

– Թաղման հանդէսն կատարողը Հայոց օրինաւոր կաթողիկոսն է, Քրիստափոր ինքն, – ըսաւ Թէոդորոս, – ես իրմէ խնդրեցի, որ վայելուչ շիրիմ մը նաեւ կանգնէ իւր վրայ եւ նա խոստացաւ: Եւ պէտք եղած ծախքը նաեւ տուի:

Երկրորդ եւ երրորդ օրը ինչպէս միշտ Թէոդորոս իր ծանր զբաղմանց հետ էր. Սէթայ թէպէտ բարեկամուհին կը յիշէր` բայց գաւառին եւ մեծ տան մը հոգերը զինք գրաւած էին. միայն խեղճ Թենի տխուր էր ամիսներով եւ գրեթէ ոտքի վրայ հիւանդ կը նիհարնար ի մեծ մտատանջութիւն իւր ծնողաց: Իսկ Ատոմ առանց մարդու հետ խօսելու, իւր զինուորական մարզերեն քանի մը օրն անդամ մը կը դառնար, մխիթարական խօսքեր կ'ընէր աղջկան, անիծելով բոլոր Մամիկոնէից յիշատակը, նոքա, որ անհետ կը լինէին` եւ նոքա, որ իբրեւ ժառանգ Կ'ոգովիտի գաւառը կը գրաւէին: Վասնզի Մուշեղ եւ Համազասպ հօրեղբօրօրղիք Գրիգորի` իբրեւ ժառանգորդք` առանց երկար խոյզ եւ խնդիր ընելու եւ քիչ մը գոհութեամբ նաեւ Գրիգորի մահուան լուրը տարածելով գրաւեցին Կոգովիտ:

ԳԼՈՒԽ ԺԱ

Անցան երկու տարի եւ աւելի ժամանակ այս դէպքերուն վրայ, ոտնակոխ եղած Հայաստանի այդ հարուստ գաւառաց ժողովուրդը սկսաւ քիչ մը հոգի առնուլ, շինականը իւր տունը դարձեալ շինեց գետնի խորը, զօր ոմանք որջ անուանեցին, առանց մտածելու առանց հաշուելու թէ անտէր, աւազակաց եւ անիշխանութեան մատնեալ Հայաստանի մէջ, ուր յենք, ասպատակք եւ գաղթականք անպատսպար երկիր մը կը դիմէին յամենուստ Քսենոփոնի օրերէն ի վեր, ուրիշ տեսակ տուն շինել անօգուտ էր:

Թէոդորոս կ'աշխատէր` կը դիմէր ամէն կողմ, ժողովուրդը կը քաջալերէր եւ կը պաշտպանէր, մեծամեծները միութեան եւ դաշնակցութեան կը յորդորէր առանց երբեք յաջողելու իւր մտածութիւնը ընդունել տալու համար: Յայտնի դիմադրութիւն ոչ ոք չէր ցոյց տալ, բայց զանխուլ դիմադրութիւն կար, որ անտարբերութիւն նաեւ չէր: Նախարարաց շատերը օտարեն աւելի Թէոդորոսէ կը վախէին. այդ մարդուն գործունէութիւնը, պատերազմի մէջ քաջութիւնը, խորհրդոց մէջ առաջնութիւնը, օտարաց առաջ իւր համբաւը, անիրաւութեանց դէմ խստութիւնը միմիայն պատճառ էին իւր առաջադրութեանց ընդունելի չլինելուն: Հեռաւորք` Վիրք, Աղուանք եւ Սիւնիք կը միաբանէին, մերձաւորք` Անձեւացիք, Արծրունիք, Մամիկոնեանք, Մոկացիք խէթիւ կը նայէին: Թէոդորոս շատ սրամիտ էր, որ չի հասկնար, ոճստի ամէն ջանք ի գործ կը դնէր Վարազտիրոց Ասպետը բերել տալու համար աքսորեն: Իւր բարեկամաց հետ ան անպակաս կը թղթակցէր, եւ հազիւթէ գործը կարգի կը դնէր կամ խռովութիւն մը պալատին մէջ կամ որսաց եալ զօրաւոր պաշտօնէի մը փոփոխութիւնը իւր ջանքերեն ի դերեւ կը հանէին: Եւ իրօք, եթէ Բագրատունեաց նախարարը դար` շատերու մտքին մէջ կշիռ մը կը կազմուէր զօրութեան եւ Թէոդորոսէ երկիւղ կրողները ուրիշ յենակէտ մը ունենալով, միաբանութեան դաշինքեն հեռու չէին կենար:

Այս միջոցիս Գրիգոր եւ Սուրէն Դամասկոսի մօտերը իրենց գերութեան շղթայները կը կրէին, նախատանաց` դժնդակ ծառայութեանց կը տանէին եւ աչաց առջեւ կը տեսնէին գունդագունդ ուրացողաց թիւը, որ ստրկութեան տառապանաց չդիմանալովդ ազատութիւն կը գտնէին ուրիշ տեսակ մը գերութեան մատնուելով, ուրանալով կրօնից հետ հայրենիք` վերջապէս ամէն հին կապերը խզելով, արաբացի կնոջ կամ մարդու մը հետ կապուելով:

Զաւէն նոյն ժամանակներուն Կարինէ մինչեւ Տրապզոն ծանր ճանապարհորդութեամբ ամէն քաղաք կենալով եւ հետազօտելով, իւր Արփենին կը փնտրեր եւ այնպէս կը հասնէր Կոստանդնուպոլիս. մշակութիւն, ծառայութիւն, շէնքերու մէջ բանուորութիւն, ամէն բան ընելով կ'ապրէր, խելքը, միտքը իւր կորուստին վրայ միշտ լինելով. խեղճ մարդը շատ անգամ բեռն ուսին` փոքրիկ տղայ մը տեսնելուն պէս կը վազեր կը սլանար, որ տեսնէ որոշ թէ միգուցէ Արփենին լինի: Իշխանաւոր, զինուորական կամ քաղաքական կը դիտէր, որ տեսնէ միգուցէ Թումայ լինի. վասնզի Կարին առած տեղեկութիւնքը զինք համոզած էին թէ Թումայ էր իւր աւազակը, բայց անօգուտ. հայկական յարատեւութեամբ միտքը դրած թէ օր մը չէ օր մը անշուշտ իւր կորուսեալ որդին կը գտնէ` թաղ-թաղ իւր աշխատութեան տեղերը կը փոխէր այդ ծովացեալ մայրաքաղաքին մէջ:

Այսպէս, Կ'աղզուանի գիւղացի զինուորը Բիւզանդիոյ փողոցները կը պտըտէր, մշակի հագուստներու տակ ծածկած ազնիւ սիրտ մը եւ անիրաւ գողութեան մը դէմ իւր մտքին մէջ պատերազմ հրատարակէր էր մեծ իշխանի մը հակառակ, եւ որ թուի թէ իրմէ կը փախչէր, վասնզի տեղ մը զինք չէր գտնէր: Չորս երկայն տարիներ անցան: Ոչ զթումայ եւ ոչ զարփենի տեսաւ. տխրութիւնը զինք պատեց, լքաւ, զօրութիւնը տկարացաւ, եւ ինքնիրեն, «Ո՜հ, աստուած իմ, – կ'ըսէր, – միթէ՞ կարելի է, որ քու Աւետարանդ զիս խաբէ, քու սեղանիդ առջեւեն ինձ ձայն եկաւ թէ` «Այս իմ որդին, որ կորուսեալ էր` գտնուեցաւ, եւ սուրբ մայր մը իր գերեզմանին մէջեն կրկնեց քու խօսքը. «խնդրեցէք եւ տրուի ձեզ» եւ այս չորս տարին կը կատարուի, որ պանդուխտ թափառական կը պտըտիմ, որբ մը` հրեշտակ մը կը փնտրեմ եւ չեմ գտնէր. ո՜հ աստտուած իմ, յիշէ քու արդարութիւնդ եւ ողորմէ՛ ինձ, ողորմէ՛ որբացեալ հրեշտակին»: Այսպէս կ'աղօթէր առաւօտ մը խեղճ Զաւէն, եւ այդ երկաթեայ մարդը իր ողորմելի բնակարանին մէջ` իր խշտիին վրայ ինկած արցունք կը թափէր: Յետոյ աչքերը սրբելով ելաւ փողոց, տեսաւ ժողովուրդն աղմկեալ, ամէն կերպարանաց վրայ երկիւղ եւ յոյս կը տիրէին, ամէնքն իրարու լուր կ'ուտային թէ կայսրը մեռած է եւ կը դիմէին Սուրբ Սոփիա եկեղեցուոյ եւ արքունեաց կողմը: Հերակլես մօտեն տեսած եւ իւր յաղթական դրօշակին տակ պատերազմած մարդ էր Զաւէն, իր մտքին մէջ դիւցազին յիշատակը միայն կենդանի էր, նորա վերջին տարիներուն մեղկութիւնը, որ վատութեան գրեթէ կը հաւասարեր, չէր կրնար զղալ եւ հաւատալ. զարմանալով կը նայէր ժողովրդեան` նորա մահուան համար տեսնուած անտարբերութեան վրայ, որ իւր յաջորդին համար աւելի եռանդուն էր: Ոմանք մեծ որդուոյն Կոստանդինի կողմնակիցք էին, ոմանք նորա հակառակ կյսրուհուոյն եւ փոքր որդուոյն Երակլոսի կողմը կը բռնուէին: Ուստի ինք, որ որոշած էր ճանապարհորդել դառնալ հայրենիք` թողած իւր շալակը իւր բնակարանին մէջ` սկսաւ հետեւիլ այդ խառնիճաղանջ ժողովրդեան, որու ալեկոծ ընթացքին մէջեն որոտման ձայներ կ'ելնէին, կեցցէ Կոստանդին, կամ կեցցէ Երակլեակ աղաղակելով: Զաւէն աչքը շուրջ պտըտցնելով եւ տեսնելով այդ խուժանին փրփրած վիճակը որ քանի կ'երթար կը շատնար կատաղի եւ զինեալ խումբերով, ձեռքը գօտիին կը տանէր երկսայրի պատրաստ վիճակի մը մէջ դնելով, եւ այնպէս ժողովյրդեան հետ մտաւ Մայր եկեղեցին, ուր գիշերվնէ բերուած էր կայսեր ոսկեղէն դագաղը եւ մէջտեղ դրուած բարձր արծաթեայ պատուանդաններ ու վրայ: – Վերջին անգամ մը տեսնելու Համար այդ քաջին կերպարանքը, որուն դրօշակին տակ Նինուէի դաշտերուն մէջ պատերազմած էր, իւր կորովի բազուկներուն ուժ տուաւ եւ ճեղքելով ժողովուրդը անցաւ հասաւ մինչեւ թիկնապահաց խումբին կռնակը, որ շրջանակ մը կը կազմէին դագաղին չորս կողմը. հոն ականակապ պսակ ի գլուխ ծիրանիներու մէջ տեսաւ կապկի դիակը այն քաջին, զօր ինք պատերազմի դաշտին վրայ առիւծ մը տեսեր էր. զզուանք եկաւ իրեն, կը ռւզէր ետ քաշուիլ, երբ խումբ-խումբ պալատականաց փառաւոր ամբոխը սկսան շարուիլ կարգաւ դագաղին շուրջը. եւ ահա կայսրուհին Մարտինէ եւ հարազատ որդին Երակլեակ եւ թագաժառանգը Կոստանդին եկան իրենց պատրաստ եալ գահույից վրայ բարձրացան: Անմիջապէս եկեղեցական երգեր լսուեցան, եւ պատրիարքը կրօնական շքեղ խումբով հանգստեան կարգն սկսաւ կատարել: Զաւէն` լուրջ մարդ` այս հանդէսին պերճանաց վրայ աչք մը պտտցնելէ վերջ` սկսաւ դիտել այդ ամէն կերպարանքները. կը տեսնէր Մարտինէ, որ իւր խորթ որդուոյն վրայ այնպիսի աչքեր կը դարձնէր, որ երկու թունաւոր սլաք կարելի էր համարէր կը տեսնէր Կոստանդին ժամանակեն առաջ ծերացեալ, աչվներուն լոյսը մարած, մարմնոյն կորովը կորած. իսկ Երակլեակ թեթեւ երիտասարդ հօրը դիակը չի տեսնելով` կանանց խումբին կը հառէր. պալատականք, սինկղիտոսք եւ բոլոր մեծամեծք իրենց նայուածքներէն, իրենց կերպարանքեն հա եանի կ'ընէին թէ աստուածային երգերուն ուշադրութենէ աւելի ուրիշ կարեւոր մտածութիւնք ունէին իրենց գլխուն մէջ: Այս դիտողութեանց ժամանակ յանկարծ Զաւէնի աչքին հանդիպեցաւ Թումայի կերպարանքը, որ թագաժառանգին մօտ կանգնած էր իւր հետեւորդաց մէջ: Կարծես նոր կեանք, նոր յոյս, նոր զօրութիւն առաւ Զաւէն. աչքերն այդ հրաշալի գմբէթին դարձնելով եւ միտքը գմբէթեն վեր թռչելով. «Փառք քեզ, աստուած, փառք քեզ», – ըսաւ. եւ իբրեւ թէ Արփենին թեւերուն մէջ` իւր նժոյգին վրայ Հայաստանի ճամփան կ'երեւակաչէր թէ կը սլանար: Սիրտն ուրախութեամբ կը տրոփէր եւ աչքերը Թումայի վրայ տնկած` նորա ամէն ակնթարթը, ամէն շարժմունքը կը դիտէր, որ աչքէ չի կորսնցնէ:

Բայց սրտի առաջին յուզմունքն անցնելեն վերջ` մտածեց թէ, երբ հանդէսը վերջանար եւ Թումայ այդ արքունական ամբոխին հետ անհետ լինէր, ինք ուսկի՞ց զայն պիտի գտնէր: Ուստի պէտք էր նոյն միջոցին տեղեկութիւն առնուլ այդ մարդուն վրայ, եւ այդ բանին համար աչքն սկսաւ շուրջը պտըտցնել. տեսաւ քիչ մը հեռուն թեթեւսոլիկ, շատախօս մարդ մը, որ շարունակ պալատականաց կը նայէր եւ քովփններուն հետ կը խոսէր. ամէն ջանք ընելով` հրելով, հրմշտկելով մօտեցաւ: Առաջ նորա ամէն խօսքերուն մեծ ուշադրութիւն տուող ձեւացաւ եւ վերջը քանի մը անձանց վրայ սկսաւ տեղեկութիւն հարցնել, մինչեւ կարգը Թումայի բերաւ հասուց: Իսկ այդ շաղակրատը Թումայի ազգաբանութենեն սկսելով կը պատմէր թէ Թրակացի էր նա, թէ Պրոկոպիոսի հետ դառնալով Հայաստանի պատերազմեն կորակոր` ինչպէս սովորութիւն էր այն ատեն դառնալ յունաց ամէն բանակներու ամէն տեղէ, թագաժառանգին հետ գնացեր էր հասորիք եւ նոյնպէս դարձեր էր կորակոր, եւ թէ դեռ քանի մը շաբաթ առաջ միայն եկեր էր Կոստանդնուպոլիս եւ սիրելի եղած էր արքայորդուոյն իւր ծառայական բնաւորութեամբ եւ թէ այդպիսի անպիտաններուն շուքն անկարելի էր, որ երկար տեւէր, վասնզի կայսրուհին շատ մեծահանճար կին էր եւ իր Երակլեակը պիտի թագաւորեցնէր: Իսկ Զաւէն, որ համբերութեամբ մըտիկ ըրած էր ամէն բան, հարցուց, ուր էր այդ Թումայի տունը եւ իմացաւ թէ Պրոպոնտիդի վրայ` ծովեզրեայ պալատ մը` իւր քրոջ հետ կը բնակէր, որ Փիլակրիոս անուն թագաժառանգին կինն էր: Եւ թէ այդ իւր քրոջը շնորհիւք, որ Կոստանդինի սիրուհին էր, այդ Թումայ զօրավար լինիլ յաջողէր էր:

Այս պատասխանը լսելով ծերը` տղու պէս ուրախութենեն պիտի ցատկէր եթէ չամաչէր եւ այդ սեղմուած վիճակին մէջ շարժէլու տեղ ունենար: Ուստի հանդէսը երբ վերջացաւ, մեծ եռանդով ինչչափ որ կրցաւ ջանաց շուտով դուրս ելնել եկեղեցիեն, եւ ամբոխին խուժանեն հազիւ թէ ազատած մտաւ իւր բնակարանը, առաւ իւր թեթեւ կարասիքը եւ թողլով այն կեդրոնական թաղը, հաստատուեցաւ նոյն ծովեզրին մօտ` իջեւանի մը սենեակ, ուր էր Փիլակրիոսի պալատը:

Թէպէտ կը տեսնէր ութ տասը պալատանման տուներ, բայց ապահով էր թէ պիտի զտներ Արփենին, ուստի նստած ծովեզրը տախտակէ նաւամատոյցին վրայ գեղեցիկ ծովուն հանդարտ ծուփը կը նայէր. այդ թաղը հանդարտ թաղ մ՚էր, մանաւանդ այն օրը, վասնզի խառնիճաղանջ եւ հասարակ ժողովրդեան բնակարանք քիչ կային, եւ ճամփաները մարդ չէր երեւէր. ամբոխը բոլոր թաղին կեդրոնը` վերն էր: Այդ մեծ պալատներու քանի մը մաքուր հազուած ծառայք իրարու հետ կը խռսէին, կը վիճէին, վասնզի նոքա ալ իրենց տեարց պէս Կ'ոստանդնի կամ Երակլեակի կողմնակիցք էին եւ ամէն աստիճանի մարդ քաղաքագիտութիւն ունէր իւր ծոցը հաւասար աստուածաբանութեան:

Զաւէն ուշադրութեամբ մտիկ կ'ընէր երկու սպասաւորաց մէջ խօսակցութիւն մը, որ երկու մեծ դռան մէջ կեցած կը վիճէին բաւական բարձր ձայնիւ.

– Ո՞ւր է քու Կոստանդինի առաւելութիւնը, կ'ըսէր մէկը միւսին, կնոջ մը տիրապետութենեն, որ դու վնասակար կը համարիս: Այսպիսի ժամանակ. ի՜բր թէ Հերակլի օրով եւ այդ քու Կ'ոստանդնի աչաց առջեւ Երուսաղէմ եւ Անաիոք չի կորուսի՞նք. եւ այսօր Եգիպտոսի կորուստը կատարեալ եղեր է, վասնզի Աղեքսանգրիայ նաեւ արաբաց ձեռքն է անցէր, եւ այդ քու Կոստանդինը իբրեւ զօրավար կայսրութեան բանակաց ոչինչ չի կարէնալով ընել անօգնական թողէր, փախեր եկեր է, եւ դուք նորա կուսակիցք կը ծածկէք ժողովրդեն: Բայց այդպիսի դուժ կարելի՞ է ծածկել, վաղը ինչպէ՞ս պիտի սնուցանէք այս էովու նման քաղքին բնակիչքը, որ իւր հացը Եգիպտոսեն կ'ընդունէր:

– Եթէ Կոստանդին` որ պատերազմաց մէջ այնչափ քաջութիւն ցոյց տուած էր` չի կրցաւ այդ կատաղի արաբաց դէմ դնել եւ յաղթուեցաւ ու ետ քաշուիլ պարտաւորուեցաւ, տկար կնոջ մը այդ ձեր ողորմելի Մարտինէի ձեռքին տակ ի՞նչ կը յուսաք, որ լինի այս ինքնակայ էութիւնը, վասնզի Երակլեակը մարդ չէ` թեթեւսոլիկ երիտասարդ մ՚է խեղճ, գործիք իր մօրը ձեռքին մէջ:

– Տէ՜, յիմար, կանանց վրայ մի՛ համարձակիր լեզուդ արհամարհանոք երկնցնելու: Առանց կնոջ մը աչաց քու վրադ խոնարհելուն ի՞նչ էիր դու եւ ո՞ւր պէտք է գտնուէիր հիմա. ինչ շուտ մոռցար քու երէկուան յարդանոցդ, ախոռապետի ծառայ, եւ հիմա չես ուզէր յիշել թէ սա րոպէիս վերեն Տիկնոջդ հրամանն` ամենափոքր ակնարկութիւնը զքեզ կը սարսեցնէ եւ իւր մտերմական հաճույից գոզալով կը ծառայես. ինչպէ՞ս կը մոռնաս, որ այդ Տիկնոջդ գեղեցկութեան շնորհիւն է, որ Փիլակրիոս իր էրիկը եւ Թումայ իր եղբայրը եղած են ինչ որ են:

Զաւէն Թումայի անունը լսելուն աչքերը բացաւ. տունը որ կը տեսնէր` հոն էր անշուշտ իւր Արփենին. ուստի բոլորովին ուշադրութիւն դարձուց բառ մը չի կորսնցնելու համար. կը ջանար իւր սրտին բաբախմունքը նաեւ դադրեցնել` եթէ կարելի լինէր: Բայց խօսակցութիւնը յանկարծ դադրեցաւ, վասնզի սրարշաւ ձիու մը սմբակներու ձայն լսուեցաւ, եւ արքունական սպասաւոր մը գահավիժելով ձիեն իջաւ, «աւետի՜ս, կեցցէ՜ Կոստանդին կայսր» աղաղակելով:

Զաւէն, որ դռան մօտեցեր էր, կը տեսնէր գաւթին ներսը սպասաւորք եւ սպասուհիք ուրախութեան ձայներով «աւետի՜ս, աւետիս» գոչելով տունը կը հնչեցնէին, սանդուխներէ վեր կը վազէին Պատուհաններ կը բացուէին աւետաբերը տեսնելու, եւ ահա երեւցաւ երիտասարդ կին մ՚էլ իւր բոլոր գեղեցկութեամբ Ափրոդիտի նման, որու երեսին վյւայ ուրախութիւն կը նշուլէր եւ լեցուն քսակ մը ձեռքը աւետաբերին կարկառէր:

Նոյն միջոցին միւս քովի պալատան` ուր Մարտինէ կայսրուհուոյն կողմնակիցքը կը բնակէին, դռները կը գոցուէին եւ վարագոյրները կը ծածկուէին, իսկ Զաւէն իւր տեսածով գոհ չի կրնալով լինիլ, կը դառնար ծովեզրը, կը նստեր նաւամատոյցին վրայ, եւ կը մտածէր թէ իր սիրուն Արփենին արդեօք հոն ներսը` այդ պալատին մէ՞ջն էր, այդ այնչափ գեղեցիկ եւ այդչափ անբարոյական կնոջ ճանկերուն մէջ ի՜նչ չար օրինակներու ենթարկուած էր:

Այս մտածութեամբք եւ մտատանջութեամբք երկայն ժամանակ մնացած` ծովուն ալիքներուն կը նայէր, երբ յանկարծ թիակներու ձայն մը լսեց եւ ճերմակ ներկուած ոսկենիշ եւ ոսկեզօծ թեւատարած արծիւ մը ծայրը մեծ նաւակ մը տեսաւ, որ ծովուն ափունքը կը քերեր. եօթ ջուխտ կորովի երիտասարդք կը թիավարէին. նաւուն խորը կ'երեւէր գեղեցիկ կին մը բեհեզներու եւ ծիրանիներու մէջ փաթաթ եալ, ոսկեթել բաստեռանց վրայ ընկողմանեալ: Շուրջը` վեց Հատ տասը-տասներկու տարեկան շքեղազարդ աղջկունք շարուած էին, իսկ կռնակը բարձրաւանդակին վրայ մաքուր հազուած սպասաւոր մը սիրամարգի փետուրներէ հովանոց մը կը բռնէր Տիկնոջ գլխուն վրայ` որու ծարիր աչքերը ուրախութեան մէջ կը լողային: Այս նոր Կը ղէոպատրան իւր քիչ առաջ տեսած Տիկինն էր, որ արքունիք կ'երթար, ուատի իւր սուր աչքերը տնկեց Զաւէն եւ քիչ մնաց, որ նաւուն մէջ նետեր ինքզինքը. վասնզի անմիջապէս դիմացը մօտը ճանչցաւ Արփենիի աննման աչքերը. «ո՜հ» ըրաւ եւ ինքզինք սանձեց. ինչչափ մեծցեր էր չորս տարուան մէջ: ուզեց ոտք ելնել եւ ոտքերը կ'ապուեցան. նաւակը սրացաւ անցաւ ճերմակ փրփուր մը եւ ճեղք մը թողլով ծովուն երեսին վրայ, որ քանի մը վայրկենեն անհետացաւ: Ծերը ծունկի եկաւ, «Փա՜ռք քեզ, աստուած իմ, փառք քեզ, դու որ այսօր այսչափն ինձ շնորհեցիր, անշուշտ իմ հրեշտակիս ազատութիւնը նաեւ կը շնորհես, դու չես ներէր, որ Մամիկոնեանց անարատ ծաղիկը այդ աղտեղի ձեռաց մէջ խամրի, եւ խեղճ Զաւէնի կը շնորհես տանիլ Արփենին իւր սուրբ մօր գերեզմանին քով չոքեցնելու եւ եղբօր ձեռքը յանձնելու»:

Այսչափ յուզմունքներ ունենալեն վերջ ազնուասիրտ զինուորը ելաւ կանգնեցաւ եւ մտքին մէջ հազար տեսակ հնարքներ կը ստեղծէր յափշտակելու համար իւր կորուստը, երբ մութն սկսաւ իջնել, եւ ինք քաշուեցաւ իւր խղճուկ բնակարանը, այն մեծ գոհութիւնն «ունենալով, որ իւր Արփենին իրմէ հեռու չէր:

ԳԼՈՒԽ ԺԲ

 
Ո՜վ անդունդք անսահման.
Ըզքնքուշ մանկութիւն քան մատնել պղծութեան
Չէ՜ր լաւ եւս ի վերա անպաշտպան այդ մահճին
Գերանդեաւ կտրատել գեղանի զայդ մարմին`
Ձիւնափայլ վիզն առնուլ ոլորել ոսկորներ:
Չէ՜ր լաւ եւս երկաթեայ ձեռնոցով կիր աւէր
Լուսատիպ երեսաց զերթ դիմակ զետեղել.
Քան հայլի ջինջ վտակ արտաքուստ ցուցանել`
Արտասփիւռ զծաղկունս` սըրարշաւ զաստեղունս,
Ի ծոցին ամրարեալ դըժոխոց ժահ ըզթոյնս:
 
ԱԼ. ՏԸ ՄԻՒՍԷ

Զաւէն, երբ ելաւ երկրորդ առաւօտուն իւր աղքատիկ բնակարանեն եւ աչքը դարձուց պալատին, ուր էր իւր Արփենին, ապշեցաւ մնաց. թէպէտ առաւօտ էր եւ շատ կանուխ` տեսաւ փառաւոր պատգարակներ, կառքեր ու ձիեր լցուցեր էին նաւամատոյցի հրապարակը մինչեւ այդ տան դռները, որոց երկու փեղկերը բաց էին: Եթէ առջի օրուան սպասաւորաց խօսակցութիւնը չլինէր` ծեր զինուորը պիտի կարծէր այդ պալատը արքունիքն էր, բայց յայտնի էր իրեն թէ Կ'ոստանդնի սիրուհին լինելով այդ կինը ամէնքը մեծ եւ պզտի կը դիմէին նորա պաշտպանութունն մուրալու: Իսկ որ Զաւէնի շատ տհաճելի երեւցաւ, այն էր, որ զինուորաց խումբ մը պահպանութիւն կ'ընէր:

Բայց տխուր կամ ուրախ պէտք էր հասնէր նպատակին, ուստի մտաւ իւր բնակարանը, հագաւ իւր մաքուր զգեստները եւ խառնուեցաւ կառապանաց, ձիապանաց, պատգարակ կրողաց խումբին մէջ, մտիկ ընելու համար նոցայ խօսակցութիւնը: – Նոյն միջոցին ծեր զօրավար մը բազմաթիւ սպասաւորաց խումբով կը հասնէր եւ կը մտնէր ներս, երբ ձիասպասը ձին դուրս հանեց եւ լսեց, որ ծառայքը հայերէն կը խոսէին` կենդանութիւն առաւ: Չորս տարուան ժամանակի մէջ երբեմն հայոց հանդիպած էր, բայց շատ քիչ անգամ նոցայ հայերէն խօսիլն լսած, ուստի գաղտնի զուարթութեամբ ուշ կը դնէր: Սոքա սպասաւորք էին Թէոդորոս Ելէիզացի հայ զօրավարին, որ Հերակլի հաւատարմաբար ծառայէր էր եւ որ անդրանիկին` օրինաւոր ժառանգի իրաւունքը չէր փափագէր ոտնակոխ լինիլ: Ուստի Ծերակոյտի ժողովքին մէջ ամէն ջանք ըրած էր զկոստանդին աթոռ բարձրացնելու համար: Եւ Փիլակրիոսի` որ մեծ հազարապետ անուանեալ էր արքունեաց եւ տէրութեան առաջին պաշտօնեայ` այցելութիւն կ'ուտար:

Զաւէն այն ատեն վիճակը յայտնի եւ պայծառ տեսաւ. – թշնամին, որ իր Արփենին գողցեր յափշտակէր էր, շատ զօրաւոր էր եւ նորա հետ պատերազմիլ իւր կ'արողութենեն վեր. բայց թողուլ երթալ, երբ աստուած իրեն յաջողութիւն ցոյց էր աւէր տեսնելու իւր սիրելի կորուստը, այս նաեւ անկարեւի էր, Ուրեմն կ'ըսէր. «Պէտք է համբերել եւ սպասէի այսպիսի անզգամաց յաջողութիւնը անշուշտ երկար չի տեւէր, եւ պէտք է նաեւ աղջիկը տեսնել անգամ մը` հետը խօսիլ, գուցէ յանկարծ չուզէ երթալ, եւ ես այն ատեն ի՜նչ ընեմ: Եթէ այնպիսի պարագայ մը հանդիպի, ակամայ իւր կամաց պէտք է այդ խեղճ աղջիկը այդ ապականութեան պալատեն ազատեմ. եթէ մեր Տիկինը` նորա մայրը ողջ լինէր եւ ինձ ըսէր. «Զաւէն, գնա՛, զաւակս գտի՛ր եւ ինձ բեր», ի՞նչ պիտի ընէի, տղու պէս պիտի խորհրդածէի, ոչ, այլ եթէ յարկ լինէր սուր ի ձեռին` զինք պիտի կորզէի… Այդ սուրբ Տիկնոջ մահուան` իր աս զաւկին ողջութեան աստուած ղիս վկայ եւ գործիք ըրաւ, որ իւր առաքինութեան ժառանգ եւ յաջորդ լինի Արփենին: Եթէ տեսայ եւ հետը* խօսեցայ եւ ուզեց ինձ հետ գալ սիրով, լաւ՛, ապա թէ ոչ բռնութեամբ նաեւ պէտք է զինք հանեմ այդ խորխորատեն»:

Այս խորհրդածութեամբք, սկսաւ ամէն օր այն տեղուանքը շրջիլ. թեթեւ ծառայութիւններ ընել, Փիլակրիոսի սպասաւորաց ձրի օգնել, այնպէս որ ամիս մը չեղած` Զաւէն անունը ծանօթ եղաւ պաղատի ծառայից, բեռ մը, ծանր բան մը վերցնելու օգնութեան եթէ պէտք լինէր դուրսեն մէկը փնտրել, զզաւէն կ'ուզէին եւ Զաւէն կը կատարէր ուրախութեամբ ամէն գործ, եթէ բան մը չի տային ձայն չէր հանէր, եթէ քիչ տային առանց վրան նայելու գրպանը կը դնէր, ոչ գանգատ եւ ոչ դժգոհութիւն ամենեւին չէր ցցնէր: Ուստի գոհ էին իրմէ ամէնքը, որոց առաջին շահ շորթումն էր: Իւր այս անշահասիրութիւնը դիտելով տնտեսը, որ իր պաշտօնին պարտաւորութեամբ պալատին առաջին գողը կրնար համարուիլ, հրաւիրեց զզաւէն իւր բնակարանը թողուլ եւ ծովեզրին մօտ` պարտէզին ծայրը գիշերային պահպանութեան համար փոքրիկ խրճիթը բնակիլ: Այս գերաղոյն առաջարկութիւն մ՚էր կորովի ծերուն համար, որ շուտ մը իւր թեթեւ կարասիքը բերաւ եւ այն խրճիթին մէջ զետեղեցաւ:

Հիմա իւր Արփենին կրնար տեսնել եւ միջոց նաեւ ունենալ հետր խօսելու առանձին, եթէ դիպուածը ներկայանար` եւ որ չուշացաւ: Նոյեմբեր ամսու գեղեցիկ առաւօտ մը կանուխ տեսաւ, որ պարտէզի դուռը բացուեցաւ, եւ Մամիկոնեան Օրիորդը ելաւ դուրս եւ առանց պարտէզին ուշադրութիւն ընելու շտկուեցաւ դէպի ծովեզրը: Զաւին իւր փոքրիկ լուսամուտեն կը դիտէր ոչ միայն նորա կերպարանքը, այլ ամենափոքր շարժմունքը. աչքերն այդ արտաքոյ կարգի սեւութիւնը եւ գեղեցկութիւնը պահած էին անփոփոխ, երկայն թարթիչները այնպիսի բնական քօղ մը ձգած էին այդ աչաց վրայ, անպատմելի քաղցրութիւն մը կ'ուտային իւր նայուածքին. արեւը տկար ճառագայթներ կ'արձկէր Խրիսուպոլսոյ կը սղմեն եւյրոպական ծովեզրին վրայ, ծովը հանդարտ լիճ մ՚էր, եւ Արփենի նստած այդ գեղեցիկ տեսարանին կը նայէր: Զաւէն տեսաւ, որ աղջկան աչքերը լցուեցան եւ այդ առանձնութեան մէջ իբրեւ մեծ մարդ խորհրդածելով արցունք կը թափէր: Այդ արցունքը ծերուն սիրտը ոչ տխրութեամբ` այլ ուրախութեամբ լցուց. ուստի ելաւ սիրտը թունդ իւր բնակարանեն եւ սկսաւ մօտենալ ծովեզրին:

Արփենի աչքը սրբեց եւ դարձուց դէպի ծերը. իսկ սա աւելի մօտենալով, քաղցրութեամբ եւ հայերէն

– Զիս կը ճանչե՞ս, Արփենի, – հարցուց:

Երկայն լռութիւն մը յաջորդեց այս հարցմունքին, աղջիկն անշարժ ծերուն երեսը կը նայէր. կարծես թէ այդ պշումին մէջ յիշատակութիւնը կ'ուգար ոչ միայն դիմացինին կերպարանաց` այլեւ լեզուին, որ չորս երկայն տարիներ ոչ խօսած էր, ոչ լսած: Եւ ահա տխուր ծիծաղ մը եկաւ այդ երեսին, եւ ծանր, հատիկ-հատիկ`

– Զաւէն հայրիկ, դո՞ւ ես, – ըսաւ Արփենիի քաղցրիկ ձայնը:

Այս չորս բառերուն մէջ` զրուցուած եղանակին ու ձեւին եւ այդ անշարժութեան մէջ այնպիսի անբացատրելի բան մը կար, որ ծերուն սիրտը տրորեց եւ աչքերն արտասուքով լցուեցան. այդ բոլորը կը զրուցէին իրեն, որ այդ աղջիկը կ'իմանար թէ որբ էր, թէ պանդուխտ էր, թէ թշնամեաց ձեռք գերի էր, թէ անպաշտպան էր, փրկութեան յոյս չունէր, եւ այս ամէնքը դեռ տասնմէկերորդ տարիքին մէջ: Ուստի ծերը մօտեցաւ.

– Սիրուն Արփենի, ինչպէ՞ս մեծցեր ես, ինչպէ՞ս գեղեցիկ ես:

Դարձեալ պատասխան չիկար. նոյն նայուածքն էր. իբրեւ թէ տղան բան մը կը փնտրեր, փնտրածը լեզուն էր. բառերը խառնակ կ'ուգային իր յիշողութեան մէջ, եւ վերջապէս դարձաւ ըսաւ. «Զաւէն հայրիկ» եւ մնացածը յունարէն.

– Ինչչա՞փ ժամանակ է, որ ես այստեղ եմ, եւ դու ո՞ւր ես. ես մէկը չունիմ, ամէնքը հայր, մայր, եղբայր, քոյր ունին, ես ոչ ոք, բայց կը յիշեմ թէ ունէի. մայրիկս միտքս է, իւր անկողնին քով կը պառկէի. նա զիս կը սիրէր, կը պագնէր, մենք պզտի ծով մը ունէինք. ես այս ամէնքը կը յիշեմ, երբ առանձին եմ: Մենք բարբարոս ենք, պէտք չէ այդ յիշատակութիւններն ընենք, այնպէս կ'ըսեն ինձ ամէնքը, բայց միշտ այդ բաներն իմ միտքս կ'ուգան. եւ ես կը սիրեմ այն տղայութեան ժամանակները, այն լեռները, այն ծաղիկները, հոն ոչ ոք ինձ չէր բարկանար, ամէնքը քաղցր էին ինձ հետ, ամէնքը զիս կը սիրէին:

– Քեզ հոս չե՞ն սիրէր, Արփենի:

– Չէ՛, ես հոս Արփենի էլ չեմ. Զոյի եմ: Մէկ նոր մարդ մը եկաւ հիմա, մեր տիրուհուոյն եղբայրն է. նա զիս կը սիրէ. բայց ես այդ մարդեն կը վախեմ, կը քաշվիմ, նա զիս իր փոքրիկ բարբարոսր կանուանէ, երբ զիս գիրկը կառնու, կը համբուրէ ինձ սոսկում կ'ուգայ, կը փախչիմ: Իսկ ուրիշները զիս չեն սիրէր, այդ մարդն էլ չեմ ուզէր, որ սիրէ:

– Բայց մենք քեզ կը սիրենք, Արփենի, չե՞ս ուզէր մեզի դառնալ, այն լեռները երթալ, այն ծաղիկներուն երթալ, որ դու ըսիր թէ կը սիրես:

– Կարելի՞ է դառնալ` հոն երթալ. ամէն բան կործանած է հոն, ըսին, բարբարոսք ամէն բան ոչնչացուցեր են, այրեր են. մարդիկը բոլոր սպաննէր են:

– Բարբարոսք ամէն բան կ'ուզեն ոչնչացնել, բայց մենք աստուծով կը շինենք, եւ բոլորովին չենք ոչնչանար, ինչպէս զիս կը տեսնես, որ աստուած պահէր, որ զքեզ դամ ազատեմ եւ տանիմ նորէն քու մայրիկիդ տունը: Աիս չե՞ս յիշէր, Արփենի:

– Ես զքեզ կը յիշեմ, որ զիս ձիուդ վրայ կառնուիր, բայց ես հիմա էլ չեմ ուզէր ձիու վրայ նստիլ, ետքը հիւանդ կը լինիմ:

– Խե՜ղճ Արփենի, այդ անզգամը զքեզ վախցուցեր է: Հիմա ինձ այն զրուցէ` չե՞ս ուղեր քու եղբօրդ, ազղականներուդ, քու տունդ երթալ, որ զքեզ կը սիրեն, եւ հոն տիրուհի լինիլ:

– Ինչպէ՜ս չեմ ուզէր, – ըսաւ աղջիկը աչքերը բանալով, – բայց կարելի է երթալ, ինձ այն զրուցէ:

– Ես պիտի երթամ, կ'ուգա՞ս հետս:

– Կ'ուգամ, բայց կը թողո՞ւն:

– Մենք ծածուկ կը փախչինք կ'երթանք:

– Քեզի հետ ամէն տեղ կ'երթամ, Զաւէն հայրիկ, բայց դու այսչափ ատեն ինչո՞ւ զիս մոռցար:

– Խե՜ղճ աղջիկ, քանի տարի է, որ զքեզ կը փնտրեմ եւ դեռ նոր գտայ:

– Երթանք ուրեմն, – ըսաւ տղան եւ ոտք ելաւ:

– Հիմա դեռ պատրաստ չենք, դու մեր այս խօսքերը պէտք չէ, որ մարդու յայտնես. դու զիս ճանչելդ, իմ անունս մարդու պէտք չէ իմացնես. ես գաղտուկ ամէն բան կը պատրաստեմ, կարգի կը դնեմ. եւ օր մը յանկարծ կ'երթանք քեզ հետ մայրիկին:

– Մայրիկն ուրեմն ո՞ղջ է, – ըսաւ Արփենի եւ աչքերուն արտաքոյ կարգի կենդանութիւն մը եկաւ:

– Նուրբերը ողջ են միշտ, իմ սիրուն Արփենի:

– Արփենի այս խօսքին զօրութիւնը չիմացաւ, եւ ծերուն ձեռքը բռնելով.

– Շուտ տես պատրաստութիւններդ, Զաւէն հայրիկ, – ըսաւ:

– Դու համբերէ. երբեմն եկ հոս այսպիսի ժամանակ, երբ ամէնքը քձնած են. կը տեսնուինք եւ կը խօսինք: Միայն մի՛ մոռնար, որ մարդ պէտք չէ իմանայ:

– Դու երեխա՞յ ես:

– Լաւ՛, – ըսաւ ծերը ծիծաղելով այս հարցմունքին, – գնա՛, որդեակ, ոչ ոք կասկած չառնու:

Եւ աղջիկը «մնաս բարով» զրուցեց ու մտաւ տուն: Իսկ Զաւէն կը նալեր ետեւեն եւ կը մտածէր ու կ'ըսէր ինքնիրեն. «Ի՞նչ վիճակ է ալս աղջկան վիճակը, ինչո՞ւ ալդ փոփոխութիւնը իւր վրայ, ես կարծէի թէ զիս տեսնելուն ու Կանչելուն ինձ պիտի դիմէ` գիրկս պիտի ընկնի… «Զաւէն հայրիկ» ըսաւ. բայց այն հին ոգին, հին եռանդը թուի թէ կասկածը, գերութիւնը, բռնութիւնը սպաննէր են: Այնպէս թուի, որ եթէ ազատութլան հասնելու փափագը չէ մեռած, յոյս եւ հաւատք գրեթէ մեռէր են լուր փոքրիկ սրտին մէջ… Այո՛, ալդ ճիւաղները փրկութլան յոյսը սպաննէր են սրտին մէջ: Հայաստան քանդեր խլէր են իր սրտեն: Տէր աստուած, ի՞նչ խօսք էր այդ` «Մենք բարբարոս ենք», եւ ինչ տխուր եւ յուսահատ եղանակ ալդ խօսքը զրուցելուն, եւ ալդ Մամիկոնեան ի մը` Վարդաններու եւ Վահաններու թոռներուն բերանը… Ո՜հ, եթէ Կամսարական Սուրէն իշխանը Հոս լինէր, տեսնէր լուր աշխոյժ քեռորդուն ալս ջլատ ձեւը եւ տխուր բարբառը… Բայց ի՜նչ խառնուրդ տղայութեան եւ արբունութեան իւր կերպին եւ խօսից մէջ… Եւ ալս ամէնքը հետեւանք չորս դառն ստրկութեան տարիներու…

«Օրինակ մը ահա իմ սիրտս կը յուզէ, իսկ անո՜նք, որ հազարներով գնացին ալդ Արաբաց երկիրը, ուր ոչ խաչ կայ, ոչ Աւետարան եւ ոչ Քրիստոս: Եթէ Գրիգոր կենդանի է, նա էլ այս գերութլան վիճակեն անցած կը լինի, ինչե՜ր քաշած է ալդ արաբաց ձեռք… բայց նա անշուշտ ազատութիւն գտած է հիմա. հօրեղբայրքն անշուշտ փրկանք տուած են… եթէ մեռած լինէր դիակը ես կը գտնէի, անտարակոյս գերի գնացել է, նոյնպէս Կամսարականը. եւ այդ վանահայրը, որ ալնպես լուրջ մարդ էր ինձ խոստացաւ Մամիկոնէից ամէնուն իմացնելու, որ մարդ ղրկեն Արարատ երկիրը… Աստուած, որ Արփենին պիտի ազատէ` Գրիգոր էլ կազատէ. Հիմա ես երթամ պատրաստութիւն տեսնեմ զնայ փախցնելու: Մանչ տղու մը զգեստներ, նաւ մը մեզ Տրապզոն կը հանէ կամ Ճորոխի ափանց մօտ տեղ մր, էլ Հայաստան ոտք դրած կը համարիմ: Ելլենք անգամ մը եւ ժամ առաջ ալս անիծեալ քաղքեն… ո՜հ անզգամ Թումայ, քու փոքրիկ բարբարոսդ, Մամիկոնեանց եւ Կամսարականաց սերունդը՜… եւ ալդ մարդիկն են, որ աշխարհք կը կառավարեն. անմեղութիւնը` դեռաբոյս գեղեցկութիւնը իրենց գարշելի կրից խաղալիք ընել կը փափագին… բայց դու, աստուած իմ, չես ներէր ալս պղծութեանց, դու ինձ յայտնեցիր Արփենին, դու զնայ պիտի փրկես»:

Բայց թողուք Զաւէն երթալ ի գործ դնել իւր խորհուրդը, մտնենք վայրկեան մը Արփենիի հետ պալատին ներքին կեանքը տեսնելու:

Թողունք նաեւ հայ աղջիկը, որ երթայ իւր սենեակը, ուր տարեկից աղջիկներ ամէնքը դեռ քնած տեսնելով սիրտը կը հանգստանայ` ապահով լինելով թէ ոչ ոք չէ իմացեր իւր տեսութիւնը հայ գիշերապահին հետ:

Երթանք վայրկեան մը այդ Անկելինայ տիկնոջ սենեակը, ուր փափուկ գորգեր, ոսկեզարդ մահճակալներ, փետրալից անկողինքեւ բաստեռունք, զանազան ձեւերով աթոռներ, ծիրանի վարագոյրներ, արծաթի հայելիք, մետաքսեայ եւ բեհեզեայ հանդերձանք միայն կ'երեւէին: Ի՛նչ որ բիւգանդական հեշտութիւնը հնարած էր պերճանք եւ զեխութիւն եւ անառակութիւն, ամէնքը հոն կարելի էր տեսնէի մինչեւ պատերը այնպիսի նկարներով էին զարդարեալ, որ կրնային սուրբ ճգնաւորները անգամ գայթակղեցնել եւ սատանայի աշակերտ ընել: Անկելինայ նոր ելած անկողնեն բեհեզներու եւ ազնիւ մուշտակներու ծածկուած փափուկ բազմոցի մը վրայ ընկողմանեալ էր, երբ եղբայրը` Թումայ ներս մտաւ:

– Ես կ'ուզէի քեզ տեսնել, եղբայր, – ըսաւ Տիկինը, – շատ հարկաւոր խօսք ունէի քեզ ըսելու:

– Ի՞նչ է արդեօք այդ հարկաւորը` շատ հետաքրքիր եմ իմանալու:

– Հարկաւորն այն է, որ դու այդ հայ աղջիկը բոլորովին ինձ պիտի թողուս:

– Միթէ՜ քեզ թողած չեմ, դու իր տիրուհին չե՞ս:

– Ոչ, իմ խօսքս չես ուզէր իմանալ. այդ աղջիկը գիտեմ ի՛նչ նպատակաւ յափշտակէր ես, բայց այդ նպատակդ պէտք է մոռնաս:

– Հիմա որ աղջիկը հասաւ, դու էլ ինձմէ՞ կ'ուզես յափշտակել, – ըսաւ ծիծաղելով Թումայ, – այդ անկարելի բան է, այդ պզտի բարբարոսը այնպիսի աչքեր ունի, որոց նմանը բոլոր Կոստանդնուպոլիս կ'արեւի չէ գտնել:

– Ահա այդ բանին համար, որ այնպիսի աչքեր ունի, դու պէտք է իրմէ հրաժարիս բոլորովին:

– Այս ի՞նչ կը նշանակէ, այս ի՞նչ բռնութեօմն է, Անկելինայ. դու իմ պզտի քոյրս, որ այնչափ խնամքով, այնչափ հոգերով, այնչափ զոհողութեամբ այս վիճակը հասուցի, այս հրամայական ձեւերը ինձի՞ հետ նաեւ կը գործածես. էրկանդ հետ մինչեւ հիմս: վարուեցար ինչպէս ուզեցիր, խեղճ մարդը բաւական չէ, որ գերի ես ըրեր, հիմա զիս էլ կ'ուզես հար եւ նման գերի ընել եւ ոտքերուդ տակ ճզմել: Բայց մտածէ, լաւ մը չափէ, որ իմ անունս Փիլակրիոս չէ…

– Գիտեմ թէ քու անունդ Թումայ է, գիտեմ նաեւ թէ ո՛ւր կը հասնի քու սրտիդ ազնուութիւնը, բայց իմ անունս էլ Անկելինայ է, – ըսաւ Տիկինը հեգնութեան ծիծաղով: Եւ յանկարծ կերպարանքը փոխելով` շտկուելով եւ սլաքի պէս աչքերը փայլեցնելով, – ի՜նչ եւ ո՜ւմ կը պարծիս թէ խնամք, հոգ եւ զոհողոկթիւն ունեցեր ես իմ վրաս, եւ այս վիճակի ես հասուցեր. քու շահուդ համար` քեզի պատուանդան շինելու համար իմ գեղեցկութիւնս, իմ մարմինս, զիս` որբ քոյր մը` առիր սնուցիր, ինչպէս այդ որբ թշուառ աղջիկը քու ապագայ անարգ պագշոտութեանց յագուրդ պատրաստեցիր: Երանի թէ քեզ նման եղբայր չունենայի, եւ գեղացի աղջիկ մը պարզ ու համեստ մնայի:

– Ո՜վ կարգիլէ քեզ դարձեալ պարկեշտ ու համեստ լինիլ, քաշուիլ գիւղի մը մէջ, սոխ սխտորով ապրիլ, անառակ պերճութիւնդ ուրանալ, հաստ կապերտի մը վրայ ընկողմանիլ, փոխանակ արքայական գգուանաց` կոպիտ էրկան մը բռնցի հարուածներուն տանիլ, փոխանակ բռնաւոր տիրուհի լինելու խոնարհ աղախին…

– Տէ՜, տէ, երկայն ճառերու պէտք չի կայ: Որովհետեւ ուզեցիր եւ ջանացիր զիս բռնաւոր տիրուհի մը ընել` դու պէտք է հնազանդիս իմ կամացս եւ իմ հաճույիցս:

– Այ՞ս աստիճանի կ'իջեցնես զիս, Անկելինայ:

– Այո, այս աստիճանի:

– Բայց վերջը կը զղջաս:

– Յիմա՜ր, անմիտ մարդ: Չե՞ս իմանար, չե՞ս տեսնէր, որ ել քեզմէ զօրաւոր եմ. մոռցա՞ր թէ ինչ որ ես եւ եղեր ես իմ շնորհիւքս է, եւ ինձի՜ կը սպառնաս: Դո՛ւ վատ եւ անպիտան` զօրավար լինելու մա՞րդ էիր առանց իմ կամացս, դու պատճառ Հայաստանի բանակին պարտութեան եւ առաջին փախստական, ինչպէ՞ս պիտի արդարանայիր Պրոկոպիոսի ամբաստանութենեն եւ զինուորական դատաստանեն, եթէ իմ ազդեցութիւնս չի հասնէր, դու գող աւազակ, որ բանակներ անօթի, անզէն թողէր էիր, եւ իմ շնորհիւ քեզմէ հաշիւ պահանջողներուն բերանը կարկեցաւ: Եւ հիմա ելեր ի՞նձ կը սպառնաս:

– Բայց դու կը մոռնա՞ս, Անկելինայ, որ մենք մինակ ենք այս սենեկիս մէջ, եւ ես սուր մը ունիմ…

– Սո՜ւր ունիս դու եւ ինձ կը պարծենաս, յիմար, բիւր անգա՜մ յիմար: Այդ սուրովդ գնա ուրիշներուն պարծի՛ր: Նայէ՛, դա աս գաւաթին եթէ ձեռք դպցնես, քովեն անցնիս` ես հեռուեն կանցնիմ. դու կրնաս թունաւորին քու այդ քաշութիւնդ գիտեմ եւ փորձը տեսեր եմ. բայց սո՜ւր քաշել, քաւ՜ լիցի, քեզի պէս քաշ զօրավարի գործ չէ:

Բայց շա՛տ եղաւ, Անկելինայ:

– Մանաւանդ թէ շատ քիչ եղաւ. եւ եթէ ուզես դեռ շատ բան կրնամ գտնել խօսելու:

– Բայց դու, սիրական քուրիկս, զրուցէ անգամ մը թէ ի՞նչ կրնաս ընել ինձ, որ կը պարծիս թէ զօրաւոր ես:

– Հա՛, այդպէս անուշ խոսէ, թատերական ձեւերդ մոռցի՛ր, երբ ինձ հետ ես: Աղուէս, առիւծ մի՛ ձեւանար, կատու, օձու պէս մի մռնչէր. քու հին արհեստդ ձեռք ա՛ռ, սողուն, գետինը գալարիր որպէսզի թունաւորես:

– Ես չեմ ուրանար թէ անզգամ մ՚եմ, բայց դուն էլ, Անկելինայ, ինձ արժանի քոյր ես:

– Այո այս նաեւ ճշմարիտ է, միայն հոն է մեր երկուսին տարբերութիւնը, որ դու ի բնէ անպիտան ու վատ ծնէր ես, իսկ ես ինչ որ անզգամութիւն ունիմ քու չարութեանդ հետեւանքն է, եւ վտանգի առջեւ գոնէ անխռով քաշութիւն ունիմ:

– Ո՜վ իմ սիրելի քոյրս ինչչա՜փ ազնիւ յատկութիւնք ունիս, ինչչա՜փ առաքինութեանց եւ մոլորութեանց խառնուրդ ես…

– Լռէ՛, թո՛ղ ձեռքս, մի՛ հպիր ինձի, հեռո՛ւ:

– Կը վախես ինձմէ` քու մէկ հատիկ եղբօրմեդ:

– Թումայ, լաւ համոզուի, որ քեզմէ չեմ վախեր, եւ ինչո՞ւ, գիտե՞ս:

– Ինչո՞ւ:

– Ստութեան, խաբէութեան սատանայ, չգիտե՞ս. ես քու մտքիդ մէջինը գիտեմ, եւ դու չդիտե՞ս: Լաւ, զրուցեմ, որ գոհ լինիս: Ես քեզ պէտք եմ, առանց ինձ դու ոչինչ ես, այդ բանին համար սեպենք թէ վաղր դու յաջողիս զիս թունաւորել եւ ես մեռնիմ, ո՜վ քեզ պիտի պաշտպանէ. ահա միմիայն պատճառը, որ ես իրաւունք ունիմ քեզմէ չի վախելու: Դեռ երէկ կայսրը կ'ըսէր ծիծաղելով. «Եղբօրդ պէս վատթար զինուոր եւ անամօթ գող հատ մ՚էլ չի կայ բոլոր կայսրութեան մէջ: Քու սիրոյդ համար միայն կարելի է համբերել, եթէ ոչ տասն անգամ կախաղանի դատապարտուած էր մինչ հիմա»:

Իրաւ, այդպէ՞ս ըսաւ կայսրը:

– Անամօ՜թ, դու կը ծիծաղիս այս լսելով, եւ ես ամաչեցի: Տէ՜, գլուխս ցաւ մտաւ, շատ խօսեցայ հետդ եւ կիրք էլ ելայ, որ չէր արժէր: Ահա քեզի կը պատուիրեմ կրկին եւ կրկին. ոչ մարդու առջեւ, ոչ առանձին այդ հայ աղջկան մազին, զգեստնին պիտի չի հպիս. վա՛յ քեզ եթէ լսեմ եւ իմանամ: Աղջկանը կ'իմացնեմ, որ մինչեւ քու նայուածքդ ինձ իմացնէ, զիս մի պարտաւորէր խստութեան: Իմացա՞ր, կրնաս երթալ:

– Լաւ՛, ես յանձն կառնում այդ զոհողութիւնն ըսել եւ այդ գոռոզ հրամանաց զիջանիլ, բայց գոնէ զրուցէ ինձ, ի՞նչ է միտքդ:

– Էհ, շատ երկայն եղաւ այս խօսակցութիւնը եւ դու գիտես թէ քանի մը տարիներ կան ոչ Փիլակրիոսի, ոչ քեզի խորհուրդ հարցնելու պէտք չեմ զգացեր, եւ ոչ իմ մտաձութիւնքս յայտնելու:

– Յանցանք իմս էր, որ քեզի պէս գազանի մը յանձնեցի աղջիկը, իբրեւ թեւ մարդ կը պակսէր, ըսաւ Թումայ` ելաւ եւ սկսաւ երթալ:

– Զրուցէ ինչ որ կ'ուզես, բայց մի՛ մոռնար իմ պատուերս, զի վերջը կը զղջաս…

Իսկ երբ եղբայրն անհետ եղաւ, իր գոռոզ գլուխը շարժէլով կ'ըսէր ինքնիրեն. «Յիմարնե՜ր, չեն իմանար թէ երբ իմ ապագան կ'ապահովեմ, իրենցն ապահոված կը լինիմ»:

ԳԼՈՒԽ ԺԳ

 
Դու, որդեակ իմ Հերմէս, դու իմ յոյս գեղանի.
Դու պտուղ իմ երկանց` յարատեւ վաստակոց,
Նպատակ սիրելի տասնամեայ իմ հրսկմանց,
Որ այնչափ ծանր` անուշ խրնամք ինձ արժեցիր,
Մըտերիմ բերկրանաց եւ դարման իմ վըշտաց.
Հեռաւոր ծովերու` հեռաւոր հողերու,
Անուշիկ իմ ընկեր անստոյգ քայլերու,
Ով որդեակ իմ, այսօր ինչ է քո ճակտի գիր:
 
ԱՆԴՐԷ ՇԷՆԻԷ

Թումայ իւր քրոջ այս բռնութեան կամայ, ակամայ հնազանդիլ պարտաւոր եալ էր, ինչչափ որ հոգին ապստամբէր: Այն խօսքը` «Ես քեզմէ զօրաւոր եմ», լաւ կը հասկնար, վասնզի գիտէր թէ իր ազնիւ քրոջ մէկ խօսքը բաւական էր զինք պաշտօնով կամ անպաշտօն Ափրիկէի կամ Աիկիլիոյ մէկ կողմը աքսորել տալու, ինչպէս քանի մը անգամ սպառնացեր էր. ուստի լռեց եւ համբերեց եւ հետաքրքիր` կը սպասէր իմանալ նպատակը:

Անկելինայ մէկ գիշեր փոքրիկ երեկոյթ մը տուաւ իւր պալատը: Կայսրորդին Կոստանդ միայն հրաւփրուած էր այս ընտանեկան հանդիսին. Արփենի իւր տարեկից եւ ընկերակից աղջիկներով, նուրբ բեհեզներ հագած զանազան եւ նտորահնար կաքաւներ կը պարէին, որոնց համար մասնաւոր վարպետով վարժուած էին առաջուց: Պագշոտ եւ զերծ կաքաւփն` մեղկ եւ լկտի երաժշտութիւն մը կ'առաջնորդէր: Թագաժառանգ իշխանը դեռահաս պատանի` տանտիկնոջ քով նստած հազիւ թէ նորա փաղաքուշ խսսքերուն կը լսէր` իւր բոլոր ուշադրութիւնը` պարը, երաժշտութիւնը եւ սիրոյ լպիրշ երգերը գրաւած կին, եւ իւր երեսին գոյնը վայրկենէ վայրկեան կը փոխէին: Աչաց ակնարկն այդ մանր եւ թեթեւ կայթող ոտից հետ հիռ կ'ուգար, այդ փափուկ մարմնոց ամէն բեկբեկ տատանմունքը իւր գլխուն համակիր շարժմունքներ կը պատճառէին, որ Անկելինայի դիւական աչքերուն գոհութեան ժպիտ կը բերէին: Ենք ուրախութեամբ կը դիտէր թէ արքայազն պատանին արդէն սրարբեալ` յիմարեալ էր պագշոտութեամբ եւ փոքրիկ հառաչանքներ կը խեղդէր. ուզելով զինք համարձակեցնել, ակնարկեց եւ անուշ ըմպելիք ու քաղցրահամ մրգերու սեղան մը բերուեցաւ: Իւր դիւթիչ ձեռոք Տիկինն ինքը արքայազնին կը մատռուակէր, որ վերջապէս չի կրնալով համբերել, եւ գինուով զօրացեալ`

– Տիկին, ձեր հիւրընկալութիւնն անգին է, ես այսպիսի զուարճութեան դեռ չէի հանդիպած, բայց ո՞վ է այդ նորահրաշ աչքերով աղջիկը, որուն նմանը չեմ տեսեր` եւ որ այնչափ լաւ կը պարէ:

– Դա որբ, անտէրունչ օտար աղջիկ մ՚է, արքայորդի:

– Բայց ուստի՜ ձեր ձեռքն է ընկեր այդ հրաշալի ծաղիկը:

– Քանի մը տարի առաջ ինձ ընծայ ըրին, երբ փոքր էր: Կը ջանամ դաստիարակել, բայց չէք կրնար երեւակայել թէ ի՛նչ դժուարութիւն կը քաշեմ այդ բնութիւնը ճնշելու: Կ'երեւայ թէ իր լեռներուն ազատութեան վարժած եւ վայրենի ազնուականաց սերունդ, ամէն բանի արհամարհոտ եւ անտարբեր կակնարկէ:

– Եթէ դուք նաեւ չի կարէնաք, ո՜վ կրնայ զինք ընտելացնել, – ըսաւ պատանին, տիկնոջ ձեռքը շողոքորթութեամբ բռնելով:

Իսկ Տիկինը իւր լուրջ հրամայական կերպն առնելով` երբ կաքաւը վայրկեան մը դադրեցաւ`

– Զոյի՛, – ձայնեց. եւ երբ Արփենի մօտեցաւ իւր սեւ եւ գանգուր մազերն ուսն ի վայր ընկած, ճերմակ թուշերուն վրայ փափուկ կարմրութիւն մը եկած, եւ աննման աչքերը Տիկնոջ ու պատանուոյն յառեց, ուր յայտնի կ'երեւէր թէ երկիւղը միայն զբարկութիւնը կը սանձեր, Անկելինայ հրամայեց գինի մատռուակել արքայորդուոյն, Արփենի տուաւ դինին եւ քաշուեցաւ, բայց այնպիսի կարմրութիւն մը աւելցաւ իւր երեսներուն վրայ եւ այնպիսի՛ կրակ մը փայլեցաւ աչքերուն մէջ, որ կինը ինք նաեւ զարմացաւ, եւ պատանին էլ զգալով դարձաւ`

– Յիրաւի, Տիկին, անընկճելի բնութիւն եւ սքանչելի գեղեցկութիւն կ'երեւայ թէ միացեր են այդ ձեր փոքրիկ լեռնցիին մէջ:

– Մէկ-երկու տարիէ ես խօսք կ'ուտամ, որ այդ վայրենի էակը գառան պէս ընտելացեալ ձեզ կ'ընծայեմ:

– Մի թէ այդչափ երկայն ժամանակի կարօտ էք դուք. Տիկին, – ըսաւ երիտասարդը լեզուն քիչ-քիչ ծանրանալով եւ մարմրած աչքերը գոցելով… Երաժշտութիւնը քաղցր օրօրի հնչիւններ կ'արձկէր, երբ պատանին փետրալից բարձերուն մէջ խոր քունի ընկղմեցաւ տակաւ առ տակաւ:

Ան ատեն երաժիշտք եւ կաքաւ դադրեցան, լոյսերն սկսան խաւարիլ, եւ չորս մաքուր սպասաւորք ամենայն զդուշութեամբ իւր բազմոցով իրեն համար պատրաստուած անկողինը տարին զարքայորդին:

Երբ Թումայ, Փիլակրիոս եւ Վաղենտիոս` որ սորայ զինակիրն էր` գեղեցիկ երիտասարդ մը` մինակ մնացին, Անկելինայ ոտք ելաւ եւ գոհ ու գոռոզ ակնարկ մը ձգելով ըսաւ Թումայի.

– Յիմա՜ր, կ'իմանա՞ս հիմա թէ ինչչա՛փ սրամիտ եւ հեռատես եմ:

Եւ երեքին հաւասարապէս`

– Դուք միայն ոսկի դիզել եւ ձեր անարդ կիրքերը յագեցնել գիտէք, իսկ ես վաղն էլ կը մտածեմ եւ կը հոգամ:

Փիլակրիոս ամենեւին ձայն չի հանեց, իսկ Թումայ իր քոյրն մէկդի առնելով եւ իր սովորաան ծիծաղով հծծելով, ըսաւ.

– Միթէ՞ կայսրը մահուան դատապարտուած է, որ թագաժառանգը այսչափ նախահոգութեամբ կը մեծարես:

– Ո՞վ է անմահ, յիմա՛ր:

– Մեր անարգ կիրքերը, որ կ'ամբաստանես, իրաւունք ունիս, իսկ Վաղենտիոսի համար քու զգացածդ ինչ աստիճանի ազնիւ է, իմ առաքինի եւ սիրուն քուրիկս…

Հարցուց Թումայ ծիծաղելով, բայց շուտ մը ետ քաշուեցաւ, վասնզի նկատեց, որ իւր առաքինի քուրիկը իրեն լաւ ապտակ մը կը պատրաստէր:

Այդ փառասէր եւ իշխանութեան փափագող կինը, որ Յուստինիանոսի Թէոդորա կայսրուհին միայն կը յիշէր եւ նորա վիճակը կ'երեւակայէր ու այդ ապագան պատրաստելու համար կ'աշխատէր, տեսնենք թէ ինչչափ յաջողեցաւ…

Պարահանդէսին վրայ մէկ-երկու շաբաթ անցաւ, Զաւէն ամէն օր կ'երթար յարմար նաւ մը նայելու, եւ առաւօտները կը սպասէր իր Արփենին տեսնել: Ուրախութեամբ կը նկատէր աղջկան վրայ զգալի փոփոխութիւն մը, երրորդ եւ չորրորդ տեսութեան իւր հայերէնը բոլորովին գտած էր եւ իր վրայ վստահութիւնը բոլորովին դարձած: Սիրտը նաեւ հանդարտ էր, այն կողմանէ, որ Արփենի իրեն իմացուցեր էր թէ ինչպէս Տիկինը իրեն հրամայած էր, որ իր եղբօրը գգուանքեն հեռու կենայ եւ մերժէ:

Նաւը պատրաստ էր եւ միայն հարաւային քամիի մը կը սպասէր Զաւէն, որ կ'ուշանար: Ուստի առաւօտ մը, երբ Ս. Սոփիայի հրապարակի կողմը գնացեր էր պտոյտ մ՚ընելու, տեսաւ ժողովրդեան մէջ յուզմունք կար, խումբ-խումբ բաժանուած ամբոխը, կը խոսէին գրգռուած. տեսաւ Անկելինայ տիկնոջ սպասաւորին հետ վիճող դրացի մարդը նստարանի մը վրայ ելած կը ճառեր, բորբոքած, սկսաւ ուշադրութեամբ մտիկ ընել:

«Այո՛, կ'ըսէր, արքայական զահույից վրայ դուք կարծէք թէ Կոստանդին անունով կայսր մը ունիք, ոչ, շատ կը սխալիք, կին մ՚է, որ կը կառավարէ եւ ամէն կամքը կատարել կ'ուտայ: Այդ կնոջ գրգռութենեն է, որ որդին հօրը Հերակլեսի գերեզմանը բանալ տալու յանդգնեցաւ ականակուռ պսակը հօրը գլխեն յափշտակելու համար: Այդ կնոջ անյագ գրգռութեամբ է նաեւ, որ Մարտինէ կայսրուհուոյն եւ նորա որդուոյն` օրինաւոր ժառանգին համար պատրիարքին պահեստի յանձնուած դրամր պահանջուեցաւ եւ արքունի գանձը գրաւուեցաւ: Դեռ ձմեռուան սկիզբն ենք, թանկութիւնը կը տիրէ, այս ձմեռ սովէ պիտի ջարդուինք եթէ այդ կնոջ թագաւորութիւնը տեւե…»:

– Ո՜Յ է այդ կինը, անունը՛, անունը զրուցէ մեզի, – կ'աղաղակէին հազար ձայն միաբերան:

– Փիլակրիոսի կինն է, Անկելինան, որ էրկանը եւ եղբօր Թումայի հետ բաժնէր են թագաւորութիւնը, ցորենի շտեմարանները գրաւէր եւ արգիլեր են, որ պաշար չի մտնէ քաղաքը. երեւակայեցէք, ժողովո՛ւրդք, եթէ այս վիճակը տեւէ աղքատն ի՞նչ կը դառնա…

Զաւէն այս խօսքերուն համբերութեամբ ուշադրութիւն ըրաւ, եւ տեսնելով շուրջ ժողովրդեան գրգռութիւնը եւ մռնչիւնը… ճղքեց ամբոխը եւ վազելով ծովեզր իջաւ, նաւակ մը վարձեց մտաւ մէջ եւ Փիլակրիոսի պալատը գնաց` նաւակին սպասել ապսպրեց: Ապահովութիւն եւ հանդարտութիւն կը տիրէին ներսը, մտաւ գաւիթը, եկաւ ցամաքային դուռը, տեսաւ պահապան զինուորները զինաթափ եւ անհոգ նստած կամ իրենց գործերով զբաղած, վասնզի տանուտէրք դեռ պառկած կամ նոր ելած էին. մեծաւ ուշադրութեամբ ականջ կը դնէր եւ փողոցի երկայնքին կը նայէր դարուէր. ամպի պէս մթութիւն մը տեսաւ գագաթը, որ կ'իջնէր, կը մօտեր. առանց դռնապանին թան ըսելու մտաւ ներս հանդարտութեամբ, ելաւ սանդուխներէն վեր` տնտեսին սենեակը ուղղուեցաւ. նեղ սրահ մը կար ուստի փողոցը կ'երեւար. հոն` պատուհաններուն առջեւ կեցած` նայեցաւ, որ ամպը մարդկային ամբււխ դարձեր էր եւ կը յառաջանար: Սպասեց, մինչեւ որ աղաղակները բարձրացան եւ Լսելի եղան, այն ատեն մտաւ տնտեսին քով միամիտ ձեւ մը առնելով` «Դուրսը փողոցը կարծես խառնակութիւն մը կայ», – ըսաւ, իսկ նա` «Պահապան զինուորները միթէ՞ վարը չեն», – հարցուց անհոգ կերպով: Ձայներն աւելի բարձրացան, պալատին դռները շառաչմամբ փակուեցան, եւ դրսեն սպառնալիքներ սկսան լսուիլ: Տան բոլոր բնակիչքը մեծ եւ փոքր սենեակներէն դուրս թափեցան, Տիկինը կիսամերկ, մաղերը ձգած տեղեկութիւն կը հարցնէր. իշխանը եւ Թումայ «ի՞նչ է, ի՞նչ եղանք» կ'ըսէին: Իսկ վարեն պահապանք գռները կ'ամրացնէին, ծառաները շփոթած չէին գիտէր թէ ի՜նչ ընեն, աղախինք լալով «Տէր ողորմեա» կ'ըսէին, տնտեսը Զաւէնի հետ կը խոսէր շուտ մը արկղը բանալով իւր գրպանները լցուց դրամով, եւ Զաւէնի նաեւ երկու քսակ «առ ղու էլ ասոնք» ըսելով ձեռքը խթեց: Իսկ սա իբրեւ թէ այս բանիս համար կեցէր էր, հանդարտութեամբ ծոցը դնելով քսակները` դուրս ելաւ այդ շփոթեալ անձանց մէջեն, եւ յանկարծ տեսաւ Արփենին, որ ապշէր, մնացեր էր. «Քայլէ, աղջիկս, եկ իմ ետեւես պարտէզ», – ըսաւ եւ սկսաւ սանդուխներէն իջնել արտորնօք: Արփենի նոյնպէս վազելով հասաւ իրեն, ան ատեն մտուց իր հիւղիկը, աւաւ նորա համար պատրաստուած մանչու զգեստները, փակեղն անցուց գլուխը մազերը մէջն ամփոփելով եւ իջան նաւակը, որ իրենց կը սպասէր: Ասիական քաղաքը տանիլ հրամայեց Զաւէն նաւավարին, եւ նաւն ուղղուեցաւ դէպի պալատը, վասնզի հոսանքը կրնար զիրենք դուրս նետէի ուստի դողալով Արփենիին համար, որ յանկարծ չի ճանաչուի, իւր մեծ վերարկուն քաշեց լաւ մը իւր գլուխը եւ տղան էլ ծածկեց կիսով, եւ ժամ էր, վասնզի ահա իրենց ետեւեն երկու մեծ-մեծ նաւեր կ'ուգային, որոց առաջինը եօթ ջուխտ կը թիավարէր եւ եբկրորգը հինգ ջուխտ: Առաջինին մէջ Փիլակրիոս, Տիկինը եւ Թումայ նստած էին, իսկ երկրորդին մէջ աղախնայք խառնիխուռն իրարու վրայ լցուած: Այս նաւերը նետի պէս կ'երթային, մանաւանդ առաջինը, եւ երկիւղը զիրենք այնպէս շուարել էր, որ Զաւէնի աղքատիկ նաւին նայելու անգամ ժամանակ չունէին:

Ծովը հանգարտ էր, երկինքը մառախլապատ, ուստի նաւավարը թողուց եւրոպական ափունքը. ձկնորսի նաւերը միայն կ'երեւէին ծովուն վրայ եւ Խրիսուպոլսոյ իջնող նաւեր. ուստի Արփենին գլուխը Զաւէնի վերարկուեն դուրս հանեց.

– Զաւէն Հայրիկ, – ըսաւ կամաց ձայնով, – ազատեցանք:

– Փառք աստուծոյ, որդեակ, – պատասխանեց ծերը, եւ կը յիշէր այն օրն, որ չորս տարի առաջ դարձեալ այս աղջիկն առած կուրծքին վրայ` շողալով փոքրիկ լճակէ ազատէր էր: Եւ երկրորդ անգամն էր, որ աստուած այս հրեշտակին ազատութիւնը իրեն կը շնորհէր:

– Հիմա զիս կը փնտրե՞ն, – հարցուց աղջիկը:

– Դեռ քեզ փնտրելու ժամանակ չունին, որդեակ:

Եւ իրօք այնպէս էր, վասնզի այդ կատաղի ամբոխը, որ դռները սկսէր էր կոտրտել եւ ներս խուժել, հազիւ թէ ժամանակ թողէր էր այդ պալատին տեարց ծովին կողմեն փախչելու: Եւ զանկելինայ, զփիլակրիոս եւ զթումայ չի գտնելով` իւր կատաղութիւնը թափէր էր ամէն բանի վրայ, որ առջեւը կը տեսնէր: Այդ բոլոր բիւզանդական պերճանքը հարստութիւնը, կարասիքը խորտակեցան, աւար, կողոպուտ եղան խաժամուժին, եւ թէ որ զօրականաց խումբք չի հասնէին, տոմէը հիմն ի վեր կը տապալէր:

Իսկ Զաւէն Խրիսուպոլիս երբ ելաւ սկսաւ մտածել թէ ի՞նչ պէտք էր իւր սիրուն տղեկին. ուստի առանց աչքեն բաժնելու գնաց փոքրիկ անկողին մը եւ ուրիշ ինչ որ պէտք էր առաւ եւ այդպէս գնաց մտաւ նաւոյ, որ Սեւ ծովու ափունքը քերելով պիտի երթար մինչեւ Տրապզոն: Ժամանակը ձմեռ էր. իր անձին համար չէր մտածէր զինուորը, բայց աչքը կը դարձնէր շարունակ այդ սիրելի աղջկան` որուն համար տունը, տեղը, իւր զաւկները ամէն բան թողէր թափառական ու պանդուխտ պտըտէր էր այնչափ ժամանակ, եւ հիմա գտնելով եւ այնպիսի հզօր ձեռքէ յափշտակելովն ինքզինք լիովին վարձատրեալ կը համարէր. միայն այն կը խնդրէր աստուծմէ. որ ինչպէս դիւրացուց իրեն այն օրը` դիւրացնէ եւ խեղճ որբին համար այդ ճանապարհորդութիւնն ի հայրենիս:

Իւր աղօթքն աստուած րնդունեց. Պոնտոսի ծովը իր սեւ կերպարանքը չի ցցուց սիրուն աղջկան. ձմեռուան յունուար ամիսը աշնան ցուրտ օրերուն պէս անցան եւ Ճորոխի եզերքն ի վեր ճանապարհորդելով հասաւ Տայոց գաւառը, եւ հոն առաջին անգամ յայտնեց Արփենիի սեռը Բագրատունեաց Տիկնոջ, եւ զգեստները փոխելով եւ խումբ թիկնապահաց հետն առնելով` այնպէս Մամիկոնեանց Օրիորդը տարաւ Շիրակ Կամսարականաց դղեակը Երազգաւորս, իւր մօրեղբօր Սուրէնի եղբօր` Ներսէհ իշխանին յանձնեց:

Հայաստանի վիճակին վրայ դեռ չի խօսած` նոյն միջոցին Կոստանդնուպոլիս ինչ վիճակ որ ունեցաւ այն պատմենք համառօտիւ:

– Կոստանդին հազիւ թէ հօրն աթոռը բարձրացեալ` իւր ագահութեան ոգին յայտնի ըրաւ, ինչպէս տեսանք, հօր գերեզմանը կողոպտելով եւ մորուին համար պահեստի դրամը բռնի յափշտակելովէ Իսկ Մարտինէ կայսրուհին, որ համբերութեան առաքինութիւնն չունէր` շուտ մը փոխարէն աւելիով հատոյց. թունաւորեց զկայսրը եւ որդին Երակլեակ աթոռը նստեցնելով, Կ'ոստանդնի երկու որդիքը կրօնաւորաց վանք փակել տուաւ եւ նոցայ կողմնակիցքը հեռացուց պաշտօններէ:

Կ'ոստանդնի թագաւորութիւնը երեք ու կէս ամիս տեւեց. իսկ Մարտինէի որդուոյն թագաւորութիւնը ութն ամիս տեւելեն ետք` Ծերակոյտին վճռով եւ զինուորական յայտնի ապստամբութեամբ մը, որու գլուխ Վաղենտիանոս էր` վերջ առաւ: Մարտինէի լեզուն եւ Երակլեակի քիթը կը տրելեն վերջ` տէրութեան հիւսիսային սահմանագլուխը աքսորեցին, եւ Կ'ոստանդնի անդրանիկը Կոստանդ կայսրը եղաւ եւ հօր անուամբ զինք Կոստանդին կոչեցին: Վաղենտիոս տէրութեան խնամածու եւ մեծ հազարապետ անուանեցաւ եւ Անկելինայ դարձեալ կը թագաւորէր:

ԳԼՈՒԽ ԺԴ

Լցաւ քաղաքդ գաժկանօք, քաղաքդ պերճացէալ. վիրաւորք քոյ` ոչ վիրաւոր սուսերի, եւ ոչ դիակունք քոյ` դիակունք պատերազմաց: Ամենայն իշխանք քոյ փախստէայք, եւ կալանաւորք քոյ կապէալք սաստկութէամբ եւ հզօրք քոյ առ հասարակ կ'ապեցան, բացէ ՚ի բաց փախստականք: Վասն այսորիկ ասացի, թոյլ տուք ինձ լացից դառնապէս, մի բռնադատէք մխիթարել զիս ՚ի վերայ բեկման դստեր ազգի իմոյ:

ԵՍԱՅԻ

Այս գրքիս սկիզբը կը յիշեն ընթերցողք թէ ինչպէ՛ս Պրոկոպիոս Յունաց Սպարապետը իւր անհոգութեամբ կորուսէր էր պատերազմը ի Կոգովիտ եւ զօր ժամանակին պատմիչք անուանեցին Մարդոցէից պատերազմ, եւ թէ ի՛նչ աւերակք, կոտորաէք եւ գերութիւնք հետեւանք եղան այդ պատերազմին: Պատմեցինք նաեւ Թէոդորոս Ռշտունի ինչպէ՞ս կը ջանար այդ վիճակը դարմանել եւ նոյնանման արաբացի արշաւանաց առաջն առնուլ:

Երեք տարի անցան այն դժբախտ օրերուն վրայ, հազիւ թէ երկիրը քիչ մը ոգի առաւ եւ սկսաւ շնչել. աշնան վերջի օրերն հասան. Հայոց զօրավարը Հերակլի մահուան լուրն առնելով կը յուսար նորապսակ կայսեր օրով Վարազտիրոցի աքսորէ դարձը, մանաւանդ որ մասնաւոր նամակաւ իրեն կ'իմացնէին թէ կայսրը մահուան անկողնին մէջ իւր յաջորդին կտակաւ յանձնէր էր վերջ տալ Ասպետին աքսորանաց: Ուստի հանդարտ սրտով դարձաւ Ռշտունեաց երկիրը ձմեռելու: Երկրին ապահովութեան համար Արտազու եւ Նախջեւանու գաւառները յանձնեց Ներսէհ Կամսարականի, որ բաւական զօրքով եւ Անձեւացեաց օգնութեամբ կրնար ամէն թշնամիներէ պատսպարէի իսկ Տարոնոյ կողմեն Մամիկոնէից վրայ վստահանալով, այնպէս կը յուսար թէ վտանգ չի կայ:

Երբ հազիւ Ոստան մտած` կը յուսար հանգչիլ իւր ընտանեաց ծոցը, գուժկանը կը հասնէր Վահան Կամսարականի կողմեն, որ եղբօրը տեղակալն էր` թէ արաբաց բանակ մը Անձեւացեաց Սահուռ իշխանին մատնութեամբ եւ օգնութեամբ մտաւ Արտազ: Թէոդորոս առանց դանդաղելու առաւ զօրքը եւ հազիւ Քաջբերունեաց երկիրն հասած` գուժկան մ՚էլ կը հասնէր Տարոնոյ կողմեն թէ ուրիշ արաբացի բանակ մը եւս անարգել անցեալ կը դիմէր Դուին առաջնորդութեամբ Մոկաց նախարար Վարդիկի:

Շուարեցաւ Թէոդորոս, ո՛ր կողմ պէտք էր դիմէի թշնամի՞ն պէտք էր մտածել թէ ընտանին, որուն վրայ կարելի չէր վստահիր Բայց անխռով կերպարանք առնելով շարունակեց իւր ճանապարհը եւ մտաւ Արտազու դաշտը` օգնելու Վահանայ: Սակայն մատնութիւնը ամէն բան խանգարէր էր, Սահուռ Անձեւացեաց նախարարը ոչ միայն առաջնորդէր էր թշնամեաց, այլեւ պատերազմի ժամանակ հաոց` իր եղբարցը վրայ դարձնելով զէնքը սկսէր էր ահագին կոտորած հասցնել, թէպէտ իր արժանաւոր պատիժը գտեր էր Տիրան քաշ իշխանի մը սուրին բերանն ինկնելով, որ թշնամեաց բազմութենեն պաշարեալ զոհ եղեր էր վերջապէս քաջութեան: Վահան քանի մը քաջերով թշնամեաց բազմութիւնը ճեղքելով հազիւ ազատած կոտորածեն` Թէոդորոսի բանակը եկաւ: – Այս փախստականք զօրութեօմէ չէին, վասնզի ահաբեկեալ` երկիւղ կ'ազդէին զօրաց իրենց թշուառ պատերազմին պատմութեամբ. բայց Թէոդորոս շարունակեց իւր ճամփան` հետամուտ լինելով թշնամուոյն, որուն հասնիլ անկարելի եղաւ, վասնզի` ինչպէս ժամանակակից պատմիչ մը կըսէ. «Օդաթեւ արագութէամբ իբրեւ օձք թունաւորք արձակէալք եառաջկին թշնամիք եւ զկնի իւրէանց թողին զզօրս Հայոց»: Եւ այսպէս կը յարձակէին Դուին քաղաքին վրայ Կոգովտէ անցնելով: Երեք իշխանք միայն, որ մնացեր էին ցրուեալ զօրքը ժողուեղու` Թէոդորոս Վահեւունի, Խաչեան Առաւեղեան եւ Շապուհ Ամատունի` որ կործանեցին Մեծամորի կամուրջը եւ գնացին լուր տալու քաղքին:

Անզէն եւ պատերազմի անվարժ ժողովուրդն ամէն կողմեն ապաստանեցաւ բերդը, եւ թշնամին Մոկաց իշխանին առաջնորդութեամբ անցաւ Երասխը եւ եկաւ բանակեցաւ Խոսրովու անտառին եզերքը: Հինգերորդ օրը արաբացիք մեծ կրակ վառեցին պարսպին տակ եւ մուխով ու նետաձգութեամբ հեռացուցին պահապանները եւ սանդուխներով ելան տիրեցին պարսպին, բացին դռները եւ ներս խուժեցին: Տասներկու հազար մարդ ջարդեցին, երսունհինգ հազար տղայք ու կանայք դերի վարեցին, եւ քաղաքն աւարեցին ու կողոպտեցին: Եւ նոյն Կ'ոգովտի ճանապարհը բռնեցին ետ դառնալու համար:

Թէոդորոս Նախջեւան իմացաւ թշնամուոյն արարքը եւ բազմութիւնը: Թէեւ զօրքը բաղդատմամբ շատ քիչ էին, չի կարէնալով համբերէք անցաւ սպասեց իրենց ճամփան Կոգովիտ` յարձակեցաւ իրենց վրայ եւ արիւնահեղ պատերազմէ մը վերջ շատ զօրք կորսնցնելով պարտաւորեցաւ ետ քաշուելու, եւ աւազակաց ազգն ազատ համարձակ գնաց Ասորեստան ողբ, արիւն եւ աւերակ թողլով ետին:

Հայաստանի այս պատուհասին վրայ աւելորդ է երկար գրել, ժամանակակից պատմիչի մը այս խօսքերը բաւական կը համարինք. «Եկեղեցիք քանդէալ եւ քայքայէալ, քահանայք խողխողէալ, տիկնայք փափկասունք որոց ոչ էր առէալ զփորձ նեղութէան գանալից – թքոք թշնամանէալ եւ քարշէալք ի հրապարակս` զկականումն ողբոյ բարձրացուցանէին վասն յեղակարծումն օրհասին Այլ եւ աշխարհախումբ բազմութենէն ըմբռնէալք ուստերօք եւ դրստերօք ի նոյն վտանգս, եաճախէին զհառաչանս եւ զհեծութիւնս, զի ոչ գիտէին զօ՞ր առաւել ողբասցեն, զխողխողէա՞լս եթէ զկենդանւոյն ազատէալս զուստերս եւ զդստերս օտարացէալս ի Քրիստոս…»:

Իսկ Թէոդորոս Կ'ոգովտի բարձանց վրայեն դառնացեալ կը նայէր ոչ միայն եղած աւերակաց վրայ, այլեւ այն ապագայ դարերուն վրայ, որ դեռ աւերակներ պիտի բերէին եւ անապատը պիտի ընդարձակէին, վասնզի յայտնի երկու դաւաճանք այս դժբախտութեանց պատճառ կ'երեւէին, եւ գաղտնի ուրիշներ ստուերներու մէջ կային, որ չէին երեւէր: Ո՜ւր էին Մուշեղ եւ Հմաեակ Մամիկոնեանք, ինչո՞ւ չէին շարժեալ, երբ թշնամին իրենց երկիրը կը մտնէր: Իսկ նոքա, որ եռանդուն խոստմունքներ ըրած էին` իշխանք Սպերացուոց, Բագրատունեաց, Մանանաղեաց, Դարանաղեաց եւ Եկեղեաց գաւառին, իշխանք Վանանդայ եւ Դիմաքսենից, ոչ ուրեք չէին երեւեր. նոյն Արարատայ կողման ազատախումբը` Առանեանք, Վարաժնունիք, Գնթունիք եւ Սպանդունիք հազիւ թէ ակամայ եւ առ երեւոյթս կը շարժէին: Վրացիք, Աղուանք եւ Սիւնիք միայն հաւատարիմ իրենց միաբանութեան գունդագունդ կը հասնէին, բայց հարուածն արդէն եղած էր: Արաբական հրաբուխի դժոխային գետը երկրին մէկ ծայրեն մինչեւ մայրաքաղաքը իր ապականիչ կրակով տոչորել էր:

Կ'ոգովտի լեռանց պափարներուն մէջ` ծեր բարեկամ մը կար միայն մենացեալ, որ հայոց էն բարձր աթոռին վրայեն կամովին իջած զրպարտութեանց եւ քսութեանց պատճառաւ կ'ողբար առանձնութեան մէջ իւր ազգին վրայ, եւ նա միայն կը հասկնար Թէոդորոսի հառաչանաց մորմոքը:

Քրիստափոր կաթողիկոսն էր սա, որ ոչ ներկային եւ ոչ ապագային առջեւ արդարանալ չէր խնդրած, այլ մաքուր` իւր աստծոյն եւ խղճին առջեւ կը սպասէր ժամուն ելնելու աղէտալից կ'եանքեն, որ իրեն կաթողիկոսական պսակը փուչերով էր կազմել: Այս բարեկամին գնաց Թէոդորոս, ո՛չ մխիթարութիւն դտնեւու, այլ իմանալով Եզր կաթողիկոսին մահը, խորհուրդ հարցնելու թէ ո՞վ կարելի էր ընտրել, եւ արժանաւորը: Քրիստափոր խորհուրդ տուաւ Տայոց եպիսկոպոս Ներսէսն ընտրել, որ աշխարհիս ամէն փորձերեն անցէր էր. զինուոր, գիտուն, տեղեակ աստուածաբանական ուսմանց, գործունեայ եւ առաքինի վարուք կրնար լաւ օգնական լինիլ իրեն, աշխարհաշինութեամբ եւ խորհրդով:

Ներսէս արդէն մեզ ծանօթ սպան է, որովհետեւ զինք տեսանք երբեմն Բագրատունեաց Թաւուսկերտի պալատը: Զանազան եւ իրեն միայն յայտնի պատճառներով քահանայական կեանք ընտրելով քաշուէր էր աշխարհքն: Բագրատունեաց Տիկինը բռնի զինք Տայոց եպիսկոպոս ձեռնադրել աւէր էր, եւ հիմա Թէոդորոսի հրաւիրելով` ժողւուեցան նախարարք եւ եպիսկոպոսունք Դուին, եւ աւերակաց եւ դիականց վրայ զներսէս ընտրեցին կաթողիկոս:

Ազգաց վիճակին մէջ կան այնպիսի վայրկեաններ, որ պարտաւորութիւն ճանչցող մարդկանց խելօքները կընկրկին` փառքն եւ պատուէ կը հրաժարին: Ներսէս աշխարհք տեսած` փորձ եւ սրամիտ մարդ էր: Կը տետսներ Հայաստանի մայրաքաղաքը կոյտ աւերակաց, գերեզման անթաղ եւ նեխեալ դիականց, բնակարան գիշակեր թռչնոց, ցանուցիր ի բնակչաց, նախարարք եւ իշխանք հարստահարող, կասկածոտ, տգէտ, նախանձոտ, քաջք միմեանց դէմ, վատք օտարին դէմ, ոստանիկք եւ ազատք խումբք աւազակաց եւ փոքրիկ բռնաւորաց, իսկ ռամիկք եւ շինականք անասնացեալ եւ խելագար եալ ի բռնութեանց եւ ի զրկանաց:

Այս տեսարանը զինք վհատեցուց եւ հրաժարեցաւ, բայց նախարարաց` մանաւանդ Թէոդորոսի յորդորը մէկ կողմեն, իւր ընկերակից եպիսկոպոսաց մեծագոյն մասին անարժութիւնն ու տգիտութիւնը միւսեն զինք ստիպեցին եւ յանձն առաւ, եւ սկսաւ գործի: Թաղել տուաւ դիակունքը եւ գարշահոտութիւնը վերուց, այրած եկեղեցիները եւ կաթողիկոսարանը եւ հիւրանոցը նորոգեց, պարիսպներն ամրացուց, պարտէզներ եւ այգիներ տնկեց եւ Գառնօ գետէ ջուր բերաւ ոռոգելու համար: Դուին շունչ առաւ կենդանացաւ քանի մը տարուան համար, աւերակաց վրայ պալատներ, տուներ եւ շուկաներ բարձրացան, բայց գերիները չի դարձանք եւ ամէն տուն իր կորուստները կ'ողբար: Աստուծոյ պատուհասն է, կ'ըսէին բեմերու վրայեն քարոզիչք եւ վարդապէտք, ժողովուրդը ապաշխարութեան եւ ողորմութեան կը յորդորէին, եւ ժողովուրդը ամէն զոհողութիւն յանձն կառնուր, երբ զոհը ինքն էր, իւր զաւակը, իւր կինը, իւր ծնողքը, իւր եղրայրքը եւ իւր քորքը, իր ստացուածով` պատուովը, որ զարմանք է թէ զգալու կարողութիւն դեռ ունէր:

Այո, այդ ազգին քով, զօր կրօնքը եւ գերդաստանի սէրը պահած են կորստենէ մինչեւ այսօր ընտանեկան պատիւը միշտ կենդանի մնացած է, եւ հայ կինը շրջագայ ազգաց հետ բաղդատմամբ աւելի խնայող եղած է իւր համեստութեան: Բռնաբարութիւն եւ յափշտակութիւն հօտարեն ի բաց առեալ` բարոյականի զեղծմունքը աւելի բացառութիւն եղած են հայուն քով:

Ուստի Դուին սկսաւ բարձրանալ իր աւերակաց վրայ, իշխանք եւ մեծատունք շինեցին եւ նորոգեցին իրենց ապարանքը կաթողիկոսին օրինակին հետեւելով. թէպէտ այն կնոջ կտաւն էր ամէն շինութիւն Հայաստանի մէջ, որ ցորեկը շինէր` գիշերը կը քակէր. հայը այս տարի կը շինէր` օտարը գալ տարի կը քանդեր:

Իսկ Թէոդորոսի նոյն միջոցին զօրավարութեան հրաման կը հասնէր եւ Կոստանդնուպոլսոյ, բայց ի՞նչ էր հրաման մը որ զօրութիւն չունէր, երբ թագաւորեալ քաղքին մէջ անգամ անիշխանութիւն կը տիրէր: Թէպէտ Ռշտունեաց Տէրը անվհատելի մարդ` կ'աշխատէր, կը յանձանձէր երկիրը խնամոք եւ ժողովուրդը զինք իրեն միմիայն ապաւէն կը ճանչեր: Բոլոր այդ ձմեռն անցուց Այրարատայ գաւառը, ամէն տեղ բերդերն ամրացնել կ'ուտար, բնակիչք կը յորդորէր քաջութեան եւ անձանց պահպանութեան եւ այնպէս դարնան կը դառնար Ռշտունեաց գաւառը մխիթարութիւն գտնելու իւր ընտանեաց մէջ: Եւ իր դարձը ոչ միայն ուրախութիւն էր իւր տան` այլ բոլոր Վասպուրականի. քանի-քանի՛՛ անգամ Աղթամարայ կղզին ապաստան եղած էր զանազան զավառաց, մինչ ինք Թէոդորոս պարթեւական պատերազմ կը վարէր թշնամուոյն դէմ, որ չէին գիտէր թէ ո՞ր ժամանակ աւելի վտանգաւոր էր, երբ առջեւնին ներկա կը տեսնէին զի՞նք կամ երբ անհետ փախստական էր իրենցմէ:

Հիմա որ հազիւ կը հանգչէր եւ սիրտն ուրախութեան մէջ էր իմանալով թէ Բագրատունեաց Ասպետին հրաման եղած էր դաոնալ հաքսորանաց ի Կոստանդնուպոլիս, յանկարծ զուժկան հասաւ թէ աբարացիք յարձակեցան Այրարատ, եւ Նախջեւան ու Երեւան կը պաշարէին: Առանց վայրկեան մը կորսնցնելու` պատրաստ գտնուած վեց հարիւր սպառազէն հեծելոց խումբր առաւ եւ հետեւակազօրը Ատոմ Շահունուոյ յանձնեց շուտով հասնիլ ետեւեն: Ոչ գիշեր կար այս արշաւանաց մէջ եւ ոչ ցերեկ, հազիւ թէ ձիուց կարեւոր հանգիստ կը թողուր, ուստի լուր առաւ թէ թշնամին չի կարէնալով ոչ Նախշեւանու եւ ոչ Երեւանու եւ ոչ բերդերու վնասել, եկեր պաշարէր էր Արծափու բերդը, ուր Մասեաց Ոտն գաւառին բնակչաց բազմութիւնն ամրացեր էին ընտանեօք եւ ինչիւք:

Արծափու բերդը իւր համանուն գետին առաջ շինած` լաւ ամրացեալ էր. արաբացիք տեսան, որ անելանելի ժայռերուն վրայեն քառասունի չափ զօրականք պաշարելոց օզնութեան հասան եւ մտան Դարոնից բերնեն: Նոյն գիշերուան խաւարն օգնական առած իրենց, նոյն ճամփով սկսան վերելակէի եւ զանզգոյշ պահապանքը քունի մէջ գտնելով կոտորեցին եւ տիրեցին պարսպին այն կողմին: Կիրակի առաւօտ մ՚էր, երբ իրենց գազանային աղաղակը հնչեց ներսեն եւ դուրսեն, յիմար եալ պահապանաց շատերը սուրէ ազատելու համար գահավէժ կը մեռնէին, ոմանք փախստեամբ կ'ազատէին, իսկ կանանց եւ տղայոց բազմութեան լացն ու գոռում-գոչումը անբաւ էր եւ ողրոց արժանի: Երբ թշնամիք բոլորովին տիրացան ամրոցին, պատերազմող մարդիկը կապեցին, իջուցին բերդեն գերիներու եւ անասնոց անհամար բազմութիւնը, եւ տուին ինքզինքնին շուայտութեան` ուտելու եւ խմելու.: Եւ ահա հասաւ Թէոդորոս իր գնդով եւ դժոխային հանդէսը հազիւ սկսած` արեանց հեղեղին մէջ խեղդուեցաւ: Թէպէտ թշնտմուոյն բազմութիւնը մեծ էր` բայց Հայոց զօրավարը ժամանակ չի տուաւ սթափելու. երեք հազար ընտիր սպառազէնք ինկան դիակնացեալ, փախստէից մէկ մասը Ատոմի սուրին բերանը գացին, եւ հազիւ քանի մը հոգի կրցան ազատիլ եւ հասնիլ Ասորեստան: Այս պատերազմին մէջ մեռան իրենց երկու զօրավարքը` Օսման եւ Օգմայ:

Գերիներու բազմութիւնն ազատեցաւ, եւ թշնամուոյն աւարեն հարիւր արաբացի նժոյգ յուղարկեց Թէոդորոս Կոստանդին կայսեր` ի Կոստանդնուպոլիս:

Թէպէտ նոյն միջոցին ուրիշ խումբ մը այս աւազակաց Տայոց, Վրաց եւ Աղուանից կողմը շատ վնաս կը հասցնէր աւար եւ դերի տանելով եւ աւերակաց կոյտեր ձգելով, բայց Թէոդորոսի Արծափայ պատերազմին յաղթութիւնն այնչափ մեծ էր, եւ այնչափ քաջալերիչ, թէ թշնամուոյն կոտորածին, թէ ազատաց գերուոյն բազմութեան եւ այնչափ քիչ զօրքով` այնչափ բազմութեան դէմ, որ վնասուն բաւական փոխարինեց եւ մխիթարութիւն համարեցաւ:

ԳԼՈՒԽ ԺԵ

Չորս տարի կը, որ Հայաստան թշուառութեան մէջ կը հեծէր: Մեռեալները կը թաղուէին, զիրենք ծածկող հողը թէեւ մոռացութեան թանձր վարագոյր չէր սիրելեաց սրտին համար, բայց երբ գերելոց հետ բաղդատուէին նոքա` ամէն հայ մարդ` «Երանի մեռելոց որ ի տէր ննջեցին» կ'ըսէր: Այն ատենուան ամենայն դասակարգի մարդկանց մէջ այսօրուան զօրաւոր գլուխները չէին ստեղծուած որ գորտերու սաղմի սերունդ համարէին մարդկութիւնը. եւ հայ ազգը, որ գերդաստանի սէրը, նահապետական կեանքը միշտ պահած էր, իւր զաւակներուն վրայ կ'ողբար, որ շղթայակապ արաբական ճիւաղին առջեւեն կենդանեաց նախիրներու հետ եւ պէսկը թողուին հայրենի երկիրը երթալու ծառայութեան, ուրացութեան եւ պղծութեանս մատնուելով:

Առաջին դերին երէն էին Գրիգոր եւ Սուրէն, զօրս մենք թողինք Դամասկոսի մօտ Շէյխ Ալիի պալատին մէջ: Ամառանոց մ՚էր այդ գեղեցիկ պալատը` բնակարան երբեմն բիւզանդացի յոյն հարուստ իշխանաւորի, որ իր տկարութենեն տաք կլիմային դիմել պարտաւորեալ` ամենայն վայելչութեամբ զարդարած էր զայն: Ընդարձակ պարիսպ մը պտղատու ծառերու պարտէզ մը կը շրջապատէր, որու մէջտեղ քառակուսի բնակարան էր հաստատեալ հովանոցներով, եւ որ ներքին ծաղկոց մը ունէր եւ շատրուան: Այդ ներքին պարտէզին չորս կողմն էին սենեակները` իրենց դռներով եւ պատուհաններով: Եւ այդ քառանկիւն պարտէզին ներքին կողմն կանանոցին դուռն էր: Միայարկ էր տունն եւ Լիբանանու մայրեօք շինեալ. բայց կիսամերկ եւ բոկոտն արաբացին, որ նոր ելած էր իր աւազներուն մէջեն` դեռ չէր սովոր շինել` այլ քանդել միայն, ուստի շէնքն անխնամ առանց նորոգութեան սկսէր էր ապականիլ: Տան դռան մուտքին մէջ քանի մը շղթայաւորեալ քրիստոնեայ դերիք իրենց բնակութիւնն ունէին, առաջ շատ էին, տասը-տասներկուք կը լինէին, բայց մահը, կրօնափոխութեամբ ազատութիւնը, չորս տարուան մէջ իրենց թիւք երեքի իջուցեր էր. Գրիգոր, Սուրէն եւ Գազրիկ անուամբ հայ շինական մի կային: – Առաջին երկու տարին Սուրէն ժամեժամ կը սպասէր ազատութեան, միշտ յուսալով թէ Մամիկոնեանք եւ Կ'ամսարականք իրենց փրկանաց գինը վճարելով` զիրենք կ'ազատեն այդ անտանելի գերութենեն, եւ այս բանիս համար քանի մը նամակներ յուղարկած էր Մուշեղ Մամիկոնեանի եւ Հրահատ Կամսարականի իւր եղբօր, բայց անօգուտ ելնելով իւր ակնկալութիւնը, միտքը փոխեց` առերեսս ուրացութիւն յանձն առնուլ որոշելով, սկսաւ յորդորել զգրիգոր, որ վայրկենի մը համար յանձն առնուն այդ անօրինութիւնը: Այնպիսի դիմադրութիւն մը գտաւ եւ այնպիսի խիստ պատասխան ընդունեց, որ տարի մը նաեւ համբերեց եւ նոյն խնամքով կը հոգար իր սիրական քեռորդին, միշտ սպասելով դարձեալ, որ պատասխան կ'ընդունի հայրենի երկրեն: Չէր գիտէր խեղճ մարդը, որ Կ'ամսարականք խաբուած էին Մուշեղէ, որ Գրիգորի եւ Սուրէնի գերութիւնը լսելով` նոցայ մահուան լուրը ամէն տեղ ջանացեր էր տարածել, իբրեւ թէ սուրհանդակներ հանած, լրտեսներ ղրկած եւ Ասորեստան եւ Ասորիք իմացեր էր ստոյգը: Եւ այսպէս հաւատացացեր էր նաեւ Կամսարականաց, որ դրամի պէտք ունենալով` Սուրէնի ժառանգութիւնը ծախէր էին Բագրատունեաց, ինչպէս վերը իմացանք Յուսիկէ: Սուրէն տոկուն եւ խելօք մարդ էր, ուստի տեսնելով վիճակը, իմանալով օրաւուր արաբաց յաջողութիւնքը եւ համարելով գերութեան տարիները, որ չորս կը լինէին` սկսաւ յուսահատիլ: Ուստի հարկաւոր սեպեց Գրիգորի հետ խօսակցութիւն մը նաեւ ունենալ, եւ որովհետեւ կը տեսնէր Գազրիկ թէեւ շինական մարդ` Գրիգորի խելքեն էր` եւ հաստատ իւր կրօնից մինչեւ ի մահ: Ուստի առանձին Գրիգորի այսպէս խօսեցաւ.

– Որդեակ Գրիգոր ահա գրեթէ չորս տարի է, որ մենք շղթայներու մէգ կապրինք, եւ այս վհճակին մէջ անցնել թէպէտ մեծ առաքինութիւն է, բայց պէտք է խոստովանիմ, որ մեր ազատութեամբ, երբ կրնանք օգտակար լինիլ մեր հայրենի երկրին, աւելի մեծ առաքինութիւն ըրած կը լինիմք:

Գրիգոր այս խօսքերուն ամենեւին պատասխան չի տուաւ, գիտենալով թէ խօսքին նշանակութիւնը եւ վերջաբանը ո՛ւր պիտի յանգեր: Իսկ Սուրէն առանց շփոթելու նորա լռութենեն` դարձեալ հանդարտութեամբ շարունակեց.

– Դու լաւ գիտես, վասնզի արդէն այս բարբարոսաց լեզուն կը հասկնայ ս կատարեալ եւ կը խօսիս, որ ինչչա՛փ աւար եւ գերի բերէր են Հայաստանէ այս օրերս, որ Դուին առէր այրեր են, որ մինչեւ հիմա քրիստոնէութիւնը ի՛նչ ահագին վնաս տեսած է այս գազաններէն` նստած բնակած տեղերնիս նաեւ կը վկայէ, որ քրիստոնէի բնակարան է եղեր քանի մը տարի առաջ. ուրեմն որը՞ լաւ է, այս գերութեան մէջ յամառութեամբ մեռնի՞լ թէ ազատիլ երթալ հայրենի երկիրը, կռուիլ նորա պաշտպանութեան համար եւ փառքով ու պատուով մարտիրոսանալով, նմանիլ մեր նախնեաց` Վարդանայ, Վահանայ, Արշաւրի եւ իրենց ընկերաց… Պատասխան չե՞ս տար:

– Ի՞նչ պատասխան կ'ուզես, որ տամ. եթէ այդ քաջերոմն կենաց մէջ մեծ յանցանք մը, մեծ արատ մը կայ` ուրացութիւնն է. եւ ես այդ յանձն չեմ կրնար առնուլ. մահն ինձ հազար անգամ սիրելի է:

– Այդպէս ըսէր էր ժամանակաւ քու նախահայրդ` Վարդան, բայց վերջն աւելի խոհեմութեամբ մտածելով` ազգին ու կրօնքին օգուտը վերադասեց, իւր յամառութիւնը թողեց եւ այսօր իւր անունը բոլոր Հայաստան կօրհնէ եւ կը փառաւորէ, վասնզի իւր ուրացութիւնը աւելի օգտակար եղաւ քրիստոնէութեան զէն ի ձեռին մեռնելով Քրիստոսի համար` քան թէ Հազկերտի դիմադրելով, մեռնէր ղերութեան մէջ Սազաստան:

– Ես ո՞վ եմ ինքզինքս Վարդաններու եւ Վահաններու հետ բաղդատելու համար, նոցայ համբաւը, օրինակը կրնային օգտակար լինիլ ազգին եւ եղան. իսկ ես երէկուան պատանի` անծանօթ ամէնուն…

– Ոչ այդպէս, որդեակ, մենք այս թշուառ վիճակին մէջ փորձառու եղանք իմացանք թէ ի՛նչ է գերութիւնը, երբ հայրենիք երթանք ոչ միայն պէտք է պատերազմինք` այլեւ օրինակաւ եւ խօսքով քարոզենք զինվխլ եւ զինել, ցոյց տանք թէ ռամիկ եւ շինական ամէնը պէտք է զին վին, եւ հետեւինք արաբաց օրինակին:

– Հիմա ո՜յ գիտէ թէ ինչ ունինք աշխարհքիս վրայ, ո՜յ գիտէ աւերմունք եւ յափշտակութիւն բան մը թողայ ծ են մեզ ժառանգութիւն:

– Այդպէս երիտասարդ կը յուսահատի՞ս շուտով. գերութիւնը քու սրտիդ կորովն սպաննե՞ց: Տղա՜յ, դու կարծես թէ ես աստից ելած օրս ձեռնունայն կ'երթամ հայրենիք, դու խօսք տուր երկչոտութիւնը թողուլ եւ ինձ հետէիլ եւ այնպէս կը մտնենք Հայաստան, որ հայոց նախարարը ամէնքն ակնածութեամբ նային մեր վրայ:

– Չեմ դիտէր գաղտնիքդ եւ հետաքրքիր նաեւ չեմ իմանալու, միայն կը խնդրեմ քեզմէ, սիրելի մօրեղբայրս, որ զիս հանդարտ թողուս իմ խղճմտանքիս հետ…

– Դարձեալ այդ խղճահար յամառութեան մէջ պիտի փչացնե՞ս իմ եւ քու կեանքդ ի վնաս հայրենեաց: Եւ աստից վերջ թո՛ղ զրուցեն թէ ուսմունքը, ընթերցմունքը մարդս կը կատարելայ գործեն…

– Ի՛նչ կ'ուզես զրուցէ, իսկ Քրիստոսի «Որ ուրասցի զիս առաջի մարդկան` ուրացայց եւ ես զնայ առաջի Հօր իմոյ» խօսքը չեմ կրնար մոռնալ, որ կարծես կրակէ գիրերով աչքիս առջեւ կը փայլեն միշտ:

– Այդ խօսքերը դիանալու չափ ես էլ կարդալ գիտեմ, բայց ահա այդտեղ է ձեզ պէս տղայոց կարճամտութիւնը, որ կարդացածնիդ չէք հասկնար եւ բաղդատելու կարողութիւն չունիք:

– Ի՞նչ կ'ըսես, մօրեղբայր իմ, այս խօսքերն որոշ եւ յայտնի են, մեկնութեան կարօտութիւն չունին:

– Ինչպէ՞ս չունին. Քրիստոս այդ խօսքը զրուցեց եւ հազիւ քիչ մը ժամանակ անցաւ` ահա Պետրոս իր աշակերտը ուրացաւ, եւ ոչ միայն ուրացաւ անպիտանը, այլեւ նզովեց ինչպէս գրուած է Աւետարանին մէջ…

– Բայց դու ձեռքդ դիրք չես առնուր, ուսկի՞ց գիտես այս բաները:

– Յիմա՛ր, ես քեզի եւ քու նմաններուդ պէս գլուխս հազար անպէտք խառնաշփոթ բաներով չեմ լեցներ… պէտք եղածը միայն երբ կը լսեմ կը պահեմ եւ կը բաղդատեմ. բայց դու լաւ մտիկ ըրէ իմ խօսքս եւ պատասխան տուր: – Ես ըսի թէ այդ Պետրոսը, որ վատ զինուոր էլ էր նաեւ` ահագին սրով ականջ մը միայն կրցեր էր կտրել եւ Քրիստոսի աշակերտաց` Յուդայեն վերջ ամենեն անպիտանն էր` վասնզի նա միայն ուրացաւ, Քրիստոս զիսք չուրացաւ եւ դարձեալ իւր աշակերտաց մէջ զինք ընդունեցաւ, եւ մենք Պօղոսի հաւասար զինք սուրբ եւ գլխաւոր առաքեալ կը դաւանինք…

– Բայց Պօղոս ուրիշ, Պետրոս ուրիշ…

Ի՞նչ ուրիշ, մենք կը տօնենք այդ երկուքը միւս սուրբ առաքելոց հետ, եւ որ զարմանալին է, «գլխաւոր առաքեալ» այս երկուքը կը համարինք, որոց մէկը կուրանայ եւ միւսը քրիստոնենայք կը հալածէ: Քրիստոս, որ աստուած է, մեծասիրտ է, մարդկանց առերեսս ուրացութեան գիտէ ներել. այդ խօսքը զրուցէր է մեր աչքը վախցնելու համար ամէն վայրկեան ուրացութիւնը խաղալիք չընենք, բայց եթէ ինք մեր վիճակին մէջ գտնուէր…

– Տէ՛, մօրեղբայր իմ, հայհոյութիւն է ըրածդ:

– Տղա՛յ, դու լռէ՛, մտի՛կ ըրէ իմ խօսքս վերջացնեմ: Այսպէս ըսեմ, եթէ այդ առաքեալները մեր վիճակին մէջ գտնուէին` չորս տարի հայհոյութիւն, թուք ու մուր, ծեծ ու փետ, շղթայ էրող արեւուն եւ անձրեւին տակ քար, հող, աղբ կրել պարտաւորէին, արեւ՛ս վկայ, որ տասներկուքն էլ Քրիստոս կուրանային… Կա՛ց, խօսքս մ՚ընդհատեր… Եւ ի՞նչ մարդ էին այդ առաքեալները. Պարթեւաց ցեղեն իջած Կամսարականնե՛ր էին, թէ Մամիկոնեանց Մուշեղներու, Վարդաններու, Վահաններու զաւկնե՞ր. ոչ, այլ ողորմելի ձկնորսներ, որ իրենց արհեստը նաեւ լաւ չէին գիտէր, որ պզտի լճի մը տկար ալեկոծութենեն կը դողային, բարեբախտաբար իրենց համար, որ Քրիստոս ցաւեցաւ, փոքրաւոր առաւ զիրենք, վրանին հոգուոյն սրբոյ շնորհք բերաւ եւ առաքեալ եղան:

– Բայց Լուսաւորչի համբերութեան այնչափ տարի չարչարանաց եւ այնչափ տարի վիրապին մէջ…

– Տղա՜յ, Լուսաւորիչ մէկ հատիկ է սուրբերու մէջ, Լուսաւորիչ այդ անպիտան ձկնորսներուն հե՞տ կը բաղդատես. նա մարդու զաւակ` Պարթեւաց ցեղեն էր: Եւ աստուած, որ զինք պահեց եւ կրցաւ դիմանալ այդ չարչարանաց` իր վրայ մեծ` խնամք ունէր, Վիրապին մէջ հրեշտակներ կոպային զինք կը զուարճացնէին: Մենք ո՜ւր, նա ո՜ւր: Մեզի աստուած խելք աւէր է, կ'երթանք հիմա Շէյխի՛ն, կ'երթանք կ'ըսենք թէ մենք իրենց մարգարէն կընդունինք, սա շղթայներէն կազատինք, այն ժամանակ դիտեմ թէ ի՛նչ պէտք է ընել. նշան դի՛ր իմ խօսքիս, ութ օրէն Հայաստանի ճամփան կը բռնենք եւ առաջ աստուած` ամէն վտանգէ անցնելով կը հասնինք հայրենիք… Ի՞նչ կը մտածես, ահա ժամն է, խոսէ հիմա եւ պատասխան տուր… Եթէ կ'ուզես մինչեւ վաղն առաւօտ մտածէ, բայց դարձեալ քեզի կ'ըսեմ, Գրիգոր որդեակ, տասը տարի էլ մտածես` եթէ խելքի կշիռ չունիս, եթէ բան մը ուրիշ բանի մը հետ բաղդատելու, խելօքը խելառեն, լաւը վատեն, օգտակարը վնասակարէն որոշելու կարողութիւն չունիս, փուճ է ամէն բան, այստեղ կը փտինք:

– Բայց դու ազատ ես, մօրեղբայր իմ, դու քու ազատութիւնդ ինձ համար…

– Դարձեալ այդ յիմար խօսքն ինձ պիտի կրկնե՞ս: Ես` դու, չի կայ. միտքդ դիր թէ Սուրէն զքեզ չի կրնար թողուլ, քեզմէ չի զատուիր, մահ եւ կեանք մէկտեղ պիտի լինի: Ամէն բան պատրաստ է, միայն քու մէկ բառիդ կսպասէ եւ շաբաթ մը վերջ ազատ ենք:

Այս միջոցիս շղթայներու ձայն լսուեցաւ եւ Գազրիկ ամենայն յարգանօք մտնելով ըսաւ թէ` «Զեզ կուզէ վերակացուն, իշխանք», իսկ Սուրէն ծիծաղելով`

– Մարդ, – կ'ըսէր, – դեռ չի կրցայ քեզ հասկցնել թէ մենք իշխան չենք, քեզ նման շղթայակապ գերիներ ենք, քեզի պէս հող, ջուր կը կրենք, քեզի հետ հացին պատառիկը կուտենք եւ քեզի պէս` աւազն է մեր անկողինը:

Իսկ Գազրիկ վիզը ծռելով`

– Ի՞նչ ընենք, իշխան, այս անցաւոր աշխարհքին մէջ այսպէս որոշէր է աստուած, – պատասխանեց:

Ելան երկուքն էլ գնացին, եւ յիրաւի ծանր էր տեսնել Մամիկոնեանց եւ Կամսարականաց զաւկներ, որ կ'աշխատէին բեռնակրի պէս հաստ կտաւէ շապիկ մը միայն հագած, շղթայ մը ոտքերնին, որուն ծայրը մէջքերնուն գօտուոյ տեղ կապուած չուանին էր անցուցած. քրտինքն ճակատներէն կը վազեր եւ գլխնուն վերեւ կեցած բոկոտն արաբացի մը խարազան ի ձեռին տիրաբար կը հրամայէր նախատանոք եւ հայհոյութեամբ: Գրիգորի իւր քաշածեն աւելի ծանր էր տեսնել զսուրէն, որ լուռ եւ առանց տքալու այդ վիճակին կը տանէր, մանաւանդ այն օրէն ի վեր, որ ջանք ըրած էր զինք համոզելու առերեսս ուրացութեան. ուստի հիմա դարձեալ տեսնելով նորա անփոփոխ կերպը, դառնացեալ ըսաւ.

– Որովհետեւ այս վիճակը վերջ չունի, եւ մենք չենք էլ մեռնիր, որ ազատինք, ընենք ինչպէս կուզես…

– Որոշ, հաստա՞տ ես իմ խորհրդոցս հետեւելու, որդեակ Գրիգոր, գիտե՞ս, որ ամէն բանի կրնամ Համբերել, բայց քէնէ խաբէութիւն մահ է ինձի:

– Կ'ընեմ ինչպէս կ'ուզես:

– Շատ բարի, վերջը քեզի հետ կը խօսիմ եւ կը տենես թէ այդ կրօնափոխութիւնն ինչչափ առ ժամանակեայ եւ թեթեւ պիտի անցնի մեզի համար, եւ այս մեր բռնաւորներն ինչպէս պիտի զղջան, երբ Սուրէնի վբեժխնդրութիւնը իւր սոսկալի հրով ու սրով տեսնեն առջեւնին:

Բայց Սուրէն վախելով, որ միգուցէ յետոյ զղջա Գրիգոր եւ դիտաւորութենեն խախտի, երբ աշխատութիւնը լրացաւ, ըսաւ վերակացուին թէ` կ'ուզեն Շէյխը տեսնել. իսկ նա իմաց տալ խոստացաւ, եւ հազիւ թէ քանի մը վայրկեան անցաւ, Շէյխին ներկայութեանն էին մեր երկու իշխանք:

Երբ Շէյխն իմացաւ նոցայ որոշմունքը, փառք տուաւ իւր աստծոյն եւ հրամայեց, որ երկուքին էլ շղթայներն հանեն ոտքերնեն, եւ հրամայեց նոյնպէս իւր իմամին, որ իրենց պէտք եղած կրօնական տեղեկութիւնքը տա, եւ շաբաթէ մը թլպատուելով կատարեալ հաւատացեալ դառնան:

Երբ դուրս ելան իր ներկայութենեն Սուրէն դառնալով Գրիգորի եւ դառն հեգնութեամբ.

– Այդ բարբարոսը կարծե թէ շաբաթ մը մենք իր քովը պիտի մնանք, – ըսաւ, – շաբաթը չեղած Հայաստանու ճամփան կ'առնանք:

– Բայց այդ ինչպէ՞ս կարելի է, – կ'ըսէր Գրիգոր դառնութեամբ:

– Դու կարծես թէ մենք հետեւակ եւ շղթայակապ պիտի դառնանք նոյն վիճակին մէջ ինչպէս զմեզ բերին այս անհաւատները, իրենց նժոյգներուն վրայ հեծած իշխանի պէս պիտի մտնենք հայրենիք:

– Չեմ հասկնար միտքդ, աստուած լսէ ձայնդ:

– Հիմա կը հասկցնեմ ես քեզի:

Երբ հասան իրենց դռնամէջի սենեակը` որ առանց պատուհանի փոքրիկ ծակ մը ունէր ուստի նուազ լոյս մը հազիւ կրնար թափանցել ցորեկ ժամանակ, իսկ հիմա, որ երեկոյին մութը սկսէր էր տիրել մարդու աչք բան չէր տեսնէր. Սուրէն գնաց փոքրիկ ճրագի կտոր մը առաւ, որ պատի ճեղքի մը մէջ պահած էր, եւ տանելով դիմացի նոյն դիրքով սենեակը` պատին քով գետնին աւազը մէկդի ըրաւ եւ մեծկակ քար մը ցոյց տուաւ:

– Այս քարը տեսա՞ր, Գրիգոր, – ըսաւ, – այս քարը երբ վերցնենք տակը ճամփայ մը կը գտնենք եւ այդ ճամփան մինչեւ կանանոց կը տանի եւ այն սենեակը, որ Շէյխի զինարան ու գանձարանն է միանգամայն:

– Դարձեալ չեմ հասկնար, մեր երկուքնուս ինչ օգուտ այն ճամփեն:

– Մեր երկուքնուս այն օգուտր կայ, որ անիծեալ շղթայներէ ազատելնես վերջ` կը մտնենք ներս մեզ պէտք եղած մաքուր արաբացի զգեստ, զէնք եւ մեր չորս տարուան ծառայութեան գինը կառնունք` մեր վրէժը կը լուծենք եւ կ'երթանք մեր ճամփան:

– Բաւական է որ մենք աղատինք ողջ, առողջ, ես իրենց կը շնորհեմ գինն էլ, վրէժն էլ:

– Ես այդչափ մոռացկոտ չեմ: Բաւական է այսքանը, երթանք մեր հացն ուտենք ու պառկինք:

Այս ըսելով աւազը վրայ բերաւ, ծածկեց իւր թանկագին քարը ամենայն զգուշութեամբ, եւ դարձան իրենց սենեակը:

ԳԼՈՒԽ ԺԶ

Անհանգիստ գիշեր մ՚էր այդ գիշերը Գրիգորի համար, ոչ գետնախշտի լինելուն այլ իւր խղճմտանքին ձայնը չէր թող տար քուն լինիլ: Ելաւ անշշունջ գնաց շատրուանին քով նստաւ, Դամասկոսի վճիտ եւ աստղազարդ երկնից աչքերը բարձրացուցած կը մտածէր իւր բախտին վրայ. կը յիշէր հայրենի պալատը` մանաւանդ իւր սքանչելի մայրը` որ չէր գիտէր ազատէ՞ր էր` կամ կատաղի բոցերու ճարա՞կ եղեր էր: Կը յիշէր եւ Ռշտունեաց Ոստանը եւ հոնտեղի իր ութնօրեայ սիրալիր կենակցութիւնը Օրիորդին հետ եւ վերջին գիշերը, ուր յայտնէր էին միմեանց իրենց արտին սէրը: Կուզեր աստուծոյ բարձրացնել իւր աչքերը` ի վեր քան զայդ երկնից գեղեցիկ կամարը, բայց խղճմտանքը իբր վարագոյր համարձակութիւն չէր տար իւր մաղթանաց այդ դատաւորին դիմելու, որու աչքերն ամէն յանցանք ամէն ոճիր կը տեսնեն:

Կը մտածէր թէ այս ուրացութեամբ, որ աղօթել չէր համարձակէր աստուծոյ, որ ամէն գաղտնիք գիտէր, ինչպէ՞ս պիտի երեւար մարդկանց, ի՛նչ պիտի զրուցէր իր առաքինի մօրը, եթէ ողջ էր, իսկ եթէ մեռած էր ի՜նչ աչքով կը նայէր երկնքեն իւր ուրացեալ զաւկին վրայ. նոյն Ռշտունեաց Օրիորդն ինչպէ՞ս պիտի ընդունէր ուրացողը, եւ փոխանակ սիրոյ, ի՞նչ արհամարհանք` ի՜նչ զզուանք պիտի զգար իւր վրայ: «Ո՜հ իմ սիրելի շղթայներս, – կ'ըսէր, խեղճ երխոասարդը, – դուք հազար անգամ սիրելի էիք ինձ, վասնզի ոտիցս վրայ կը զգայի բեռ եւ սրտիս վրայ ծանրութիւն չի կար. հիմա շունչ քաշել նաեւ ծանր է ինձի: Մայրս` եթէ ողջ է` իբր անառակ որդի ընդունի զիս, բայց Թենի` ո՜հ, Թենի ի՞նչ նայուածք պիտի ձգէ վրաս, արդէն այս երկար գերութեամբս թերեւս զիս մոռցած գրեթէ` հիմա ուրացութեամբ նաեւ աղտեղեալ ի՞նչ տեսակ անարգ ու զզուելի էակ պիտի երեւամ իրեն: Ես որ երբեմն կ'երազէի, քունխս մէջ կը տեսնէի իւր գեղեցիկ աչքերը, իւր կարապի պարանոցը. այլեւս չի կայ ինձ համար այդ մխիթարութիւնը: «Ուրացողը՛, ուրացողը՛», պիտի ըսեն ետեւես, եւ մեր ծառաներն անգամ: Հապա Ատուեն ի՜նչ պիտի զրուցէ. խեղճ մարդը, որ այնչափ զիս կը սիրէր, որուն վրայ մայրս այնչափ վստահութիւն ունէր, եւ ամէն անգամ աչքեն հեռանալուս զիս իրեն աւելի կը յանձնէր քան թէ իւր եղբօր Սուրէնին, եւ որ զիս ագատելու համար կրակի մէջ իր անձը կը նետեր… ցաւոց առարկայ` զզուելի էակ ամէն աչաց պիտի երեւամ, եւ այսպիսի կեանք վարելու համար պիտի ապրեմ աշխարհքիս վրայ»:

Այս խորհրդածութեանց մէջն էր Գրիգոր, երբ դիմացի կանանոցի դուռը կամաց եւ զգուշութեամբ ճռնչեց եւ նեղ մը բացուեցաւ: Հայ երիտասարդը մտածեց շուտով ետ քաջուիլ, վասնզի գիշերով կանանոցի դռան մը բացվփլը եւ նոյն միջոցին երիտասարդի մը հոն ներկա գտնուիլը նաեւ յանցանք կրնար համարուել. բայց շարժմունքը ուշադրութիւն արթնցնել էր, եւ աւելի խոհեմութիւն սեպելով` անտեսանելի մնալու համար անշարժ կենալը վերադասեց. կիսաբաց դռնեն տեսաւ, որ ելաւ ճերմակներ հագած փոքրիկ աղջիկ մը հազիւ տասնմէկ-տասներկու տարեկան. մէկեն ճանչեց Շէյխին աղջիկը` Էսմա: Կը յուսար, որ զինք առանց տեսնելու կ'անցնի, բայց նա սուր աչքերով ամէն կողմ զննելով եւ ուշ դնելով առաջ կ'ուգար, երբ շատրուանին մօտեցաւ, կանգ առաւ, լաւ մը դիտեց եւ այդ մթութեան սովոր վայրենի աչերը նշմարեցին թէ ով էր արձանը, որ ծառի մը կռթնած նստեր էր. շտկուեցաւ դէպի նա. Գրիգոր խոհեմութիւն սեպեց քուն ձեւանալ, իսկ նա եկաւ վայրկեան մը իւր աչքերն ուղղեալ Գրիգորի, ծռեցաւ եւ սկսաւ այնպէս մօտեն աչքերուն նայիլ, որ իւր շունչը երիտասարդին չափազանց մօտենալով պարտաւորեցաւ գլուխը քաշել եւ աչքերը բոլորովին բանալ:

– Դուն արթուն ես եւ քո՞ւն կը ձեւանայիր, – ըսաւ աղջիկը կամաց ձայնով:

– Լուացուելու եկեր էի, վայրկեան մը նստայ, քունս տարեր է, երթամ տեղս պառկիմ, – պատասխանեց Գրիգոր եւ ուզեց ելնել:

– Մի՛, նստէ՛, խօսինք, ես քեզի համար եկայ, – եւ այս ըսելով ձեռքն ուսին վրայ դրաւ:

– Ինչպէ՞ս, ինձի՞ համար, գնա տեղդ, դու տիրուհի մ՚ես, իսկ ես խեղճ գերի մը. քեզի չի վայլէր կանանոցեն դուրս ելնել այս ժամանակ:

– Բայց դու էլ դերի չես, ազատ ես, հայրս այնպէս ըսաւ մօրս, ուրիշ բան մ՚էլ ըսաւ…

– Ես հետաքրքիր չեմ իմանալու. թո՛ղ. տիրուհի, երթամ. եւ կը շակուէր ելնելու:

Իսկ աղջիկը փոխանակ ետ քաշուելու երիտասարդին լուրջ խօսքերեն, ցատկեց եւ ծանկերուն վրայ նստաւ, աջը վզին վրայ ձգելով: Այս լրբութեան վրայ զայրոյթ մէկ կողմեն` երկիւղ միւսեն, վերջին այլայլութեան հասուցին զգրիգոր, ձայն հանել` խիստ խօսիլ կը վախեր, վասնզի եթէ մէկը վրայ հասնէր եւ այն դիրքին մէջ զինք տեսնէր` իր վիճակը շատ վտանգաւոր կը լինէր, ուստի քաղցրութեամբ խօսիլն ընտրելով.

– Դու այսպիսի մեծ Շէյխի մը աղջիկ ես, քեզ կը վայելէ՞ այսպէս վարուիլ քու ծառայներուդ հետ. խնդրեմ ելիր գնա տեղդ, որ ես էլ երթամ, – ըսաւ եւ ձայնը կը դողար կ'իրքեն:

Իսկ աղջիկը, որ արդէն իւր տարիքեն մեծ էր, ոչ մարմնով այլ ժամանակեն առաջ արթնութեամբ, որ տաք կլիմայի զաւկներուն բնական է, եւ ուր բարոյական դաստիարակութեան գաղափար անգամ չի կայ, ծիծաղելով պատասխանեց.

– Ի՞նչ բանէ կը վախես, ինչո՞ւ սիրտդ կը բաբախէ, հոգ մի ընէր, հայրս քեզ ինձ հետ ամուսնացնելու դիտաւորութիւն ունի. այնպէս կ'ըսէր մօրս, մեր օրէնքն է, որ երբ անհաւատ մը ճշմարիտ կրօնը, կ'ընդունի, պէտք է հաւատաց եալի հետ ամուսնանայ. դու լաւ գեղեցիկ երիտասարդ ես, ես քեզի կը հաւնիմ:

– Բայց տիրուհի, խնդրեմ, զիս թող, որ երթամ, հիմա այսպիսի բանեբու վրայ խօսելու ժամանակ չէ, կէս-գիշերը մօտ է…

– Այդ վնաս չունի. ես քուն չունիմ:

– Գրիգորի ճակտեն քրտինքը ջուրի պէս կը վազեր, եւ այդ աղջիկը իր ծնկվներուն վրայ` ձեռքը ուսին վրայ այնպիսի սոսկում իրեն կ'ազդէր իբր թէ վագրի մը ձագ գիրկը նստեր եւ ճիրանները ծոծրակին մէջ մխած լինէր, եւ որ մեծն էր` բռնութեամբ մէկդի նետել կը վախեր, ուստի յանկարծ ուշադրութիւն մը ձեւացնելով`

– Էսմա, ոտքի ձայն է, մարդ կ'ուգայ, – ըսաւ այլայլած, եւ աղջիկը կապկի մը պէս սատկեց ելաւ ուշ գնելու, եւ Գրիգոր առանց րոպէ մը կորսնցնելու արագութեամբ սկսաւ հեռանալ, եւ կը լսէր աղջկան մռնչելը, որ ետեւեն`

– Անհաւատի որդի, զիս կը խաբե՞ս, հէ՜, – կ'ըսէր: – Բայց փոխարէն կը հատուցանեմ քեզ, կը տեսնես…

Իսկ Գրիգոր գոհ այս փոքրիկ ճիւաղին ձեռքեն անվտանգ ազատելուն, առանց ետին նայելու գնաց երկնցաւ իւր խոտի բարդին վրայ. եւ բաղդատութիւն կ'ընէր մտքին մէջ այդ Շէյխին սատանայական աղջկան եւ Ռշտունեաց չքնաղագեղ Օրիորդին հետ մինչեւ քունն աչքերուն իջաւ եւ հանդարտեցուց յուզեալ սիրտը:

Երեք օր անցաւ այս դիպուածին վրայ, Գազրիկ տխրութեամբ կը տեսնէր, որ հայ իշխանաց շղթայները հանուած էին, չէր համարձակէր խօսելու պարզ եւ բարի շինականը, կ'իմանար, կը լսէր ամէն բան, ուրացեալ եւ մահմեդական ծառաներէ, որ կը պատմէին իրեն պանծանոք եւ կը յորդորէին, որ ինքն եւս թողու իւր սուտ կրօնքը եւ ընգունի ճշմարիտը: Իսկ նա աքն հրաւէրներուն լռութեամբ միայն կը պատասխանէր եւ Գրիգորի ծանր տխրութիւնը իւր տգիտութեան մխիթարութիւն կը համարէր: Անշուշտ, կ'ըսէր ինքնիրեն, խեղճ իշխանազունը այս վփճակին չի դիմանալուն յանձն կառնու ուրացութիւնը, այս անիծած կեանքին ինձ պէս շինական մը հազիւ կրնայ դիմանալ. իսկ սա` փափկասուն տղայ` հալեցաւ ոսկոր ու կաշի մնաց, սա, որ վարդապետի պէս ամէն ճշմարտութիւն կը ճանչեր` այդ տխրութեամբ կը վկայէ, որ ճշմարիտ զուտ կրօնքը մեր հայրենականն է. ինչ ողորմուկ աչօք կը նայի այդ կրօնուսոյց մօլլային, որ կ'ուգայ առասպելներ խօսելու. բայց այդ Կամսարական իշխանը… բան մը կը մտածէ. ինչ է իր մտածութիւնը. երեսեն բան մը իմանալ կարելի չէ. երբեմն յանկարծ` կեցած տեղը կը ժպտի` այնպէս ժպիտ մը, որ կարծես թէ բոց կելնէ աչքերեն: Տեսնենք վերջը թէ ողջ մնացինք»:

Նոյն գիշերը Սուրէնի անթափանց կերպարանքը այլայլութիւն մ՚ունէր, կը մտնէր, կեւներ, կը նստեր եւ չէր կրնար նստել, կը շրջագայէր դուրս կ'երթար մեծ պարտէզը պատէըուն տակ, ախոռներուն այցելութիւն կ'ընէր, ուր ձիեր եւ ուրիշ կենդանիք եւ երկու անասնապահք միայն կային, եւ մէկ կողմ փլփլկած ախոռ մը կար, ուր ինք բոլոր տարին ինչ խռիւ որ բերած էր քամին` ժողուած էր, հոն կ'երթար եւ կ'ուգար. Գրիգոր պառկած տեղեն կը դիտէր այդ իւր ել եւ մուտքը եւ իր քունն թէպէտ փախած` բայց չուզելով իւր տխուր սիրտը յայտնել, քուն ձեւացաւ: Գիշերն արդէն յառաջացեր էր, ամէնքը քնած էին, եւ Սուրէն մօտենալով եւ զգրիգոր զննելեն յետոյ` վառեց իւր ճրագը եւ ամէն զգուշութեամբ ելաւ դուրս. շտկուեցաւ դիմացի սենեակը, որ նոյն դիրքն ունէր դռան քով, եւ, որուն խորը Սուրէն այն մեծ քարն ցցուցեր էր իրեն: Կը լսէր Գրիգոր կամաց ձայնով խօսակցութիւն մը, կ'երեւակայէր թէ Գազրիկի հետ կը խոսէր. բայց դարձեալ չի շարժեցաւ տեղաց, եւ ամէն ձայն անհետացաւ: Վերջապէս երբ ժամեն աւելի անցաւ, հետաքրքրութիւնը. զօրացաւ, ելաւ կամաց մը եւ տեսաւ թէ ոչ ոք չի կար. երկուքն էլ անհետ եղած էին:

Ոտքի վյւայ այդ բաց դռան առջեւ, զօր չէին գոցեր անապատի զաւկները, տեսաւ, որ կանանոցի դուռը բացուեցաւ եւ Էսմա դուրս ելաւ նոյն զգուշութեամբ. սկսաւ շատրուանին չորս կողմը պտըտիլ, իսկ Գրիգորի սիրտն սկսաւ բաբախել, երբ կը տածէր թէ այդ յանդուգն աղջիկը կրնայ մինչեւ իւր սենեակը գալ եւ յանկարծ Սուրէնի գաղտնիքը, որ ինք նաեւ կատարեալ չէր գիտէր, այլ կ'երեւակայէր` հա եանի լինի. եւ շփոթած երբ կը խորհեր թէ ինչ ընէ` ահա տեսաւ, որ աղջիկը շտկուեցաւ դէպ ուղիղ իր կողմը. պէտք էր հեռացնել զինք այդ տեղեն, վասնզի թէպէտ մթութիւնն արգելք մ՚էր, բայց գիտէր արաբացի աչք խաւարին մէջ լաւ կը տեսնեն: Եւ իրօք տեսաւ զինք Էսմա ու մօտեցաւ:

– Անհաւատի որդի՛, անցեալ գիշեր զիս խաբեցիր, ոտքի ձայն է ըսիր եւ փախար միտքդ դրիր թէ իմ ձեռքես ազատեցա՞ր, – կ'ըսէր խստութեամբ նորահաս աղջիկը Գրիգորի ձեռքեն բռնելով:

– Բայց դու, տիրուհի, – կը պատասխանէր Գրիգոր ամենայն քաղցրութեամբ, – գիտե՞ս թէ ի՞նչ մեծ անխոհեմութիւն կ'ընես այսպէս գիշերով գալովդ, գիտե՞ս, որ հայրդ եթէ յանկարծ իմանայ բոլոր իւր բարկութիւնն իմ վրաս կը թափէ, եւ դու անշուշտ չես ուզէր իմ պատժվփլս:

– Այո, չեմ ուզէր, բայց երբ դու զիս չես խաբէր. իսկ եթէ խաբես` գրկեդ նետելու համար սուտ կը զրուցես, այնպիսի զրպարտութիւններ կ'ընեմ եւ այնպէս պատժել կ'ուտամ, որ կը զղջաս:

Գրիգորի ծանր էր այս ողորմելի աղջկան գոռոզութիւնը, բայց ստրուկի վիճակը կը պարտաւորէր այդ բաներուն տանիլ, եւ ինք չորս տարուան միջոցին սովորած էր այնպիսի նախատանաց համբերել. դեռ քանի մը օր առաջ` այդ փոքրիկ կատաղին Գազրիկի աչքերուն ափ մը աւազ նետելով` զուարճացեր էր խեղճ մարդուն մարմրուքով. դեռ աւելի փոքր` մէկ-երկու տարի առաջ խարազան մը իւր տկար ձեռաց մէջ զուարճութիւն էր իրեն աջ ու ձախ գերիներուն զարնել. եւ այդ քաջութիւնք աւելի կը գրգռէին շողոքորթ եւ բարբարոս սպասաւորք. Հիմա որ հասած աղջիկ էր` բարեբախտաբար այնչափ շատ ընտանութիւն չունէր մարդկանց բնակարանին հետ, բայց չարութեան ոգին նոյն էր միշտ:

Իսկ այս միջոցիս Գրիգորի սիրտը կը դողար, որ երբ Սուրէն իրմէ գաղտուկ գործի զբաղած էր` յանկարծ այդ անզզամին յայտնի կրնար լինիլ, ուստի կը ջանար քաղցրութեամբ զինք իւր տեղը ղրկել, մանաւանդ որ շատ կարելի էր կանանոցին մէջ աղախին մը արթննալով եւ դուռը բաց տեսնելով աղաղակ բարձրացնէր ու բոլոր պալատը ոտք հանէր. այս վփճակին մէջ էր, երբ փոքրիկ լոյս մը տեսաւ այն սենեակը, ուր գետնափոր ճամփուն մուտքը կար. վախելով, որ աղջիկը նաեւ տեսնէ, իւր պառկելու սենեակն սկսաւ քաշուիլ. իսկ սա առանց Գրիգորի ձեռքը թողելու հետը ներս մտաւ: Գրիգոր շփոթած էր բոլորովին` իսկ աղջիկն անխռով.

– Ո՞ւր է քո ընկերդ, – հարցուց:

– Չգիտեմ… անշուշտ քնած է, եւ ամօթ է մեր երկուքին համար հոս միատեղ գտնվփլ:

– Իրաւ՜ որ դուք անհաւատքդ երկչոտ ժողովուրդ էք, ամէն բանէ կը վախէք, երբ մենք հաւատացեալքս քաջասիրտ ենք. դու հորմես կը վախես, ինձմէ կը վախես, ծառայներէն կը վախես, հիմա էլ ելեր քու ընկերեդ կը վախես: Նստէ՛ այս խոտին վրայ:

Բայց Գրիգոր նոյն միջոցին աչք եւ ականջ էր. դիմացի սենեակը տեսաւ, որ լոյսն անհետ էր եղեր, եւ շշունջ կը լսէր դուրսը, ուստի վախը մէկդի թողուց եւ քիչ մը հանգստացաւ.

– Չե՛ս լսէր, նստէ՛ կ'ըսեմ քեզ, – Կրկնեց աղջիկը հրամայելով եւ թեւէն քաշելով, որ նստի:

– Դու խօսք չես հասկնաք, – ըսաւ ձայնը քիչ մը բարձրացնելով եւ եղանակը փոխելով, – ես քեզ այնչափ քաղցրութեամբ աղաչեցի, որ երթաս տեղդ հանգչիս եւ դու մտիկ չըրիր, ամօթ է ըսի, չի հասկցար, տէ՛, թո՛ղ ձեռքս: Գնա՛ տեղդ:

– Ի՜նչ, ինձի դո՞ւ պիտի հրամայես, անհաւատի որդի՛, գիտես, որ հիմա որ ձայնս ձգեմ բոլոր տունը ոտք կը հանեմ, եւ երբ ամէնքը հոս ժողուեմ եւ ըսեմ դու զիս յորդորեցիր, որ գիշերով գամ` քու վիճակդ ի՜նչ կը վինի… Նստէ՛ կըսեմ… թէ ոչ հիմա ձայնս կը բարձրացնեմ…

Արդէն ձայնը բարձրացուցեր էր բաւական եւ Գրիգոր շփոթած այս փոքրիկ ճիւաղին սպառնալեաց առջեւ` կը մտածէր գլխուն այնպիսի կռուփի հարուած մը տալ, որ գետինն անցնէր, բայց միւս կողմէ երբ խոհեմութեամբ հանդարտեցնելը աւելի լաւ կը համարէր մտքին մէջ, յանկարծ տեսաւ ձեռք մը որ փայլակի պէս անցաւ` աղջկանը վիզէն բռնեց եւ յափշտակեց` խխալու ձայն մը լսուեցաւ եւ Սուրէնի ձեռքերուն մէջ աղջկան կոկորդը տրորուած խեղդուած` անշունչ դիակ մը գետինն ինկաւ, եւ Սուրէնի մռմռոցը լսուեցաւ.

– Օձի ծնունդ, գնա՛ քու հօրդ սատանային գիրկը:

– Ի՜նչ ըրիր, մեռաւ՜ աղջիկը, – ըսաւ Գրիգոր եւ ծռեցաւ տեսնեղու խեղճին վիճակը:

Իսկ Սուրէն`

– Երկայն խօսակցութեան եւ ողբերու ժամանակ չէ, քալէ՛, եկ ինձ հետ, – զրուցեց հրամայական ձայնիւ:

Եւ երբ դիմացի սենեակը մտան` ծածկուած ճրագի աղօտ լուսով մաքուր պարեգօտ մը, վերարկու մը եւ փաթթոց մը ցցուց.

– Ասոնք յագուէ՛ եւ աս զէնքերն էլ որն որ քեզի յարմար գա ա՛ռ, – ըսաւ: – Շո՛ւտ ըրէ, ժամանակ չի կայ կորսնցնելու:

Եւ ինք նոյն միջոցին` Գազրիկ տեսաւ, որ ահագին խռիւներու դէզի մը տակ կորսուած կ'ուգար:

– Ապրիս, Գազրիկ, դեռ կա՞յ, – հարցուց:

– Ոչ, այս վերջի բեռն է:

– Լաւ, դի՛ր այդ ալ ծառայից սենեկին դռան առաջ:

Բռնկցուց եղոտ փայտ մը, սկսաւ տալ կրակը բոլոր դռներու դիմաց դիզուած խռիւներուն. կ'էս-գիշերուան կանոնաւոր քամին սկսած էր արդէն, վայրկենին լուսաւորուեցաւ տունը: Գազրիկի թեւէն բռնած ցցուց նոյնպէս զէնքեր եւ հագուստներ եւ ինք նաեւ շուտ մը տուաւ օրինակը. հագուեցաւ, գլուխը փաթթեց ճերմակը, առաւ կապարճը, աղեղը, նիզակը, պողովատիկը մէջքեն կախեց, եւ երբ երեքն էլ պատրաստ էին, առաւ ջխտեայ մախաղը ձեռքը եւ ելաւ դուրս. դռան առջեւ Գազրիկի հետ վառեց մնացած բոլոր խռիւը: Բոցը կը բարձրանար: Սուրէն հեգնական եւ սոսկալի ծիծաղով մը նկատեց.

– Հիմա հանգիստ եմ, – ըսաւ Գրիգորի, – նայէ՛ ինչպէ՛ս գեղեցիկ է, ինչպէ՛ս կը նմանի սա Վարդանաբերդի հրդեհին:

– Ո՜հ, ես այսպիսի անգութ տեսարաններ չեմ սիրեր…

– Ես էլ նոյնպէս. վասնզի այս հրդեհը եւ մէջի զոհերը քիչ են մերիններուն քով:

Գրիգոր այն ատեն երբ քեռուոյն երեսը նայեցաւ, նորա աչքերն այնպիսի կատաղութեամբ կը փայլէին, որ գլուխը անդին դարձուց. իսկ Սուրէն «երթանք» ըսաւ եւ դէպի ախոռը շտկուեցաւ. պատրաստ եւ թամբեալ արաբացի նժոյգ մը հանեց, Շէյխին ամենեն սիրելի նժոյգն էր. «Տէ՛ Գրիգոր, հեծիր», – ըսաւ. նոյնպէս Գազրիկին, նոյնպէս իրեն. երեք ամենեն ընտիր ձիանքն էին: Ձի մ՚էլ ետեւնեն, որ միայն իրենց ձիոց համար դարի եւ իրենց համար քիչ մը պաքսիմատ բեռնաւորեալ էր` կ'ուգար:

Իսկ հրդեհը կը բորբոքէր, կը մեծնար եւ ամէն կողմէ կը ճարճատէր: Եւ ահա մարդկանց աղաղակներ կը բարձրանային, իսկ Սուրէն`

– Լաւ՛ է, լաւ, դեռ մերայնոց ողբոց եւ հեծութեանց շատ ոչինչ պատասխան են սոքա, – ըսաւ եւ հեծաւ. ծանր ընթացք մը տալով ձիերուն Գրիգորի եւ Գազրիկի հետ սկսաւ խօսիլ: – Նայեցէք ի՛նչ կ'ըսեմ. ուշադիր եղէք, վասնզի մեր ամենեն դժար բանը այս պատրաստութեամբ այս ձիերուն վրայ գտնուելն էր. եւ ես երկու տարի է, որ մտածէր եւ կարգագրէր էի աս փախուստը: Նայեցէք երկինք, սա աստղը (հիւսիսային աստոր ցցուց) ձեզի առաջնորդ պիտի բռնէք միշտ եւ դէպի նորա աջ կողմը պիտի շեղիք քիչ մը` մինչեւ որ Եփրատր գտնէք. այդ գետը հասնելեն վերջ` նա ձեզի կառաջնորդէ:

– Ի՜նչ կը նշանակեն այս խօսքերը, – ըսաւ Գրիգոր, – միթէ՞ մենք իրարմէ պիտի բաժանուինք:

– Ինչչափ կարելի է կը ջանանք չի բաժնուելու, բայց եթէ հան֊ կարծ դիպուածները զմեզ բռնադատեն եւ ես ձեզի ըսեմ «Ազատեցէք ձեր անձերը», իմ խօսքիս պէտք է հնաղանղիք եւ ձեր փրկութեան նայիթ: Ուստի հիմա պէտք է նաեւ ձեռի ստակ տամ, որ այսպիսի դիպուածի մէջ առաջին զէնք կը համարուի: Եւ բացաւ բանալիքով մը մախաղին մէկ աչքը, եւ երկուքին էլ մէկ բուռ սսկի տուաւ, որ իրենց գրպանին մէջ դրին: Եւ երբ այս գործողութիւնն էլ լրացաւ, վերջին անգամ ար գլուխը դարձուց հրդեհին նայեցաւ, եւ սկսաւ ի՛նք առջեւեն, միւսներն ետեւեն` քշել դէպի Բալմիրայի անապատի կողմը:

ԳԼՈՒԽ ԺԷ

Բարեբախտաբար ժամանակը ձմեռ էր, այդ սոսկալի արաբական կլիմայի տաքը չի կար, եւ արեւը երբ ելաւ, մեր երեք ճանապարհորդէք սիրով ողջունեցին նորա ելքը, թէպէտ աւելի սիրելի Գազրիկ տեսնելով այն միջոցին Սուրէնի քունը` դարձաւ ըսաւ Գրիգորի.

– Յիրաւի, իշխան, քու քեռին զարմանայի մարդ է, այս մեր փախուստը եւ ամէն պէտքերը ինչպէ՛ս մտածեց ու պատրաստեց:

– Ինչչա՞փ ժամանակ է, որ դու այս իր խորհուրդը եւ պատրաստութիւնքը գիտէիր:

– Տարի մը կայ եւ աւելի, որ կէսօրէն վերջ սաստիկ տաք ատեն, երբ ամէն մարդ թուլցած շարժէլու կարողութիւն չունէր, դիպուածով մտայ այդ կիսաւէր սենեակը եւ տեսայ իշխանը երկայն փայտի մը օգնութեամբ այդ մեծ քարը շարժէլ կը ջանար, եւ քրտինքը ճակատն ի վար կը վազեր: Երբ զիս տեսաւ, «Գազրիկ, դու գաղտնիք պահող եւ ուժով մարդ ես, եկ ինձ օգնէ» – ըսաւ. իսկ ես, մեղա-մեղա՜՜, որ այդպիսի քարեր շատ վերուցեր եմ, մեծ զրուցել չլինի, մեր գիւղի շրջակայքը եւ Բագրեւանդայ մէջ կրնամ ըսել թէ քիչ մարդ կար, որ ինձ չափ ծանր բան կարէնար վերցնել, «կաց իշխան», ըսի, փորձեցի եւ. տեսայ, որ քարը կը շարժի` ուժ տուի եւ սահեցուցի. «Ապրիս, Գազրիկ», – ըսաւ եւ վար նայեցինք, որ մարդաչափ փոս մը միայն կար առաջնիս. ինձ սպասել հրամայեց եւ պահպանութիւն ընել. ինք մտաւ ներս. տեսայ, որ ժամի չափ անցաւ եւ իշխանը չէր երեւէր, վախը զիս առաւ թէ վտանգի հանդիպեցաւ, ուստի ես էլ իջայ, որ նայիմ` եւ տեսայ թէ երկու ճամփայ կար, մէկը դէպի ներս տան մէջ կը տանէր` իսկ միւսը դէպի դուրս: Իշխանն անշուշտ դէպի դուրս գնաց կարծելով` այն ճամփան գնացի խարխափելով եւ վերջապէս երբ երկուքի տեսայ բաժնուած այդ ստորերկրեայ ճամփան` ետ դարձայ, եւ հակառակ ուղղութիւնը բռնեցի, վերջապէս լուսոյ տկար գիծ մը երեւեց, եւ իշխանը տեսայ, որ պատի մը կռթնած կեցէր դէպի լոյսը ներս կը նայէր: Երբ զինք ողջ գտայ` փառք տուի աստուծոյ, վասնզի իմ վախս այն էր, որ օձի, կարճի, գահավէժի վտանգ մը յանկարծ իրեն հանդիպած չլինի. ուստի ետ դարձայ նոյնպէս զգուշութեամբ, որ ոտքի շղթայիս ձայնը չի լսուի: Իշխանն էլ ետեւես հասաւ եւ ելանք դուրս. դարձեալ քարը տեղաւորեցի, եւ ոչ հարցուցի ի՞նչ էր այդ տեղը, իսկ ինք քանի մը անգամ մտաւ հոն, մինչեւ վերջին անցեալ գիշեր եւ ոչ հարցմունք մ՚ըրի:

– Բայց անցեալ գիշեր դու էլ այդտեղ իջար, Գազրիկ:

– Անցեալ գիշեր իջանք իրեն հետ` ինք ճրագն առջեւեն կ'երթար. եւ ես բրիչը ձեռքս ետեւեն. մինչեւ հասանք այդ մուկի ծակին բերանը, զգուշութեամբ անձայն` պատը ձեռքով քան թէ բրիչող քակեցինք, եւ նոյն բերանն էլ մեծցուցինք, որ աւելի դիւրին էր քան թէ քովի ամուր փայտէ դուռը բանալ, որ այդ ստորերկրեան կը հանէր: Իշխանը գլուխը ներս երկնցուց` երկայն ուշ գրաւ, սենեակը մարդ չի կար, ուստի երբ ծակն այնչափ եղաւ, որ ինք կրցաւ անցնիլ` ցատկեց ելաւ վեր եւ ճրագն առած սկսաւ ինձ անցնել նախ զէնքերը մէկիկ-մէկիկ, յետոյ բանալիքներու խուրձ մը, յետոյ զգեստները. վերջը կոտրեց բացաւ փոքրիկ երկու գզրոցնէր` պարպեց մեյինները` այդ կաշեայ երկբերան մախաղին մէջ, որ պատեն կախուած էր, եւ երբ այն էլ անցուց ինձ նոյն զգուշութեամբ` բայց բեռնաւորեալ այդ ամէն բաներով` մտանք ճամփուն մէջ. հոն այդ բանալիքներով իմ շղթայես զիս ազատեց եւ ելանք դուրս: Նախ գնացինք ախոռները, ուր երկու ձիապան կը խորդային, զանոնք գամեցինք գետին եւ անկից վերջ ընտրեցինք, թամբեցինք ու խռիւներ եւ խոտի խուրձեր բերինք լցրինք ամէն գլխաւոր դռներու առջեւ: Բան մը չի մոռցաւ նա` մեր եւ ձիերու ճամփու պաշարն էլ մտածէր էր: Զարմանալի մարդ է:

– Ինձի ինչո՞ւ չիմացուցիր այս ձեր նախապատրաստութիւնը:

– Իշխանը կ'ըսէր թէ` նա շատ բարեսիրտ է, արիւն թափելու թշնամի է, աւելի լաւ է, որ ամէն գործ կատարուի եւ յետոյ իմանայ ինք:

– Դու ի՞նչ կարծես, Գազրիկ, աստուած մեզմէ հաշիւ չի՞ պահանջէր այդ արիւններուն համար, այդ հրդեհին մէջ ողջ-ողջ…

– Իշխա՜ն, բայց այդ մարդիկը մեր երկիրն հրով ու սրով քանդեցին, չորս տարուան մէջ ամէն օր սպաննեցին մեր ղաքը, երբ չէին ուրանար եւ կը մեռնէին` շան սատակ կը համարէին: Մենք էլ այդ թաները աստուծոյ կը յիշեցնենք եւ ամէն բան կը վերջանայ:

Գրիգոր տեսաւ, որ Գազրիկ Սուրէնի վարդապետութեան աշակերտներէն էր` վերջացուց խօսքը: Եւ դեռ երբ կը շարունակէին ճամփան նայեցաւ, որ սուրին քովեն ահագին մուրճ մը կախուած էր Գազրիկի գօտիեն, հարցուց թէ այդ զէնքը շատ օգտակա՞ր կը սեպեր:

– Ո՜հ իշխանիկս, – կ'ըսէր Գազրիկ, – այդ` սուրէ լաւ է ինձ համար, ես տեսայ Շէյխին սենեակը այդ եւ աչքս մնաց. երբ Սուրէն իշխանը ուշադրութիւն չէր դարձնէր` խնդրեցի առնուլ. մենք շինականքս աւելի լաւ գիտենք գործածել զայս քան թէ սուրբ:

Բայց արեր ելաւ հորիզոնին վրայ, եւ քիչ մը առաջ անցան` ահա քաղաք մը երեւցաւ հեռուեն: Գրիգոր քաշեց ձիուն գլուխը, եւ կենդանիները կանգ առին. Սուրէն վայրկենին արթնացաւ, եւ աչքերը շփելով, «Ի՞նչ կայ, ի՞նչ եղաք», – հարցուց:

Եւ տեսնելով կանգուն ահագին տուներ, պարիսպներու բեկորներ, իմացաւ թէ Բալմիրայի աւերակներուն առջեւ հասած էին, եւ Եփրատ հեռու չէր:

– Երթանք, տղաք, – ըսաւ, – հայրենի հողը թէպէտ հեռու` բայց ջուրը մեզի հասաւ, երթանք նորա եզերքը յոգնութիւն առ նունք:

Գրիգոր սքանչացաւ մնաց այդ մեծ քաղքին աւերակաց վրայ, անապատին մէջ այդպիսի փառաւոր քաղաք մը իւր հետաքրքրութիւնը կը շարժէր եւ ակամայ` ձիուն գլուխը դէպի արեգական տաճարը կը շրջէր: Կը կենար կարդալու համար յունական արձանագրութիւնները: Իսկ Սուրէն իմանալով քեռորդուոյն ձգտմունքը`

– Որդեակ Գրիգոր, ուրիշ օր մը այդ փափագը կը լեցնենք, հիմա ժամ առաջ այս անիծած երկրեն դուրս նետենք մեր անձինքը, – ըսաւ:

Անցան քաղքին արեւելեան դռնեն եւ շարունակելով ճամփան` Եփրատ իւր բոլոր վսեմութեամբ երեւցաւ իրենց, իջան եզերքը ջուր խմեցին, իրենց պաքսիմատը կերան ձիերուն դադար եւ ուտելիք տուին, իրենք նաեւ հանգչեցան:

– Հապա՛, տղաք, կարծեմ ժամ է հեծնելու, երկու ճամփայ կայ առաջնիս, կամ այս կողմեն գետն ի վեր, կամ անցնիլ գետը եւ դիմացեն երթալ, դուք որը՞ կ'ընտրէք:

– Դո՛ւ որոշէ, – պատասխանեց Գրիգոր, – մենք պատրաստ ենք քեզ հետեւելու: Բայց ահա դիմացի կողմը ձիաւորներ կ'երեւան, վեց հոգի են:

– Ուրեմն այդ մարդիկը, – ըսաւ Սուրէն դիտելով, – մեզ կ'ուզեն զրուցել թէ` եթէ կամիք խաղաղ ու հանգիստ ձեր ճամփան շարունակել, գնացէք այդ կողմեն, մեզ մի՛ մօտիք, վասնզի աւազներու որդի աւազակ կը ծնինք եւ աւազակ կապբինք եւ աւազակի պէս կը մեռնինք:

Սկսաւ Սուրէն գետին աջ կողմեն երթալ դարձեալ: Թէպէտ Շէյխին գանձատունեն առած էր զէնքերը` բայց չէր զննած նոցայ լաւութիւնն. հիմա միտքն եկաւ` քաշեց պողովատը եւ սքանչանալով երկաթին վրայ ու շողացնելով, գոհ սրտիւ գրաւ պատեանը եւ դառնալով իր ընկերաց ըսաւ.

– Այդ մեր Շէյխը լաւ աւարի վրայ ինկեր է, իր անապատները չէին կրնար բուսցնել ոչ այսպիսի զէնք եւ ոչ այդպէս ոսկիներ: Նայեցէք ձեզ տուած ոսկիներս` բոլոր Սասանեանց են, եւ այս զէնքերն էլ բոլոր Պարսից արքայական դրոշմը կը կրեն:

Այս խօսքերը զրուցելուն գլուխը կը դարձնէր երբեմն դիմացեն եկող հեծելոց, որ գետին կը մօտենային յանդուգն արշաւանոք: Իրենց այս ընթացքը, որ Սուրէնի կ'իմացնէր եւ իրենց նպատակը, փոխել չի տուաւ իւր հանդարտ քայլուածքը եւ քթին տակեն կ'ըսէր. «Եթէ այսքան քիչուոր էք` մեզմէ ձեզի օգուտ չի կայ»: Աչքը դիմացը կը հետազօտէր, աւազի բլուր մը հանդիպելով ձին քշեց վեր ելաւ. առջի նայուածքին` յօնքերը խաւարեցան րոպէ մը, սեւ ամպ մը պատեց երեսը. բայց փայլակի պէս անցաւ եւ ժպիտ մը յաջորդեց, սակայն այդ ժպիտը նաեւ ահարկու էր:

– Տղաք, – ըսաւ, – տասն-տասներկու հոգի մեր առջեւ կ'ելնեն, մեր ձիերը Արաբիոյ հազարներու ընտիրքն են, մեր զէնքերն ամենալաւն են, դու, Գրիգոր, Մամիկոնեանց քաջ թոռն ես, դու էլ, Գազրիկ, որ անզէն` արջ մը խղդելու ուժ ունիս, քաջ եղի՛ր, միայն ամուր կեցիր ձիուդ վրայ, նիզակի հարուածներէ լաւ պաշտպանէ ինքզինքդ վահանովդ, իսկ մուրճդ` գործածէ՛ ինչպէս գիտես: Տէ՜, մտրակեցէ՛ք ձիերը եւ ինձ հետեւեցէ՛ք:

Այս խօսքերուն վրայ ամպի փոշի մը պատեց երեք հեծեալքը եւ ձին, որ պաշարը բարձած էր` կը հետեւեր անբաժան Գազրիկի ձիուն որուն ընկերն էր: Երբ արաբք տեսան սոյլս ընթացքը, որ իրենցմէ կը իսուսէին եւ կը խոտորէին հաջէ ձախ, իրենք էլ խոտորեցան արգիլելու համար: Երկու-երեքը միասին նիզակով Սուրէնի վրայ յարձակուիլ կը պատրաստուէին, որ միշտ առջեւեն կը ձիավարէր, եւ որու նիզակի հարուածը նոցայ առաջինը գլորեցուց առանց շարժէլու ժամանակ թողլու: Գրիգոր նորա օրինակին հետեւելով նիզակի հարուած մը տուաւ իւր վրայ յարձակող աւազակին եւ այնպիսի սաստկութեամբ, որ նիզակը խորտակեցաւ, երբ մարդը գետինն ինկաւ: Իսկ Գազրիկ, որ իւր նիզակը բեռ մը կը համարէր` «Ա՛ռ իշխանիկ» րսաւ եւ Գրիգորի տուաւ: Ենք մուրճը աջն առած` վահանով պատրաստեալ սկսաւ շարունակել իր ընթացքը, վասնզի արաբացի խումբը երկու զոհ տալեն վերջ դադրեցաւ եւ կը նայէր այս երեք անձանց մոլեգին գնացքին եւ, որու հասնիլ կարելի չէր եւ վտանգաւոր էր: Բայց չի թողուց բոլորովին մեր հայոց հետքը: Սուրէն սրատես եւ սրամիտ, երբ տեսաւ, որ արաբը հեռուանց իրենց կը հետեւեր, վայրկեան մը ուշացուց ընթացքը եւ ըսաւ ընկերաց:

– Տղա՛ք, մեր առաջը հաւանական թէ թշնամեաց ուրիշ խումբ մը կայ, վասնզի այս անզգամներն անօգուտ մեր ետեւեն չէին գար: Մի՛ թուլանաք, քաջ եղիք: Աստուծով` լաւ սկսանք, լաւ կը վերջացնենք:

Շատ չանցաւ, աւելի բազմաթիւ խումբ մը երեւցաւ, Սուրէն նոյն առաջին գործողութիւնն ըրաւ, խոտորեցաւ արահետեն եւ սկսաւ բացուիլ, քանի որ հեռու էին թշնամիք. նոյնպէս այս արաբք սկսան ճապաղիլ, որպէսզի սոցայ ճամփան արգիլեն, եւ այս անգամ, տեսաւ Սուրէն, որ աւելի դժուար էր գործը, վասնզի հսկայ արար մը ահագին նիզակ ճեռին իւր վրայ կը դիմէր, առանց շփոթելու ուղղեց նժոյգը նորա դէմ, եւ երբ նա նիզակն իրեն կը շեշտեր` մտրակ մը տուաւ ձիուն, հարուածը վահանին վրայեն սահեցուց եւ նիզակը աւազին մէջ մղելով սուրբ հսկային վրայ փայլեցուց: Սա վահանաւ ուզեց արգիլել հարուածը, բայց այնպէս էր Սուրէնի արագութիւնը, որ գլխուն կէսը կտրեց, եւ հսկան գետին զլորեցաւ: Գրիգոր նոյն միջոցին կը կաւեր կատաղի մարդու մը հետ, որ երկու տեղեն վիրաւորուած` արիւնլուայ նիզակի տկար հարուած մը միայն կրցաւ տալ Գրիգորի ձիուն, եւ այդ աննման կենդանին այնպէս զայրացուց, որ կատաղի ընթացք մը առաւ եւ Գրիգոր այդ պատերազմեն դուրս գտաւ ինքզինքը եւ Եփրատի ափանց վյրայ: Սուրէն տեսնելով նորա անհետանալբ, տեսնելով եւ Գազրիկ երկու թշնամեաց մէջ առաջեն ու ետեն զինք շամփրել կը ջանային իրենց նիզակներով եւ կորովի շինականր, որ առջեւինին դէմ իւր վահանը բռնած դիպող առթի կը նայէր մուրճը իջեցնելու, յարձակեցաւ եւ ետեւին սպառնացող վտանգեն ազատեց նիզակի հարուածով մը, ճիշտ նոյն րոպէին, երբ Գազրիկ նաեւ դիմացինին գլուխը ջախջախելով ձի են վար կը գլորէր:

Բայց մեր կորովի զինուորները վտանգեն չէին ազատած. երկու քաջաձի նիզակաւորք կը մօտենային. իսկ Սուրէն պատրաստուելով նոցայ դէմ հարձկելու, ըսաւ Գազրիկի` «Դու զիս թո՛ղ, գնա՛յ սա ուղղութեամբ հասիր Գրիգորի, նա Եփրատի ափունքը գտած պէտք է լինի: Ես եթէ ձեզ հասայ քանի մը վայրկեանէ` լաւ՛, եթէ ոչ անցէք գետը, Հայաստան կը տեսնվփնք, քաջ եղի՚ք, մի՛ յուսահատիք, հայոց աստուածը մեծ է»:

Գազրիկ ճամփան ազատ գտնելով մտրակեց ձին եւ անհետ եղաւ, բայց մէկ քանի րոպէեն լսեց, որ արշաւասոյր մէկը կ'ուգար ետեւեն, իւր արիւնաներկ մուրճը ձեռքը` շրջեց ձիուն գլուխը եկող թշնամուոյն դէմ, բայց իւր ձիուն ընկեր պաշարակիր ձին էր, որ կ'ուգար խխնջելով եւ դափր հատանելով: Ուստի շարունակեց ընթացքը եւ տեսաւ Եփրատայ ափանց քով Գրիգոր, որ իջած կը լվար ձիուն վէրքը:

Իսկ նոքա, որ Սուրէնի վրայ կ'ուգային` տեսնելով նորա իրենց դէմ յարձակելու պատրաստութիւնքը` պաշտպանողական դիրք մը առին եւ իրենց միւս ընկերաց կը նայէին, որ կ'ուգային բազմութեամբ վեց եօթ հոգի միասին իր ճամփան կտրելով, որ չի կարէնայ Եփրատայ կողմն երթալ. իսկ սա տեսնելով նաեւ, որ առաջին խումբը եկեր միւսներուն կը խառնուի, եւ Գրիգոր ու Գազրիկ ազատած են, աստուծոյ յանձնէք զանոնք ու մտրակեց երկու ոտքով, ապահով, որ ոչ ոք իրեն կրնայ հասնիլ, եւ նժոյգն սկսաւ թռանիլ Ամանոսի լեռանց ուղղութեամբ:

ԳԼՈՒԽ ԺԸ

Գրիգոր այն միջոցին մտախոհ կը կենար Եփրատայ ափանց քով, երբ Գազրիկ, որ Սուրէնի խիստ հրամանն առած էր` ըսաւ.

– Բայց մտածելու ատեն չէ, պէտք է անցնինք, վասնզի իշխանը կրկին, կրկին ապսպրեց անցնիլ եւ ճամփայ ելնել: Եթէ մենք քիչ մը ուշանանք` այդ անօրէնները մեր ետեւեն կը հասնին, ի՜նչ օգուտ կը լինի, մանաւանդ որ մենք նորա յաջողականութիւնը չունինք, եթէ նա չլինէր մենք երկուքս էլ մեռած էինք:

– Բայց ինք հիմա ի՞նչ վիճակի մէջ է, թշնամիներէ պաշարեալ, – կ'ըսէր Գրիգոր տխրութեամբ:

– Դու ի՞նչ կարծես, այդ մարդը իսքզինքը միշտ կազատէ, քալէ, իշխանիկս, անցնինք Եփրատ եւ յետոյ կը խօսինք:

– Աստուած ինք հոգա զմեզ եւ զնայ:

Եւ Գրիգոր այս խօսքը զրուցելեն վերջ` հանուեցաւ, կապեց զգեստները ձիուն վրայ եւ մէկ ձեռքը երասանակ սկսաւ լողալ: Գազրիկ նոյն օրինակին հետեւեցաւ, մինչեւ հասան Եփրատայ ձախ կողմը:

– Հիմա, – կ'ըսէր Գազրիկ, – քիչ մը բան ուտենք, իշխանիկս, մինչեւ այն ատեն եթէ իշխանը հասաւ` բարի, եթէ չի հասաւ` կը շարունակենք մեր ճամփան եւ ինչպէս ինքն ըսաւ` Հայաստան կը տեսնուինք:

– Բայց, Գազրիկ, դու կարծես թէ Եփրատ որ անցանք` Հայաստա՞ն մտանք:

– Ո՛չ, գիտեմ թէ Հայաստան շատ հեռու է, բայց այն նաեւ գիտեմ թէ այս արաբաց երկրեն մէկ մը որ դուրս ելնենք եւ քրիստոնէից երկրի հողը կոխենք` է՛լ փրկուած ենք:

– Ո՞ր քաղաք հասնիս կարծես թէ փրկուած ենք:

– Ես իմ չի տեսած քաղաքաց անունները չգիտեմ, երանի՜ թէ այդ անիծեալ Դամասկոսի անունն էլ չդիանայի: Երբ քաղաք մը կը հասնինք, ուր խաչի նշան` եկեղեցուոյ սրածայր գմբէթի վրայ կանգուն տեսնեմ, մարդիկ, որ քրիստոնէի պէս հայեվար կը խօսին` աստծու բարեւը կ'ուտան առաւօտ եւ իրիկուն, այն ատեն կ'իմանամ, թէ փրկութիւն գտած ենք: Բայց խօսքով ժամանակ չանցնենք, իշխանիկս, քիչ մը հաց ուտենք եւ ճամփայ ելնենք:

Այս ըսելով բարի շինականը գնաց պաքսիմատի պարկը բերաւ, եւ տեսնելով Գրիգոր, որ տխուր կը մտածէր ու չէր շարժէր ուտելու`

– Գիտեմ, – ըսաւ, – ինչ կը մտածես, իշխանիկս, բայց հոգ մ՚ընէր, նա այն մարդն է, որ ո՛ւր երթա հաց կը գտնէ: «Հացը քարէն կը հանէ», որ կըսէ առակը` Սուրէն իշխանն է. ես նորա Հայաստան ողջ-առողջ հասնելուն ամենեւին չեմ տարակուսիր. մենք մեր գլխուն ճարը տեսնենք…

Նայելով, որ Գրիգոր դարձեալ չուտէր` ինքն էլ գնաց ձիերուն գարին տուաւ եւ գնաց մէկ կողմ տխուր նստաւ:

– Գազրի՛կ եղբայր, ես ախորժակ չունեմ, երբ որ ուզեմ քեզ կը զրուցեմ:

– Լաւ՛, – ըսաւ Գազրիկ եւ տրտմութեամբ առաւ պարկը տեղը դրաւ:

– Բայց դու չե՞ս ուտէր:

– Երբ դու ախորժակ չունիս, ես էլ չունիմ:

– Բե՛ր ուրեմն, եղբայր, – զրուցեց Գրիգոր յուսահատած, եւ սկսաւ պաքսիմատ մը կրծել:

Ահա հիմա իմ ախորժակս էլ եկաւ, – զրուցեց պարզ մարդը, եւ ինքն եւս սկսաւ ուտել:

Երբ ձիերը գարին կտրեցին, եւ իրենք էլ կը շտացան, Եփրատայ ջուրն էլ խմեցին, հեծան եւ սկսան իրենց ճանապարհը շարունակել գետն ի վեր:

Դիւրին էր մտածել թէ Եփրատն ի վեր շարունակելու էր ընթացքը հասնելու համար Հայաստան: Բայց երկիրն աւերակ էր գրեթէ եւ Եփրատայ եզերքը գտնուող քաղաքները արաբական արշաւանքներէ անմարդի: Իսկ մեր երկու ճանապարհորդք, որ երկրին վիճակին տեղեկութիւն չունէին, չգիտէին թէ շէնը՞ իրենց աւելի վտանգաւոր էր թէ անշենր, բայց զարմանալի բարեբախտութեամբ գիշեր եւ ցերեկ ճանապարհեւով` քիչ հանգիստ առնելով անվտանգ հասան մինչեւ Պիրդայ, ուր աոաջին անգամ քրիստոնէի երես տեսաւ մեր Գազրիկ եղբայրը: Երբ երկրորդ գշերը մտան Եդեսիա, ուր ոչ միայն քրիստոնեայ կար` այլեւ հայ քրիստոնեաք, երկրորդ առաւօտուն խեղճ մարդը գնաց մտաւ իւր հայրենական եկեղեցին եւ չորս երկայն տարիներէ վերջ կը լսէր դարձեալ սաղմոսները, շարականները, որ իւր տղայութենեն ի վեր լսած էր, յայտնի է թէ անգրագէտ մարդ քիչ բան կը հասկնար, բայց ի՞նչ քաղցր էին նոքա իւր ականջին. ինչչա՞փ անցելոյն յիշատակներ կային ծնողաց, ամուսնոյ եւ զաւակաց այդ աղօթքներուն մէջ: Կրկին եւ կրկին երկրպագութիւն կը կրկներ, հազար անգամներ երեսը կը խաչակնքէր:

Հեռուն` դռան մօտ կանգնած էր Գրիգոր` Վարդանայ թոռը, խեղճ երիտասարդ, իբր թէ ամօթով էր խաչելութեան պատկերին առաջ, իւր վայրկենական ուրացութիւնը խիղճը կը խայթէր, հայրենեաց դռան առջեւ հասած` իր պալատին հրդեհը ոչինչ կը համարէր, բայց մայրը, քոյրերը, բայց ընտանիքը, այդ Զաւէնը, որոմն այնչափ խնամքը վայելէր էր. ամէնքը աչաց առաջեն կ'անցնէին, եւ ասոնցմէ ո՞վ կենդանի պիտի կարէնար տեսնէի ո՜ւմ համար պիտի զրուցէին թէ մեռաւ, ո՜ւմ համար թէ գերի գնաց բարբարոսաց: – Իր յիշատակաց համար Աբգարու քաղաքն էր այդ, այդ քաղքին մէջ Խորենացին մատենադարաններ խառնած էր, այդ եկեղեցուոյն մէջ հայ պատմադրաց հայրը պատարագ մատուցեր էր: Եւ քսանմէկ տաբու երիտասարդը, որ արտաքոյ կարգի սրամտութիւն ունէր եւ իւր ժամանակին համար մեծ հմտութիւն, այդ բաները կը յիշէր, կ'աղօթէր եւ երանի կ'ուտար այդ տգէտ, բարի կրօնասէր իւր ընկեր շինականին, որ մեծ յոյս ունէր իւր ընտանիքն ու փափուկ զաւկները տեսնելու: Իսկ ինք չէր դիտէր, որ Ռշտունեաց Ոստանը զինք յիշող մը մնացե՞ր էր…

Դեռ Եդեսիա չի մտած Գրիգոր պատուիրած էր Գազրիկի մարդու չի յայտնել իւր ով լինիլն. նա էլ հաւատարմաբար այս պատուերը պահելով` անծանօթ օտարականք իրենց զդեստներու հայկական ձեւ տալով ելան Եդեսիայէ եւ քանի մը ճանապարհորղաց հետ հանգիստ եւ անվտանգ երթալով հասան Ամիդ. առանց դադարելու Հայաստանի այդ սահմանագլխոց վրայ կ'անցնէին Ծոփաց եւ Աղձնեաց գաւառներէն ու կը մտնէին Տարօն` ժառանգութիւն Մամիկոնեան մեծ իշխանաց Մուշեղայ եւ Համազասպայ: Գրիգոր` որուն սրտին մէջ կասկած մտած էր Սուրէնի խորհրդածութիւններէն` հօրեղբօրը եւ հօրեղբօր որդուոյն վրայ, դարձեալ խստիւ պատուիրեց Գազրիկի ամենեւին մարդու չի յայտնել իւր ո՛վ լինիլն, եւ այնպէս մտան Մշոյ քաղաքը:

Մուշ Տարոնոյ գլխաւոր քաղաքն էր բլրի մը վրայ շինուած, բաւական ընդարձակ, աթոռանիստ Գրիգորի հօրեղբօր Մամիկոնեան Մուշեղի, որու պալատը ամրացեալ պարսպօք եւ աշտարակոք կը բարձրանար կը տարածուէր իւր պարտէզներով` բոլոր Մշոյ դաշտին վրայ ձգելով իւր հայեցուածքը: Իսկ Հմաեակ Մամիկոնեան, որ աւելի հեռաւոր ազգական էր Գրիգորի, կը բնակէր Արածանիէ անդին Խնունի բերդը:

Մեր երկու ճամփորդք եկեղեցուոյ մը քով իշեւանեցան, բայց ինչչա՛փ որ պարզ էին իրենց զգեստները, ամէնուն ուշադրութիւնը վրանին դարձնելու դարձեալ բան մը կար. եւ այն բանը` իրենց արաբացի աննման նժոյգներն ու զէնքերն էին: Ուստի շատ ժամանակ չանցաւ, երկրորդ առաւօտուն հրաւէր եկաւ տեսութեան Մամիկոնեան իշխանեն Եդեսիոյ եկող երկու հիւրերու: Գրիգոր արդէն կը փափագէր այդպիսի մի տեսութեան, գրեթէ վստահ լինելով թէ հօրեղբայրը զինք չէր կարող ճանչել, վասնզի տասը տարիէ ի վեր տեսած չունէր. ուստի միայն քանի մը հրահանգներ տուաւ Գազրիկի, որ միգուցէ անհամաձայն գտնուին իրենց խօսակցութեանց մէջ:

Ժամանակը ձմեռ էր, կաղնի փայտի փայլուն կրակ մը կը ճարճատէր վառարանին մէջ. Մամիկոնեան նախարարը իւր գահույից վրայ նստած, սամոյրներու մէջ թաղուած, հիսնամեայ մարդ մ՚էր Գրիգոր զինք հազիւ կրցաւ ճանչեւ, այնչափ վախուած էր եւ ժամանակեն առաջ ալեւորեալ, այտերը խոռոչացեալ բայց իւր կապոյտ աչքերը դեռ շատ հուր ունէին եւ շատ խորամանկութիւն: Երբ Գրիգոր ներս մտաւ` ըստ հայկական սովորութեան գնաց ձեռքը պագաւ, Մուշեղ քովը տեղ ցցուց եւ հրամայեց նստիլ. իւր սովորութիւնն էր. խոր աչքերը ուղղելով երիտասարդին` լաւ մը զննելեն վերջ`

– Բարի ես եկեր, – ըսաւ, – լսեցի թէ Եդեսիոյ կ'ողմերեն կ'ուգաք, այդ կողմերը պէտք է շատ վտանգաւոր լինին այս ժամանակներս:

– Այո՛, Տէր, – պատասխանեց Գրիգոր անխռով պարզութեամբ, – բայց մենք, գոհութիւն աստուծոյ, անվտանգ եկանք:

– Ո՞ւր տեղացի ես դու, որդեակ:

– Շիրակայ կ'ողմերեն:

– Ի՞նչ գործով գնացիր Եդեսիա:

– Ազգականի մը ժառանգութիւն կար, այն առնելու համար.

– Գոնէ յաջողեցա՞ր, նպատակիդ հասա՞ր:

– Քիչ-շատ յաջող գնաց զօրծերնիս, Կամսարական իշխանը արաբացի նժոյգ կուզեր երեք հատ, անոնք առինք իւր հաշուին, եւ այնպէս կը դառնանք:

– Մենք Կամսարականաց հետ բարեկամ ենք, խնամութիւն նաեւ ունեցել ենք, այդ կենդանիները մեզ նաեւ ծախէք` զինք գոհ կ'ընէք կարծեմ: Բայց այդ խօսքը թող մնայ հիմա: – Արաբաց վրայ ի՞նչ կը զրուցուի Եդեսիա:

– Մեծ երկիւղ կայ այդ բարբարոսաց յարձակմունքեն: Վասնզի ինչպէս կը պատմեն բոլոր ասորուոց տիրէր են արդէն եւ Կիլիկիա կը յարձակին:

– Մեզ է, շատ վնաս տուին անօրէնները, եղբօրս տան մուխը մարեցին, անճետ ըրին աշխարհքէ:

– Բայց մենք լսեցինք, Տէր, երբ Եդեսիա էինք թէ ձեր եղբօրորդին իւր քեռուոյն Կամսարական Սուրէն իշխանի հետ ազատէր են դերաթենէ եւ հասեր են Մալաթիայ:

Այս խօսքերն ամենայն միամտութեամբ զրուցելով Գրիգոր, հօրեղբօր կերպարանքը դիտեց, որ լսելուն յօնքերը կնճռեց, բայց դարձեաւ անտարբեր կերպն առնելով րոպէին վրայ բերաւ.

– Երանի՜ թէ ստոյգ լինէր այդ լուրը, բայց գազանաց ձեռքեն ազատիլ դիւրի՞ն բան է: Ես քանի՛ խնդրակներ ղրկեցի Արաբիայ, ամէնն էլ անօգո՜ւտ, պարապ դարձան: Գաւառը` Կոգովիտ աւերակ եղաւ, օգնեցի բնակչաց, փախստականները դարձուցի, ջանացի, որ երկիրը շէննա, եղբօրորդիս, որ գայ շէնք շնորհք գտնէ, ըսի, անցեալ տարի դարձեալ եկան անօրէնները, Դուինը աւարեցին, այս ամառ եկան մտան Այրարատ, ես հիւանդ էի, չի կրցայ ելնել, աստուած երկա՜ր կեանք տա, Ռշտանեաց Տէրը Արծափայ քով լաւ հարուած քը տուաւ անօրինաց, Համազասպին հրաման ղրկեցի, որ երկրին յօդ տանի, բայց աւերակ աւերակի վրայ աւելցաւ: Աստուած ինքն ողորմի, ի՜նչ զրուցեմ:

– Դուք, Տէր Մամիկոնէից, իբրեւ հայ եւ նախարար ձեր պարտքը կատարէր էք, եւ շատ կարելի է, որ ձեր այդ խնդրակաց շնորհիւ ազատած լինին այդ Մամիկոնեանն ու Կամսարականը:

Այս խօսքերուն, ծեր աղուէսը շեշտակի եւ խուզարկու նայուածք մը ձգելով երիտասարդին վրայ եւ տեսնելով նորա պարզամիտ ձեւը, իւր կասկածները դարձեալ փարատեցան եւ բեկեալ ու ցաւած սրտիւ պատասխանեց.

– Եմ խնդրակներս երկու տարի եւ աւելի է, որ գնացին եւ դարձան յուսահատ. երկուքն էլ վախճանուած են խոստովանող մահուամբ, իրենց հոգիները մեզ բարեխօս ընդունի աստուած:

Եւ այս զրուցելուն` երեսը կը խաչակնքէր, Գրիգոր պարտական լինելով նորա խաբէութեան հետեւելու ինքն էլ խաչակնքեց, եւ որոշեց այլեւս իւր կողմեն չի կրկնել այդ ազատութեան դիպուածը, վասնզի յայտնի տեսաւ, որ անյագ ծերը այդ ժառանգութեան տիրանալու մեծ փափադ ունէր եւ իր նպատակին հասնելու համար ամէն բանի ձեռնարկել կարող էր. ուստի ոտք ելաւ հրաժարականը տալու համար, իսկ Մուշեղ`

– Նիստ, որդի, ի՞նչ կը շտապես, – ըսաւ, – սա նժոյգներուն խօսքը դեռ չի կրցանք լմնցնել, քեզի էլ մեղք է, ես գիտեմ, որ հիմա աչդ Կ'ամսարականք Արշակունեաց տեարք` մեծ գին չեն կարող վճարել, վասնզի իրենց մեռած եղբօր Սուրէնի ժառանգութիւնը Բագրատունեաց Տիկնոջ ծախեցին, ուստի դու լաւ կ'ընես եթէ մեզի տաս այդ կենդանիները եւ արժէքն ընդունիս մեր գանձեն:

– Ձեր կամքը հրաման է, իշխան, բայց ես եւ իմ ընտանիքս Բագարան կը բնակինք եւ եթէ ձեռնունայն դառնանք` Կամսարական իշխանին կամքը առանց կատարելու, ձեր իմաստութիւնը կերեւակայէ թէ ի՛նչ դժուար վիճակի մէջ կրնանք գտնուիր

– Այո, այդ ճշմարիտ է, բայց Կ'ամսարականք շատ բարեսիրտ են եւ ներողամիտ, միայն այդ Սուրէնը շատ խիստ եւ չարահոգի էր, ես իրեն պէս կամակոր, ոխապահ տղայ չեմ տեսել հայոց իշխանաց մէջ, աստուած լուսաւորէ հոգին: Բայց Ներսէս լաւ մարդ է, անյիշաչար է, դու կրնաս աներկիւղ ձիերն ինձ տալ, որդի՛:

– Շատ սիրով, միայն մենք պզտի մարդիկ ենք, կը վախենք, իշխան, հրաման տուէք ձեր ատենադպրին երկու տող գրել` իմացնելով Կամսարական իշխանին թէ ձեր բարձր հրամանին հնազանդելու համար ձիերը թողինք. եւ մեր նուաստութիւնը ուրախ եւ հանգիստ սրտով կ'երթանք:

– Հիմա շուտով ճամփա՞յ պիաի ելնէք:

– Ոչ, դեռ քանի մը օր հոս ենք: Դեռ ուխտ ունինք Սուրբ Կարապետ…

– Լաւ՛, դեռ ժամանակ կայ այս նիւթիս վրայ խօսելու: Վաղն առաւօտ այս ատեններս եկ տեսնուինք:

– Հրաման է իշխանիս, – ըսաւ Գրիգոր եւ խոնարհաբար ողջունելով երբ դուրս պիտի ելնէր` սպասաւոր մը ներս մտաւ ձեռքը թուղթ մը եւ ըսաւ.

– Տէր, պատգամաւոր սուրհանդակ մը Կամսարականաց Ներսէհ իշխանի կողմեն հասաւ, այս թուղթը կը բերէ Ձեր տէրութեան:

Մուշեղ առաւ թուղթը կնճռոտ եւ զբաղած երեսով, ձեռքով նշանացի իմացուց Գրիգորի, որ կրնայ երթալ, եւ նա ելաւ դուրս, բայց բնականաբար շատ հետաքրքիր էր իւր քեռուոյն պատգամաւորը տեսնելու եւ իւր մօր ընտանեաց վրայ տեղեկութիւն առնըլու, վասնզի մորմեն յուսահատած` խօսքն անգամ կը վախեր ընելու. մանաւանդ որ հօրեղբայրը կը տեսնէր յայտնի թէ իւր մահուան ինչչա՛փ աւելի կուզեր հաւատալ քան կենդանութեան: Սակայն դանդաղիլ այս ապարանից մէջ խելք չէր, ուստի ելաւ դուրս եւ հարցուց զգազրիկ. իսկ սա զինք տեսնելուն` խորհրդաւոր կերպարանք առած մօտեցաւ եւ կամաց ձայնով «Երթա՜նք, իշխանիկս, քեզ բանէր ունիմ պատմելու», – ըսաւ: Եւ երբ պալատեն քաղաք կ'իջնէին, սկսաւ Գազրիկ իւր պատմութիւնը.

– Նախ պէտք է զրուցեմ թէ քու հօրեղբայրդ` եթէ ծառայից հարցնես` շատ… ընդունելի մարդ չէ: Որովհետեւ նոքա այնպէս կը պատմեն թէ շատ սուտ եւ խարդախ է: «Անպիտա՛ն, կ'ըսէր մէկը միւսին, գնացիր Բռնաշեն չորս ամիս տունդ պառկեցար, ետքը մէջտեղ ելար թէ Արաբաց երկիրը գնացի իշխանին եղբօր որդին փնտրելու համար, մեռէր ու թաղուէր է ըսիր երդումով, եւ ահա ամէն տեղ ձայն կը տարածուի, որ Գրիգոր եւ քեռին Սուրէն` երկուքն էլ ողջ եւ կենդանի ազատէր Հայաստան կ'ուգան: Այդ մարդիկն այնչափ տարի քու խաբէութեամբդ չարչարուէր են, եւ քու սուտ երդմանց համար Կամսարական իշխանին խնդրակները ետ դարձան ու նոցայ փրկանաց դիները ետ տարին»:

– Լաւ՛, այս ի՞նչ կը նշանակէ, Գազրիկ, – այն միայն որ հօրեղբայրս խարդախ ծառայ մը ունի եղեր, որ զինք խաբէր է:

– Բայց դու պատմութիւնն ամբողջ մտիկ ըրէ` վերջը դատէ: Այդ ծառան առաջ համբերեց, կատակի տեղ առաւ այդ խօսքը, յետոյ երբ մէկ քանին վրայ ինկան եւ սկսան զինք նախատել` «Ես իմ գլխես այս բանը չի հնարեցի, եղբարք, մեծ իշխանին հրամանաւ եւ խրատով չարժեցայ», ըսաւ: Այն ժամուն ես կարծեցի թէ ամէնքը պիտի լռեն, բայց ահա մէկն ելաւ, «Իշխանը այդպիսի բանէր հնարելու շատ վարպետ է, ըսաւ, այս ամառ, երբ իրեն լուր տուին Ամդայ թէ արաբը կ'ուգայ` ձայն չի հանեց, չիմանալ կեղծեց. երբ Տարօն մտնելու եղած` հազիւ թէ գեղերու ձայն տուաւ, որ ամբանան, շատ մարդ ոտքի տակ գնաց, ինքն էլ սուտ հիւանդ եղաւ, երբ Ռշտունին օգնութեան զօրք ուզեց»: Ամէնքն այսպիսի պատմութիւններ ըրին: Յայտնի կը խօսին եւ կը զրուցեն թէ ինք Կոգովիտ գրաւելու համար եղբօրորդուոյն քու մահը կը փափագի: Հիմա իմացա՞ր, խելքը ժամ առաջ փախչիլն է: Այսպիսի բան ես հօրեղբօրդ համար չէի համարձակէր զրուցել, բայց իւր ամէն ծառայք երեքը, չորսը համարձակ միաբան կ'ըսեն:

– Բայց ես, Գազրիկ, ուրիշ բան մը կը մտածեմ, Կամսարական Ներսէհ իշխանի կողմանէ պատգամաւոր մը եկեր է Մուշեղի, ինձ շատ փափագելի է այդ մարդը տեսնել. բայց հօրեղբօրս կերպեն յայտնի եղաւ թէ ինք չուզէր իմ տեսութիւնս նորա հետ` որովհետեւ մեր նժոյգներն առնուլ կուզէ, եւ ես ըսի թէ Ներսէին են նոքա:

– Ես երթամ այդ մարդը տեսնելու:

– Երթալ դիւրին է, բայց ի՞նչ պատճառանք պէտք է կարկըտես, հնարես ներս մտնելու համար:

– Այդ չգիտեմ… ի՞նչ զրուցեմ… կրտեմ թէ ես, որ շիրակացի եմ, լսեցի թէ մեր գաւառացի մարդ եկեր է եւ ինձ ազգական, նա կ'ուգամ տեսնելու:

– Երթանք հիմա իջեւան եւ այդ մասին մտածենք:

ԳԼՈՒԽ ԺԹ

Իսկ նոյն միջոցին Մուշեղ Մամիկոնեանց մեծ իշխանը, Գրիգորի երթալեն վերջ Ներսէհի նամակը ձեռքը` քիլ մը մտածեց եւ յօնքերը պարզելով աչքերը վերուց սպասաւորին, որ կը սպասէր

– Այդ պատգամաւորը հոս բեր, բայց զգուշացիր, որ այդ երիտասարդին հետ չի տեսնուի, եւ ոչ միայն չի տեսնուին` այլեւ իրար ամենեւին չի տեսնեն:

Այս հրամանն առնելով սպասաւորն ելաւ դուրս, եւ երբ Գրիգոր հեռացաւ` առաւ պատգամաւորն ու բերաւ իշխանին քով. սա անշարժ` մտնող մարդուն վրայ ակնարկ մը նետելով, վայրկենին ճանչեց իւր եղբօր Դաւթի հաւատարիմ մեր քաջածանօթ Զաւէնն էր որ իւր զինուորական կերպարանքն ու սպառազինութիւնն ձսռած աւելի երիտասարդ կ'երեւէր, քան թէ մշակի հագուստներով ի Պոլիս:

– Բարի է գալուստդ, Զաւէն եղբայր, – ըսաւ Մուշեղ, – ուրախալի լուր մը կ'ուտայ մեզ քու բերած նամակդ, եղբօրս աղջկան Պոլսէ դարձն աւետելով, ինչչափ որ դժուար հաւատալի էլ լինի, դարձեալ մեծ ուրախութիւն կ'իմանանք այսպիսի լուր մը առնելով եւ շնորհակալ ենք Կամսարական իշխանին, որ մեզ զայն կիմացնէ: Միայն նամակը այնպիսի խօսք մ՚էլ ունի, որ ես չի կրցայ հասկնալ, ի՞նչ կը նշանակէ. «Եթէ Գրիգոր օր մը երեւան չելնէ, Ձեր եղբօր Դաւթի ժառանգ յայտնի լինելով, Արփենին, Մամիկոնեանց եւ Կամսարականաց սերունդը բոլորովին շիջեալ չի համարուի: Այս միայն ուրախութեան առիթ է Ձեզ համար, ինչպէս եղաւ մեզ համար»:

– Մեծ իշխան, ես գրագէտ մարդ չեմ, – պատասխանեց Զաւէն, – որ ձեզ պէս կարէնամ իշխանական դրութեանց մեկնութիւն տալ, բայց ինձ այնպէս կ'երեւայ թէ այդ խօսքերը կը նշանակեն. աստուած մի արասցէ եթէ Գրիգոր իշխանը մեռած նաեւ լինի, իւր քոյրն Արփենին օրինաւոր ժառանգ է հայրենի իշխանութեան եւ կալուածոց:

Եւ այս խօսքերն ըսելուն` տեսնելով Զաւէն Մուշեղի երեսին խաւարիլը, շուտ մը աւելցուց.

– Դարձեալ կը կրկնեմ, իմ խելքս չի հասնիր, եւ տեղեկութիւն չունիմ ամենեւին օրինաց. ձեր հրամանեն բռնադատ եալ ըսի ինչ որ ինձ թուեցաւ:

– Այո, – ըսաւ Մուշեղ հեգնական ժպիտով, – եթէ այդպէս կ'իմանան Կ'ամսարականք, բոլոր նախարարական օրէնք եւ սովորութիւնք վեր ի վայր կը լինին, եւ Բաբելոնական խառնակութիւն կը տիրէ Հայաստան:

– Բաբելոն գնացած չեմ, Տէր իշխան, – զրուցեց ամենայն պարզամտութեամբ:

– Այո, Բաբելոն գնացած չես, բայց անոր շրջակայքը գտնուած ես:

– Լսած եմ, Տէր, Տիզբոն եղած ժամանակս, եւ դուք նաեւ հոն էիք, արքայից արքային դուռը, թէ Բաբելոն շատ հեռու չէր:

Մուշեղ, որ մարդը կը ճանչեր եւ չէր իւղեր վիճաբանութեան մէջ մտնել շինական զինուորի մը հետ` չիմանալու զարկաւ այդ սրախօս պատասխանը եւ խիստ ձայնով հարցուց.

– Այդ նամակը ե՞րբ գրեց իշխանը, ո՞վ կար իւր քովը, նամակի գրութեան տեղը Դուին դրուած է:

– Այո՛, Տէր, Ռշտանեաց իշխանին հետ եւ իւր պալատն էին կաթողիկոսն եւ ուրիշ նախարարք, երբ Կամսարական իշխանն զիս փնտրել տուեր էր եւ ինձ յանձնեց ձեր տէրութեան տանիլ այս նամակը, եւ պատասխանը բերել:

Մուշեղի երեսը բոլորովին մթնեցաւ, եւ զսպեալ կիրքով ըսաւ.

– Դու միա՞յն եկար թէ ուրիշ մարդ էլ ընկեր ունիս:

– Կը տեսնէք, Տէր, թէ ես ինչչա՞փ ծերացեր եմ. Կամսարական իշխանը ինձ հետ երկու թիկնապահ էլ դրաւ:

– Ո՞ւր են այդ մարդիկը:

– Վարը քաղաքը թողի եւ ես միայն ելայ:

– Բայց պէտք է դիանալ, որ ես առանձին այդ նամակին պատասխան չեմ կրնալ տալ. պէտք է Համազասպ Մամիկոնեանի նաեւ հաղորդեմ եւ ըստ այնմ պատասխանեմ:

– Ենք մեզ ըսաւ թէ այդ նամակին պատասխանը Մամիկոնեանց նահապետին կը վերաբերի, եւ այդպէս նամակաւ պատասխանել խոստացաւ Կամսարական իշխանին, վասնզի ես հոս չեկած Համփու վրայ Խնուն հանդիպեցայ եւ նամակ մ՚էլ իրեն ունէի` տուի:

– Այս ի՞նչ կը նշանակէ, – ըսաւ դառնութեամբ իշխանը, – կաթողիկոս, զօրավար, նախարար միաբանէր են թուի թէ իմ անձիս դէմ, բարեկամական նամակի մը ձեւով փափագ կայ հին նահապետական դրութեան օրէնք եւ սովորութիւնդ վեր-վար ընելու, եւ այն միջոցին, որ ինձ նամակ մը կ'ուղարկեն, Համազասպայ նաեւ յուղարկել ի՜նչ ըսել է. կ'երեւայ թէ Մամիկոնեանս տան մէջ տարաձայնութիւն ձգելու կամք ունեն:

– Տէր իշխան, ես այդպիսի իմ մտացս կարողութենէ վեր խնղիրներու մէջ չեմ կարող մտնել, ինձ ինչ հրամայեցին ըսել` ըսի, ինչ հրամայեցին ընել` ըրի: Հիմա դուք եւս ինչ պատասխան որ հրամայէք տանիլ` կը տանիմ:

– Տէ՛, դու ի՞նչ բանի կը խառնուիս, մա՛րդ, քեզ հետ խօսողն ո՜վ է, ես ինքնիրենս կը խորհրդածեմ:

– Շատ բարի շատ իրաւացի է ձեր յանդիմանութիւնը, ներեցէք իմ միամտութեանս:

– Այդ աղջիկը քանի տարու կայ հիմա, եւ ի՞նչ նոր հրաշքով մէջտեղ ելեր է.

Զաւէն լուռ կեցաւ եւ գետին կը նայէր:

– Քեզ կ'ըսեմ, մա՛րդ, ինձ պատասխան չե՜ս տար:

– Կը ներէք, իշխան, ես կարծեցի թէ դուք ինքնիրեննիդ կը խորհրդածէք, եւ ուշադրութիւն չըրի ձեր հարցմունքին:

– Լաւ՜ մարդ ընտրէր են Կ'ամսարականք ինձ յուղարկելու:

Դարձեալ Զաւէն լուռ կեցաւ. իսկ Մուշեղ ոտք ելնելով եւ խիստ դէմքով ըսաւ.

– Դու գնա՛, հանգչէ դուրսը, եւ երբ յոգնութիւնդ առնուս, կարելի է աւելի շնորհքով խօսիս իշխանաց հետ:

Եւ այս զրուցելով` ինք սկսաւ վեր-վար շրջագայիլ սենեկին մէջ: Այս Կամսարականաց նամակը բոլոր իւր խորհուրդներն հիմն ի վեր կը տապալէր, վասնզի Բագրեւանդայ գաւառին մէկ մասը, որ Գրիգորի մահուամբ ապահով իրեն սեփականեալ կը կարծէր, հիմա կը տեսնէր, որ փոքրիկ աղջկան մը մէջտեղ ելնելու` կ'ուզէին իրմէ յափշտակել: Եթէ Կ'ամսարականք միայն լինէին խնդրոյն մէջ` պատրաստ էր իւր պատասխանը, բայց ժողով մը նախարարաց ի Դուին, ի գլուխ կաթողիկոսն եւ մանաւանդ Թէոդորոս Ռշտունի, որ խօսելէ աւելի գործել գիտէր, վտանգաւոր դրացի, որուն մէկ ձեռքը Բզնունեաց գաւառն ակը եւ միւսը Բաղէշ, այնպէս որ արեւելքի եւ հարաւոյ կողմեն իբրեւ թէ գրկած էր իւր Տարօնս երկիրը, իրեն սրտին միշտ երկիւղ եւ կասկած ազդած էին, իսկ հիմա կը տեսնէր նոյն Թէոդորոս Արծափաց պատերազմի յաղթութեամբ պսակեալ` Կամսարական Ներսէհ գործիք առած իւր ձեռքը` փոքրիկ աղջկան մը կեղակարծ իրաւունքը կը պահանջէր իրմէ: «Եւ ինչ խօլական եւ անտեղի իրաւունք որ հիմն չունի, կ'ըսէր ինքնիրեն, ո՜վ օրէնք գրած է, որ աղջկունք կարէնան նախարարական կալուած ժառանգել, ո՞ւր կ'երթայ աչս պէս նախարարութեանը նահապետական իրաւունքը: Բայց Համազասպ տկարամիտ մէկն է, կելնէ յիմարաբար հաւանութեան թուղթ մը կը գրէ փոխանակ բողոքելու, եւ Թէոդորոս կը հասնի իւր դիւական նպատակին Մամիկոնեանք տկարացնելով եւ բաժնելով Պէտք է շուտով տեսնեմ այդ տղան, այո, այդ մորուեղ տղան, որ չի մեծնար, եւ եթէ ձեռքեն չբռնեմ կ'երթայ, կը գլորի գահավէժէ ի գահավէժ, բարեբախտաբար որ չի նմանիր այդ յանձնապաստան երիտասարդ իշխանազանց, որ վստահ իւրեանց գիտութիւն, ոսմունք ըսած բաներուն, կը խօսի, կը վիճեն, այս տրամաբանութիւն է, այդ փիլիսոփայութիւն է, այն աստուածաբանութիւն է ըսելով, վարդապետի յատուկ ձանձրալի երկարաբանութեամբ: Այլ խրատի կը լսէ եւ կը յարդէ իւր Նահապետին հրամանները»:

Այս մտածությտմբք Մուշեղ բոլորովին մոռցեր էր այդ շիրակացի երիտասարդը եւ արաբացի նժոյգները: Նոյն վայրկենին նամակաւ սուրհանդակ կը հանէր ի Խնուն առ Համազասպ, որ դա շտապաւ, առանց պատասխանելու Կամսարականին: Եւ ինք, երբ քիչ մը հանգստացաւ եւ սկսաւ ցուրտ արիւնով խորհրդածել` զղջաց, որ Զաւէնի հետ խօսելուն կիրք յայտնէր էր, վասնզի ի բնէ խորամանկ եւ քինախնդիր մարդ լինելով, շատ քիչ կը հանդիպէր իրեն բարկանալ եւ յայտնել իր սիրտը, ուստի Զաւէնն հարցուց, եւ երբ իմացուցին թէ դնացեր իջեր էր քաղաք, խնդրակ հանեց ետեւեն, որ գայ:

Իսկ Զաւէն, որ Մուշեղի զօշաքաղութեան եւ նախատանաց առջեւ զայրոյթը հազիւ կրցեր էր զսպել, եւ մեծ ուրախութեամբ իւր ներկայութենեն հէոացեր, դուրս ելնելուն` չորս–չորս ոտք իջաւ սանդուխները, ձիուն վրայ նետուեցտաւ եւ հասաւ քաղաք: Իջեւանին առաջ, ուր թողէր էր իւր երկու թիկնապահները, երբ ձիեն կ'իջնէր` տեսաւ որ նոքա զուարթ եւ ուրախ կը խօսին մարդու մը հետ, զօր կը հրաւիրէին երթալ իրենց հետ ընթրելու, եւ մէկն ուրախութեամբ արբած

– Սուրբ Խա՜չ վկայ, որ քեզ հոստից յունայ չեմ թող տար, կ'ըսէր, դու մարտիրոս, դու խոստովանող ես Գազրիկ, դու առաջինն ես, որ կը տէ)սնեմ այդ անիծեալ աւազակաց ձեռքեն աստծով ազատ եալ, երթանք ընթրենք, մեր Զաւէն եղբայր իշխանին հետ անշուշտ կընթրէ այս գիշեր, երթանք, Մշոյ գիսուով զուարթանանք:

– Տղա՛ք, զիս թողէք, իմ իշխանիկս ինձ կսպասէ, ես` փառք տուի աստուծոյ, զաւակացս, ընտանեացս ողջ-առողջ ըլլալուն լուրը ձեզմէ իմանալով. բայց այն պատուական տղուն ինչպէ՞ս համարձակիմ, ի՞նչ բերնով ըսեմ թէ քու մայրդ, քոյրդ մեռէր են, մէկ փոքրիկ տղեկ մը միայն ազատէր է:

Ձիւնը, որ հեզիկ եւ խոշոր կ'ուգար նոյն միջոցին` վարագոյր մը եղած ծածկած էր Զաւէն եւ իւր ձին այս մարդկանց աչքեն, օտարականին խօսքերը Զաւէնի բոլոր ուշը զարթուցին եւ, առանք երկար խորհրդածութեան` սիրտը տրոփելով` ձեռքը նորա ուսին վրայ դնելով եւ բռնելով իբրեւ թէ չի փախչի, իւր հայրական ձայնով ըսաւ.

– Ռրդեա՛կ, զրուցէ՛, ո՞վ է քու իշխանիկն, պատուական տղան, որուն չես համարձակիր ըսելու թէ մայրը, քոյրը մեռէր են եւ փոքրիկ տղեկ մը միայն մնացեր է: Զրուցէ՛, ո՞վ է:

Իսկ Գազրիկ շփոթած` դարձաւ եւ Կանչելով Զաւէն ձեռքը պագաւ. իսկ սա առանց միտ դնելու այն յարգանաց, որ ամէն հայ երիտասարդ սովոր է մատուցանել ծերութեան`

– Զրուցէ՛, որդեակ, զրուցէ՛ այդ իշխանիդ անունը, – կրկնեց հրամայաբար:

– Գրիգոր Մամիկոնեան:

– Ո՞ւր է, ո՞ւր, այն զրուցէ՛:

– Վերը` հիւրանոցի սենեակը:

– Տէ՛, քալէ ցոյց տուր:

Ծերը կը վազեր սանդուխներէն վեր այնպէս որ երիտասարդներն հազիւ կը հասնէին իրեն, իսկ երբ դռան մօտեցաւ, եւ Գազրիկ «հոս» ըսաւ, ծերուն ուրախ երեսը մթագնեց, վայրկեան մը Գազրիկի թեւէն բռնեց, արգիլեց դուռը բանալու. – կը մտածէր, այո, այն կը մտածէր ինչ որ քիչ մը առաջ Գազրիկ զրուցէր էր. «մայր մը, քոյր մը մեռէր են»:

Բայց ինչ որ արգիլեց ուրիշին` չի կրցաւ արգիլել իւր սրտին, բացաւ դուռը եւ մտաւ: Քառակուսի սենեակ մ՚էր լուսամուտը երդիկեն. դռան անմիջապէս դիմացը վառարան մը իւր գեղեցիկ բոցով խուցին աղքատիկ վիճակը կը լուսաւորէր եւ կը զուարթացնէր. վառարանին երկու կողմը տախտակամած, վրան քանի մը կապերտ, ձիոց թամբք եւ տապճւակք, կաշեայ մախաղք եւ զէնք, ահա սենեակը, ուր նստած էր Գրիգոր եւ տխուր կը մտածէր: Երբ դուռը բացուեցաւ եւ ինք տեսաւ Զաւէնի կերպարանքը, որ չորս տարուան միջոցին քիչ մը աւելի ճերմկեր էր միայն` վայրկենին ճանչեց, «Զաւէն հայրիկ» ըսաւ եւ ցատկեց ուրախութեամբ վիզը փաթթուեցաւ, իսկ Զաւէն` «Ոհ, իմ իշխանիկս, աստուած քեզ պահէ» կ'ըսէր եւ աչքեբեն արտասուք կը հոսէր: Երբ առաջին վայրկենին յուզմունքն անցան,

– Զրուցէ՛, Զաւէն հայրիկ, ի՞նչ եղան իմ մայրս, քոյրերս…

Չե՞ս խօսիր, ո՜հ ամէնքն էլ, ամէնքն էլ մեռան, ո՜վ աստուած իմ, – ըսաւ Գրիգոր եւ նստաւ տախտակին վրայ ու ձեռքը ճակտին տարաւ:

– Ոչ ամէնքն էլ, իշխանիկս, աստուած Արփենին քեզ պահեց, ինչպէս զքեզ իրեն:

Հեկեկանաց խղդուկ ձայն մը ու «մայր իմ, մայր իմ… ո՜վ սիրելի մայրս… ո՜վ հրեշտակս» բառերը միայն կը լսուէին երբեմն, եւ չորս հոգուոյ շնչառութիւնը կարծես դադրած էր եւ լուռ այս որդիական ողբոց առջեւ. կրակը կը ճարճատէր, ոչինչ ուրիշ շշունջ չէր լսուէր սենեկին մէջ: Հեկեկանքը կ'ընդմիջէին երբեմն տխուր լռութիւն կը տիրէր, որու դառն հեկեկանք եւ հեծութիւն կը յաջորդէին դարձեալ: Գրեթէ ժամ մը այս վիճակը տեւեց եւ Զաւէնի օրինակին հետեւելով ամէնքը լռութեամբ յարգեցին նորա ողբը, մինչեւ ելաւ Գրիգոր ջուր ուզեց, խմեց, լուացուեցաւ: Դառնալով Զաւէնի`

– Զաւէն հայրիկ, – ըսաւ, – չորս տարի է կ'երեւակայէի, կը գուշակէի թէ այս սրտիս ամենադառն գոյժը պիտի լսեմ, բայց այնչափ տկար է մարդկային սիրտը, որ շատ անգամ ինքզինքիս յոյս կ'ուտայի եւ զիս կը խաբէի… ո՞ւր է հիմա Արփենին, լաւ՞ է, առո՞ղջ է…

– Փա՜ռք աստուծոյ առողջ է եւ կայտառ, եւ ինչպէ՜ս գեղեցիկ, եւ ինչպէ՜ս խելացի, եւ ինչպէ՜ս…

– Ո՞ւր է հիմա:

– Մաղասբերդ, մօրաքրոջ` Մամեր տիկնոջ քով է, եւ քեզ կսպասէ:

– Ին՞ձ կսպասե… յոյս ունէի՞ք դուք իմ դարձիս, զիս ո՞ղջ գիտէիք:

– Ուրիշներն երբ զքեզ մեռած կը համարէին` ես կը հաւտայի միշտ թէ քու ողջ դարձդ պիտի տեսնեմ, բայց կը յուսայի քեզ հետ տեսնել Սուրէն իշխանը, միատեղ չէի՞ք:

– Միատեղ էինք, բայց ճամփան զատուեցանք ակամա… երկայն պատմութիւն:

– Այո, պէտք է երկայն խօսինք, իշխանիկս. թշուառ եւ սգալից պատմութեանց յուսանք աստուած վերջ տա, եւ ուրախ պատմութիւնք յաջորդեն, վասնզի այս քանի տարիներ են…

Այս միջոցին սենեակին դուռը բացուեցաւ, եւ վանապետը ներս նայելով դուրսը կեցողներուն` «Ահա հոս են փնտրուած մարդիկդ», – ըսաւ եւ գնաց:

Երկու թիկնապահք Մամիկոնեան իշխանին ներս մտան, եւ ողջունելով զզաւէն, «իշխանը քեզ կուզէ, Զաւէն եղբայր», – ըսին:

– Շատ բարի, ժամանակն արդէն ուշ է, վաղն առաւօտ կանուխ կ'ուգամ:

– Մեզ այս իրիկուան համար պատուիրել:

– Իմ յարգանաց ողջոյններս խնդրեմ իրեն մատուցանել. այս երեկոյ ծերութեանս ներողութիւն շնորհէի վաղվնէ վերջ եթէ հաճի բոլորովին իրեն հիւր կը լինիմ:

Մարդիկը քիչ մը մտածեցին, ողջունեցին եւ գնացին դժգոհ:

– Հօրեղբօրդ հետ տեսնուեցա՞ր, իշխան, – հարցուց ծեր զինուորը:

– Այո, Զաւէն հայրիկ, միայն առանց զիս յայտնելու:

– Այդ կ'իմանամ, – ըսաւ ծերը ժպտելով, – ի՞նչ մտածեցիր:

– Այն որոշեցի, որ ժամ առաջ հեռանամ Տարոնոյ:

– Ապրի՜ս իշխանիկս, ես միշտ կ'ըսէի թէ դու շատ խելօք ես: Ուրեմն հիմա կ'ընթրենք, կը հեծնենք ճամփայ կ'ելնենք:

– Այ՞ս գիշեր, – հարցուց Գրիգոր զարմանքով:

– Այո, իշխանիկս, պապենական առակը «Աղուէսի շուքին տակ չի պառկիլ» կը պատուիրէ: – Տղա՛ք, դուք ելէք, մեզ ընթրիք պատրաստեցէք, շուտով ձիերան գարին կ'ախեցէք:

Տղաքը ելան, եւ երկուքը միայն մնացին:

– Բայց ինչո՞ւ այդչափ շտապենք, հայրիկ:

– Քու հօրեղբայրդ է` բայց շատ օձ է, իշխանիկս: Ես զինք լաւ կը ճանչեմ: Քիչ մը ձիւնի նեղութիւն կը քաշենք երկու ժամի չափ, բայց աւելի ապահով եւ հանգիստ կ'երթանք` Առաքելոց վանքը այս գիշեր կ'անցնենք, եւ վաղն առաւօտ ի՛նչ ճամփայ բռնելիս կը մտածենք:

– Շատ բարի:

Շուտ մը ելան. խորովածը պատրաստ էր, Տարօնս գինին գերագոյն եւ առատ: Կերան կը շտացան. երբ ձիերը կը թամբէին, Գրիգոր հրամայեց:

– Գազրիկ, երրորդ արաբացի նժոյգը Զաւէն եղբօր համար թամբել տուր, եւ բեռ եթէ կայ նոր ձիուն վրայ դնել:

Հանդարտ ձիւնաբեր օդ մ՚էր, Զաւէն, որ Հայաստան ամբողջ իւր տան պէս կը ճանչեր, առջեւեն կը ձգէր ձին, մինչ որ Առաքելոց վանք հասան: Վանահայրը, որ ծերուն հին բարեկամն էր, մեծ սիրով զիրենք րնդունեց եւ այն պիշեր Գրիգոր Զաւէնի հետ ձմեռուան երկայն պիշերն անցուց պատմելով իւր պատմութիւնը եւ լսելով իւր ընտանեաց դժբախտութիւնը. հազիւ թէ առաւօտեան դէմ անկողին մտան մեր այս բարեկամք:

ԳԼՈՒԽ Ի

Մուշեղի սիրտը թէեւ նեղացած էր Զաւէնի իւր հրաւէրը չընդունելուն վրայ, բայց ձայն չի հանեց, ինք կը սպասէր, որ գայ առաւօտուն, կը սպասէր նաեւ այդ շիրակացի երիտասարդին, որու նժոյգները յիշեց, բայց նա եւս չերեւցաւ, ձիւնը երբեմն կ'ուգար, երբեմն կը դադրէր: Համազասպ արդեօք կ'ուգա՞ր, կը հարցնէր ինքնիրեն, եւ ահա իւր պատուհաններէն դաշտին հիւսիսային կողմի ճամփան ճերմակ ձիւնին վրայ տեսաւ սեւութիւն մը որ երբեմն փայլ կառնուր. զինեալ մարդիկ կ'ուգային, ուրեմն Համազասպ էր: Իսկ Զաւէն` կէսօր էր եւ չէր երեւար, մարդ ղրկեց իջեւան, որ իմանան. վանահայրը պատասխանեց թէ` իւր հիւրերը առանց ձիւնին նայելու, որ բաւական առատութեամբ կ'ուգար, գիշերով թողէր Սուրբ Կարապետ գնացեր են:

Կասկածոտ մարդ` ինչպէս ամէն խորամանկ` չէր սիրէր Զաւէն առջի տեսած օրէն, իւր եղբօր Դաւթի ժամանակեն, եւ խէթիւ կը նայէր միշտ իրեն. ուստի հիմա, գիշերով անհետանալն `այզ շիրակացուոյն հետ տեսակ-տեսակ կասկածներ տվփն. խումբ մը թիկնապահաց հրամայեց, որ երթան Ս. Կարապետ եւ դարձնեն բերեն զամենքը քաղցրութեամբ կամ բռնութեամբ:

Նոյն միջոցին Համազասպ իշխանը երեւցաւ. ծանրագլուխ երիտասարդ մ՚էր սա, ազնիւ, հանդարտ եւ քաղցր կերպ ունէր, իւր ժամանակին ոչ միայն ուսումնասէր, այլեւ ուսումնականը կը սեպուէր: Հայրենի հնաւանդ սովորութեանց հնազանդ եւ պատկառ, թէպէտ ակամայ` շատ անգամ Մուշեղի տեղի եւ անիրաւ հրամանաց նաեւ կը հնազանդէր: Թէպէտ իւր այս հպատակութիւնը ոմանք շահասիրութեան կ'ուտային, վասնզի Մուշեղ ժառանգ չունէր եւ յամառ մարդ էր եար կարծեաց վրայ:

Սիրով ընդունեց զինք Մամիկոնեանց նախարարը, եւ բնականաբար առաջին հարցմունքն այն եղաւ թէ ի՞նչ կը պարունակէր Կամսարականաց կողմեն եկած նամակը, երբ իմացաւ թէ գրեթէ նոյն իմաստն ունէր

– Ի՞նչ պատասխան տւքփր, – հարցուց:

– Դեռ պատասխան չի տուի, վասնզի ուզեցի հարցնել` խնդիրն աւելի ձեզ պատկանելով, որ գլուխ էք Մամիկոնեանց տան:

Այս պատասխանը զուարթութեամբ լցուց զմուշեղ, իւր իրաւունքներն կը յարգէր Համազասպ:

– Բայց ի՞նչ կարծիք ունիս այս առաջարկութեան վրայ, ի՞նչ պատասխան կարծես որ պէտք է տանք: Երկրի մը կառավարութիւն կանանց յանձնել կարելի՞ է, – հարցուց Մուշեղ:

– Խնդիրը եթէ այդպէս առն ունք, կանանց իրաւունք կ'ուտանք, վասնզի մենէ առաջ եւ մեր օրով կը տեսնենք նախարարաց այրի կանայք, որ տարիներով բացարձակ իշխանութիւն կը վարեն մինչեւ իրենց զաւակաց մեծնալր: Սիւնեաց երկիրը հարիւր տարուան միջոցի մէջ երեսուն տարի կանանց ձեռոք կառավարուէր է Սահաթայ եւ Բիւրեղ տիկնանց օրով, եւ բնակիչք աւելի գոհ եղեր են շատ անգամ նոցայ կառավարութեամբ: Բայց խնդիրը հոն է թէ կանայք իրաւունք ունի՞ն նախարարական իշխանութիւն ժառանգելու, հայրենի ժառանզութենեն արտ մը, ագարակ մը, տուն, պալատ կրնան ունենալ, բայց կալուածական իշխանութեան օրինակ չի կայ Հայաստանի մէջ:

– Ահա պատասխանը, որ ես կ'ուզեմ ընել այդ մարդկանց, որ առանց ամաչելու այդպիսի առաջարկութիւն կ'ընեն մեզ:

– Միայն պէտք է խորհրդածէք, Տէր, որ այդ առաջարկութիւն հր կաթողիկոս, մարզպան եւ նախարարաց ժողովս մը հաւանութեամբ կը լինի:

– Այդ է, որ զիս կը զայրացնէ: Վասնզի կը տեսնեմ, որ կաթողիկոս եւ նախարար մարդու մը քմահաճույից կը ծառայեն ստրկաբար: Եւ այդ մարդը` այդ Թէոդորոս, դուք չէք ճանչեր եւ ես կը ճանչեմ ու կը գուշակ եմ: Տղայ էինք Տիզբոն արքայից արքայի դուռը, երբ սա էլ եկաւ, անհանդարտ, կռուասէր, բռնաւոր, կամակոր, ամէնուն կուղէր իշխել, այն տարիքին ցոյց կ'ուտար թէ ինչ էին իւր բոլոր դիտաւորութիւնքը, որ այսօր համարձակ կուզեր ի գործ դնել, տկարներուն պաշտպան հանդիսանալ եւ նոցայ օգնութեամբ հզօրներուն գլուխը ջախջախել: Իրեն հոգ չեն հայրենի օրէնք, հնաւանդ սովորութիւնք եւ կանոնք, ամէն բան կարհամարհէ, առաթուր կը կոխէ իւր նպատակին հասնելու համար: Ի՜նչ էր Ռշտունեաց գաւառը, երբ ժառանգեց հօր իշխանութիւնը. փոքրիկ վիճակ մը. – ի՞նչ դարձաւ այսօր. ահագին նահանգ մը: Վասպուրականի մէջ Արծրունեաց արծիւը սմքէր, թռիչքը սանձուէր է: Ռշտունեաց բազէն թեւերը կը տարածէ եւ կը խոյանայ: Բզնունեանց երկրին տէր եղաւ: Բաղէշ իւր ամրութիւնն է. Աղթամարայ ծովուն բացարձակ տէր եղաւ. Խորխոռունիք իւր ամենախոնարհ ծառայքն են դարձեր: Մոկացիք եւ մենք միայն ազատ ենք մնացեր իւր ազդեցութենեն: Հեռաւորներու` Վրաց եւ Աղուանից, Սիւնեաց դաշնակից, մերձաւորներու բռնաբարիչ, Հայաստան այնպիսի փառասէր, յանդուգն մարդ մը չի տեսաւ Վասակ Սիւնիեն ի վեր: Թագաւորել միմիայն երազն է այդ մարդուն: Կինն էլ իրեն յարմար, տուն նստել չգիտէ, քաղքէ քաղաք կը շրջագայի աղջկութենեն որսորդութեան սովոր կին, քաղաքներ, վիճակներ որսալու կ'աշխատի, չա՛ր օրինակ ամէն իշխանազն կանանց, որ վաղը պիտի ելնեն իշխանութիւնը բաժնելու իրենց էրկանց հետ, եւ ամէն տուն ապստամբութեան եւ խռովութեան բոյն պիտի դառնայ: Այդ կնոջ բանսարկութեամբ, խառնակչութեամբ րզնունեաց գաւառին տէր դարձան Ռշտունիք. երկու-երէք իշխանք խաղաղութեամբ կը տիրէին հրկրին, այդ կինը առանց երեւալու, առանց տեսնուելու մին միւսի հետ ձգեց: Ճիշտ այն ժամանակին, երբ ես զբաղած էի Հաշտենից գաւառի գործերու հետ, իշխանը հիւսիսականաց դէմ էր գնացեր: Ենք կին` առանց ամաչելու եկաւ Դատուան նստաւ արքայօրէն ճոխութեամբ, ատեան կապեց, ամբաստանութիւնք հնարեց, իշխան մարդիկ զատել, դատապարտել տուաւ, ինք առերեսս ներկա չի գտնուելով` իբրեւ թէ բանի մը չի խառնուեցաւ, եւ միայն վճիռն ի գործ դրաւ. մէկը Բաղէշու բերդը փակեց իբրեւ մահապարտ դատապարտեալ, միւսը` որու յանցանքը մեզի բողոք ըրած լինիլն էր, անբնակ կղզի մը դնել տուաւ ընտանեօք եւ երկիրներն գրաւեց. միայն Գարեգին Բզնունի, որ ոչխարի պէս ապուշ մէկն էր, թողուց երկրին մէջ, եւ դարձեալ ապահով չի համարելով Ռշտունեաց իշխանութիւնը` իյրտուիլակ բերաւ հաստատեց ծովան եզերքը այդ դաժան ծերը, Ատոմ Շահունին: Իսկ ինք` միշտ զբաղած է. ահա երրորդ կաթողիկոսն է, որ կը դնէ, միշտ նախարարաց ժողով կը հնարէ Դուին, եւ ժողովին մէջ ինք կը խօսի, ինք կը գործէ. համարինք թէ զինուոր է, զինուորութեան վրայ վիճի եւ վճռէ, իշխան է կառավարութենէ կը հասկնայ իրաւունք ունենա հրամայելու, բայց ի՜նչ ընենք, որ վարդապետ, եպիսկոպոս, կաթողիկոս կը լռեցնէ, գլխնոայ աստուածաբան կը դառնա: Գիտեմ, իր փափագը միշտ ան եղած է, որ հաստատ ժողով մը կազմէ նախարարաց ի Դուին, եւ այդ ժողովքին զօրութեամբ իշխէ բոլոր Հայաստանի, բայց Մուշեղ դեռ կենդանի է:

Համազասպ լուռ մտիկ կ'ընէր այս խօսակցութիւնը, թէպէտ լաւ դիտէր թշնամիք, որ իրար կ'ատեն երբեք արդար չեն կրնար լինիլ իրենց դատողութեանզ մէջ: Ուստի նստաւ, Մուշեղի բերնեն երկայն պատասխան գրեց Կամսարական իշխանի նամակին, մերժելով կանանց ամէն ժառանգական իրաւունք գաւառաց վրայ, հազիւ թէ ընդունելով Դաւթի իւր եղբօրորդուոյն իրաւունքը հայրենի բնակարանին վրայ, որ էր Վարդանաբերդ: Այս նամակը Համազասպայ ձեռոք գրեալ` Մուշեղի կնքով վաւերացեալ, երբ կը սպասէին Զաւէնի Ս. Կարապետէ վերադարձին, որ յանձնեն եւ երթա, ահա թուղթ մը բերին Մուշեղի սպասաւորք, որ շինական մը աւէր եւ գնացեր էր: Իշխանը չի բացած` տուաւ Համազասպայ, որ կարդայ, եւ նա սկսաւ կարդալ.

«Մեծազօր իշխանիդ Մուշեղի, Մամիկոնէից Տեառն խնդալ. ուրախալիր լուր կը հաղորդեմ. ձեր եղբօրորդուոյն Գրիգորի յաջողութեամբ դարձն ի գերութենէ. իմ պաշտօնս վերջ կառնու բնականաբար ինչպէս ձեր պատասխանն առ Կամսարական իշխան` նորա գալստեամբ: Ձեր բարձր տէրութեան խոնարհ ծառայ` Զաւէն Կ'աղզուանեցի»:

– Ոչ թուական եւ ոչ տեղի, քաղաքի կամ շէնի, միայն կնիք «Յիսուս Քրիստոսի ծառայ Չաւեն», ըսաւ Համազասպ գլուխը վեր առնելով:

– Խաբէութիւն կայ այս բանիս մէջ, – զրուցեց Մուշեղ, – երբ տեսան թէ ես պիտի չընդունեմ աղջկան մը երեւակայալ իրաւունք` այս դաւը պատրաստեցին:

– Բայց… – կ'ըսէր Համազասպ զիրը լաւ մը զննելով, – ես կը յիշեմ Գրիգորի գիրն, այս նորա գրին բոլորովին կը նմանի:

Շուտով գնացէք, – կը հրամայէր Մուշեղ սպասաւորաց, – ո՛վ որ այդ շինականը դտնէ, ինձմէ պարզն կը ստանայ:

Ծառայք դուրս թափեցան եւ ժամ մը չանցած` ահա տրեխաւոր խեղճուկ գիւղացի մը կանգնեցուցին Մուշեղի առաջ:

– Դո՞ւ էիր,որ այս թուղթը բերիր, – հարցուց Մուշեղ խստութեամբ:

– Այո, տէր:

– Ո՞վ տուաւ քեզ այդ թուղթը:

– Ալեւոր հեծեալ զինուոր մը:

– Ո՞ւր տուաւ քեզ այդ թուղթը:

– Արքունի ճանապարհին վրայ: Ես նորաշէնէ ելած` Առաքելոց վանքին մօտ տեսայ զիրենք. հինգ ձիաւոր էին. ծերը ինձ տուաւ թուղթր, որ բերեմ ձեզ, երիտասարդ մը, որ շատ լաւ ձի ունէր` ինձ ոսկի մը տուաւ:

– Տեսնեմ ոսկին:

– Ահա, – ըսաւ գեղացին եւ շուտ մը շորերու փաթոյթէ հանեց տուաւ իշխանին:

– Սասանեաց ոսկի մը, – ըսաւ Մուշեղ նայեւեն վերջ եւ նետելով դարձուց շինականին: – Ո՞ր կողմ գնացին:

– Դէպի Բաղէշ կ'երթային:

– Ինչպէ՞ս մարդ էր երիտասարդը:

– Քսան-քսաներկու տարու, քիչ մորուոք, քաղցր եւ գեղեցիկ աչքերով տղամարդ էր:

– Լաւ՛, իմացայ. եւ իշխանը ձեռոք ըրաւ, որ երթայ:

Երբ գիւղացին դուրս ելաւ ոսկին զետեղելով գրպանին մէջ, Մուշեղ երկար մտածութեան թաղուեցաւ, միտքը կը բերէր արաբացի ձիերու տէր երիտասարդը, նորա քաղցր ու գեղեցիկ աչքերը, տարիքը, դեռաբոյս միրուքը, եւ Համազասպայ ըսելը, թէ նամակին գիրը Գրիգորի գրին կը նմանէր: Այն նաեւ կը խորհրդածէր թէ Սուրբ Կարապետ երթալու խօսք ըրած էին այդ մարդիկր, եւ փոխանակ հիւսիս երթալու հարաւ կ'էրթային: Ինչպէ՜ս նոյն գիշերը իւր յուղարկած խումբը դառնալով լուր բերին, թէ այնպիսի մարդիկ չէին եկած վանք:

– Բայց ինչո՞ւ Բաղէշ կ'երթային: – Զաւէն այնպէս որոշեց, որպէսզի եթէ Մուշեղ կասկածի իրենց փախստեան վրայ եւ խնդրակ հանէ, իրենք հակառակ ճամփով Ռշտունեաց իշխանութեան երկիրն արդէն հասած լինին. ինչպէս եւ եղաւ: Նոյն գիշերը մտան Բաղէշ հանգիստ: եւ զուարթ` ինչչափ որ դառն յիշատակներ կը ներէին Գրիգորի զուարթ լինիր Զաւէնի խորհուրդը այն էր, որ մինչեւ Ռշտունեաց Ոստանը հասնէին չի յայտնէ մարդու Գրիգորի էութիւնը. այս նաեւ Գրիգորի փափագն էր, որ մայրը կ'որսնցնելեն վերջը` իւր բոլոր սիրտր Թենիի վրայ դարձուցեր էր եւ չի համարձակելով ումէք յայտնել իւր սէրը` անձամբ կուզեր երթալ տեղեկանալ: Ուստի այն գիշեր Բաղէշ անցնելեն վերջ` երկրորդ առաւօտուն ելան ճամփայ ուղղուելով դէպ Ոստան: Քանի՛ կը մօտենար Գրիգոր իւր նպատակին` երկիւղը սրտին կը տիրէր, նախանձը, որ միգուցէ՛ Թենի իրմէ յուսահատ ուրիշի մը իւր սիրտր տուած լինի` զինքը կ'ուտէր:

Հինգ օր ուղեղնացութենէ վերջ մտան Ոստան: Թէոդորոս հոն չէր. ձմեռային դահլիճը զիրենք տարին սպասաւորք եւ ահա մեր հին բարեկամր Յուսիկ եկաւ ողջունելու հիւրերը եւ տեղեկանալու իրենց որպիսութեան վրայ: Գրիգորի մթագոյն հագուստները, իւր դեռաբոյս միրուքը բաւական էին, որ Յուսիկ չյիշէ երիտասարդը. ուստի երբ իմացաւ թէ Գրիգոր Մամիկոնեան զերութենէ ազատ եալ եկեր է, գնաց Ռշտունեաց Տիկնոջ իմացնելու:

Բոլոր պալատը շուտ մը տարածուեցաւ այդ գալստեան համբաւը, Սէթայ շատ ազնիւ եւ քաղցր ընդունելութիւն ըրաւ Գրիգորի, երբ մօրը խօսքը բացուեցաւ եւ Գրիգոր արտասուքը կը ջանար սանձելու, ինք նաեւ փղձկելով, «Որդեակ Գրիգոր, – ըսաւ, – արտասուքէ մ՚ամաչէր, ամէն քարէ, ապառաժէ սիրտ ունեցող անզգաները մի՛ կարծէր թէ քաջասիրտ կը լինին, ահա՛ մեր Յուսիկը, աշխարհք ջարդուկոտոր որ լինի կաթիլ մը արցունք չունի, բայց մերկ սուր մը տեսնելուն ձեռքն ու ոտքը կը դողա»:

Տիկինը խօսքը փոխելու եւ միանգամայն տեղեկանալու համար սկսաւ հարցնել նորա գերութեան կեանքին համար, երբ Թենի ներս մտաւ` իւր տասնեօթ տարիներու գեղեցկութեամբ: Գրիգորի աչքերը շլացան. Թենի աճել էր` եւ իւր գեղեցկութիւնը նոյնպէս հետն էր աճել, այլայլութիւնը, փափուկ, թեթեւ կարմրութիւն մը թերեր իր երեսին, եւ իր լուսալիր աչքերը ուրախութեան եւ միանգամայն սպասող ու յուսահատ տխրութեան կնիքը կը կրէին: Մտքի արագութեամբ բաղդատութիւն ըրաւ խեղճ երիտասարդը իւր արաբական արեւեն, խորշակեն, սառնաշունչ քամիներէն այրած երեսին, իւր դժնդակ գերութենէ, ճանապարհորդութեանց, սրտադողներէ, վտանգներէ հալած մաշած մարմնոյն, եւ իւր անձը շատ ստորին գտնելով ամպ մը աչքերը պատեց: Բայց երբ Ռշտունեաց Օրիորդը եկաւ ձեռքեն բռնեց, եւ բաւական միջոց ժամանակի հետը խօսելով` զայն սղմեց, քաջալերուեցաւ եւ Տիկնոջ հարցմունքին պատասխանելով նկարագիրն ըրաւ չորս տարուան կենաց, որ կարելի էր զրուցել տանջանաց: Տեսաւ Թենի, որ գաղտնի աչքերը կը սրբէր, եւ երբ գերութենէ ազատեալ արաբացի խումբերու հետ իրենք երեք` տասնի-քսանի դէմ նկարագիրն էլ ըրաւ` կը տեսնէր Թենիի կերպարանքին այլայլութիւնը եւ երբ Եփրատէ անցնիլ ու կատարեալ ազատութիւն գտնելը պատմեց` տեսաւ նորա ուրախութիւնը, սիրտ առաւ, եւ յուսոյ համոզմունք մը եկաւ սրտին, թէ Օրիորդը զինք կը սիրէր դեռ:

Բայց միւս կողմեն Սէթայ նաեւ սրատես աչքեր ունէր: Այդ առաջին անգամ նշմարեց` եթէ ոչ սէր իւր աղջկան եւ երիտասարդին մէջ. գոնէ համակրութիւն: Եւ այս համակրութեան ինք հակառակ չէր, վասնզի Գրիգորի արժէքը թեթեւ կերպով չէր դատեր, այլ կը նայէր վայելուչ եւ համեմատ հասակին հետ դիմաց գեղեցկութեան, որու վրայ օդոց խստութիւնը թոյլ հարուածով անցէր եւ առնացի կորով բերելով` կանացի մեղկութեան ստուեր չէր թողէր: Նոյնպէս դիտեց եւ կշռեց նորա մտաւոր կարողութիւնը, որովհետեւ բոլոր այդ պատմութեան մէջ Սուրէնի արժանաւոր գովութիւնները տալով` երիտասարդը երբեք իւր անձին պարծանքի փայլ չի տուաւ: – Իսկ ուրացութեան մասը Գրիգորը լռութեամբ անցաւ, վասնզի այդ, որ իւր սրտին վրայ կը ծանրանար` հազիւ թէ առանձին քահանայի մը խոստովանելու քաջութիւնը կը զգար, իսկ բազմութեան մէջ աշխարհաքարոզ լինիլ կ'արողութենեն վեր էր:

Թէպէտ Գրիգոր Թենիի սիրոյն վրայ սկսաւ յուսալ թէպէտ Սէթայի համակրութիւնը կը տեսնէր, որ իր վրայ մօր խնամք կը ցրցնէր, բայց դժբախտութեան բովուց մէջ փորձեալ` հազիւ թէ հասակին գարունքը ոտք դրած հայր, մայր, քոյր, ազատութիւն, ստացուածք, իշխանութիւն, վերջապէս ամէն բան իրարու վրայ կորուսած` եւ որ աւելին է իւր ամենամերձ համասէրունդ ազգականները տեսնելով, որ իւր մահուանը կը փափագէին եւ իւր կենդանութեանը զիրենք թշնամի նկատելով պարտաւոր եալ էր փախստեամբ իրենցմէ հեռանալ, շրջահայեաց կը մտածէր թէ միգուցէ՛ խաբուի` աղջկան եւ մօր կարեկցութիւնն ու գութը սիրոյ փոխանակ առնելով. ուստի յուսոյ եւ երկիւղի մէջ տատանեալ սիրտը կը ծփար, եւ դիպող ժամուն կը սպասէր Թենին առանձին տեսնելու: Բայց ամառուան եղանակին մէջ չէինք: Ոչ պարտէզ կար, ոչ ծաղկոց, ոչ ծովու հանդարտ գեղեցկութիւն, ոչ լուսնի քաղցր նշոյլ, բոլոր յոյսը գրքատան վրայ էր, ուր թերեւս կարելի լինէր առանձին տեսութիւն մը ունենալ:

Երեկոյին ընթրեցին. Զաւէն այս եղերգին բոլոր պատմութիւնը, որուն ինք ականատես էր եւ որ իրեն կը վերաբերէր պատմեց պարզութեամբ եւ ամէնքը արտասուքով լսեցին. Յուսիկ նաեւ հետաքրքրութեամբ ուշ կը դնէր ամէն պարագայից. եւ երբ կ'էս-գիշէր եղաւ եւ Գրիգոր իրենց ի Տարոնոյ խոհեմութեամբ հեռանալը պատմեց ու լռութիւն յաջորդեց` Ռշտունեաց Տիկինը կանգնեցաւ, եւ ամէնքը ոտթ ելան. «Ժամանակն ուշ է, որդեակ Գրիգոր, – ըսաւ մօտենալով, – մենք մոռցանք քու ճամփորդութեան յոգնութիւնդ յանգիր այս գիշեր, վաղր եւ ձմեռուան մնացորդն ունինք տեսնուելու համար: Իշխանը քանի մը օրէն կ'ուգայ, կ'իմանայ քեզ դէմ եղած անիրաւութիւնքը, իւր արդար հոգին չի կրնար հանդուրժել զրկանաց. անտարակոյս իւր բոլոր կարողութեամբ իրաւունքդ պիտի պաշտպանէ, եւ քու բոլոր քաշած նեղութիւնքդ ժամանակը պիտի մոռցնէ: Ես շատ ուրախ եմ, որ հօրեղբօրդ անիրաւութիւնը Ռշտունեաց հովանուոյն դիմելու քեզ բերաւ, դու իմ սիրելի եւ սուրբ բարեկամուհուոյս զաւակն ես, մի՛ զարմանար, եթէ մօր մը սիրտ զգամ քեզ համար, եւ կը փափագիմ, որ այս վիշտերուդ երջանիկ օրեր փոխանակեն»:

Այս քաղցր խօսքերուն Գրիգոր իշխանուհուոյն ձեռքը միայն պագնելով պատասխանեց: Երբ նա Օրիորդին հետ իւր սենեակները քաշուեցաւ, Յուսիկ տարաւ զգրիգոր եւ Զաւէն իրենց համար պատրաստեալ սենեակները, ուր չորս տարվնէ վերջ Գրիգոր կը գտնէր փետրալից անկողին, գիշերային զգեստներ եւ իշխանական կենաց ամէն դիւրութիւն, որ Վարդանայ բերդի վերջին երեկոյեն ի վեր բոլորովին մոռցեր էր: Բայց Գրիգոր չի մոռցաւ զգազրիկ` իւր գերութեան եւ ճամփու ընկերը, Յուսիկի հետ գնաց զինք տեսաւ, որ թիկնապահաց հետ հանգիստ կը խորդար, եւ նորա մասնաւոր խնամող յանձնեց պատուական մարդը, ու գնաց մտաւ իւր խուցը:

ԳԼՈՒԽ ԻԱ

Առաւօտուն երբ արթնցաւ Գրիգոր, ձմեռուան արեւու ճառագայթները սենեկին պատուհանները կը լուսաւորէին. Աղթամարայ ծովակը կը փալփլէր, բնութիւնը կենդանութիւն էր առէր: Շուտ մը ելաւ, եւ երբ հագուելու եղաւ զարմանքով տեսաւ, որ իւր տխուր զգեստներն անհետացեր եւ տեղը իշխանազնի մը վայել զգեստներ դրուած էին:

Յայտնի էր, թէ Սէթայ չէր կ'ամեցէր, որ իր հիւրը ստորին վիճակի մարդկանց զգեստներով երեւա, ուստի հագուեցաւ եւ բնական գաղտնի գոհութեամբ նաեւ, վասնզի սիրահար երիտասարդ ինչչա՛փ փիլիսոփայ որ լինէր` Թենիի վայելուչ երեւելի կը փափագէր:

Բայց երբ դահլիճը մտաւ` զարմանքով մնաց, իշխանուհուոյն քով նստած էր Ատոմ Շահունի եւ նոցայ քով Թենի: Գրիգոր որ ամենխին տեղեկութիւն չունէր ծեր զօրավարին եւ Ռշտունեաց Օրիորդին մտերմութեան եւ չէր կրնար ըմբռնել այդպիսի ընտանութիւն վասնզի դաժան ծերուն երկայն, չոր եւ դեղնած մատներուն մէջ կորած կը տեսնէր աղջկան փափուկ ձեռքը, եւ ինչչա՛փ պիտի զարմանար եթէ մէկն ականջեն գար ըսէր թէ` «Այդ ահարկու ծերը միայն գիտէր իրենց սիրոյն գաղտնիքը»: Բայց առանց յայտնի ընելու իւր զարմանքը` ողջունեց յարգանօք, գլուխը վեր առնելով`

– Զօրավար, – ըսաւ, – կը ճանչե՞ս Մամիկոնեան Գրիգոր իշխանը, Դաւթի որդին:

Ատոմ` րոպէ մը զննելեն վերջ` իւր քաղցր ձայնով`

– Տղա՛յ, – ըսաւ, – դու Սարեակի պատերազմին չէի՞ր Կամսարական Սուրէնի հետ:

– Այո, զօրավար:

– Ես քեզ կը յիշեմ, դու լաւ կը ռուեցար կարիքիդ համեմատ: Այս գովութիւնն ընելէ վերջ` վայրկեան մը կեցաւ ծերը` եւ

Թենիին դառնալով, աւելցուց.

– Լաւ՛ տղայ է:

Գրիգոր Հազիւ կրցաւ այս վճռին վրայ իւր ծիծաղը սանձել վասնզի այն իւր առաջին արշաւանաց օրերը ծերը տեսեր եւ ճանչեր էր, եւ այսչափ խօսք նորա բերնեն կ'իմանար թէ մեծ գովութիւն էր: էսեր էր նաեւ թէ ծիծաղի եւ շատախօսութեան մեծ թշնամի էր նա: Ուստի լուռ կեցաւ. իսկ ծերը անշարժ կ'ենալեն վերջ`

– Սուրէնէ լուր ունի՞ս, – հարցուց:

– Մէկտեղ էինք Դամասկոս, ճամփան մեր փախստեան ժամանակ արաբաց խումբ մը զմեզ բաժնեց, մենք Եփրատէ անցանք, նա Կ'ոմակենի ճամփան բռնեց, անկից վերջը լուր չունիմ:

– Քաջ մարդ է նա, – ըսաւ ծերը դարձեալ Թենի ի դառնալով:

Իսկ Սէթայ, որ իւր նամակին ընթերցմունքը վերջացուց, դարձաւ երիտասարդին.

– Ահա իշխանեն նամակ բերաւ զօրավարը, կը գրէ թէ ամիսի մը չափ ժամանակ դեռ պիտի ուշանայ, վասնզի Պոլիս մեծ խռովութիւնք ելեր են այս քանի մը ամսուան մէջ, Կոստանդին կայսրը թունաւորուած Մարտինէ մորմեն մեռէր է, եւ տեղը իւր փոքր եղբայրն է թագաւորէր: Հիմա ժողովուրդը եւ զօրքր ապստամբէր են, օրինաւոր ժառանգը` դեռ պատանի մը` նստուցեր են աթոռը: Իշխանը կը յուսա եւ կը գրէ թէ րագրատունեաց Ասպետին ազատութիւնն այս անգամ ապահով է, վասնզի աքսորանաց դարձին հրովարտակը ելեր է. եւ թէ իրեն բարեկամ հայազգի մը զօրավար կարգ ված է Կարնոյ յունաց բանակին. ուստի ինք Թէոդոսուպոլիս պիտի երթայ նախ իրեն հետ տեսնուելու եւ յետոյ պիտի դառնայ հոս:

– Եթէ իշխանն ուշանայ` ես ինչ պէտք է ընեմ, իշխանուհի, – հարցուց Գրիգոր:

– Այդ բանին համար ամենեւին հոգ մ՚ընէր. ես քեզի համար զբաղմունք կը գտնեմ: Ահա ուրիշ նմսմակ մ՚էլ կայ, որ Արծրունեառ Սահակ իշխանը կը գրէ եւ գունդ մը զօրք ինձմէ կը խնդրէ Մարդաս տանի իւր զօրաց օգնութեան պարսիկ ասպատակաց դէմ: Վարդ եթէ այստեղ լինէր` նա կ'ուղարկէի, որովհետեւ հօրը հետ է, դու էլ ր իմ զաւակս ես քեզ կ'ուղարկեմ եթէ յանձն կառնուս:

– Ամենայն սիրով, հիմա եթէ կը հրամայէք:

– Այսօր անկարելի է, վաղն առաւօտ ամէն բան պատրաստ կը լինի, եւ ճամփայ կ'ելնէք:

Գրիգորի հաճոյքը մեծ էր, օգտակար լինելու ուրախութիւնը կ'երեւէր երեսին վրայ: Իսկ ծեր զօրավարը, որ անխօս կը նշմարէր այդ երեւոյթը, մեծ ախորժով իմացաւ, եւ կամաց մը գլուխը կը շարժէր, որ իւր սովորութեանց մէջ «բարի նշան է» ըսել էր: Թենի իւր կարգին մէջ ոչինչ նշան հաւանութեան կամ ոչ հաւանութեան չէր յայտնէր:

– Հիմա այս նամակիս մէջ կան քանի մը մութ եւ անյայտ բանէր, որ Ատոմ զօրավարեն կ'իմնաս` կըսէ գիրը. ուրեմն այդ նեղութիւնը յանձն առնելով ինձ պիտի բացատրես, իշխան:

Ատոմ Թենիի ձեռքը թողուց. սա ոտք ելաւ եւ հարցուց ծերուն ժպտելով.

– Մենք երթա՞նք ուրեմն, հայրիկ:

– Հը՛, – ըսաւ ծերը աննշմարելի կնճիռով մը, որ ծիծաղ կը նշանակէր եւ միայն Թենիի պահած էր:

Գրիգոր այն ատեն ինքն էլ դուրս ելաւ եւ Թենի ըսաւ. – Գրիգոր իշխան, մի՞տքդ է այն ժամանակը, որ մեր գրքատունը շտկեցիր, կարգի գրիր:

– Այո՛, Օրիորդ, եւ այն ժամանակեն վերջը ինչպէս ամէն սիրելի բանէ զրկուեցայ, գրքի տեսութենէ նաեւ զրկուած մնացի:

– Ինձմէ զատ այդ խեղճ գրքերուն այցելութիւն ընող չի մնաց այն ատենեն ի վեր:

– Միատեղ այցելութիւն մ՚ընե՞նք, – հարցուց Գրիգոր:

– Ես էլ այն կ'ուզէի, մանաւանդ որ դու վաղը պիտի թողուս զմեզ, եւ այնչափ ուրախութեամբ:

– Այդ ուրախութիւնը` մինչեւ այսօր անօգուտ կեանք մը Ռշտունեաց տան ծառայութեամբ օգտակար ընելու փափագն է:

Եւ երբ մտան գրոց սենեակը երկու երիտասարդ սրտերը կը բաբախէին, եւ Գրիգոր նո՛րս սիրելի ձեռքը յափշտակելով երկայն համբոյր մը երբ դրոշմեց` Թենի հարցուց ժպտելով եւ ինքզինքը սանձելով.

– Ուրեմն զիս չե՞ս մոռցեր, Գրիգոր:

– Կարելի էր զքեզ մոռնալ: Ի՜նչ մնացել էր ինձ աշխարհքիս վրայ եթէ քու յիշատակդ չլինէր, այն մեր վերջի գիշերը երջանկութեան, որու վրայ այնպիսի սոսկալի խավարմունք մը պիտի տիրեր… Իմ գերութեան շղթայներուն միմիայն կասկածելի` մանաւանդ թէ յուսահատ յոյսր այն էր, որ Թենի թերեւս զիս չէր մոռցեր եւ կը սիրէր, այդ միայն կենաց կապ մնացեր էր աշխարհքիս վրայ:

– Խե՜ղճ Գրիգոր, եւ կը կասկածէի՞ր իմ սիրոյս վրայ:

– Ներէ, Թենի: Այնչափ հարուածք եւ այնչափ սաստիկ իրարու յաջորդեցին, որ կարծեցի թէ իմ թշուառութեանցս փուշէ պսակը այն միայն մնացեր էր, սրտատրոփ ահուդողով կը նայէի Ոստանի տշտարակներուն: Մինչեւ որ զքեզ չի տեսայ երէկ եւ լուսալիր աչքերդ յոյս չի տուին եւ ձեռքդ ինձ չի խօսեցաւ… ո՛հ զրուցէ անգամ մ՚էլ թէ կը սիրեմ:

– Այո՛, կը սիրեմ եւ միայն զքեզ կը սիրեմ:

Այս խօսքերուն երկար գրկախառնութիւն մը յաջորդեց, մինչեւ որ Թենի ցնցուելով ելաւ Գրիգորի բազկաց մէջեն, եւ նստելով բազմոցի մը վրայ` աթոռ մը ցցուց Գրիգորի, որ սիրով յափշտակեալ կուզեր քովր մօտենալ, եւ այնպիսի հրամայական ձեւով ցուցամատով կրկնեց հրամանը եւ

– Մի՛… այդ աթոռին վրայ, – ըսաւ:

Որ Գրիգոր կաշկանդեալ ակամայ նստաւ, ուր հրամայեց սիրուհին եւ բեկեալ

– Անգո՛ւթ, միթէ՞ այս վայրկեանը նորէն կը դառնա՜, – ըսաւ

– Աստուած որ այս վայրկեանը բերաւ աւելի երջանիկներն էլ կը բերէ, ես քու մահուանդ վրայ ինչչա՛փ արտասուք թափէր ես` եւ կ'ուզէի կուսանալ, բայց յոյսը զքեզ տեսնելու, ծնողացս դիմադրութիւնը եւ Ատոմ Հայրիկի յորդորները…

– Ո՜վ է Ատոմ հայրիկ, ծեր զօրավարը միթէ՞:

– Այո՛, նա ամէն բան գիտէ, նա միայն իմ մտերիմս է:

– Ի՞նչ կը թսես, միթէ՞ կարելի է այդ դաժան ծերը…

– Այդ դաժան ծերը ինձ համար ամենաքաղցր հայը մ՚է, նա զիս կը մխխթարեր քու կորսայեանդ վրայ, վասնզի նա միայն գիտէր, թէ ես կը սիրեմ զքեզ: Հիմա քաջ եղիր պատերազմի մէջ, բայց մի՛ մոռնար ինքզինքդ պահպանեւ Թենիիդ համար:

– Օ՜հ, ի՜նչ երջանկութիւն, դու զիս այսչա՜փ կը սիրես, Թենի:

– Ինչչա՛փ կրնամ սիրել: Բայց դու այղ քու քեռուոյդ` սքանչելի մարդուն` Աուրենի մեր սիրոյն գաղտնիթը չէի՞ր յայտնած:

– Ինչպէ՞ս, ի՞նչ երեսով յայտնէի շղթայակապ եւ անյոյզ գրեթէ, եթէ իմ երագներս զրուցէի ապահով էի, որ զիս պիտի ծաղրէր:

Այս խօսակցութեան մէջ Գրիգորի աթոռն այնչափ մօտեցեր էր բազմոցին, որ իւր ծունկերը Թենիի ծնկվներուն սկսէր էին դպիլ:

– Հիմա էլ, սա գրադարանին մէջեն, – ըսաւ Օրիորդը հատոր մը ցցնելով, – այդ գիրքն ինձի տուր:

Գրիգոր գնաց գիրքն առաւ, եւ երբ դարձաւ` տեսաւ, որ աթոռն իր առաջի տեղը դրուած էր, Թենիի նայեցաւ, որ ժպտելով`

– Ապահով եղիր, զրուցեց, որ Ատոմ հայրիկ ո՛ւր որ է, կ'ուգայ հիմա զմեղ կը գտնէ. ուստի տեղդ հանդարտ նստէ: Իսկ այդ գիրքն ա՛ռ, մի՛ բանար, մի՛ խախտեր մատենակապր, մի՛ կարդար, դիր քու պայուսակիդ մէջ, մինչեւ որ վաղը ճամփայ ելնես: Խօսք տո՛ւր:

– Մեր սիրոյն վրայ խօսք կ'ուտամ. եւ եթէ կ'ուզես` հիմա կ'ուտամ Զաւէնի, որ պահէ եւ ան ատեն միայն ինձ տա…

Այս միջոցին դուռը ճռնչեց, եւ Ատոմ ներս մտաւ:

– Խօսքերնիդ վերջացա՞յ վ, հայրիկ, – հարցուց Թենի:

– Այո. հիմա դու գո՞հ ես, Թենի:

– Շատ գոհ եմ, հայրիկ, եւ քու. մխիթարութեանցդ համար էլ շատ շնորհակալ. դու զիս քաջալերեցիր եւ քեզմէ զատ մտերիմ ոք չունէի: Քեզնէ ի զատ էլ մարդ չի կայ, որ մեր սիրոյն գաղտնիքը գիտենա:

Ատոմ ժպտեցաւ ըստ իւր սովորութեան, եւ վերջը Գրիգորի մօտենալով, ձեռքը սուրին գրաւ եւ ըսաւ.

– Դաւթի որդի, այդ գիրքը թո՛ղ. պատերազմի կ'երթաս, քաջ եղիր, խելօք եղիր: Հիմա այնտեղ կը գտնես Արծրանեաց Սահակը, քու զօրավարդ է` հնազանդէ որպէս աստուծոյ. բայց նոյնպէս քեզնէ վար զինուորէ նոյն հնազանդութիւնը պահանջէ: Խիստ, բայց արդար եղի՛ր: Քաղցր, անուշ լեզու մարդոցմէ վախցիր, հեռու պահէ քեզնէ: Այդպիսեաց մեծ մասը` եթէ ոչ ամէնքը` կեղծ եւ անարգ շողոքորթներ են: Քաշերը վարձատրէ. վատերը պատժէ առանց գթութեան, զինուորը պէտք է թշնամի են աւելի իւր զօրավարեն վախէ, բարի օրինակ քաջութեան, վտանգն արհամարհէ, զինուորը երբ կը տեսնէ թէ զօրապետը չի վախեր մահվնէ, ինքն էլ կարհամարհէ մահը. յաղթութեան եւ յաջողութեան բոլոր գաղտնիքը հոն է: Միշտ միտքդ լինի եւ դիտցիր, որ ես այսօր քեզ համար երաշխաւոր եղեր եմ իշխանուհուոյն եւ ըստ այնմ շարժէ: Թող ուրեմն այդ գիրքը:

Գրիգոր Թենիի նայեցաւ, եւ սա`

– Հայրիկ, այդ դիրքը պատմական գիրք մ՚է, Մամիկոնեանց պատերազմն ու քաջութիւնը կը պատմէ. ես տուի Գրիգորին:

– Լաւ՛, եթէ դու տուիր, Թենի: – Ուրեմն պահէ, քու նախնեացդ պէս եղիր. հիմա դու իջիր, իմացիր, թէ ինչչա՛փ մարդ քեզի հետ պատերազմի պիտի երթայ, ո՛ւր Արծրունեաց գունդին հետ պիտի միանաս, քանի օրուան պաշարի պէտք ունիս, զօրքը լաւ զէնք, վերարկու, ոտքի աման ունի՞ն. քանի որ այստեղ ես` ամէն բան լաւ կարգի դիր, վերջը կը զղջաս: Գիտցիր, որ այս Ռշտունեաց տան մէկ հատիկ` միմիայն անքաւելի մեղքը դու չես ճանչեր, Յուսիկ անուն ժլատ մ՚է. ի՛նչ բանի որ պէտք ունիս կամ կրնաս ունենալ, պէտք է ո՛չ ուզես` այլ բռնի առնուս եւ աչացդ առջեւ եւ այնպէս ճամփայ ելնես. եթէ չես ուղեր, դու էլ, զինուորդ էլ անօթի կը մեռնիք. գնա՛, մանրամասն ամէն բան իմացի՛ր. ձի, գրաստ, պաշար, պարէն, ինչ որ պէտք կայ ա՛ռ. այդ անպիտան աւազակին խոստմանց մի՛ հավտար:

– Շատ շնորհակալ եմ, զօրավար, տուած խրատներուդ, երթամ ուրեմն նախ իշխանուհին տեսնեմ:

Երբ Գրիգոր դուրս ելաւ, ծեր զօրավարին խրատներուն ճշտութեամբ հետեւեցաւ. չորս հարիւր հոգուոյ խումբ մը իրեն կը յանձնէր Ռշտունեաց Տիկինը, նոցայ ամէն պէտքը գիր առած` գնաց Յուսիկի հետ խօսեցաւ քաղցրութեամբ` շոյելով անուշ, սպառնալիքներ ընելով եւ նորա հոգիեն ու սրտեն յաջողեցաւ իւր ամէն ուզածը փրցնել:

Երկրորդ առաւօտուն Թենի Ոստանին պատշգամբեն կը տեսնէր երիտասարդ զօրավարը, որ նաւերու վրայ բարձած իւր փոքրիկ խումբը եւ նոցայ պիտոյքը կը նաւարկէր Աղթամարայ ծովուն արեւելման, հիւսիսային կողմը, եւ երբ հեռացաւ առաւ Զաւէնի ձեռքեն Փարպեցիի հատորը, եւ գրքին վերջի պարապ էջերը գտաւ մանր, փոքրիկ, գեղեցիկ գրերով յիշատակարան մը այն ամէն Յուսահատական եւ տխուր զգացմանց, որ ունեցեր էր Թենի այն չորս երկայն տարիներու բաժանման, ուր երբեմն իր սիրելոյն մահը կ'ողբար, երբեմն յուսոյ նշոյլ մը կը զգար, երբեմն միանձնուհի լինելու փափագներ կը յայտնէր, երբեմն զինք հարսնութեան ուզող երիտասարդաց վրայ դատողութիւններ կ'ընէր: Վերջապէս այդ գրութեան մէջ կը տեսնէր Գրիգոր աղջկան հաստատամտութիւնը իւր սիրոյն վրայ, եւ այդ չորս տարուան միջոցին իւր մտաւոր կատարելութեանց զարմանալի զարգացումը մարդիկ եւ երկիրը դատելու վրայ:

Ո՜վ կրնայ պատմել Զաւէնի ուրախութիւնը, որ կը տեսնէր Գրիգոր հրամանատար փոքր խմբի մը, որ յառաջաբան եւ սկիզբն կը համարէր իւր իշխանիկին. արդէն ինք առանց Գրիգորի եւ Թենիի սիրոյն գաղտնեաց տեղեակ լինելու` իւր մտքին մէջեն հաւանութիւն աւէր էր նոցայ ամուսնութեան, եւ իրեն համար այդ ժամանակի խնդիր էր. ուստի մինը կարդալով եւ միւսը երազելով եւ երկուքն էլ մէկ-մէկ քիչ քուն լինելով` հասան Բերկրուոյ մօտ ցամաքը, եւ անկից ուղեւորեցան Մարդաստան` ուր գտան Արծրունեաց նախարարը, որ առաջ Գրիգորի երիտասարդութեան խորհրդածեց մտքեն, երբ նորատէգ մորուոք երիտասարդ մը տեսաւ. բայց երբ փոքրիկ խազմեր տեղի ունեցան եւ տեսաւ տղուն շրջահայեաց յանդգնութիւնը, գուշակութեան ոգին, որ թշնամեաց ամէն շարժմունք կը նախատեսէր եւ կը հարուածէր, ուղղութեան եւ արդարութեան ոգին, որ մեծին ու պզտիկին վստահութիւն կը բերէր, իւր գունդերն էլ իրեն յանձնեց ու գնաց Վանտոսպ: Եւ լի գովութեամբք շնորհակալութեան նամակ մը գրեց Ռշտունեաց Տիկնոջ իւր ընտրութիւնը շնորհաւորելով: Իսկ Գրիգոր` Արծրունեաց նախարարին հեռանալեն օգուտ քաղելով` յարձակեցաւ մինչեւ Կ'ապուտան ծով, սարսափ ձգեց բոլոր մեծ ու պզտի բռնաւորաց վրայ, որ Պարսից տէրութեան իյնալեն անիշխանութեան հետեւանք եւ ծնունդք էին, եւ գարնան Հետ ետ դարձաւ Ռշտունիք յաղթանակաւ եւ մեծ ուրախութեամբ, բայց ուրախութիւնը տրտմութեան փոխուեցաւ:

ԳԼՈՒԽ ԻԲ

Թէոդորոս Ռշտունի իւր անուանակից Թէոդորոս Երիզացուոյ յունաց արեւելեան բանակի սպարապետին գալստեան կը սպասէր, եւ մեծ յոյս ունէր, որ Վարազտիրոց Բագրատունի նաեւ, որուն հաքսորանաց դարձի հրովարտակն ելած էր` միատեղ դառնար Հայաստան ընտանեօք, եւ այն ժամանակ իւր ամէն խորհուրդներն ի գլուխ հանել կը դիւրանար առանց շփոթութեանց եւ արիւնահեղութեան: Այն ձմեռուան սկիզբն, իւր Վարդ որդին Սիւնեաց Օրիորդին հես, նշանեց եւ խումբ մը զօրքով Սիւնեաց եւ Աղուանից օգնութեան ղրկելով ի Դարանդ` մնացեալ զօրքը Ատոմ Շահունիի հետ արձկեց ի Ռշտունիս, Ազգին մէջ եկեղեցականաց եւ աշխարհականաց անկարգութիւնք յաճախեալ լինելով` ժողով կարգեցին Ներսէս կաթողիկոսի հետ ի Դուին, ուր բազմութիւն եպիսկոպոսաց եւ իշխանաց գումար եալ կանոններ սահմանեցին բարեկարգելու համար եկեղեցին, սանձահարելու անիդխանութենէ առաջ եկած անկարգութիւնքը, ուր Թէոդորոս կը ջանար ժողովականիսց ոգին իմանալ եւ պատրաստել թէ ո՞ր աստիճանի կրնային իր դիտաւորութեանդ յարմարիլ:

Փոքրիկ գունդ մը հետն առած Այրարատ, Գուգարք, Տայք շրջան ըրաւ, անտից եկաւ Բարձր Հայոց նահանգը, մտաւ Կարին: Հոն հասաւ եւ իմացաւ, թէ Մարտինէ եւ Երակլեակ աթոռեն իյնելով, Կոստանդ իւր հօր տեղ թագաւորէր էր, եւ զթէոդորոս Երիզացի պահեզով Թումայ անունով զօրավար մը նորա տեղ անուանէր էր, եւ թէ Բագրատունի Ասպետը շատ պատուով ընդունուէր էր կայսրեն ի մայրաքաղաքն: Եւ անմիջապէս սուրհանդակ մը դարձեալ կ'իմացնէր նամակաւ Թումայի կայսերական բանակի ընդհանուր սպարապետի կողմեն` թէ հասնելով Տրապզոն եւ արդէն հրամայած լինելով բոլոր Փոքր Ասիոյ զօրաց Եկեղեայ գաւառը ժողովիլ, շատ քաղցր խօսքերով եւ մեծ գովութեամբք Թէոդորոսի քաջութիւնքը բարձրացնելով փափագ կը յայտնէր իրեն հետ խորհրդակցիլ եւ պատերազմը ըստ այնմ կարգագել: Նոյնպէս նամակը յիշատակութեան արժանի կը համարէր Պրոկոպիոսի յիմար յանձնապաստանութիւնը, որ քանի մը տարի առաջ արհամարհելով հայ զօրավարին իմաստուն խորհուրդները, այնպիսի պարտութեան դիպելով հռոմէական պատիւն ու դրօշակները, նախատէր էր եւ երկրին աւերակաց ու կործանման պատճառ էր եղէի կիմաըներ նաեւ թէ նոր կայսրը զթէոդորոս Երիզացի չուզելով հեռացնել անձեն` նորա խորհրդով զթումայ ընտրէր էր այս պաշտօնին եւ յոյս ունէր թէ սիրով եւ միաբանութեամբ գործելով միասին մեծ փառաց պիտի հասնին թէ՛ ինք եւ թէ՛ հայոց զօրավարը:

Այս նամակն առնելով Ռշտունին, շուտ մը ելաւ Կ'արինեն եւ առանց ժամանակ կորսնցնելու հասաւ Երիզայ, ուր յունաց քանի մը հազար զօրք ժողւուած գտաւ, եւ յունաց զօրավարաց քաղաքավար յարգանօք ընդունելութիւնը զինք բողորովին ապահովեցին: Մինչեւ որ Թումայ մէկ-երկու օրէն հասաւ պոնտացի զօրքերով եւ ամենայն բիւգանդական կեղծաւորութեամբ շնորհակալութիւնք յայտնեց սորա գալստեան, եւ թէ ինք ինչպէս որոշած էր առանց նորա խորհրդեան շարժմունք մը անգամ չընելու:

Հայոց զօրավարը, եթէ ի ձեռին չունենար այդ վերոյիշեալ նամակները, մանաւանդ Երիզացիեն, ամենեւին չէր վստահէր յունաց, բայց նա հաւատարմութեան արժանի մարդ էր. ուստի հանհոգս եւ զբաղեալ էր արաբաց արշաւանքին վրայ խորհրդակցելով յոյն զօրավարաց հետ` երբ յանկարծ քանի մը հարիւր սպառազէն շրջապատելով իւր վրանը` հայ իշխանը զինաթափ ըրին, եւ առանց ամաչելու` ոտքերը, ձեռքերը շղթայեցին, եւ այն ատեն միայն երեւցաւ Թումայ` երգիծանք եւ ծանականք երեսաց եւ շրթանց վրայ նկարեալ:

Թէոդորոսի սրտին մէջ երկիւղ ըսուած բանը մուտք գտած չէր, վասնզի մահն արհամարհել իւր սովորութիւնն էր ի տղայ տիոց, բայց երբ միտքը կ'ուգային ընտանիք, որ իրեն կը սպասէին, ազդն անտէրունչ, որու վրայ մտածողք շա՛տ քիչ էին, յունական դաւաճանութիւնը իւր բոլոր անարգութեամբ, արաբաց մոլեռանդն անգթութիւնը իւր բոլոր կատաղութեամբ, հայ նախարարաց յիմար շահասիրութիւնը, որ հասարակաց օգտին իրենց շահը ընկերացնելու մէջ չէին հասկնար իրենց անձանց եւ իշխանութեանց ապահովութիւնն եւ փրկութիւնը, իրեն այնպիսի դառն խորհրդածութիւնք կը պատճառէին, որ եւ ոչ Թումայի անարդ կերպաբանաց ակնարկութիւն ձգել եւ իր կերպը նշմարել միտքն ինկաւ, այլ նոյնպէս անտարբեր նայեցաւ, ինչպէս զբաղեալ մտօք ոք կը նայի` անտաշ քարի եւ հասարակ կոճղի վրայ:

Թումայ այս նայուածքը արհամարհանաց վերջին աստիճան համարեց, եւ ուզեց աւեւի սաստիկ պատասխանել.

– Քու մի՞տքդ է, հա՜յ, – ըսաւ, – այն օրը, որ Պրոկոպիոսի` յոյն սպարապետի մը դէմ համարձակեցար բերան բանալ եւ իր արդար բարկութիւնն այն ատեն գրգռեցիր, որ մինչեւ իւր գաւազանը դասալիք փախստականիդ ետեւեն նետել պարտաւորուեցաւ: Ես այնտեղ ներկա էի:

Թէոդորոս ոտից գլուխ ակնարկ մը նետեց միայն անարգ մարդուն վրայ, ճիշտ նոյն ակնարկը, որ կը նետէ դաւեալ սէգ առիւծը երկաթեայ վանդակին մէջեն, երբ շուրջը կը պատեն ապուշ ամբոխ մը ամէն աստիճանի մարդկանց, որ իւր Ափրիկէի ոչ անապատները կը ճանչեն եւ ոչ սաղարթախիտ անտառները գիտեն, ուր իւր որ եա տալից ձայնը մարդ եւ գազան սարսռալից ծակասոյզ կընէ:

Այդ նայուածքը միայն Թէոդորոսի պատասխանն եղաւ:

Նոյն ժամ ոյն հրամայեց Թումայ ճամփայ հանել հայ զօրավարն ի Կոստանդնուպոլիս, ոչ թոյլ ընել եւ ոչ դադար գիշեր ու ցերեկ, մինչեւ որ հասնի մայրաքաղաք: Նոյն էր եւ Թէոդորոսի փափագը, որպէսզի ժամ առաջ վերջր գա այդ անտանելի վիճակին: Սակայն ծանր էր իրեն հաս ար երկու խօսք չի կարէնալ ձգել իր տունը, միայն այն կը մտածէր նոյն միջոցին: Իսկ Թումայի շտապը այն էր, որ լսէր էր, թէ սոյն այս Թէոդորոսի ցեղեն Դաւիթ Սահառունի` այսպէս դառնացեալ Մժեժ Գնունիէ` իւր կապերը կոտրէր, ազատէր, եւ սոսկալի հարուած բերելով յունական զօրքը խորտակէր եւ զմժեժ իւր վրիժառու ձեռոք սպաննէր էր: Ուստի այս վտանգը հեռացնելու համար գլխեն` կը շտապեցնէր իւր կալանաւորին երթը, շրջապատելով բազմաթիւ հեծելոք, եւ խիստ սպառնալիք նոցայ գլխաւորին վրայ դնելով. եւ պատուէր նաեւ աւելացնելով, որ փախստեան ամենափոքր առթի սպաննեն հայ իշխանը: Այսպիսի հրամաններով` խումբը երբ հասաւ Առիւծ գաւառի Արօրակ աւանը, հանգչելու պէտք անհրաժեշտ լինելով` սենեկի մը մէջ բանտեցին ղթէոդորոս, որ քիչ մը բան ուտելով հազիւ քուն եղաւ, դուռը բացուեցաւ եւ երիտասարդ մը մտաւ, որ ճրագ, թուղթ, գրիչ ի ձեռին` յարգանօք մօտեցաւ, եւ քովը դնելով սեղանին վրայ, մաքուր հայերէնով ըսաւ.

– Իշխան քաջ, եթէ կ'ուզես վստահանալ հայ տղու մը, որ քու անունդ եւ քաջութեանցդ համբաւը միայն լսելով զքեզ կը յարդէ եւ կը սիրէ, եւ Ռշտունիք հրաման մը կամ տեղկութիւն մը տալ կը փափագիս, ես կենացս վտանգաւ յանձն կառնում երթալ եւ տանիր Եթէ երդումը արժէք ունենար ժամանակիս մէջ…

– Մի՛, – ըսաւ Թէոդորոս` քննիչ աչք մը ձգելով երիտասարդին վրայ, – բաւական է այսչափը, – եւ գրիչն առնելովքանի մը տող միայն գրեց, եւ տուաւ տղուն: Նամակին մէջ այս միայն գրած էր «Ռշտունեաց Տիկին Սէթայ. ես յոյն զօրսւվարեն դաւաճան եալ կ'երթամ Կոստանդնուպոլիս, բացի Ատոմ Շահունիէ մարդու հաւատարմութիւն մ՚ընէր. կառավարէ երկիրը ինչպէս գիտես, վարժն զվարդ կառավարութեան, ամրացու երկիրը եւ եթէ յարկ դատես քաշուէ Աղթամար, տեսնենք աստուած ի՛նչ կընէ: Թէոդորոս»:

– Պատուէր մը ունի՞ս, իշխան, – հարցուց երիտասարդը թուղթը գրպանը դնելով:

– Պատմէ՛ վիճակս ինչպէս որ կը տեսնես:

– Յուսամ հաստուած, որ Կոստանդնուպոլիս հասնելեդ քիչ վերջ այս թուղթին պատասխանը կը բերեմ:

– Կարելի է, – ըսաւ Թէոդորոս սառն ձեւով:

Երիտասարդը այլեւս չի խօսեցաւ. ժողուեց իր բերածը, յարգանօք ողջունեց զթէոդորոս, դուռը նոյնպէս գոցուեցաւ եւ գնաց, եւ քանի մը ժամ վերջը, երբ Թէոդորաս կալանաւոր կ'ելնէր ճամփայ իջնելու Կեռասուն, նա էլ հակառակ ճամուաւ Հայաստան Ռշտունեաց երկիրը կ'ուղղէր իւր ընթացքը: Պէտք չէ զարմանայ ոք այս երիտասարդին վրայ, վասնզի ինչպէս եղած են եւ միշտ պիտի լինին անձնամոլութեան, ստութեան, անզգամութեան հակամէտ ոգիներ, նոյնպէս են եւ միշտ պիտի լինին ճշմարտին, բարուոյն, գեղեցկին սիրահար ոգիներ, որ կրօնքի, հայրենեաց եւ ազնուական գաղափարաց մարտիրոսներն կը տեսնենք ամէն գարու մէջ: Թէոդորոս` փորձառու մարդկային սրտին, ցուրտ դիմոք ընդունեց երիտասարդը, վասնզի կրնար դաւաճան մը լինիլ, թումայի պէս սեւ յօդի մը ունենար, եւ նորա գործիք լինէր. բայց կրնար, եւ որ աւելի հաւանական կ'երեւէր իրեն նորա կերպարանքի պարզութենեն – ազնիւ ոգուոյ մը տէր լինիլ, ուստի այդ տողերը գրեց եւ իրեն յանձնեց` որոց յայտնութենեն ոչ մէկ վտանգ չէր կրնար յառաջ գալ եւ որ գիտէր թէ Սէթայ ի գործ պիտի դնէր առանց այդ նամակին:

Ցռկանաւ մը Կեռասուն իրեն կը սպասէր, եւ որ գարնան առաւօտ մը կանուխ հասաւ կայսերական քաղաքը, մտաւ ոսկեղջիւրն ներս եւ խարիսխ ձգեց. նաւամատոյցի առաջ քանի մը զինուորք միայն մնացին, իրենց գլխաւորը եւ մեծ մասը թողին գնացին քաղաք: Թէոդորոս այն ատեն յարմար ժամանակ գտնելով, երիտասարդ մը, որուն շահասիրութիւնը եւ ագահութիւնը առակի եւ կատակի նիւթ եղած էր իւր զինուորակցաց` քովը կանչեց եւ իրեն ըսաւ.

– Դու եթէ ուզես` հիմա այս վայրկենիս կրնաս հարիւր ոսկի ստանալ առանց մեծ աշխատութեան:

– Միթէ՞, – հարցուց երիտասարդը զարմացած:

– Այո՛, եւ շատ դիւրաւ:

– Խնդրեմ, իշխան, ինչպէ՞ս:

– Այս նաւակներէն մէկը կը կանչես` կը մտնես եւ կ'երթաս սա դիմացի ծովեզրը փոքրիկ եկեղեցուոյն քովի պալատը, կ'ըսես, որ Թէոդորոս Ռշտունուոյն կողմեն կ'ուգամ` Ստրատելատին հետ պէտք է տեսնվիմ, վայրկենին քեզ իրեն առաջը կը տանին, կը ցցնես այս նաւը, կ'ըսես թէ Ռշտունին հոն է շղթայակապ եւ կը խնդրէ, որ ինձ հարիւր ոսկի տաս:

– Եւ այդպէս հարիւր ոսկին ինձ կուտածն, – հարցուց երիտասարդը աչքերը մեծ-մեծ բանալով:

– Եթէ դեռ ուշանաս` Ստրատելատ կելնէ կ'երթայ, եւ ետքը իմ գալս երբ ուրիշեն իմանայ դու հարիւր ոսկին կը կորցնես: Իսկ եթէ հիմա երթաս, հարիւր ոսկին եթէ ինք չի տայ` ես քեզ երկու հարիւր ոսկի կ'ուտամ:

Վայրկեան մը մտածեց տղան, բայց շատ չուշացաւ` ցատկեց նաւակ մը, եւ երբ ելաւ ծովեզրեայ պալատր, իրօք Ռշտունուոյն անունը տալուն շատ չանցաւ` հանեցին զինք ծեր զօրավարին առջեւ, որ նոյն ինք Թէոդորոս Երիզացին էր: Կը պատրաստուէր նոյն վայրկենին արքունիք երթալու, երբ «Շղթայակապ այդ նաւուն մէջն է» ըսաւ տղան, ծեր Ստրատելատը ցատկեց տեղեն` եկաւ պատուհանին քով եւ չկարէնալով հաւտալ, դարձեալ կը հարցնէր թէ իրօք այդ նաւուն մէ՞ջն է շղթայակապ: Իսկ երբ երիտասարդ զինուորը կրկնեց նոյն պատասխանը, ձայն տուաւ ծառաներուն եւ հրամայեց շուտով իւր նաւակը պատրաստել ու ինք սկսաւ իջնել սանդուխներէն:

– Բայց զքեզ չուզեց այդ հայ իշխանը, Ստրատելատ, – ըսաւ տղան, – այլ միայն ինձ հարիւր ոսկի տալ խնդրեց:

– Դու այստեղ նստէ, ետքը կառնուս քու ոսկիներդ, – դու ուստի՞ց ընկերացար Թէոդորոսի:

– Ես Երիզայ բանակին մէջն էի, երբ Թումայ զօրավարը հայը կապեւ տուաւ, եւ մեր գունդին հրամայեց, որ մինչեւ հոս բերենք զինքը եւ յանձնենք Վաղենտինոսի:

– Այ՜ս կերպով կ'իմանայ Թումայ իր պաշտօնը. անմի՜տ…

– Իսկ հայը ինձ ըսաւ, թէ գնա հարիւր ոսկի ուզէ իմ անունովս:

– Դու այստեղ նսաէ, ես հիմա կ'ուգամ եւ հաշիւդ կը տեսնեմ:

Այս ըսելով վեց թիակով նաւակը մտաւ եւ քանի մը վայրկեանեն ելաւ ցռկանայ վին վրայ, ուր Ռշտունին նստած այս նոր Բաբելոնին այս երկրորդ անգամ կը նայէր, երբ ահա իւր բարեկամ եւ անուանակիցը վազելով գիրկը դիմեց, եւ հրամայեց, որ նաւուն դարբինը գա շղթայները հանէ, որ նախատինք էին ոչ հայոց իշխանին, այլ նորա բարեկամաց:

Երբ պալատը դարձան մեր երկու Թէոդորոսք, Ռշտունուոյն առաջի գործը եղաւ երկու հարիւր բիւգանդական ոսկին վճարել տալ արծաթասէր զինուորին, եւ յետոյ այս խօսակցութիւնը տեղի ունեցաւ երկու բարեկամաց մէջ. Երիզացին կ'ըսէր Ռշտունուոյն.

– Շատ կը ցավիմ, որ իմ պատճառաւս դու վստահացեր ես այդ անզգամ Թումայի, բայց լաւ ժամանակի կը հասնիս քաղաքս, վասնզի քեզ պէս քաջի մը պէտք ,ունինք այս վայրկենիս:

– Ի՞նչ կը նշանակէ այս խօսքը:

– Այն կը նշանակէ, որ կայսրը տասնվեց տարու պատանի մ՚է, առաջին օրերը, երբ գահը նստաւ, Փիլակրիոսի ազդեցութիւնն էր, որ կը կառավարէր, բայց քիչ-քիչ Վաղենտիոս, որ զինուորականաց գլուխն էր` զօրաց թիւը շատցուց, այնպիսի բռնաւորական ձեւ մը առաւ, որ կայսեր դէմառդէմ հրամայական կերպեր սկսաւ գործածել եւ այս օրերը շատ կասկած կայ, որ յայտնի ապստամբութեան դրօշ բարձրացնելով` ինքզինք կայսր հրատարակել նաեւ յանդգնի:

– Ինչչա՞փ զօրք ունի այդ մարդը այդպիսի մեծ գործի ձեռնարկելու համար:

– Երբ Մարտինէ եւ իր որդին գահազուրկ եղան եւ գործելու գլուխը այս Վաղենտիոսն էր` 3000 սպառազինաց խումբ մը կար ի ձեռին:

– Երեք հազար հոգուով դուք կայսր մը կը դնէք եւ կ'իջեցնէք: Գեղեցի՜կ ելեւէջ:

– Բայց այդ երեք հազար հոգուոյ քամակին կան ծերակոյտը…

– Անարգ պալատականաց խումբ, որ միշտ յաջողութեան երկրպագու է:

– Այո՛, բայց կայ նաեւ ժողովուրդը, որ…

– Զզուելի՜ խաժամուժ, բի՜րտ մարդկութեան:

– Այո՛, բայց որ շատ անգամ, արդար պատուհաս մ՚է նոցայ դլխուն, որ կառավարել չգիտեն: Բայց մենք ժամանակ չունինք երկար խորհրդածութեանց, զօրավար, վասնզի ո՜յ գիտէ թէ այսօր ի՜նչ կրնայ պատահիր ժողովուրդը ժողւուած է Ս. Սոփիա եկեղեցին, եւ գիշեր-ցերեկ ահագին բազմութիւն մը կրկէսը եւ հրապարակները կը լեցնեն եւ սաստիկ գրգռուած են Վաղենտիոսի դէմ, վասնզի գիտեն թէ նորա ազդեցութիւն է, որ կը կառավարէ, տխմար եւ հասարակ շինական` ի շնորհս իւր անձնական գեղեցկութեան, այդ քու Թումայի քրոջը հաճոյանալով, որ տղայ կայսեր վրայ ազդեցութիւն ունէր ինչպէս նորա հօրը վրայ, հիմա կուզէ գահակից լինիլ կայսրույեան: Եգիպտոսի եւ բոլոր Ափոիկէի կորուստը սովալլուկ ըրաւ մայրաքաղաքր, եւ այս յիմար մարդը յարկ հարկի վրայ կաւելցնէ եւ իւր զօրաց թիւը կը շատցնէ: Ես, որ Մարտինէի եւ իր որդուոյն դէմ էիք հիմա այս կոշտ զինուորին դէմ պարտաւորեցայ գտնուելու:

– Բագրատունին ո՞ւր է: Գրեր էիր թէ հաքսորանաց դարձի հրովարտակն առի եւ կը սպասեմ:

– Դարձաւ եկաւ, բայց դարձեալ Վաղենտիոսի ազդեցութեամբ` հոս մօտ Իշխանաց կղզիներն երթալ ընտանեօք քանի մը օրուան համար հրաման եղաւ: Եւ այս ինձ հարուած մ՚է, վասնզի Վաղենտին հայոցմէ կը կասկածի. քու Արծափայ յաղթութեանդ լուրը եւ արաբացի նժոյզներու ընծան երբ հասան Պոլիս, ոմանց յոյս, բայց զինուորականաց շատին տհաճութիւն պատճառեց, վասնզի քանի որ այս կատաղի ժողովուրդը փրցաւ ելաւ իւր աւազներուն մէջեն եւ աշխարհքիս երեւցաւ, դեռ պարտութիւն կրած չէր է ուստի այդ երկու արաբացի զօրավարաց Օթմանի եւ Օւզայի գլուխները, որ յուղարկած էիր, եւ որ ես դնել տուի կրկէսին մէջ ի տես ժողովրդեան` զծեր Պրոկոպիոս կատղեցուցին, եւ զինուորականք իրենց ազդեցութիւնը գործածեցին, եւ Վաղենտին հիմա ի հայոց կասկածելով, ամէն բանի մէջ նոցայ ազդեցութիւնը կուզէ ջնջել` ինձմէ սկսելով, որ այստեղի հայոց գլխաւորը կը համարվիմ: Այս բանիս համար պատանի կայսեր թէ լա դրեցին իմ տեղս Թումայ անուանել արեւելից զօրավար. առերեսս այնպէս ցոյց տալով, թէ կայսրը զիս անձեն չէր ուզէր բաժնել:

– Հիմա իմացայ վիճակը: Դու ի՞նչ պիտի ընես, ինչպէ՞ս պիտի գործես:

– Իմ առաջս երկու ճանապարհ կայ, եղբայր. առաջին` Վաղենտինի հետ ինչպէս մինչեւ հիմա վարուեցայ` բարեկամ ձեւանալով, կայսեր աչքը բանալ եւ վտանգը ցցնել, երկրորդը` համարձակ իրեն եւ իւր կուսակցութեան դէմ թշնամութեան դրօշակ պարզել, ծերակոյտին եւ ժողովյրդեան գլուխ անցնիլ կանգնիլ:

– Բայց այդ վերջինին համար զինուորական գոնէ փոքրիդ զօրութիւն մը ունենալու է:

– Ես էլ այդ փոքրիկ զօրութիւնը պատրաստելու վրայ եմ: Հիմա` այս իմ պալատիս մէջ` բոլոր սպասաւորք հայ փորձ զինուորներ են, երեք հարիւր մը կ'ելնեն: Այստեղ մօտ կը բնակի եւ ինձ հետ լաւ կապուած է բարեկամութեամբ Գէորգ Մագիստրոս, որու պալատը կան երկու հարիւրի չափ նոյնպէս հայ սպասաւորք. նոյնչափ մ՚էլ կան Մանուէլ Արշակունուոյ` այդ առաքինի ծերուն ծառայութեան մէջ` քաջ տղամարդիկ, որ մահուանէ երկիւղ չեն ճանչեր:

– Այդ ամէնը բաւական ապահովութիւն կրնային համարուի` եթէ անմիջապէս քու այս պալատիդ դիմաց չի տեսնէի զինուորական նաւարանը:

– Այդ կողմեն վտանգ չի կայ, յոյն ծովապետը Վաղենտինի ոխերիմ թշնամին է, եւ ես եմ նորա պաշտպանը կայսեր մօտ:

– Ուրեմն ինչի՞ կը սպասես, եղբայր: Գործէ՛: Քու նկարագրութենեդ ինձ այնպէս կը թուի, որ շարժուելու ժամանակն հասած է:

Այս խօսքիս վրայ սկսաւ մտածել Երիզացին, որ շատ խոհեմ մարդ էր եւ աւելի քաղաքագէտ, քան թէ զինուորական:

– Բայց ես վայրկեանէ վայրկեան կը սպասեմ, որ այս մեր յոյն եղբազրք շարժմունքի սկիզբն տան, որպէսզի շարժմունքը հայկական կերպարանք չառնու, եւ իրենք թեւերնին կախած մեզ միայն չի թողուն: Եւ ապահով եմ, որ սովը մէկ կողմեն, յարկաց ծանրութիւնը միւսեն խռովութեան փոթորիկ մը պիտի հանեն: Եւ ժամեժամ այդ բանին կը տպասեմ:

Հազիւ թէ այս խօսքերը զրուցեց, եւ ահա երիտասարդ մը ներս մտաւ շնչասպառ…

– Խռովութիւնն սկսաւ Ս. Սոփիա, ժողովուրդը կատաղած զանտօնիոս այրեց, – ըսաւ:

– Դու քիչ մը շունչ առ, որ պատմես, – պատասխանեց Երիզացին առանց իւր հանդարտութիւնը կորսնցնելու, եւ դառնալով Ռշտունուոյն` կը տեսնե՞ս եղբայր թէ գործելու համար ի՛նչ վայրկենի կը սպասէի:

Երիտասարդը, որուն երեսր կարմրած` քրտինքը ճակտեն եւ մազերեն կը կաթէին եւ մեծ-մեծ շունչեր կ'առնէր եւ կուրծքը կ'ելնէր կ'իջնէր հեւալով, երբ քիչ մը հանդարտեցաւ սկսաւ պատմել.

– Երկու օր է, որ ես ձեր հրամանաւ ծպտեալ ժողովրդեան հետ էի, որ մայր եկեղեցին լցուած պատրիարքը կը խնդրէր աղաղակաւ. իսկ նա, որ երեսը կը ծածկէր` վերջապէս այս առաւօտ իջաւ եւ նստաւ հայրապետական աթոռը, ժողովրդեան խելօքներն սկսան գանգտիլ Վաղենտինի դէմ, նորա զինուորաց անկարգութեանց դէմ, յարկաց ծանրութեան, հացի թանկութեան դէմ եւ կը պահանջէին, որ երթայ ինք անձամբ խօսի Վաղենտինի հետ: Նա երկու մետրապոլիտ եւ ժողովյրդեան առաջնորդներէն ոմանք պատգամաւոր ուղարկեց զօրավարին: Ժողովուրդը պատասխանի կը սպասէր եւ ահա Անտօնիոս տեղակալը հազար սպառազէն մարզիկներով խուժեց եկեղեցին եւ ժողովրդեան գլխաւորներն հրամայեց գանակոծել: Հայրապետը այն ատեն կանգնած խստութեամբ յանդիմանեց Անտօնիոս եւ ըսաւ. «Աստուծոյ տաճարին մէջ` աստուծոյ ժողովրդեան հետ բարբարոսք եւ անօրէնք միայն այդպէս կը վարուին, զօրավար. եւ դու կը համարձակիս եւ աստուծմէ չե՞ս վախեր»: Իսկ Անտօնիոս յարձակեցաւ ելաւ բեմին վրայ եւ պատկառելի ծերուն` «Չա՛ր ծեր, դո՞ւ ես, որ կը յանդգնիս այս անարգ խաժամուժը գրգռել իւր տեարց դէմ եւ զիս յանդիմանել», – ըսաւ, եւ ապտակ մը զարկաւ աստուծոյ մարդուն. աղաղակաց որոտմանց ձայն մը բարձրացաւ ամբոխեն, եւ անզէն ժողովուրդը կատաղի գազան դարձաւ, դաշոյններ յայտնեցան եւ փայլեցան, աթոռ, աշտանակ, ջահ, քշոց, հայրապետական գաւազանք զէնք եղան, տաճարը խառնակութեան եւ պատերազմի դաշտ դարձաւ, արիւնը սկսաւ վազել, ժողովրդեան ինկածներուն տեղ նոր մարդիկ յաջորդեցին, մինչեւ Անտօնիոսի հազարքն անհետացան, եւ ինք ողջ-ողջ հանեցին դուրս տաճարեն եւ կապած փայտակոյտի մը վրայ բարձրացնելով այրեցին. կատաղի տղայք եւ կանայք պար կը բռնէին խարոյկին շուրջը, երբ ես թողի, եկայ լուր տալու:

ԳԼՈՒԽ ԻԳ

Երբ այս պատմութիւնը լսեցին եւ երիտասարդը դուրս եղաւ, Ռշտունին պատուհան են դուրս կը նայէր քամահաբար, եւ կարծես թէ խոր խորհրդածութեան մէջ էր: Իսկ Երիզացին քովը մօտենալով, եւ իբր թէ քունէ արթնցնելու համար առաջ ուսը կամաց մը ծեծելով եւ ժպտելով`

– Եղբայր, այդ քու մտածութիւնքդ իմ քովս շատ հին են, – ըսաւ, – բայց միտքդ դիր թէ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կապրինք, այս կայսրութիւնն այսպէս նկեր, այսպէս պիտի երթայ. յիմար, վատ զօրական մը ոչ միայն զօրապետ կը դառնա կնոջ մը շնորհիւ, այլ կայսերական թագը գլուխը եւս դնելու կը ձգտի: Ես արքունիք կ'երթամ հիմա, դու ճաշդ ըրէ, եւ պատրաստ եղիր, ահա սա սենեկին մէջ ի՛նչ զէնք եւ սպառազինութիւն կուզետս կրնաս գտնիլ. ես քեզի իմաց կ'ուտամ` եւ ըստ այնմ կը շարժիս: Ուրեմն մնա,ս բարով:

Ժամ մը հազիւ անցած Թէոդորոս Ռշտունի նամակ մը կառնուր իւր բարեկամեն, որ զինք կը յորդորէր անցնիլ պատրաստական գնդին գլուխը, եւ իւր անձնապահապետին առաջնորդութեամբ գալ կրկէսը առանց վայրկեան մը կորսնցնելու: Երբ Թէոդորոս սպառազինեալ իջաւ պալատին ընդարձակ գաւիթը, ,որ ցամաքային դռան առաջն էր, տեսաւ փառաւոր ձի մը եւ երեք հարիւր սպառազէն հեծելոց խումբ մը, որ իրեն կը սպասէին. հազիւ թէ փողոցին մէջ քիչ մը յառաջացաւ երկու խումբ պատրաստական զօրաց միացան իւր խմբին հետ եւ այդ հազարաց գունդին առջեւ ամբոխը կը բացուէր, կը խոսէր, մինչեւ անարգէք կրկէսին մօտեցան, բայց ահա հոն ահաւոր֊ տեսարան մը ներկայացաւ Թէոդորոսի առաջ, Վաղենտիանոսի սպառազէն հինգ-վեց հազար յօդուոյ խումբը հրապարակը գրեթէ բովորովին գրաւէր, ժողովուրդը Ս. Սոփիա եկեղեցին վտարէր եւ գաւթին մէջ կատաղի կոտորած մը կը շարունակէր: երիզացուոյն անձնապահապետին դարձաւ նա`

– Տղա՛յ, ո՞վ է մեր թշնամին, – հարցուց:

– Այդ սպառազէն Վաղենտինի զօրքերը, – պատասխանեց երիտասարդը:

– Քալեցէ՛ք ետեւես, տղաք, – գոչեց Թէոդորոսի ահագին ձայնը:

Եւ մերկ սուրբ ձեռին յարձակեցաւ իւր զնդով այդ սպառազինաց կողքին վրայ կրկէսին մէջտեղ, եւ աջ ու ձախ կոտորով երկու բաժնեց թշնամի խումբը, որու մէկ մասը ազատ ճամփայ ունելով սկսաւ փախչել, իսկ միւսը փակուած Թէոդորոսի եւ եկեղեցուոյ մէջ ջախջախեցաւ բոլորովին եւ զրեթէ անհետացաւ: Այս դիւրին յաղթութեան վրայ Թէոդորոս ինք զարմացած կը մտածէր, երբ արքունի դռան կողմեն երեւցաւ փոքրիկ խումբ մը կայսերական թիկնապահաց, որոց գլուխը կանգնած հասաւ Երիզացին եւ հրաւիրեց Ռշտունին եւ իւր զօրքը կայսերական պալատը` ներկայանալու երիտասարդ կայսեր:

Դեռ պատանի մ՚էր կայսրը, շփոթութիւն եւ երկիւղ երեսին վրայ նկարուած էին, հազիւ գահը բարձրացած` կը տեսնէր թէ այն մարդը Վաղենտին, որ իւր թագաւորութեան առաջին զօրծիքն եղած էր, առաջին գաւաճանն էր, ուստի բնական կասկածոտ աչօք կը նայէր շուրջանակի, բայց բիւզանդական քաղաքավարութեամբ եւ կեղծաւորութեամբ գիտէր ինքզինք քօղարկել: Երբ Երիզացին իմացուց իրեն թէ` «Ամէն վտանգ հեռացաւ, եւ Վաղենտինի փախստական էր ի շնորհես Թէոդորոսի քաջութեան` որ նոյն Վաղենտինի հրամանաւ կապեալ եկէք էր Հայաստանէ», կայսրը` «Վաղենտիոսի զլուխը թող բերուի, հիմա՛, հիմա՛», – կ'ըսէր: Բայց նոյն միջոցին, երբ լրտեսներ եկան իմացուցին, թէ ժողովուրդն արդէն սպաննէր է Վաղենտին եւ եկեղեցուոյ հրապարակին վրայ կ'այրէր նորա մարմինը, ուրախացաւ: Յարմար ժամանակ համարեց այն ատեն Երիզացին` Բագրատունի Ասպետին համար խնդրել, եւ հրաման եղաւ նորա աքսորանաց վերջ տալ: Նաւակներ կը թռչէին Իշխանաց կղզիքը բերելու համար Վարազտիրոց:

Միեւնոյն օրուան մէջ Ռշտունին ազատեցաւ շղթայներէ, Վաղենտիոսի զօրութիւնը խորտակեց, եւ Բիւզանդիոյ արքունեաց մէջ տեսաւ իւր տղակութեան ընկերն ու բարեկամը եւ «արտասուք կը թափէին Ասպետ ու Ռշտունեաց տէրն իրարու պարանոցի վրայ, վասնզի սննդակից էին Խոսրովու Պարսից արքային Դուռի»: Իսկ կայսրը Վաղենտինի տեղ զօրավար կ'անուանէր զթէոդորոս Երիզացին, Թէոդորոս Ռշտունուոյն հրաման կ'ուտար հայրենիք դառնալու եւ սուրհանդակ կը հանէր Թումայի Կոստանդնուպոլիս գալու: Իսկ Վարազտիրոցի ազատութիւն կ'ուտար Կոստանդնուպոլիս բնակելու ընտանեօք, որ դարձեալ աքսոր կը նշանակէր, վասնզի տարիներէ ի վեր հայրենի երկրին էր ծարաւի:

Այն գիշերը Երիզացուոյն պալատը ուրախութեան տօն կը կատարէին այս երեք հին բարեկամք, որ տարիներով իրարմէ հեռու բնակելով, մեծութեան եւ աքսորանաց, յաղթութեան եւ պարտութեան, արքայական շնորհից եւ նախատանաց եւ վերջապէս բախտին զանազան արկածից մատն եալ, միշտ ակնածելի եղած էին նաեւ թշնամեաց եւ արքայից: Ուստի երբ առանձին մնացին, Հայաստանի վիճակին վերա եկաւ խօսքը, եւ Բագրատունին տխուր ու դառնացեալ` ըսաւ.

– Ի՞նչ կրնայ ընել մարդ, երբ իմ վիճակիս մէջ գտնուի. այս մայրաքաղաքը իւր բոլոր պերճութեամբ, իւր բոլոր գեղեցկութեամբ իմ Տայոց մէկ զիւղեն աւելի արժէք չունի աչացս. դու, Ստրատելատ, հոստից կրնաս օգտակար լինիլ հայրենեաց եւ մեզի, ինչպէս եւ եղար մինչեւ այսօրս. իսկ ես` հոն հայրենի հողին վրայ միայն կրնամ ծառայութիւն մ՚ընել ազգիս:

– Եւ մեծ ծառայութիւն, – ըսաւ Ռշտունին, – ինչպէս ձեզի հասկըուցի, վասնզի քու ներկայութեամբդ կրնանք միաբանել այդ նախարարները, որոց աչքին ես վտանգի եւ կասկածի նիւթ եղած եմ:

– Ես այսօր միջոց մը գրեթէ համոզէր էի, – ըսաւ Երիզացին, – երիտասարդ կայսրը քեզ հրաման տալ դառնալու հայրենիք, բայց դժբախտաբար այդ Փիլակրիոս վրայ հասաւ եւ ամէն խորհուրդ վեր-վայր շրջեց: Եր՞բ պիտի համոզուին յոյնք, թէ հայոց հետ ար-

դարութեամբ վարուիլն է միմիայն ճանապարհ կցորդելու զիրենք:

– Ի՞նչ կրնայ սպասուիլ այդ մարդիկներէն, որ իրենց օգուտը նաեւ չեն ճանչեր, եւ որ կարծեն թէ զհայերը նեղելով կրօնթի մասին, նոցայ դաւանութիւնը բռնաբարելով, անպաշտպան թողլով երկիրն եւ աւար աւազակաց , յարկաց ծանրութիւն բեռնաւորելով եւ ժողովուրդն աղքատցնելով` Հայաստանի կատարեալ տէր կը դառնան, – զրուցեց Ռշտունին:

– Բայց այդ երիտասարդ կայսրը, – պատասխանեց Երիզացին, – ես կը յուսամ, թէ օրաւուր ճշմարտութեան կը համոզեմ, եւ քանի որ ապականութիւնը սրտին խորը չէ թափանցէր` կարելի է զինքն ազնուութեան եւ արդարութեան հէեւցնել:

– Ող՜ջ լեր, իմ պատուական բարեկամս, աստուած հաւատքդ աւելցնէ, դու կը յուսա՞ս թէ այս կրօնամոլութեան եւ յիմարութեան քաղաքի մէջ ու գահույից վրայ կարելի է ազնուութեան եւ արդարութեան սերմ հասցնել: Թո՛ղ այդ տղայական երազներդ եւ ջանանք միատեղ մեր հայրենի երկրին փրկութեան:

– Զրուցէ՛ համարձակ, քեզ խօսք կ'ուտամ ինչ կրնամ ընելու:

– Իմ միմիայն փափագս ինձ հետ Ասպետը Հայաստան տանիլն է, մնացածը աստուած կը յաջողէ եթէ ուզէ:

– Այդ… քանի մը օրուան մէջ կարելի չէ. պէտք է որ կայսրը քոռնայ Փիլակրիոսի յորդորները: Դու եթէ կ'ուզես` սպասէ, մինչեւ Յարմար առիթը հասնի…

– Ո՞վ կրնայ երաշխաւորել թէ յարմար առիթ չհասած անյարմար առիթներ չեն հասնիր այս անիծեալ քաղքիս մէջ, նոյնպիսի առիթներ, որ Վարազտիրոցի հետ զիս նաեւ առնուն օւկիանոսի կղզի մը չի նետեն, քաղաք մը, ուր մատնութիւն, զրպարտութիւն, շոգմոգութիւն սովորական բանէր են: Ի բաց թողունք, որ քու այդ երիտասարդ կայսրը այնպիսի նայուածք մը ունի եւ այնպիսի կերպարանք, որ ինձ ամենեւին վստահութիւն չի տար: Երբ այդ կայսրդ «Վաղենտինի գլուխը, հիմա, հիմա» կ'ըսէր` ես վատութեան չափ անգթութիւն կը նշմարէի: Դու եթէ կ'ուզես հայրենեաց եւ բարեկամաց ծառայել` հնարք զտիր Վարազտիրոց ազատելու:

– Կ'ուզես ըսել փախցնելու, բայց այդ նաեւ դիւրին չէ, վասնզի այս վայրկենիս` հիմա շատ խստութիւն կայ մայրաքաղաքիս մտնող ելնողներուն համար, եւ Վարազտիրոցի պէս ահագին եւ նշանաւոր մարդ փախցնելն դիւրին բան չէ, բայց վերջապէս հնարքը կը գտնուի: Իսկ դու իրաւունք ունիս չի վստահանալու քաղքիս եւ եթէ կ'ուզես ինձ լսել մի՛ կենար եւ ժամ առաջ դարձիր հայրենիք, քանի որ հրաման ունիս:

– Ուրեմն որոշենք. – Ռշտունեաց Տէրը թո՛ղ երթայ, եւ դու կը խոստանաս հնարքով զիս հեռացնել:

– Այդ իմ պարտքս է, – պատասխանեց Երիզացին:

Եւ ութ-տասն օր վերջը Թէոդորոս Ռշտունի կը մտնէր նաւ երթալու Տրապզոն: Անյաջող քամիներ, որ զինք կարգելուին` կ'օգնէին իւր թշնամուոյն Թումայի, որ թէպէտ յաջողութեամբ կը հասնէր կայսերական քաղաքը, բայց անյաջող ընդունելութիւն կը գտնէր Վաղենտիոսի կողմնակից համարուելով, եւ իւր քոյրը Անկելինայ նաեւ կորուսէր էր իւր ազղեցութիւնը, վասնզի դեռահասակ կայսրը կասկածոտ` հազիւ թէ Փիլակրիոսի խորհրդոց ուշ կը դնէր: Փիլակրիոս եւս իւր կողմեն Երիզացուոյն ազդեցութիւնեն ազատելու համար Թումայի տեղ զնայ Հայաստանի յունական զօրաց սպարապետն անուանեւ տուաւ: Այնպէս որ Վարազտիրոց մնաց մայրաքաղաքն իւր գլխաւոր պաշտպանը կորսնցնելով:

Ան ատեն Վարազտիրոց փոխեց կեանքին ձեւը, մեծ եւ փառաւոր պալատ մը վարձեց ու զարդարեց, տուաւ զինք ուրախութեան եւ գիներբուաց, Բագրատունեաց սեփական խնայողութիւնն անհետ եղաւ, հանդէսք եւ խնջոյք իրարու կը յաջորդէին, բոլոր բիւզանդացի պալատականք խուռն կը դիմէին նորա հրաւիրանաց, Փիլակրիոս ինք նաեւ սկսաւ ընտանենալ Ասպետին հետ: Երկու-երէք ամսուան միջոցին` Վարազտիրոց` շուայտութեանց մէջ` կայսերական քաղքին զուարճալի կեանքը վեր կը քարոզէր իւր լեռներուն փապարներէն: Եւ այս կեանքը շարունակելով` աղերսադիր տուաւ կայսեր, որ չորս հոգի իւր հաւատարիմներէն ուղարկէ Տայոց գաւառը իւր ստացուածքը եւ գանձերը բերել տալու համար: Եւ այս չորս անձանց համար հրովարտակ առնելով, ինքն ծպտեալ թիկնապահաց հետ նաւ մտաւ եւ յաջողակ հողմով եկաւ Ճորոխի ափանց վրայ, եւ թռչունի արագութեամբ հասաւ Տայոց գաւառը: Տայեցիք մեծ ուրախութեամբ ընդունեցին զինք. աւելորդ է պատմել Բագրատունեաց պառաւ իշխանուհուոյն երջանկութիւնը իւր սիրելի զաւկին տեսութեան: Բայց ուրախութեան ժամանակ չէր. մէկ կողմեն բերդերը կ'ամրանային, ժողովուրդք գիւղերը կը թողէին` անառիկ տեղեր կը բարձրանային, զինուորներ դրօշակներու տակ կը ժողւուէին, եւ բոլոր Տայոց գաւառը քանի մը օրուան մէջ այնպէս պատրաստութիւն տեսաւ, որ իբր թէ յունաց բոլոր բանակները հոն պիտի թափէին: Եւ միւս կողմեն Ասպետը` գաղտնի սուրհանդակ կը հանէր Դվփն` իմացնեւու համար Ռշտունուոյն, որ դեռ նոր հասեր էր հոն, իւր գալուստը, եւ սա որ պատրաստութիւն կը տեսնէր Ռշտունիք դառնալու, շտապաւ նամակ կ'ուղարկէր Սէթայի` յայտնելով իւր գալուստը եւ զօրաց պէտք ունենալը:

Նոյն միջոցին կայսերական հրաման կը հասնէր առ Թէոդորոս Երիզացի սպարապետ յոյն զօրաց, որ ճամփաները բռնէ եւ ամրութիւնքը փնտրէ գտնելու համար Ասպետ եւ դարձնելու Կ. Պոլիս: Եթէ Թէոդորոս կամք նաեւ ունենար` անկարելի էր այդ հրամանը կատարել, վասնզի Վարազտիրոց իւր բոլոր զգուշութիւններն ըրած էր: Ուստի բանագնացութեան մտաւ, կայսեր դրեց, Ներսէս կաթողիկոսը դեսպան ղրկեց առ Ասպետն, որ ապստամբութեան չդիմէ եւ հնազանդի կայսեր, եւ խոստացաւ բերել տալ կինն ու զաւկները մայրաքաղաքեն, միայն թէ հնազանդութեան թուղթ գրէ կայսեր: Բագրատունին շուտ մը նամակաւ յայտնեց կայսեր թէ «Այնչափ տարի անիրաւ աքսորանաց տանելով ապստամբութեան միտք չէր ունեցեր, այլ միայն երկիւղը դարձեալ նոյն աքսորանաց մատնուելու եւ հայրենի երկրին սէրը զինք բռնադատէր էին փախչելու»: Այս թուղթին փոխարէն կիւրապաղատութեան պատիւ, պսակ, արծաթեղէն գահոյք եւ կինն ու զաւկները կայսրեն ընդունեցաւ:

Թէոդորոս Ռշտունի գոհ այս եղածներէն, իւր այնչափ ժամանակի խորհուրդները կը տեսնէր վերջապէս զլուխ ելնելու մօտ. ուստի միաբանութեամբ Ասպետին ու կաթողիկոսին հրաւիրանաց նամակներ գրուեցան առ ամենայն նախարարս հայոց, որ ղան ժողովուին Դուին խորհիլ ազղին կանոն մը դնելու: Այսպիսի յարմար ժամանակ քիչ կը հանդիպէր, հայոց նախարարաց մեծ մասը արդէն համոզուած էին, թէ բան մը պէտք էր ընել, ուստի յօժար էին միաբանելու. իսկ Ներսէս կաթողիկոս ոչ միայն քաղաքագէտ մարդ էր, այլեւ ուսմունք սովրած, Յունաց կայսրութեան մեծ մասը պտրտածդ ամէն բանի տեղեակ, արդէն դաշնագրին գլխաւոր կէտերը Թէոդորոսի հետ գրի առած էին, եւ Ասպետը, որ Թէոդորոսի ուղղութեան վրայ կատարեալ վստահութիւն ունէր` առանց երկմտութեան ընդունեց իրենց պայմանները: Հակասութիւն երկու նախարարութեանց կողմանէ միայն կարելի էր. Մամիկոնեանց եւ Մոկաց:

Դաշնագրին պայմանները պարզ էին, նպատակը անիշխանութեան տարտամ վիճակեն հանել էր Հայաստան եւ կեդրոնական կառավարութիւն մը հաստատել, որ թէ օտարեն յարձակմանց եւ թէ ներքին հարստահարութեանց կարէնար ընդդիմանալ եւ ժողովուրդը անտանելի յարկաց ծանրութենէ եւ երկիրն աւերմունքէ կարէնար պաշտպանել:

Արդէն կայսեր կողմանէ կիւրապաղատ եւ զօրավար անուանեալ անձինք որոշուած էին, ուրեմն դատաստանական բարձր ատեան մը եթէ հաստատուէր, մեծ նախարարաց նվփրակներէ կազմեալ, որուն վճիռներուն ամէն ոք պարտաւորուէր հնազանդիլ, եթէ ժողովք մը նաեւ կազմուէր որոշելու համար յարկաց արդար բաշխումը, եւ կանոնաւորեալ զինուորութիւն մը ըստ մարդաթուոյ, Հայաստան ապահովեալ կը համարուէր:

– Եւ մինչեւ այս մեծ գործը կատարելու վրայ էր, ահա յանկարծ Վարազտիրոց քանի մը օրուան մէջ կարճ հիւանդութեամբ մեռաւ Դուին, եւ միաբանութիւնն վտանգեցաւ: Վասնզի թէպէտ կայսրը, նորա որդին Սմբատ հօր տեղ կիւրապաղատ անուանեց, բայց հօր ազդեցութիւնն ունենալէ շատ հեռու էր:

ԳԼՈՒԽ ԻԴ

Ամէն կրօնքներու առաջինն է իւր կրօնքը պահել, եւ երջանկութեանց ամենեն մեծն է զայն լաւագոյնը կարծէր

ՊԻՒՖՈՆ

Բայց այդ հարուածն նաեւ չի յուսահատեցուց զթէոդորոս. գնաց Կարին իւր բարեկամ եւ անուանակցին հետ տեսնուելու, եւ դեռ քաղաք չի մտած յունաց սպայակոյտին վրայ գոռոզ փոփոխութիւն մը նշմարեց: Առանց կարեւորութիւն տալու, Ստրատելատին բնակարանը ուղղուեցաւ եւ տեսաւ սպասաւորաց եւ թիկնապահաց երեսները գունատ եալ եւ պատրաստութիւն ճանապարհի: Եւ երբ բարեկամին սենեակը մտաւ, տեսաւ, որ նա զբաղած էր շատ մը թղթեր այրելու:

– Ժամանակին հասար, բարեկամ, – ըսաւ Երիզացին, – վասնզի ես առանց զքեզ տեսնելու նաեւ պարտաւորուած էի երթալ: Դու լաւ կշռէր էիր այդ երիտասարդ կայսրը. գազան մը գահին վրայ հանեցինք:

– Պաշտօնեդ կը զրկէ՞ քեզ այդ տղան:

– Եթէ վտանգն այնչափ է, գոհ պէտք է լինիմ: Երեւակայէ, որ երեք օր է չորս սուրհանդակ ստացեր եմ մայրաքաղաքեն, եւ ահա հինգերորդը, որ այս առաւօտ կը հասնի, ինձ սաստիկ հրաման կը բերէ վայրկենին զօրավարութեան պաշտօնս յանձնել Մաւրիանոսի եւ դառնալ Պոլիս: Եթէ կին եւ զաւակներ, եւ ամէն բան այդ գազանին ձեռքին մէջ չլինէին, գիտէի ի՛նչ ընելիքս:

– Բայց ի՞նչ է իւր արարքը, այն պատմէ՛, եղբայր:

– Աստուածաբանութեան կատաղութիւնն ունի այս երիտասարդը, կ'երեւայ թէ այս կայսերական աթոռին վրայ ժառանգական է այդ հիւանդութիւնը: Իւր պապը Հերակլիոս վերջին ժամանակները երբ պատերազմին դաշտը թողած դարձաւ Պոյ,չիս, ես ի պաշտօնէ բռնադատ եալ, իւր քով մտայ իմացնելու համար, թէ Եգիպտոս եւ Աղեքսանդրիա նաեւ մահմեդականաց ձեռքն են ինկեր: Ծեր կայսրը չուր վարդապետներէ շրջապատեալ նստած էր. իմ տխուր կերպարանքս տեսնելով հարցուց, թէ ի՛նչ նոր լուր ունէի. ես երբ զգուշութեան ձեւերով եւ երկիւղով իմացուցի աշխարհին կորուստը, նա վայրկեան մը մտածութեան ինկաւ. եւ վերջը ինձ հարցուց. «Թէոդորո՛ս, դու ինչպէ՞ս կը հաւտաս, Քրիստոս, որ երկու բնութիւն ունի, մի՞ կամք ունի, թէ՞ երկու»: Ես շփոթած այս անակնունելի հարցմունքին վրայ, պատասխանեցի թէ «Այսպիսի խնդիրներ կ'արողութենես վեր են, ինչ որ եկեղեցին որոշէ` այն կընդունիմ»: Բայց մտքես ցաւեցայ, որ այդ մարդը, որ մենք դիւցազն մը տեսեր էինք պատերազմի դաշտին վրայ, այդ զառամութեան էր հասեր: Երեւակայէ՛, եղբայր, որ թոռը հիմա այդ աստուածաբանական խնդրոյն վրայ հաւատոյ դաւանութիւն մը կը հրատարակէ , եւ Մաքսիմոս պատրիարքը, վասնզի դէմ գրեր եւ քարոզէր է այդ դաւանութեան ու հերետիկոսական անուանէր է, աստուծոյ քահանային լեզուն եւ աջը կտրել տուեր էր:

– Այսչա՞փ միայն:

– Ո՛չ, դեռ կայ, մէկ հատիկ եղբայրը` Թէոդոս, սարկաւագ ձեռնադրել տուեր է, նորա ձեռքեն հաղորդուէր է եւ դարձեալ գոհ չլինելով` սպաննել տուեր է:

– Ուրի՞շ:

– Բանտերը լցնել տուեր է այն մարդիկներով, որոց վրայ հաւատոյ կամ իւր անձին դէմ կասկած ունեցեր է:

– Դեռ ուրի՞շ:

– Եղբա՛յր, քեզի էլ բռնաւոր հաւնեցնել յիրաւի շատ դժուար է: Այսչափը բաւական չէ՞:

– Ո՛չ այդպէս, շատ կը սխալիս, ես բռնաւորի կը հաւնիմ, բայց ոչ այդպիսի յիմար բռնաւորներու, որ ոչ նպատակ ունին եւ ոչ գիտեն, որ ի՞նչ կ'ուզեն եւ ո՞ւր կ'երթան: Ես իմ ուզած բռնաւորս եթէ գտնէի…

– Բռնաւորին լաւը չի կայ, Ռշտունի, ես կը զարմանամ թէ ինչ դիպուածով իմ գլուխս ուսերուս վրայ մնացեր է եօթանասունհինգ տարի. ութ հատ կայսր տեսեր եմ, որոց առաջին երկուքը` ամենեն լաւերը` չեմ կրնար դատել, իսկ Մորիկէ սկսած մինչեւ այս Կոստանդ ամէնն էլ արիւնկզակ բռնաւոր: Ի՞նչ օգուտ ունեցեր են աշխարհքի եւ իրենց անձանց ու րնտանեաց: Իսկ թէ հայ ազգը ի՛նչ է քաշէր սոցայ օրով եւ թէ ի՛նչ քաջ նախարարք եւ իշխանք զոհ գնացեր են այսչափ միջոցի մէջ, եթէ մէկիկ-մէկիկ համրեմ…

– Մի՛ համրէր, անօգուտ է, ես լաւ գիտեմ: Թէ որ կարէնայի զքեզ մեր Ոստանը տանիլ, կրնայի ցցնել այս վերջի հարիւր տարուան միջոցին հայոց բիւրաւորաց կոտորածներու ցուցակը ի յունաց եւ ի պարսից, հօրս եւ պապուս ժամանակեն դրուած ճշտութեամբ: Բայց ո՞ւմ է յանցանքը, մեռնողի՞ն թէ՞ մեռցնողին:

– Երկուքին հաւասար: Ես հոս Կարին` այս պաշտօնիս մէջ աւելի բան իմացայ մեր երկրին վերաբերութեամբ, քան թէ ինչ որ իմացեր էի այնչափ տարի Բեօլզանդիոյ արքունեաց մէջ: Այս Կարնոյ դիւանատան մէջ գտայ թղթակցութեանց շարք մը պարսից եւ յունաց մէջ, Մօրիկ կայսեր եւ Խոսրովու ժամանակի. տե՛ս թէ ինչպէ՛ս իրարու հետ կը խօսին:

Եւ այս ըսելով Երիզացին հանեց թուղթի մը օրինակ եւ տուաւ Ռշտունուոյն, որ լռութեամբ կ'արդալեն վերջ այդ ուղթը, ուր յոյնը կը գրեր պարսկին` հայոց համար. «Խոտոր եւ անհնազանդ ազդ մի են, մեր մէջ կացած պղտորութիւն կը ձգեն: Բայց եկ, ես ինձ հնազանդեալքը կը ժողուեմ եւ Թրակիոյ կողմն կանցնիմ հոնաց եւ նմանեաց հետ պատերազմելու համար. դու քուկիններուդ հրամայէ ժողուել եւ Արեւելք տանիր Վասնզի եթէ մեռնին` թշնամիք կը մեռէին, եւ եթէ սպաննեն զթշնյյյմիս կը սպաննեն, եւ մենք խաղաղութեամբ կապրինք: Զի եթէ դոքա իրենց երկրին մէջ մնան` մենք հանգստութիւն չպիտի գտնենք»: Բարձր ձայնով կարդաց երկրորդ անգամ եւ հեգնական ծիծաղով ըսաւ.

– Ողորմելի՛ քաղաքագիտութիւն, որ իւր ներքին վիճակը չի տեսնէր, եւ ուրիշին թշուառութենեն օգուտ քաղել կը կարծէի աշխարհք մը կոչնչացնէ, եւ իւր անձին զօրութիւն չի գտնէր եւ աւելի կը տկարացնէ: Խոսրով այդ նամակի իմաստր յայտնած էր Սմբմատայ: Բայդ դժբախտաբար Հայաստանի համար` եւ Խոսրովու իւր անձին համար, Սմբատ շուտ մեռաւ, եթէ ոչ ի՛նչ գեղեցիկ ու մեծ խորհուրդներ ունէր այդ մեծ` մարդը, որ քուշանաց զօրութիւնը ջախջախելեն վերջ, Հայաստանի վերականգնութեան խոստմունքն առած էր արքայից արքայեն: Եւ այն` ինչ որ ես տկար ձեռոք կը փափագիմ գործել, նա հզօր ձեռոք ապահով ի գլուխ կը հանէր. բայց մահը ամէն խորհուրդ առաւ տարաւ…

– Հիմա էլ իւր որդուոյն` Ասպետին մահը ամէն յոյսեր փչացուց:

– Ի՞նչ ընենք, քանի որ շունչ ունինք պէտք է աշխատինք: Բայց դու որոշած էիր երթալ:

– Ուրիշ ի՜նչ Կարելի է ընել…

Մտախոհ լռութիւն յաջորդեց այս խօսակցութեան, երբ մասնաւոր սուրհանդակ մը Երիզացուոյն բերաւ նամակ մը, որ կ'իմացնէր նոր-նոր դաւանութիւնք, նոր բանտարկութիւնք եւ նոր արեանց հեղմունք, այնպէս որ ժամանակին պատմաբանք կը պարտաւորին կոտորածներն յիշելով ըսել թէ` «Ոչ մնաց ի թագաւորութեանն այր խորհրդական, զի միահամուռ սպառեցան բնակիչք աշխարհին եւ իշխանին»: Նամակը կ'իմացնէր նաեւ հայ իշխանաց մէջ Գրիգոր Մագիստրոսի եւ Մանուէլի եւ Մարդունիի մահը, որ անէր էր Բագրատունի Ասպետին եղբօր, եւ կը յորդորէր զթէոդորոս ժամ առաջ հասնիլ, որպէսզի կասկածոտ կայսեր միտքը չի կատղեցնէ իւր ընտանեաց վրայ: – Ծեր Ստրատելատը իւր ընթերցմունքը լմնցնելեն վերջ` ամէն բան իմացուց Ռշտունուոյն եւ իւր վերջին հրաժարականը տուաւ իմացնելով, որ այլեւս յոյս չունէր ուրիշ տեսութեան. Հայոց զօրավարը Դուինի ճամփան բռնեց, երբ Երիզացին կ'երթար դէպի Պոնտոս մտնելու նաւ` դառնալու Պոչիս, ուր հիւանդ հազիւ հասնելով, բնական մահն եկաւ ու Կոստանդինի ձեռքեն զինքն ազատեց:

Թէոդորոս Ռշտունի այս անակնունելի դիպուածոց վրայ դառնացեալ, այլ ոչ երբեք սրտաբեկ, երբ հասաւ Դուին, միտքը դրած էր երկրին կարեւոր գործերն կարգի դնել, եւ դառնալ Ռշտունիք, վասնզի Տիկինը սուրհանդակ սուրհանդակի վրայ կ'ուղարկէր եւ անհամբեր էր դարձին, «զի ընտանեկան պարագայներ կային, որ իւր «գալուստը կը պահանջէին եւ որ նամակաւ դժուար էր իմացնել»:

Բայց հազիւ երկրին մատակարարութեան գործերը կարգի դրաւ Ներսէս կաթողիկոսի, Սմբատ Կիւրապաղատի եւ քանի մը ուրիշ իշխանաց հետ, ահա հրովարտակ կը բերէր Յունաց կայսրեն Դաւիթ անուն մարդ մը աստուածաբանական ուսմանց տեղեակ` բաղարանցի, որ կը հրամայէր վերցնել ամէն խտիր եւ միաբանիլ յունաց հետ ի դաւանութիւնս: Ուստի կաթողիկոս եւ նախարարք պարտաւորեցան հրաւէր յուղարկել ամէն կողմ, եւ իշխանք եւ եպիսկոպոսք զանազան գաւառաց ժողուեցան ի մայրաքաղաքն Դուին, եւ ամիսներով կը վիճէին, կը խոսէին հրովարտակին պատասխանը պատրաստելու համար:

Կային հայ նախարարաց մէջ այնպիսի անձինք նաեւ, ինչպէս էր Համազասպ Մամիկոնեան, տեղեակ աստուածաբանական խընդրոց, որ եպիսկոպոսաց հետ կը խառնուէին վիճաբանութեանց եւ գործը կ'երկարէր: Իսկ Թէոդորոս, որ ամենեւին չէր խոսէր` այլ տխուր, ուշադրութեամբ մտիկ կ'ընէր, երբ իր կարծիքը հարցուցին օր մը, այսպէս խօսեցաւ.

«Աստից գրեթէ տասնհինգ կամ տասնվեց տարի առաջ, Կարնոյ քաղաք, Հերակլ կայսեր հրամանաւ ժողովք մը եղաւ. Եզր կաթողիկոսի հետ ես դարձեալ այս նիւթերու վրայ տեսայ, որ խորհրդածութիւնք, վիճաբանութիւնք տեղի ունեցան. վիճեցին, խօսեցան, ճառեցին. եւ հետեւանքը այն եղաւ, որ կաթողիկոս, եպիսկոպոս եւ վարդապետ կայսեր հետ հաղորդուեցան, նորա դաւանութիւնը դաւանեցան, ընծաներ, պարեւներ առին, եւ երբ ժողովքեն դուրս ելան` հայ ազգը` ժողովքը տարբեր, ժողովուրդը տարբեր լինիլն յայտնի ըրաւ, եւ այդ որոշմունքներուն մէկը չընդունեց, եւ Եզր իւր զաւկներուն խորթ հայր մը եղաւ եւ այնպէս ատելի մեռաւ: – Ես` ա՛յն Շաւարշ Ռշտունուոյն թոռն եմ, որ երբ բոլոր հայ ազդը մկրտուիցաւ Եփրատայ մէջ ի Ս. Լուսաւորչէ, Ասորեստան էր իր գնդով, եւ ձմեռը դառնալով եկաւ Վաղարշապատ, Տրդատայ հրամանաւ յանձն առաւ քրիստոնէութիւնը. Լուսաւորիչ եւ թագաւորը Տարօն էին, ուստի ասորի եպիսկոպոս մը` կը պատմեն յիշատակարանք` զինք պիտի մկրտէր: Երբ, մէկ ոտքը դնելով աւազանին մէջ հարցուց. «Իմ հարցս` Ռշտունեաց նախարարաց հոգիք ո՞ւր են հիմա. նոյն արքայութիւնն ե՞ն, ուր դու ինձ քարոզեցիր թէ՞ ուրիշ տեղ մը»: Եպիսկոպոսն անհանճար` շուտ մը պատասխանեց թէ` «Դժոխքին մէջտեղն են»: Շաւարշ ետ քաշուելով` «Եթէ այդպէս է` ես իմ նախահարցս քով կ'ուզեմ երթալ, քու արքայութիւնդ քեզ լինի, ասորի», – ըսաւ եւ քաշուեցաւ: Վերջը Լուսաւորիչ ջանաց համոզել այդ Ռշտունեաց տէրը` թէ աստուծոյ դատաստանի գաղտնիք են, իէք ողորմած է հեթանոսաց, որ Քրիստոսի Աւետարանին տեղեկութիւն չունին, մարդս չի կրնար դատապարտութեան վճիռներ տալ, եւ թէ եպիսկոպոսը մեծ յանդգնութիւն ըրած էր այդպիսի վճռողական պատասխան տալով: Յիշատակարանք չեն զրուցէր, բայց ես կ'երեւակայեմ թէ առանց Տրդատայ օգնութեան Լուսաւորիչ ինքն լինելով` համոզած չէ կատարելապէս այդ Ռշտունեաց Տէրը աւազանին մօտենալու երկրորդ անգամ: Ես` Թէոդորոս Ռշտունի, այդ Շավարշայ թոռն եմ, եւ ճիշտ այդ յետին շինականին պէս կը մտածեմ, որ առանց աստուածաբանական ուսմունք ունենալու կը զրուցէր. այդ Եզր կաթողիկոսը Թադէոսէ, Բարդուղիմէոսէ, Լուսաւորչէ լաւ՞ գիտէ հայութիւնը, քրիստոնէութիւնը. մեղա՜յ աստուծոյ, մենք Լուսաւորչայ դաւանութիւնը թողո՞ւնք, որովհետեւ այդ Եզր Կողբաց աղեհանք կը սեփականացնէ, աստուած հեռի՜ ընէ, ինքն աղն ուտէ եւ մեզ աղու տա: Բացի հայն, մտաբերեցէք, որ այդ պահանջմանց վերջը չի կայ, այդ յունաց ազգն ամէն օր նոր բան կստեղծէ ի հաւատս, այդ Կոստանդին կայսրը իր եկեղեցուոյն Հետ միաբան չէ, պատրիարքներ, եպիսկոպոսներ կը չարչարէ, կաքսորէ հաւատոյ խնդիրներու համար: Կայսրը մեզնէ հաւատարմութիւն ուզէք պատրաստ ենք իրեն ծառայելու, բայց մեր հաւատքին, մեր խղճմտանքին չի հպի լաւ կընէ»:

Հրովարտակին երկար պատասխան մը գրուեցաւ, ուր հայոց կաթողիկոս, նախարարք եւ եպիսկոպոսունք կը յայտնէին,թէ Նիկիոյ դաւանութենեն աւելի բան մը ընդունիլ իրենց անկարելի էր: Այն ատեն յոյնքն եւ իրենց սակաւաթիւ համախոհք սկսան աւելցնեւ հակառակութիւնը եւ Հայաստանու արեւմտեան զավառաց մէջ յայտնի հալածանք եւ բռնութիւն ի գործ դնել ընդդէմ հայոց: Սմբատ Կիւրապաղատ թոյլ մարդ էր, Ներսէս կաթողիկոս յունական դաստիարակութեամբ աւելի հակամէտ սկսաւ երեւիլ, յունաց նախարարք անհոգ միաբանութեան կապն էլ խզեցին, եւ Թէոդորոս այնչափ հոգերէ ու տառապանքէ վերջ` կը տեսնէր թէ իւր բոլոր աշխատութիւնք ոչինչ դարձած` ամէն բան իր խորհրդոց դէմ իբրեւ թէ դաւադիր կը լինէր:

ԳԼՈՒԽ ԻԵ

Թէոդորոս տաղտկացեալ` կուզեր դառնալ Ռշտունիք, երբ իրեն իմացուցին թէ կաթողիկոսը թողէր աթոռը վեախեր էր Տայոց գաւառը Սմբատ Կիւրապաղատին հետ: Այս երկու նախաթոռ անձինք Հայաստանի ծանր վիճակին մէջ ոչ միայն կը թողուին իրենց աթոռը, այլեւ համբաւ մը կը ձգէին, որ Թէոդորոսի երկիւղեն էր իրենց փախուստը, իբր թէ դաւաճանութիւն մը կար իրենց անձանց դէմ: Վասնզի կաթողիկոսը նոյն գիշեր, որ կը հեռանար, կնքեալ թուղթ մը կ'ուտար իւր հաւատարիմ վարդապետի մը, ուր դառն գանգատներ կ'ընէր ընդդէմ զօրավարին: Միւս կողմեն կ'իմանար Թէոդորոս թէ յունաց բանակն, որ ի Կարին էր` կը տարածուէր Բագրեւանդ եւ քիիքիէ առաջ անցնելով, կը մօտենար մայրաքաղաքին: Ուստի չկարէնալով հեռանալ հայրարատայ, տեղապահ մը սահմանեց կաթողիկոսին եւ գրեց Սէթայի օգնական զօրաց գունդ իրեն հասցնել:

Իսկ Ռշտունեաց Տիկինը շուտ մը երկու հազար հետեւակ եւ երեք հարիւր հեծեալ ու Վարդ որդին յուղարկեց Հայոց զօրավարին: Թէպէտ Վարդ շատ դժկամակ էր Ռշտունեաց Ոստանեն հեռանալու եւ ակամայ հնազանդեցաւ մօրը: Ի՞նչ էր պատճառն այս դժկամակութեան, ետ դառնանք երկու տարուան միշոց` երթանք Ռշտունիք եւ բացատրենք համառօտիւ:

Երբ Գրիգոր յաղթութեամբ ետ դարձաւ Հերաց կ'ողմերեն, զսէթայ եւ բոչոր երկիրը շփոթած ու տխուր վիճակի մէջ գտաւ: Վասնզի մինչ ամէնքը կը սպասէին իշխանին դարձին, Թումայի դաւաճանութեան եւ Թէոդորոսի շղթայակապ ի Բիւզանդիոն յուղարկուելուն լուրը կը հասնէր Վասպուրական, եւ անմիջապէս այն թղթի կտորը իշխանեն, որ կը պատուիրէր Սէթայի` «Հսկել երկրին եւ Ատոմ Շահունիէ զատ ոչ ումէք հաւատարմութիւն ընել»: Բայց դժբախտութիւն մ՚էլ այն էր Սէթայի վիճակին համար, որ Ատոմ կաթուածահար պառկած` իւր ամրոցն ի Բզնունիս, Վարդ դեռ Սիւնեաց երկիրն էր: Ուստի երբ Գրիգոր հասաւ իւր յաղթական գնդաւ, Տիկինն իրեն լաւ ընդունելութիւն ըրաւ, վիճակը յայտնեց եւ բոլոր պատերազմական գործերն իրեն յանձնեց թէ՛ զօրաց կրթութեան , թէ նոցայ թիւն աւելցնելու եւ թէ բերդերն ամրացնելու մասին:

Վասպուրականի բոլոր նաւերը գնեց եւ փոքրիկ ծովուն տէր դարձաւ, եւ Աղթամարայ կղզին, որ այն ժամանակ շատ աւելի ընդարձակ էր` վասնզի ծովը հիմկու բարձրութիւնն չունէր` շտեմարաններն ընդարձակեց ու մեծ քանակութեամբ պաշար եւ զէնք համբարեց: Դիտելով Գրիգորի անխոնջ աշխատութեան հետ սաստիկ տխրութիւնը, զզաւէն յուղարկեց առ Ներսէհ Կամսարական եւ Արփենին ուզեց հոստան, ի մխիթարութիւն եղբօրը: Կասկածելով իրաւամբ թէ՛ Մամիկոնեանց Մուշեղէն եւ թէ՛ դաւաճան Մոկաց Արդուկեն, որ կը խլրտէին` զօրաց մեծ մասը Գրիգորի յանձնելով Բաղէշ նստուց եւ բացարձակ հրաման տուաւ, որ ամենափոքր նշան թշնամութեան կամ յարձակումն տեսած ժամանակ նոցայ կողմեն սանձահարէ ամէն արարք: Նոյնպէս Ոստանի շուրջը մեծ խումբ զօրաց կը բանակէր Վարդի յանձնած: Եւ ինք անձամբ շատ անգամ կ'երթար շրջակայքը տեսնելու թէ իրօք պէտք եղած ամրութիւնք եւ գիւղերու պատսպարանք ըստ արժանուոյն շինուա՞ծ էին. ամէն գիւղ եւ աւան գանգատներ կը քննէր. իւր ճանապարհորդութեանց ընկեր առած երկու համեստ դատաւոր եւ Ռշտունեաց եպիսկոպոսը` նոցայ որոշմունքը շուտովի գործ կը դնէր. անիրաւները, հարկահան, աւանապետ կամ գիւղապետ, աւազակները, ազատ կամ անազատ Աղթամարայ բերդին մէջ շղթայակապ կ'ուղարկէր աշխատելու: Ռշտունեաց գաւառն այն օրերը տեսնողը կը զարմանար. երկրագործ, հովիւ, արհեստաւոր, երիտասարդ եւ պատանի, ամէնքը զինեալ, բայց ոչ ուրեք անկարգութիւն մը չէր նշմարուէր, վասնզի զէնք քաշել կռուի կամ վէճի մէջ սաստիկ խստութեամբ կը պատժուէր:

Ուստի Թէոդորոսի հեռաւորութեան միջոցին ոչ մէկ թշնամի չտեսնուեցաւ, որ համարձակէր մտնել այն երկիրը, իսկ երբ իւր Հայաստան դարձը լսուեցաւ` Սէթայի սիրտը հանգստացաւ բոլորովին, եւ օրաւուր կը սպասէր նորա դարձին, բայց տարին կ'անցնէր, կը լրանար, եւ մեծ իշխանն այսօր, վաղը կ'ուշանար: Գրիգորի հրաման եղած էր արդէն գալ բնակիլ հոստան, վասնզի բանակը, որ Բաղէշ կը սպասէր` ցրուելու միտք ունէր Տիկինը. շրջակայք բոլոր Թէոդորոսի գալստեամբ բարեկամ կը տեսնէր ինք եւ զօրքերն հետզհետէ տուներնին կը ճամփեր: Գրիգոր կուզեր դառնալ երթալ Բագրեւանդ, իւր հայրենի տան աւերակներուն, իւր մօր աճիւններուն այց ընել, ուստի թէպէտ իւր սրտին մեծ մխիթարութեօն էր Թենի, եւ նոյնպէս ուրախ աչօք կը տեսնէր նորա իւր մէկ հատիկ քրոջ վրայ ցցուցած սէրն ու բարեկամութիւնը, բայց երբ Թէոդորոս նստած էր Դուին, հոն էին իւր քէոիքն եւ հօրեղբօրօրղին Համազասպ, հոն գրեթէ հայոց բոլոր մեծ նախարարք, ինք զարմանքով կը մնար թէ ինչո՞ւ զինք չէին հրաւիրէր գալ եւ հայրենի ժառանգութեան տիրանալ: Ուստի Սէթայի հետ այս խօսակցութիւնն ունեցաւ…

– Որովհետեւ իշխանը, փառք աստուծոյ, ողջ-առողջ հասաւ, եւ վտանգի սպառնալիք չմնաց մեզ համար, Տիկին, կարծեմ թէ ինձ հրաման կրնաք տալ, որ երթամ եւ Դուին ու Բագրեւանդ շրջան մը ընեմ:

– Գրիգոր որդեակ, – պատասխանեց Սէթայ, – կարելի է մտքեդ անցաւ թէ երբ դու այս երկու տարուան մօտ ժամանակ, որ աջ բազուկ եղար մեզ վտանգի օրեր, եւ ես երբեք չեմ կրնար մոռնալ, չեմ յիշէր քու օգուտդ, վասնզի քանի որ եկեր ես օր մը այս նիւթին վրայ չի խօսեցայ. բայց պէտք է գիտնաս, որ իշխանին գրեցի քանի անգամ, իսկ նա ինձ իմացուց թէ` «Չէր մոռցեր երբեք քու իրաւունքդ, բայց Մամիկոնեանք ազգային միաբանութեան թշնամի չընելու համար` առժամս այս խնդիրը մէջտեղ հանել չէր կրնար» եւ զիս համբերութեան կը յորդորէր: Իսկ հիմա կարելի է որ զքեզ ինք ուզէք վասնզի ինձ նոր հրաման կընէ զօրքերը չի ցրուել եւ պատրաստի պահել չգիտեմ ի՛նչ նպատակաւ, վասնզի չի յայտնէր: Պէտք է գիտնաս նաեւ, որ ամէն անգամ նամակաց մէջ մեծ գոհութիւն եւ սէր կը յայտնէ քու ազնիւ ծառայութեանցդ համար, եւ որ ես չեմ ուզէր կրկնել, վասնզի զքեզ իբրեւ զաւակ համարել եմ հաւասար իմ Վարդիս:

– Այս խօսքերուն բացի շնորհակալութենեն ես ոչինչ չունեմ պատասխանելու, ձեր ազնիւ մայրական սիրոյն միշտ երախտագէտ եմ, եւ ինչչա՛փ ծանր էլ լինի իմ սրտիս Ռշտունեաց տունեն կարճ բաժանմունք մը նաեւ, Վարդանայ բերդի աւերակներուն եւ մօր մը գերեզմանին այց մը դեռ հեռուն ձգել ինձ յանցանք կը թուի:

– Շատ իրաւացի կը գտնեմ այդ զգացմունքդ, որդեակ, դու ինչպէս որ գիտես, այնպէս ըրէ:

– Դեռ քանի մը օր ժամանակ ունինք, իշխանուհի, այս նիւթիս վրայ մտածելու: Միայն խնդիրք մը նաեւ ունիմ. եթէ կարելի էր, Յուսիկի հրաման ընէիք, որ Հերա կողմեն եկած ցորենի վաճառականներու, որ երկու տարվնէ ի վեր իրենց առնելիքներն չեն ստացած` վճարէ. ես քանի անգամ խնդրեցի, բայց ինք այսօր վաղը ըսելով միշտ կը յետաձգէ եւ մարդիկը ամէն օր կը դեգերին ու կը գանգտին:

– Անիրաւը երկու տարի է այդ մարդկանց դեռ չի վճարէր , լաւ՛, ես հիմա իրեն կը հասկցնեմ, – ըսաւ բարկութեամբ եւ ոտք ելաւ:

– Խնդրեմ, իշխանուհի, ես ամբաստանութեան մտօք չեմ ըսէր:

– Կ'իմանամ, որդեակ, – ըսաւ Սէթայ, իւր բարկութեան ծիծաղ մը խառնելով, – տարին քանի մը անգամ պէտք է որ ես Յուսիկի հետ կռւում. ուստի այս` դարձեալ առիթն է, վասնզի այդ մարդիկը քանի անգամ ինձ խնդիրք մատուցին, եւ ես հրամայեցի, որ վճարէ. պէտք է անձամբ ես ի գործ դնեմ: Դու նստէ, ես հիմա կ'ուգամ:

Հազիւ իշխանուհին դուրս ելաւ` Թենի ներս մտաւ: Թենի տխուր էր, սովորական կերպարանքը չունէր, եւ Գրիգոր տեսնելով նորա տխրութիւնը` թէպէտ կրկին եւ կրկին կը հարցնէր տեղեկանալու համար, բայց որոշ պատասխան չառնելով, իւր տխրութիւնն էլ աւելցաւ, եւ քիչ մը լռութենէ վերջ ըսաւ դառն ժպիտով.

– Կ'երեւայ, որ Թենի բաւական վստահութիւն չունի վրաս, եթէ Ատոմ հայրիկ լինէր, կրնար թերեւս այդ սեւ ամպը իւր ճակտեն հալածել:

– Ինչո՞ւ, Գրիգոր, այդպիսի զրպարտութիւն մը կ'ընես իմ սիրոյս, իմ սրտիս. կարելի չէ՞, որ ես առանց պատճառի նաեւ կոտրածութիւն մը ունենամ, տկարութիւն մը, որ տխրութիւն երեւա:

– Ո՛չ, – ըսաւ Գրիգոր, – այսօրուան կերպարանքդ այն չի ցցնէր, ուրիշ պատճառ մը ունիս եւ ինձմէ կը ծածկես:

– Միթէ՞ կարելի չէ, որ իրաւունք ունենամ ծածկելու:

– Չեմ կարծէր, եթէ իմ սրտես դատեմ քու սիրտդ:

– Հիմա քեզ պատճառը զրուցեմ. կարելի է քեզ շատ անձնապաշտ թվիմ, բայց որ այդչափ հետաքրքիր ես` զրուցեմ. խնդիրը երկուքնուս հաւասար կը վերաբերի: Առաջին…

– Ո՜հ, – ըսաւ Գրիգոր, – երկուք կամ շատ են պատճառները, որովհետեւ առաջինեն կը սկսի:

– Կը տեսնես հիմա: Իմ պառկելու սենեակս բարակ տախտակամած մը միայն կը բաժնէ իմ պառաւ դահեկիս խուցեն. հոն ինչ որ խօսուի, ես աս դիեն կը լսեմ. երէկ միջոց մը ես քնած էի, երբ յանկարծ արթնցայ եւ լսեցի երկու պառաւ իրարու հետ կը խոսէին, եւ խօսակցութեան նիւթն մենք էինք: Է՛հ, – կ'ըսէր մէկը միւսին, – այդ անկարելի բան է, Գրիգորի հօրեղբօրորդին Համազասպը արդէն իշխանին (հօրս) եղբօր աղջկան հետ ամուսնացեալ է, Համազասպն էլ Գրիգորի հօրեղբօր որդի է, ուրեմն կարելի չէ, որ օրիորդը Գրիգորի հետ ամուսնանա…

– Իմացայ. թէ այդ է քու մտածութիւնդ. Թենի, ամենեւին պէտք չէ հոգ ընես* Համազասպ Մամիկոնեան ցեղեն է, եւ մեր բոլոր ազգականութիւնն այսչափ է. իւր հօր անունն էլ Դաւիթ է, ուստի օտարներէն ոմանք զմեզ եղբայր կարծած են նաեւ, բայց մենք ոչ եօթ աստիճան, այլ տասնեօթ աստիճան իրարմէ հեռու ենք: Գանք ուրեմն երկրորդ խնդրոյն, եթէ այդ էլ այսչափ ծանր է…

– Ոչ, կարծեմ քիչ մը աւելի ծանր է, Գրիգոր: Քու քոյրդ Արփենին գիտես թէ ես ինչչափ կը սիրեմ, բայց մէկ-երկու օր կայ, որ կասկած մը սիրտս մտաւ, ոչ Արփենիին համար, որ դեռ տղայ է, այլ եղբօրս` Վարդին համար, որ օրաւուր Արփենիէ չկրնար զատուիլ. շարունակ Արփենիի հետ կատակներ կընէ, եւ այն երիտասարդը, որ որսէ զատ ուրիշ բանէ զուարճութիւն չէր զգար, հիմա որսի երթալը նաեւ դադրեցուց, եւ նորա ընկերութիւնը միայն կը փնտըէ:

– Այդ խնդիրն աւելի ծանր է: Եթէ մենք սիրով եւ յոյսով կապուած չլինէինք հոգ չէր, բայց այդ նոր համակրութիւնը կամ զիրենք թշուառ կրնայ ընել կամ զմեզ. այդ բանին ճար պէտք է տեսնել:

– Ինչպէ՞ս, իրաւունք ունէի ուրեմն մտածելու եւ տխրելու:

– Ես մորմեդ խնդրեցի Բագրեւանդ երթալ, բայց նա արգելիչ պատճառներ ցցուց եւ հօրդ դրել խոստացաւ, եթէ իւր հրամանը զինք Շիրակ ղրկէ, խնդիրը այսպէս կը վերջանայ:

– Եթէ Ատոմ հայրիկ հոս լինէր եւ առողջ, ինչչափ մեզի կրնար օգնեմ:

– Ի՞նչ կ'ընէր:

– Նա մօրս կ'իմացնէր ամէն բան:

– Ի՞նչ կ'իմացնէր:

– Կ'իմացնէր թէ մենք զիրար կը սիրենք, Վարդ կը յուսահատէր եւ ամէն բան կը վերջանար:

– Մայրդ ինչ կ'ըսէր: Միթէ չէր ըսէր թէ անտուն անժառանգ երիտասարդի մը Ռշտունեաց Օրիորդ չէ կարելի տալ:

– Քու երկու տարուան բրած բարձր ծառայութիւնքդ. Ռշտունեաց տան համար իմ ծնողքս չեն կրնար մոռնալ, եւ փոքրիկ վարձատրութիւն մը կ'ընեն` իմ ձեռքս քեզի կուտան…

– Որ ինձ հա քար շնորհաց ամենամեծն է: Ո՛հ, սիրելի Թենի, այն օրն ե՜րբ պիտի գա…

– Լռէ՛, մարդ կ'ուգայ, – ըսաւ ադջիկը: Եւ Ռշտունեաց Տիկինը ներս մտաւ. երեսեն` աչաց փայլեն յայտնի էր թէ մեծ գործողութիւն մը կատարելէ կը դառնար:

– Քու վաճառականներդ ասկից վերջ քեզ չէն նեղէր, Գրիգոր, – ըսաւ, – ես երէկ պահանջներն ամբողջապէս վճարեցի:

– Բայց Յուսի՜կ:

– Յուսի՜կ, լացուցի նաեւ այդ անպիտանը:

Ի՞նչ էր ուրեմն եղածը, որ այդ ահագին ժայռի պէս աչքերեն ջուր բխէր էր:

Երբ մեթայ իջաւ գանձատունը եւ յանկարծ մտաւ ներս. Յուսիկ, որ նորա այցելութիւններէն գոհ չէր լինէր սովորաբար` կասկածոտ աչքերն անգամ մը վրան շրջելեն վերջ, իւր սիրուն ծիծաղը երեսին ոտք ելաւ:

– Այս ի՞նչ մեծ պատիւ է, որ կ'ընէք, իշխանուհի, – ըսաւ, – ի՞նչ հրաման ունիք:

Իսկ Սէթայ փայտեայ տախտակամածին վրայ նստաւ եւ ձեռոք մերժելով ոչխարի մորթը, որով զինք կը պատուէր Յուսիկ`

– Ի՞նչ ամօթ բան է, – զրուցեց, – որ շէնք շնորհք բազմոց մը շինել տուած չէս, որ եկող հիւրը կարէնայ նստիր

– Բայց հոս գործքի տեղ է, իշխանուհի, եկողները, երբ իրենց գործը կը վերջացնեն` գոհ սրտով կ'երթան` ամենեւին մտքերնեն չեն անցնէր թէ հասարակ փայտի վրայ նստած էին թէ կակուղ բազմոցի:

– Այս քու խօսքդ կը նշանակէ թէ հոս եկողները տանջարան կը մտնեն, եւ այս նաեւ սուտ չէ, վասնզի ամէն օր գանգատ գանգատի վրայ կը տեղա, ամէն օր քեզի դէմ խնդրագիրներ կան: Ոմանք ճամփու ծախք կը պահանջէն, ոմանք ռոճիկ, անկար սպասաւորներ թոշակնին կ'ուզեն, որ դու դադրեցուցեր ես. իշխանը երբ իմանայ գանձատունը գլխուդ կը փլցնէ: Ես քանի-քանի՛՛ անգամ է, որ մեր ելից եւ մտից հաշիւն ուզեցի` միշտ փախուստ տուիր` ցոյց չի տուիր: Քանի որ տարիներ կ'աւելնան, կ'երեւայ թէ ագահութիւնդ կը շատցնես:

Իսկ Յուսիկ այս խօսքերուն իւր քաղցր ժպիտով պատասխանեց.

– Այնպէս կը զրուցեն, իշխանուհի, դուք իրենց ուշ մի՛ դնէք, անխիղճ շռայլ մարդիկ շատ բան կը զրուցեն: Ես ձեր գանձին հաշիւները ճիշտ կը բռնեմ, դուք ձեր սիրտը հանգիստ պահեցէք: Նոքա որ ճամփու ծախք կը պահանջէն, անպիտաննե՛ր, ես գիտեմ թէ կամարները լեցուն եկան: Այն անկար սպասաւորները, որ թոշակդ կ'ուզեն, ողջ-առողջ պղնձի պէս մարդիկ են, կ'ուգան` կուտեն, կը խմեն, փոքրիկ ծառայութիւն մը չեն ընէր: Այո , ամէնքն ինձմէ կը գանզտին: Ատոմ Շահունի կը զանգտեր, ինչո՞ւ Գրիգոր իշխանը չի գանգտիր. նա ինձմէ գոհ է. ես էլ իրմէ գոհ եմ: Վասնզի իրաւ երիտասարդ` բայց կատարեալ եւ ազնուական մարդ է:

– Խնդրեմ բացատրէ՛, ո՞ւր է կատարելութիւնը:

– Դուք ինձմէ լաւ կը ճանչէք զինքը, Տիկին, ի՞նչ պէտք կայ բացատրութեանց:

– Ո՛չ, կ'ուզեմ քու կարծիքդ իմանալ:

– Շա՜տ բարի: Նախ որ աչքը կուշտ երիտասարդ է, դրամի սէր չունի: Զիս կը բամբասեն իբրեւ ագահ, ես ընդհակառակն` ագահները կ'ատեմ, իշխանուհի, հաւատացէք, որ չեմ ուզէր ագահ, ժլատ մարդու երես տեսնել. այն մարդկանց, որ ոսկին, արծաթը կը սիրեն ագահաբար: Եւ ըսածիս ապացոյց` ես Գրիգոր իշխանը կը սիրեմ, որովհետեւ ամենեւին ագահ չէ: Կը յիշէք, իշխանուհի, որ դուք իրեն առատ ռոճիկ նշանակեցիք, երբ Հերա կողմ յուղարկեցիք գնդաւ, ես դիտողութիւն ըրի թէ այդ ռոճիկը չափազանց է. եւ դուք ինձ բարկացաք ու նախատեցիք. ես, որ ձեր համբերող եւ հնազանդ ծառան եմ, ձեր հրամայած ռոճկին արծաթը առաջը դրի, եւ զարմանքով տեսայ, որ բուն` ճշմարիտ ազնուական` ձեռքն անգամ չերկնցուց, աչքը վրան չի դարձուց, այլ ըսաւ քաղցրութեամբ, թէ «Երբ պէտք ունենամ ստակի, Յուսիկ հայրիկ, ես քեզնէ կ'ուզեմ»: Այսօր այնօր, գրեթէ երկու տարի կը լցուի, փողի մը պէտք չունեցաւ: Եւ ի՛նչ զարմանք… խնդրեմ, իշխանուհի, մի՛ բարկանաք, ամէն բան հաշուով է… փառք աստուծոյ, ձեր սեղանը փառաւոր կուտէ, կը վայելէ, ծառան, ձին նոյնպէս, յարդն ու գարին առատ…

– Ապրի՜ս, Յուսիկ, – ըսաւ իշխանուհին լի բարկութեամբ եւ ոտքի վրայ ցատկելով, – այս ի՞նչ բան է ըրածդ. գերութենէ դարձած տղու մը երկու տարի փող մը չե՜ս տուեր… Եւ պարծանոք առանց ամաչելու կը պատմե՜ս… Տէ՛ր իմ աստուած… ե՞ս ինչպէս այդ ազնուական երիտասարդին երեսը պիտի նայիմ…

Իսկ Յուսիկ անխռով` ամենայն հանդարտութեամբ կ'ըսէր.

– Խնդրեմ, իշխանուհի, այսպէս մի՛ շփոթիք, ես ամէն օր կը նայիմ, ամօթի բան չի կայ, ինք շատ գոհ է, շատ էլ բարեկամ ենք իրարու, եւ շատ սիրով…

– Լռէ՛, յիմար, ինք քեզնէ շատ գո՜հ է, կը սխալիս, ինչպէ՜ս կարելի է քեզնէ գոհ լինիլ, երբ երկու տարի առաջ իւր զօրաց ալիւրի եւ գարիի ստակը չես վճարած, եւ վաճառականք, որ ինձ խնդրագիր տուին, նոյնպէս Գրիգորի գանգտեր են, այս ամօթ չէ՞, որ մարդիկը զօրավարին կնիքը իւր երեսին նետեն:

– Այո՛, իշխանուհի, շատ ամօթ բան է, այդ անպիտանները ես լաւ կը ճանչեմ, յանցանքը զօրավարին չէ, այլ այդ գողերուն, այդ աւազակներուն, որ զինք խաբէր են, մէկին տեղ երկուք կ'ուզեն արնուլ… դուք հոգ մ՚ընէք, իշխանուհի, նոքա կը կ'ակղնան, ես գործը կարգի կը դնեմ, եւ այնպէս որ ոչ ոք ձեր ազնուութիւնը չի նեղէ: Դուք, իշխանուհի, լաւ-լաւ կառավարել գիտէք, ամէն սիրտ շահիլ գիտէք, մեծին, պզտիկին, իշխանին եւ գիւղացիին տեղին խստութիւն, տեղին քաղցրութիւն գործածել գիտէք. բայց եթէ կը ներէք ըսել, ձեր հաշիւը, ձեր ծախքը չափաւորել չէք գիտէր:

– Այս ի՜նչ կնշանակէ, – կ'ըսէր Սէթայ բարկութեան ծիծաով, – կ'երեւայ թեւ դու հիմա զիս կ'ամբաստանես. ես իմ հաշիւս չեմ գիտէր, հաշիւ տուած ունի՞ս, որ գիտնամ:

– Կը ներէք, իշխանուհի, – ըսաւ Յուսիկ իւր քաղցր ժպիտով, – այդ նաեւ հաշիւ է:

– Ինչպէ՞ս, – ըսաւ Սէթայ այս անդամ կատարեալ բարկութեամբ:

– Խնդրեմ, կիրք մ՚ելնէք, իշխանուհի: Ձեր հաշիւը ինչչափ չդիանաք եւ չիմանաք, այնչափ օգտակար է ձեզ համար:

– Այս խօսքերով կ'իմացնես թէ գանձիդ վիճակը շատ լաւ է, միայն կը վախես թէ ես, որ իմանամ, աւելորդ ծախքեր կ'ընեմ, ուստի ինձմէ նաեւ պէտք կը տեսնես ծածկելու:

– Դուք շատ խելօք տիկին էք: Սաբա թազուհիի պէս, որ Սողոմոնի հարստութիւնը լսելով…

– Լաւ՛, լաւ, իմացայ, բաւական է: Աւելորդ եւ երկայն խօսքերու ժամանակ չունիմ, ես պէտք է որ Սաբա թագուհուոյ պէս դործ տեսնեմ, անցիր դու արկղիդ գլուխը նստէ:

– Ես ձեր ամենախոնարհ ծառան չեմ համարձակիր…

– Ես երբ կը հրամայեմ չե՞ս հնազանդիր, – ըսաւ Սէթայ այնպիսի բարկացայտ աչքերով, որ այլեւս դիմադրութիւն չէր վերցնէր եւ Յուսիկ իւր ժպիտը, իւր քմծիծաղը, իւր քաղցր ճարտարախօսութիւնը ի բաց թողլով` անցաւ նստաւ իւր տեղը, իւր ոչխարի հինաւուրց մորթին վրայ, բարակ շրթունքը բերնին մէջ ամփոփեւով ի նշան մեծ համբերութեան` նման կատարեալ այն փոքրիկ տղունք որ սրտահառաչ ակամայ դպրոց կ'երթայ եւ գիտէ թէ թաթն ու չոր հացն իրեն կը սպասեն:

Հերա վաճառականք եւ ուրիշ ամիսներով, տարիով ապասող պարտատերք վայրկենին վճարուեցան առանց քննութեան: Խեղճ Յուսիկ, որ իւրաքանչիւր պահանջի դիտողութիւն ընելու հազիւ թէ բերանը կը բանար, «բայց Տիկին…» ըսելու նաեւ ժամանակ չի տալով` իշխանուհին` «Դիտողութեանց ժամանակ չի կայ, վճարէ», – կ'ըսէր խիստ եւ կամաց ձայնիւ: Երբ պահանջ եւ պահանջող չի մնաց, ելաւ Սէթայ անյայտ ակնարկ մը հազիւ ձզելով Յուսիկի վրայ, որուն անմխիթար կերպարանքը, նուաղեալ աչքերը, տժգոյն երեսը կը յայտնէին սրտին վիճակը:

Խեղճ գանձապետր տխուր նայեցաւ մէկ մը իւր դատարկացեալ արկղին վրայ, մէկ մը այդ դռան վրայ, ուստից գնացեր անհետացեր էր Տիկինը, եւ ըսաւ հառաչանոք.

– Ապրի՜ս, շա՜տ ապրիս, Ռշտունեաց Տիկին, ի՜նչ մեծ քաջութիւն էր, որ գործեցիր: Փուճ տեղ չեն ըսէր պապերը` «Մազն երկան` խելքն կարճ»: Եւ սա ամենե՜ն խելօքն է: Ափսո՜ս, ափսո՜ս:

ԳԼՈՒԽ ԻԶ

Գրիգոր տխուր էր` վասնզի մարդուս կեանքին մէջ վիճակի անորոշութիւնը հիւանդութիւն մ՚է, մանաւանդ երիտասարդութեան մէջ երկայն են օրերը որ կանցնին, եւ ժամանակը երբ կը թռչի` կը սլանայ մէկ կողմեն, միւսեն կըսէ երիտասարդին` «Սպասէ, յուսա, քեզի էլ կ'ուգայ յաջողութեան կարգը, քու բոյնդ էլ կը շինուի, կ'ուգայ ատեն, որ երազներդ իրագործուին»: Եւ նա կը յուսա, կերազէ, երջանկութեան դրախտներու մէջ կանցնէ ծանր երեւակայութեամբ, առասպելներ կը շինէ, եւ նոյն միջոցին նիւթական աշխարհքիս մէջ կը կռուի տաժանելի պատերազմը, կը ջանայ կործանել արգելքները, որ պարագայներն իրեն դէմ կը ստեղծեն, յաջողութիւնք եւ ձախողութիւնք իրարու կը յաջորդեն, կեանքն էլ կ'անցնի, մինչդեռ երիտասարդութեան գարունն էլ կ'անցնի շատերուն համար, զարուն, որոյ շատ անգամ ծաղկունք ջարդուած կարկտի հարուածէ, խամրեալ կիզիչ արեւէ, ամայի պարտէզի տխուր կերպարանին կը ցցնեն: Բարեբախտութիւն մ՚է նաեւ երբ երիտասարդութիւնը ունի անուն մը, ունի ժառանգութիւն մը, ունի պաշտպան մը, ունի հայրենիք մը, ունի կին մը, որ զինք կը սիրէ. կենաց դժուարութիւնք այն ատեն կը դիւրանան անոնց համար, որ իրեն բախտեն աւելի մեծ սիրտ մը կը զգան հինքեանս, որ ուժով կը բաբախէք Գրիգոր մեծ անուն մ՚ունէր, բայց իւր հօրեղբայրը զայն իրեն կը զլանար, ժառանգութիւն ունէր, որ իւր ազզականք գրեթէ յափշտակէր էին, պաշտպան մ՚ունէր, որ գրեթէ երկու տարի կը կորուսէր էր եւ կենաց նշան չէր տար, – կին մը` դեռահաս աղջիկ մը կար, որ զինք կը սիրէր, ահա հոն էր իւր միմիայն մխիթարութիւնը: Բայց այդ սէրը նաեւ ունէր արգելքներ, եւ ինք քաջ թշնամեաց առջեւ չէր զգար քաջութիւն համարձակիլ զրուցելու կնոջ մը` նորա մօրը, թէ «այդ աղջիկը կը սիրեմ, գա իմս է»: Եթէ իւր պաշտպանը` Սուրէն հոն լիներ… Բայց ուր էր Սուրէն որ կովի մը, գինուց շկահմանց մէջ կորսուէր ձայն չէր տար: Եթէ ողջ է` ինչպէ՞ս մոռացեր էր իւր սիրելի քեռորդին: Մեռա՞ծ կամ դարձեալ գերութեան էր մատնուած: Բայց այդ մարդը յաջողակ, յանդուգն, որ դժուարութիւն մը չէր արգիլեր, այդ մարդը չէր կրնար մեռնիլ. – Գրիգորի համոզմունքն այդ էր:

Մենք Սուրէն թողինք իւր փրփրերախ երիվարին վրայ, որ կը դիմէր սրընթաց Ամանոսի լեռը, արաբացի հալածիչ գունդը ետեւին, որու ձեռքեն ազատիլն յայտնի էր իրեն` երբ անգամ մը փոքրիկ միջոց թողուց իւր եւ նոցայ մէջ: Բայց միշտ այն կը խորհեր թէ այս իրարու յաջորդող խումբերը միթէ՞ մեծ գունդի մը յառաջապահք չէին: Այս մտածութեամբ ահա ձիուն զօրութիւնը կը խնայէր եւ կը փափագէր, թէ ինչ որ պիտի գայ թող գայ, որպէսզի այս տարտամ վիճակեն ազատի քանի որ ինք եւ ձին դեռ կտրէին տոկալ, վասնզի իւր եւ կենդանուոյն պաշար չէր մնացեր: Արեւն սկսաւ խոնարհիչ, եւ երկիրն սկսաւ փոխուիլ. բարձունք երեւեցան եւ ինք վերջապէս աւազը թողուց եւ ամուր հողի վրայ սկսաւ երթալ, վտանգը թեթեւցած էր, վասնզի կ'երեւակայէր, որ արաբն այդ երկրները կոխելով` քրիստոնեան բարձունքը քաշուած էր. տեղ-տեղ հիւղեր կը նշմարուէին, եւ տեսաւ երկու-երէք հետեւակ մարդիկ, որ դէպի կիրճ մը կ'ուղղուէին, շտապեց ձին եւ հարցուց, թէ մօտ բնակութիւն կա՞ր. նոցայ կասկածոտ նա յուածքր, զգեստներուն աւելի մաքրութիւնը, զէնքերուն ձեւը յայտնի ըրին թէ քրիստոնեայ ասորիք էին, ուստի առանց սպասելու նոցայ պատասխանին` «Ես քրիստոնեայ եմ, – ըսաւ,– ինձմէ մի՛ կասկածիք, եթէ դուք քրիստոնեայ էք զրուցեցէք համարձակ»: Մարդկանց վստահ ձեւը եւ ուրախութիւնը նաեւ յայտնեց թէ քրիստոնեայ էին, ինչպէս խոստովանեցան, բայց իմացուցին թէ այն օրերը շատ վտանգաւոր յարձակումներ կրած էին յարաբաց, եւ թէ մօտերը նոցայ աւազակաց խումբեր կը թաււառէին եւ թէ իրենք Մարտայիթ ըսուած քրիստոնեայք էին, որ Լիբանանու եւ Ամանոսի մէջ ամրացուած կը կռուէին` այն կողմերը միակ պատուար մնացած քրիստոնէութեան:

Սուրէն ապահովեալ էր յարաբաց, գնաց հիւր եղաւ այն գիշեր նոցայ լեռնային խրճիթներուն մէջ, իմացաւ թէ Կ'իլիջայի մօտերն էր, ուստի հանգստացաւ, եւ առաւօտուն ելաւ ուղղուեցաւ հանտիոք Կ'ոմակենի, վասնզի կուզեր ժամ առաջ հասնիլ քաղաք մը, որ կարէնար իւր ազգայիններէն մարդ գտնել, եւ կը յուսար, բայց երբ հասաւ քաղաքը գրեթէ անապատ էր, ինչպէս բոլոր ասորուոց քաղաքները, ամէն ոք ինչքն առած` լեռներն ելեր եւ հիւղաբնակ էր եղեր. հազիւ քանի մը կրպակ կային, ուր կենաց ամենակարեւոր պիտոյք կը գտնուէին, ուստի ինք նաեւ Գերմանիկ երթալու համար Ամանոսի ճամփան բռնեց, բայց հազիւ ժամուան չափ հեռացեր էր լքեալ քաղքեն` բլուրի մը վրայ բարձրանալով տեսաւ որ երկու խումբ կատաղաբար կը կռուէին իրարու հետ: Իւր վարժ եւ սուր աչքը որոշեց մահմեդական արաբացին եւ քրիստոնեայ ասորին, առանց վայրկեան մը տատամսելու յարձակեցաւ` մտաւ այդ խառնուրդին մէջ, իւր զգեստներուն պերճութիւնը կամ արաբ նժոյգը չէր, որ քրիստոնեայ եւ մահմեդական զարմանոք եւ սոսկմամբ շփոթեց, այլ իւր ահագին սուրին փայլը եւ արագութիւնը, որ արեան գետեր կը հոսեցնէր, երկու կողմը գերմարդկային էակ մը զինք կարծեցին, եւ երբ մահմեդական գնդին պարագլուխը նաեւ կայծակնահար ինկաւ գլորեցաւ իւր Սուրէն երկու ճզքուած, հեթանոսաց զօրքը ցանուցիր սկսան փախչիլ, յաղթութիւնը քրիստոնէից եղաւ, ամէնքն օւսաննաներով Սուրէնի ձիուն առջեւ կը տարածէին իրենց վերարկուները եւ գովասանութիւն երգերով կ'առաջնորդէին Ամանոսի լեռը, որ այն ժամանակներէն եւ մահմեդականաց «Կեաւուռ տաղը» անունն ստացաւ:

Այդ օտարականը, որ քրիստոնեայ էր եւ արաբական ոչինչ չունէր բացի իւր զէնքերեն, ձիեն եւ զգեստներէն, որ այն նեղ վայրկենին իրենց օգնութեան հասեր էր, եւ որ այնչափ քաջութիւն եւ յաջողութիւն ունէր, իբրեւ սուրբ կամ իբրեւ երկնային էակ սկսան նկատել այդ լեռնականք եւ կը խնդրէին, որ չթողու, չերթայ. այլ մնա իրենց քով, լինի իշխան եւ զօրավար: Հազիւ հասան իրենց լեռնային գիւղը, որ Ամանոսի ըարձանց վրայ զետեղեալ խրճիթներու հաւաքմունք մ՚էր, ի՛նչ պատիւ եւ ի՛նչ յարգանք որ կրնային մատուցին, կանայք, աղջկունք, երբ կ'անցնէր, մատնանիշ զինք կը ցցնէին, եւ ծերերու պատկառելի խումբը բոկոտն կը մօտենար իրեն, մինչեւ եկաւ հրապարակի նման տեղ մը, ուր ընդարձակ խրճիթ խաչի նշան վրան` կը յայտնէր թէ եկեցեղին եկած էին: Հոն ասորի եպիսկոպոս մը իւր եկեղեցական դասուն հետ խաչիւ եւ Աւետարանաւ զինքն ընդունեց: Սուրէն այս կրօնական նշաններուն առջեւ իջաւ ձիեն եւ արժանի երկրպագութիւնը մատոյց, բայց խնդրեց, որ իրեն հանգստեան տեղ ցցնեն, վասնզի յոգնած էր կ'ըսէր, եւ մանաւանդ թէ յոգնած էր այն ցոյցերէն եւ չէր ուզէր յայտնել:

Գիւղին ամենալաւ խրճիթը տուին Մարտայիթք Սուրէնի, որ շէնքովն թէպէտ հասարակ եւ անտաշ փայտերու կերտուած մ՚էր երկու դռներով առանց պատուհանի, որոց մէկը պայծառ վտակի մը վրայ կը բացուէր դարաւոր կաղնիներով հովանաւորեալ: Ճաշի` խորովածն ու գինին առատապէս առաջը դրին, եւ ոչ ոք սեղանին չմասնակցեցաւ ի նշան յարգութեան եւ ոչ եպիսկոպոսն, որ խոնարհաբար նստած էր հեռու ժողովյյդեան ծերակոյտին հետ: Սուրէն հարցուց իրենց վիճակը եւ իմացաւ թէ այդ ժողովրդեան մեծ մասը մահմեդական կ'ատաղութենեն փախած այդ լեռներուն ապաստանեալ` գրեթէ շարունակ պատերազմի մէջ էին եւ թէ օրաւուր յուսահատութիւնը կը տիրէր իրենց վրայ, վասնզի Հերակլ կայսեր Ասորիք թողլով երթաւեն եւ մեծին Անտիոքայ իջնելեն վերջ` նոր կորուստ մը նաեւ ունէին, իրենց իշխանը, որ շատ քաջ մարդ էր` մեռէր էր դարանամուտ մահմեդականաց ձեռոք, եւ նոր դժբախտութիւն մը նաեւ հիմա կը հասնէր իրենց այն, որ Կոստանդին կայսրը` Հերակլի թոռը, իրենց ղրկէր էր հաւատոյ դաւանութիւն մը, եւ որ իրենց բոլոր աստուածաբանք հերետիկոսական գտնուելով չէին ընդունէր, բայց դարձեալ թուղթ մը հասեր էր կայսրեն նոյն այն միջոցին, որ կը հրամայէր խստիւ ընդունիլ իւր առաջարկած դաւանութիւնը` սպառնալով ջնջել զիրենք աշխարհքիս վրայեն: Այսպէս մէկ կը սղմեն մահմեդականութիւնն կը սպառնար իրենց, միւսեն` բիւգանդական նոր հերետիկոսութիւնր: Ինչ ընելնին շփոթած էին:

Սուրէն պարտաւոր եալ համառօտ պատմեց իր արկածքը, եւ երբ ամէնքը քաշուեցան, զնացին, իջաւ վտակը, լուացուեցաւ, եւ քանի մը ժամ քունէ վերջ` կաղդուրեալ արթնցաւ: Երբ կը պատրաստուէր ելնել շրջան մ՚ընելու գիւղին մէջ, ահա եպիսկոպոսը եւ ծերերու խումբը եկան դարձեալ, եւ այս անգամ կողովներով արմաւ, փւիստակ, չամիչ եւ ուրիշ այսպիսի չոր պտուղներու ընծաներով իրեն ներկայացան, խնդրելով, որ զիրենք չթողու, այլ մնա իրենց բով եւ հանգուցեալ իշխանին տեղ տիրէ այդ լեռներուն, խոստանալով հաւատարմութեամբ ծառայել իրեն:

Այսպիսի առաջարկութիւն մը Սուրէնի ծիծաղ եւ բարկութիւն բերաւ միանգամայն, բայց ինքզինք սանձել խոհեմութիւն համակելով պատասխանեց թէ` «Այդպիսի խնդիր մը մերժել իւր կողմանէ այնչափ տմարդութիւն էր` ինչչափ այդ խնդիրն ընողներուն սրտի ազնուութեան յայտնութիւն էր, որ իր փոքրիկ մէկ օգնութիւնը այդպիսի մեծ պատուով կ'ուզէին վարձատրել: Բայց խորհըրդածելով թէ ինք րնտանեաց տէր էր, եւ իւրայինք տարիներով կը սպասէին աչքերնին ճամվւան, ո՞ր հայրը իրենցմէ կրնար ներել իւր անտարբերութեան, եթէ մոռնար ընտանիքը»:

Այս խօսքերը թէեւ քաղցր կերպով զրուցուած` դարձեալ մերժումն էին, եւ ծերերը տխրեցան. իսկ եպիսկոպոսը, որ հայր չէր, սկսաւ սուրբ գրոց յարմար կամ անյարմար վկայութեամբք քարոզ մը տալ իրեն, ուր Յուդա Մակաբէ` Փրկիչ զինք կուզեր ընել, եւ իւր վերջին փաստը անջրելն եւ անհակառակելին մէջ բերաւ` երբ ըսաւ,

– Հիմա դու, ո՜վ քաջդ եւ ազնուական, երբ կ'ամա-ակամայ այս մեր լեռները կենաս, մեր իշխանուհին տեսնես որ քաջ է այր մարդու պէս, որ շուշան իւր սպիտակ մորթով եւ վարդ իւր շրթանց կարմրութեամբ, որու մեծ եւ գեղեցիկ աչքերը եղնիկի են, որու վիզը ջայլեման եւ հասակն արմաւենեաց, դու կը մոռնաս քու մեռած կամ թողած կամ զքեզ մոռացած կինդ ու զաւկներդ: Աստուած ձեզի նոր-նոր ընձիւղներ կ'ուտայ, որ իւր տան վայելչութիւնը շքեղանայ, այս բարձունք կը զարդարուէին փառաւոր, քան զսիոնի լեռը, կը ծաղկին, քան զզիթենեաց պարտէզը:

Մարտայիթ եպիսկոպոսին ճառը, որ Սուրէնի ճաշակին համար ախորժելի եւ անախորժ կողմերն ունէր եւ մանաւանդ հետաքրքրական էր, իր սովորական լուրջ երեսին ժպիտ մը չի կրցաւ արգիլել, եւ լեռնցի ծերակոյտր այդ ժպտին ծիծաղներով, ուրախութեան ձայներով եւ շշունջներով պատասխանեց: Սուրէն տեսնելով թէ այդ մարդիկը այնչափով գոհ եղան, էլ պատասխան չի տուաւ այդ ճառին: Երեկոն սկսած էր` ընթրիքն ծառայեցին իւր դռան առաջ դուրսը, ուր մեծ կրակ մը կը լուսաւորէր եւ միանգամայն կը տաքցնէր, եւ լեռնային երաժշտութիւն մը եւ կաքաւ գիշերուան մէկ մասը գրաւեց: Ինք քաշուեցաւ կ'էս-գիշերուան մօտ իւր խրճիթը, մտածելով Սեւ լեռան իշխանութեան եւ այրի իշխանուհուոյն վրայ, որ այնչափ գեղեցկութիւն հինքն կը պարունակէր, մինչեւ որ քունը աչքերուն իջաւ: Երկու-երէք ժամ քունէ վերջ արթնցաւ, դռան քով կամաց ձայնով խօսելու շշուկ կար, ուշ դնել սկսաւ, եւ լաւ լսեւու համար մօտեցաւ դռան, նայեցաւ` ծակէ մը տեսաւ դուրսի կրակին մօտ երկու զինեալ երիտասարդ պառկած քուն կը լինէին, երկուք էլ ծնկվնին ծալլած նստած կը խոսէին, մին կ'ըսէր. – Ո՞ւր պիտի երթայ, ձին որ Միքայէլ հրեշտակապետի ձիուն կը նմանի, միայն թեւեր կը պակսին, եպիսկոպոսին տունը կապուած է, իշխանուհին կ'ուգայ վաղն առաւօտ, կը տեսնէ, կրհաւնի այդ մարդուն անտարակոյս մէկ մաղ ճերմակ չունի ոչ գլխուն եւ ոչ ծնօտին վրայ, թէպէտ քիչ մը խորշոմեալ է ճակատը եւ դաժան նայուածքը: Բայց մեր վախճանեալ Ամիրն աւելի գեղեցիկ չէր, եւ ասկից աւելի քաջ չէր: Այս մարդուն գեղեցկութիւնը բազկին վրայ է:

– Լաւ՛, բայց կին ըսածդ իւր քմահաճոյքն ունի, մանաւանդ մեր իշխանուհին, որոմն ներքին կեանքը զարմանալի կը պատմեն, ո՛ւր մնաց որ այդ մարդն էլ իւր երկիրը կին, զաւակ ունի եղեր:

– Բայց երբ իրեն կին, իշխանութիւն կ'ուտան հոս, երբ իրեն ծառայելու համար այկչափ ժողովուրդ պատրաստ կը մնան, եւ ինք գոհ չլինիր, այն ատեն, երբ աղաչանք, պաղատանք բաւական չլինին զինք համոզելու բռնութիւն ի գործ կը դնեն: «Քանի մը օր բանտ կը մնա` կը համոզուի»: Այսպէս կ'ըսէին ծերերը, ես լսեցի:

– Աստուած խելք ու միտք տա այդ մարդկանց, զիս ուզէր իշխանուհին` ես ամենեւին չէի նազեր, սիրով յանձն կ'առնուի իր հետ ամուսնանալ, – ըսաւ մէկը ծիծաղելով:

– Նա էլ քեզպես ոչինչ երիտասարդն ի՞նչ պիտի ընէ. սա սովորական մարդ չէ, վտանգի, պատերազմի ժամանակ մեզ կարող է կառավարել: Մանաւանդ որ կայսրը մեր վրայ կը բռնանայ, մեզ հաւատքէ կուզէ հանել: – Բայց ժամանակ է, որ մեր ընկերներն արթնցնենք, բաւական քնացան:

Սուրէն այդ խօսակցութիւնը լսելով, կամաց մը դարձաւ իւր ընձենիներուն վրայ ընկողմանեցաւ, սկսաւ մտածել այս նոր վիճակին, որ իրեն շատ ախորժելի չէր: Չորս տարի գերութեան շղթայներէ ազատելեն վերջ` դարձեալ նոր տեսակ շղթայներու վտանգի ենթարկուել ծանր խնդիր էր` մանաւանդ, երբ հայրենեաց դռան էր հասել:

ԳԼՈՒԽ ԻԷ

Առաւօտն հա սէր էր, եւ Սուրէն չէր կրցեր աչքերը գոցել, ուստի ելաւ շրշան մ՚ըրաւ գիւղին մէջ, որ ոչ գիւղ էր եւ ոչ քաղաք, բոլոր լեռը շարունակութիւն մ՚էր խրճիթներու, հիւղերու եւ բաւական լաւ տուներոս անտառ եւ պարտէզ իրարու էին խառնուած, տեղ-տեղ պատուարներ եւ պատնէշներ ամրացուցեր էին բնիկ անառիկ դիրքեր, կանայք եւ աղջկունք, երիտասարդք եւ տղայք մրջիւններու պէս կը վխտային, այր մարդիկ գրեթէ բոլորն էլ անբաժան ունէին իրենց զէնքերը: Յայտնի կը տեսնուէր, թէ ասորուոց զանազան քաղաքաց եւ գաւառաց թնակիչք լեցուէր նոր ժողովուրդ մը կազմեր էին. հռչակաւոր եւ մեծ Անտիոքի բնակիչքը իրենց քաղաքականացեալ նրբութեան հետ բերէր էին իրենց բարուց զեղծմունքը, ինչպէս երուսաղէմացին իւր կրօնասէր նախապաշարմունքը: Ասորի լեզուին հետ գրեթէ հաւայ սար կը քալէր աղաւաղեալ յունարէն մը: Խեղճուկ եկեղեցեաց մէջ ոսկեղէն եւ արծաթեղէն ճոխ հանդերձանք եւ կարասիք կը փայլէին: Մահմեդական երկրագործը ահագին տեղափոխութիւն բերած էր նիւթական եւ բարոյական Ամանոսի եւ Լիբանանու լեռանց վրայ, եւ երկայն դիտողութեանց պէտք չի կար Սուրէնի սուր աչաց համար:

Կը տեսնէր նաեւ թէ ինչպէս ձիուն շուրջը իբրեւ թիկնապահք տասներկու լաւ զինեալ մարդիկ կը պտըտէին, գիշերուան խօսակցութենեն եպիսկոպոսին կ'ամա-ակամայ բառերն այդ փոքրիկ խումբին կրկնակի պաշտօնը իրեն յայտնի կ'ընէին: Ուստի ինք իւր միամիտ կերպը առանց թողլու կը շարունակէր ընթացքը, երբ սրընթաց հասան քանի մը պատանիք իմացնելու, թէ իշխանուհին հասած կը սպասէր:

Քահինայ էր այս կնոջ անունը, լեռնական խոշոր գեղեցկու– թեան մէջ բիւզանդական նրբամտութիւն ի նմա նշմարեց Սուրէն, առջի նայուածքով: Մեծ յարգանօք ընդունելութիւն ըրաւ Տիկինն իրեն, նոյն տախտին վրայ քովն առաւ նստեցուց, շնորհակալութիւնք ըրաւ իւր դիւցազնական օգնութեան համար, երկնառաք հրեշտակ զինք անուանեց: Սուրէն` արաբական լեզուին մէջ իւր տկար գիտութիւնը յայտնելով` համառօտեց պատասխանը, եւ ինչպէս կինը զինք կը դիտէր` ինք նաեւ կը դիտէր իւր շարժմունքը, որ ազատ էր քան թէ ինչ որ կնոջ մը կը վայլէր: – Իւր զգեստները, ուր ծիրանին եւ բեհեզը եւ հնդքւկ շալը կը փողփողէին հարուստ ապարանջաններու եւ մանեակներու հետ, մէջքը ոսկի գօտին, ուր ականակուռ դաշոյն մը աչք կը շլացնէր, իւր բարձր հասակը, մեծ եւ փայլուն աչքերը, թանձրկեկ շրթունքը` նշան սիրահորդ բնութեան, իւր գրեթէ առնացի ձայնը, վերջապէս ամէն բան Սուրէնի ճաշակին յարմար չէին, մանաւանդ որ ինք անհամեմատ գեղեցկութեամբ կին մը կ'որսնցնելեն ի վեր ամէն կնոջ երեսին անտարբեր էր, եւ միեւնոյն եպիսկոպոսին յափշտակութիւնը չունեցաւ եւ իրեն այնպէս թուեցաւ, որ Քահինայ նաեւ իրեն համար նոյն զգացմունք ունեցաւ առաջին նայուածքին:

Թեթեւ ճաշ մ՚ընելեն վերջ, որու մասնակցեցաւ եպիսկոպոսը միայն, Քահինայ հրաւիրեց Կամսարական իշխանը իւր պալատը, որ մէկ-երկու ժամաւ հեռի էր, գեղեցիկ ոսկեկազմ ջորիի վրայ հեծած ինք տառաջեն կը ձիավարէր, երեսունի չափ երիտասարդ թիկնապահք զինք կը շրշապատէին: Հազիւ քառորդ մը ճամփայ ըրին` երեւցաւ պալատը իբր թէ օդին մէջ կախուած, ժայռի մը գլուխ կանգնած, ամէն կողմէ տեսանելի բերդ, որ շատ մօտ կը կարծուէր, բայց հոն հասնելու համար այնչափ կիրճերէ, այնչափ նեղ եւ պտոյտ ճամփաներէ, այնքա՛ն ելեւէջ պէտք էր ընել, որ իրօք բարձրանալը երկու եւ աւելի ժամ տեւեց: Բաւական ընդարձակ եւ վայելուչ էր ամրոցր, ահաւոր տեսարան մը ժայռերու, գահավէժներու եւ անտառներու կը բացուէր նայողին, եւ հեռուն կ'երեւար արծաթի պէս ծով եւ Կիլիկիոյ ընդարձակ դաշտը:

Քահինայ արքայավայել մեծարեց իւր հիւրը. ինչ-որ պակասութուն ունէր` ամէնքը հոգաց. ծառաներ եկան զինք բաղանիս հրաւիրեցին, եւ անտի ելնելեն վերջ բազմախորտիկ ընթրեաց տարին զինքը, ուր հռոմէական ձեւով բաստեռանց վրայ տարածեալ իշխանուհին իրեն կը սպասէր, եւ զինք ես իւր դիմացը նոյնպիսի բազմոցի մը վբայ հրամցուց: Ուրիշ կոչնական չի կար, այլ, որ ամէն բանէ աւելի զարմացուց հայ իշխանը` այն էր, որ կնոջ հետք անգամ չէր երեւէր, այլ ծաղկապսակ, նորահաս եւ զեղեցիկ պատանիք կը ծառայէին սեղանին. Արաբիս քաղցրահոտ խունկեր կը բուրէին, զանազան գինիք խաղողի եւարմաւի սեղանը կը զարդարէին, աներեւոյթ եւ մեղկ երաժշտութիւն մը կը նուազէր. վերջապէս ինչ-որ շուայտութիւնը եւ պագշոտութիւնը կրնային ստեղծել` ամէն բան Հոն կատարեալ կար: Սուրէն առանց զարմանք յայտնելու կը տեսնէր այդ ամէնը իբր անտարբեր աչօք, մինչեւ իսկ այդ կնոջ մատռուակը` պատանեաց ամենեն գեղեցիկը, որ շարունակ Տիկնոջ գաւաթը կը լցնէր, եւ որ նա անդադար կը խմէր` յորդորելով Սուրէն իւր օրինակին հետեւիլ: Վերջապէս ակնարկի ըրաւ, եւ սպասաւորք հեռացան, այն ատեն ըսաւ Քահինայ Սուրէնի.

– Իշխան, զիս կը տեսնես այնպէս, ինչպէս եմ միշտ, կրնայի քեզ խաբել քանի մը օր, ծածկել իմ մոլութիւնքս, եւ երբ երէկ ինձ իմացուցին քու գալդ, առաջ այնպէս շարժիլ որոշեցի, որ ծածկեմ քէնէ իմ այս շուայտ կեանքս, բայց վերջը մտածեցի, թէ ո՞րն աւելի լաւ էր. կեղծաւորութիւ՞ն, որ մարդկանց մեծ մասին ախտն է` եթէ ազատ համարձակ երեւիլ ինչպէս որ եմ. եւ այս վերջինն ընտրեցի: Բնութիւնը զիս այսպէս է ստեղծէր, դաստիարակութիւնն էլ առնէր է, վասնզի փոքր հասակես անսանձ, համարձակ աճէր եմ ըստ քմաց` մեր անտառներու կաղնիներուն պէս: Քու կերպարանքդ, քու նայուածքդ տեսնելով` մէկեն իմացայ, որ ես քեզ համար ստեղծուած չեմ, ինչպէս դու ինձ համար. վասնզի դու էլ կը նմանիս իմ հանգուցեալ էրկանս` միայն այն մեն տարբերութեամբ, որ քու գլուխդ այնչափ ուղեղ կայ, ինչչափ նորա գլխուն մէջ ոչինչ չի կար. մարմնական ուժ մը միայն ունէր եւ յաջող զինաշարժութիւն. բարեբախտաբար հարուած մը երկուքս էլ ազատեց. զնայ` կ'եանքեն, զիս` գերութենեն: Հիմա` այս յիմար ժողովուրդը` եւ իւր աւելի յիմար առաջնորդներն եկեղեցական եւ աշխարհական` ծեր եւ երիտասարդ ամօթ կը համարին կնոջ մը իշխանութեան հնազանդիլ, ինձ, որ սովորական կին չեմ, այր մարդու պէս ձի կը հեծնեմ, զէնք կը շարժեմ, երկիւղ ըսուած բանը չեմ գիտէր եւ կը զղամ թէ կրնամ նաեւ իրենց առաջնորդել պատերազմի մէջ: Քանի մը անգամ ուզեցի իրենց հասկցնել, բայց իրենք խոնարհաբար իմացուցին (այնպիսի խոնարհութեամբ, որ սպառնալիքէ տարբերութիւն չունէր) թէ պէտք էր ինձ էրիկ մը ընտրէի, եւ երբ ես այս ընտրութեան վրայ հնարք կը մտածէի մեր եպիսկոպոսն ինձ իմացուց սուրհանդակաւ քու գալդ, քու քաջութիւնդ, քու պատմութիւնդ եւ կերպարանքդ, վերջապէս մինչեւ կ'էս-գիշէր տասը պատգամաւոր եկաւ քու իւրաքանչիւր խօսքդ, իւրաքանչիւր շարժմունքդ ինձ իմացնելու. այս կը նշանակէր էրկան մը ընտրութիւնը ինձ թողելեն վերջ, այդ յիմարները` կը ներես, այդ խելօքները` էրկան ընտրութիւնն էլ իրենք կը կատարէին, իբրեւ թէ իրենք ամուսնանային: Ուստի այս դատարկ գլուխներուն հետ խօսիլ աւելորդ համարեցի, եւ խօսելեն աւելի իմ ներքին կեանքս ցոյց տալ քեզ պէս սրամիտ մարդու կարեւոր դատեցի: Հիմա իբրեւ հին բարեկամի մը քեզ խորհուրդ հարցնեմ. ի՞նչ ընենք: Դու, անտարակոյս, կ'ուզես այս կ'եանքեն ազատիլ, ես էլ նոյնպէս քեզմէ աւելի, ես, որ այս լեռներուն մէջ ծնած եւ կենացս մեծ մասը անցուցած եմ, կը փափագիմ ժամ առաջ թողուլ ելնել աստից, բայց իմ պատրաստութիւնքս դեռ չեմ ամբողջացուցել. մինչեւ այն ատեն քեզ հետ ինչպէ՞ս անցնենք, ահա խոդիրը: Միայն համարձակ եղիր ինձ հետ ինչպէս ես եղայ քեզ հետ:

– Բայց, իշխանուհի, – ըսաւ Սուրէն ծիծաղելով, – ինչե՞ն յայտնի է թէ զիս փորձելու համար այս երկայն խօսակցութիւնը չըրիք, եւ այդ համարձակախօսութեան տակ ուրիշ գաղտնիք մը չի ծածկուիր: Ինչե՞ն գիտեմ թէ քու իմ վրաս վստահութիւնդ անկեղծ է:

– Ես շատ եւ չափես աւելի գինի խմեցի այս իրիկուն, որ դու վստահանաս յարմար առակեն, որ կըսէ թէ դինին գաղտնապահ չէ:

– Լաւ՛, բայց ուրիշ փորձ մ՚էլ կարելի է:

– Ի՞նչ, զրուցէ:

– Դու ըսիր թէ վարժ ես զինավարժութեան մէջ:

– Փորձը դիւրին է, ե՛կ ինձ հետ, այս սենեակը մտնենք: Տղաք, լուսաւորեցէք մարզարանը:

Քանի մը վայրկեան ետքը մտան րնդարձակ սենեակ մը, ուր պատերէն կախուած էին շատ մը զէնքեր. երկու գուլ եւ ծայրերը բութ սուրեր առաւ Քահինայ եւ տուաւ մէկը Սուրէնի. թաշկինակով ջ ստինքը վեր բարձրացրւց կապեց եւ աջ բազկեն բեհեզեայ շապկին թեւը ամփոփեց եւ սկսինք, ըսաւ:

Սկսան հարուածները եւ սուր սուրի հետ վեզ գալ. Սուրէն առաջ կարծեց թէ տղու մը հետ գործ ունէր. եւ թոյլ կը կենար, բայց քանի կ'երթար կը համոզուէր թէ սովորական ախոյեան չէր դիմացինը, եւ այնպիսի միջոցներ եղաւ, որ սկսաւ կւասկածիլ թէ չպիտի կարէնայ գլուխ գալ կնոջ մը հետ, որ երբեմն նենգութեամբ տեղի կ'ուտար կը քաշուէր եւ բուռն յարձակմունք իրարու վրայ կը պնդէր` եւ միշտ լաւ զգուշանալով: Սակայն Սուրէն սովորական զինաշարժ չէր, իւր ջղէըը եւ մկանունքը յոգնիլ չէին դիտէր: Երբ կէս ժամու չափ տեւեց այս մենամարտը, եւ տեսաւ դիմացինը շնչասպառ ու քրտինքը, որ ջուրի պէս կը վազեր եւ տեղի չէր տար, հասկցաւ, որ արհեստին չէր պակսութիւնը:

– Ճանչցանք զիրար, իշխանուհի, – ըսաւ, – ապրիս, այս չափս բաւական է, – եւ սուրը նետեց:

– Զիս կը խնայե՞ս, – ըսաւ Քահինայ նոյնպէս սուրբ գետին նետելով:

– Ոչ, – պատասխանեց Սուրէն, – պէտք է խոստովանեմ թէ իմ ցեղիս մէջ ուր ժառանգական է զինավարժութիւնը, շատ քիչ կը գտնուի մէկը, որ զիս այսչափ յօդնեցնէ: Ապրիլս, լաւ պատերազմող ես դու: Միայն թե…

– Շարունակէ՛, ինչո՞ւ կ'եցար, մենք բարեկամ ենք ըսինք, տո՛ւր ձեռքրդ, համարձակ եղիր ինձ հետ:

– Կ'ուզէի ըսել պէտք է միշտ վարժութիւն ընես չյոգնելու համար:

– Ես ամէն օր վարժութիւն կ'ընեմ: Այս պա տան իքը եւ երիտասարդքը միայն զուարճութեանս համար չեմ պահէր, այլ իրենց մարզարանն է այս սենեակը. վա՛յ անոր, որ իր մարզից մէջ թոյլ գտնուի, նայէ՛, տե՛ս սա խարազանները զէնքերու քով կախուած, առանց արեամբ ներկուելու տեղերնին չեն դառնար: Այս գիշեր ես համարձակութիւն առնլու համար գինուոյն չափն անցուցի, բարեկամ, իմ հեւալս ու քրտինքս նորա հետեւանքն է… Դառնանք սեղանատուն:

Զարմանքով կը նկատէր Սուրէն այս կինը, որ Մեսսալին չէր այլեւս իրեն համար, այլ Զենոբիա մ՚էր, ո՜յ գիտէ թէ նորա սերունդներէն չէր, վասնզի վերջը պատմութիւնը զինք պիտի յիշէր դիւցազնուհի անուամբ` երբ դա` այդ կինը մահմեդականութիւնը Ափրիկէի մէջ` Կարքեդոնի ափանց վրայ վայրկեան մը պիտի սարսեցնէր եւ ընկրկէր:

– Հիմա, – կ'ըսէր Քահինայ, – յայտնեմ քեզ իմ միտքս: – Այս յունաց կայսրերը այնպիսի վատ եղան, որ իրենց հնազանդիլ նախատինք է մարդու. ուստի ես որոշած եմ խումբ մը ընտիր զօրք կազմել, շատ չէ, հազար հոգուոյ, ելնել Ափրիկէի այն կողմերը, ուր լսած եմ թէ նոցայ կարողութիւնը տկարացեալ է եւ ժողովուրդը դժգոհ, հոն խառն գոթացի, յոյն, հին փիւնիկեցի ազգութիւն մը կայ, իմ լեռնականոքս ես դիւրութեամբ կը տիրեմ երկրի մը, ուր ժամանակով իմ ազդես կին մը գնացեր եւ մեծ, զօրաւոր տէրութիւն մը հաստատէր է, եւ այդ բանին համար սկսած եմ աշխատիլ. արդէն ունիմ հինգ-վեց հարիւր երիտասարդ, որ զիս կը սիրեն եւ կը պաշտեն, չորս-հինգ հարիւր մ՚էլ կը հասցնեմ, բաւական է: Մնաք բարով կ'ըսեմ այս ափանց եւ կ'էրթամ: Բայց աս յիմար ժողովուրդն բոլոր խորհուրդներս կապականէ, ես անունով իշխանուհի եմ, իրենց բուն իշխանքն այդ եպիսկոպոսները, այդ ծերերն են: Երեւակայէ՛, որ անցեալ օր կայսրը հրովարտակ մը ղրկէր էր. չեմ հասկնար, հասկնալու էլ միտք չունիմ, հաւատոյ խնդիր մը վերջապէս զօր Թիփոյ կ'անուանեն եւ այս ընդունեցէք կ'ըսեն. ես կը հաւատամ թէ յիմար մ՚է ղրկողը, բայց տասն անգամ աւելի յիմա՞ր չեն այս մեր կրօնականք, որ «Կը մեռէինք, այդ հերետիկոսութիւն է, չենք ընդունիր», պատասխանեցին: Ինձ հասկցնել ուզեցին այնպիսի վերացեալ բաներ, որ խելքս պղտորեցաւ: Իրենց ըսի թէ մենք հազիւ կրնանք մահմեդականաց դէմ այս լեռները պաշտպանել, յոյնք էլ ետեւնուս մեր վրայ եթէ ընկնին մեր վիճակն ի՜նչ կը դառնա: Դարձեալ` «Կը մեռնինք չենք կրնար ընդունիլ», – ըսին: «Մեռէք, քարը գլուխնիդ», – ըսի ես էլ մտքես, երեսնուն «շատ լաւ կ'ընէք» պատասխանեցի: Ուզածնին գրեցին, ղրկեցին Պոլիս, միտքս դրի թէ մինչեւ կայսրը իւր սպառնալիքը կատարէ տարի մը կանցնէ, ես իմ գունդս կը պատրաստեմ եւ կ'երթամ, իրենք էլ կ'ուզե՛ն մեռնին, կ'ուզեն` սատկին: Բայց հիմա դու մէջտեղ ելար, թէ որ կ'ուզես հոս մնալ ասոնց իշխան լինիլ, ես քեզ չեմ արգիլեր. բայց ինձ տարի մը ժամանակ պէտք է, ես իմ ազատութիւնս չեմ ուզէր ծախել երկրորդ ամուսնութեամբ: Կարելի չէ՞ որ խաղաղութեամբ տասը-տասներկու ամիս իրարու խօսք հասկնանք, վերջը դու քու ճամփադ երթաս` ես իմս:

– Ես նաեւ ուխտ ըրած եմ չամուսնանալու, ուրեմն զիս թո՛ղ, ես կ'երթամ, եւ դու կազատիս:

– Ես քեզ կը թողում, բայց այդ անպիտան եպիսկոպոսը եւ իւր բոլոր խորհրդակիցքը երկիրը լրտեսներով լցուցեր են, այնպէս որ քայլ մը առնուլ անկարելի է առանց իւրեանց գիտութեամբ, կիրճերուն պահապանք իրենց մարդիկն են, միայն իմ հրամանաւ անցնիլ կարելի չէ. իսկ քեզի համար անշուշտ զգուշութիւնք կան եւ մասնաւոր հրամանք տրուած են: Ես նաեւ բանտեալ մ՚եմ, բաւական չէ, որ ես ուր երթամ կ'իմանան, կ'ուզեն նաեւ, որ աղախիններով լեցնեմ այս իմ պալատս, բայց ես ծառայող կանանց հետ այնպէս վարուեցայ, որ մէկը չդիմացաւ` գնաց: Մէկ քանի հատ որ կան, նոքայ էլ իմ անձես հեռու եւ անարգ պաշտօններու կը գործածեմ, վասնզի այս լեռանց կանայք ամէնն ալ գերի են եկեղեցականաց:

– Քեզ չեն կրնա՞ր թունաւորել:

– Եթէ ես քոյր մը, ժառանգ մը, մերձաւոր ազգական մը` ունենայի` դիւրին էր, բայց ոչ ոք չի կայ. իրենք զիս կ'ուզեն ամուսնացնել, որպէսզի զիս մէջտեղէն վերցնեն երբ ժառանգ մը ունենամ, ես այս էրկանս մահուանեն վերջը իմացայ:

– Բայց դու ի՞նչ ըրած ես իրենց այս ատելութեան արժանանալու համար:

– Իրենք կ'ուզեն, որ ես ուրիշ կանանց պէս իրենց ամէն ըրածին հաւնիմ, իրենց ամենախոնարհ աղախինն լինիմ, իրենց սուտ հրաշքներուն հաւտամ, իրենց համար մեծածախ եկեղեցիք, վանքեր, առաջնորդական պալատներ շինեմ, իմ հայրենական գանձս վատնեմ բոլորովին: Վերջապէս ինձ ձանձրալի ըրին այս լեռները, սոցայ մեծ եւ իշխող մասը օտար են. մենք առաջ խաղաղութեամբ կ'ապրէինք, հիւրասիրութեան պարտքն է, որ կը քաշենք, վասնզի քահանայ եւ ժողովուրդ մահմեդականաց փախստականք են, որ մեր լեռներն ընդունած ենք:

– Ունի՞ս եկեղեցական հաւատարիմ բարեկամ մը:

– Իմ հօրս բարեկամ աւագերէց մը կայ այստեղ պատուական ծեր մը. նա միայն ես կը յարգեմ եւ նա զիս կը սիրէ, վաղն առավոտ ինք կ'ուգայ, իրեն խորհուրդ պէտք է հարցնեմ:

– Եթէ այդպիսի բարեկամ ունիս, նա կրնայ մեր վրայ հանգուցելոց աւետարան մը կարդալ եւ ժողովրդեան կարծեցնել թէ պսակի արարողութիւնն է, որ կատարուեցաւ:

– Ես նաեւ այդ կ'արծիքեն եմ, այդ ծերը խելօք մարդ է, բան մը կը յարմարեցնէ մեզ համար: Ես շատ գոհ եղայ, իշխան, որ քեզ պէս անձ մը աստուած ինձ ուղարկեց* առաջին ակնարկես իմացայ, որ մարդու հետ գործ ոմնիմ, եւ ահա կը տեսնեմ թէ չի խաբուեցայ: Իրարու կ'օգնենք, կը պատրաստուենք, եւ երբ ժամանակը գա` կ'երթանք մեր նպատակին: Ես բոլոր իմ գաղտնիքս քեզ յայտնեցի իբրեւ հին բարեկամի. իմ կենացս անառակ եւ լուրջ կողմը ցոյց տուի. եթէ ունիս դու յայտնելու բան մը` վստահացիր եւ ապահով եղիր. եթէ պէտք ունիս դու ստակի, զէնքի, սպասաւորի, մի քաշ֊ վիր. ի՛նչ որ կրնամ կը ջանամ ընել:

– Շատ շնորհակալ եմ, բանի մը պէտք չունիմ: Միայն քու մէկ օրինակիդ հետեւելու փափադ կը զգամ, փոքրիկ գունդ մը կազմելու, բայց դժուարութիւնր հոն է, որ իմ ազգես մարդ չունիմ:

– Ի՞նչ ազգէ ես դու:

– Հայ եմ:

– Հա՛յ… լսած եմ թէ հոս Գերմանիկ հայեր կան… Բայց քեզ խորհուրդ չեմ տալ օտարներ բերել այս լեռներուն մէջ, եւ կ'ասկածելի երեւալ մեր մարդկանց. աւելի լաւ` իմ օրինակիս հետեւէ, այս տղաքը, որ կը տեսնես` կէսն արծաթագին ստրուկներ են, արաբաց որդիք, եւ մնացածն որբ տղայք, որ հայր, մայր, ազգական եւ բան մը չունենալով աշխարհքիս վրայ, կամայ` ակամայ, հոգուով մարմինով ինձ անձնուէր էակներ են. գիտեն, որ ուրիշէ յոյս չի կայ, ես եմ, որ կը պատժեմ, ես, որ կը վարձատրեմ: Երբ փոքրիկ տկարութիւն մը, հիւանդութիւն մը կ'ունենամ, տեսնելու բան է իրենց հուսակտուր տխրութիւնը, եւ նոքա նաեւ որ օրերով երեսի վրայ պառկած` չեն կրնար շարժիլ խարազանի հարուածներու սաստկութենեն եւ վէրքերեն, կը հարցնեն անձկութեամբ թէ` «Տիրուհին ինչպէ՞ս է»:

– Այդ խորհուրդը լաւ է, – պատասխանեց Սուրէն մտածելով:

– Եթէ մեր ամուսնութեան կատակերգութիւնը կատարենք, դու, իշխան, կրնաս քեզի համար առանձին ամրոց մը ունենալ Գերմանիկի մօտ, պատրաստել մարզել քու գունդդ ինչպէս կ'ուզես, եւ երբ ամէն բան կարգին գտնուի, ոչ իբր փախստական այլ իբր իշխան եւ իշխանուհի իւրաքանչիւր ոք մեր ճամփան բռնենք: Ես իմ նաւերս կ'երթամ, դու էլ քու հայրենիքդ: Ի՞նչ յարկ կայ արտորալու եւ վտանգի դնելու քու անձդ:

Կէսգիշերն անց էր, երբ Սուրէն բարի գիշեր մաղթեց Քահինայի եւ գնաց իւր սենեակր, խորհրդածելով այդ նորանշան կնոջ եւ իւր հետեւելու ճամփուն վրայ:

Գրեթէ տարի մը անցուց Սուրէն այդ լեռները, – մահմէդականաց դէմ կատաղի պատերազմներ վարելով մեծին եւ փոքրին սիրելի եղաւ, երեք հարիւրի չափ ձիաւորաց ընտիր խումբ մը կազմեց սեփական իւր անձին: Քահինայ որ շատ անգամ իրեն կ'ընկերանար պատերազմաց մէջ, ամէն վտանգ արհամարհելով, իւր երիտասարդ գնդին հետ վերջապէս լեռնականաց համակրութիւնը եւ համարմունքն ստացաւ, այլ ոչ երբեք զոհ եղաւ իրենցմէ, եւ այն օրը, որ Սուրէն դէպի Փոքր Հայոց կողմն ճամփայ ելաւ իր փոքր գնդով, Քահինայ եւս իջաւ Սկանդարուն իւր հազարաց ընտիր գնդով եւ գանձերով, ու մտաւ վարձուած տասը նաւեր, երկրորդ Դիդէ` երթալով Կարքեդոնի ափունքը, ուր իւր բարեկամութիւնը եւ դաշնակցութիւնը պիտի խնդրէին Բիւգանդական կայսրութեան վերջին զօրութիւնք:

ԳԼՈՒԽ ԻԸ

Սուրէն Գերմանիկ հասաւ առանց դիմադրութեան մտաւ Փոքր Ասիա, եւ երկրին վիճակին վրայ Հայելով կատարեալ անիշխանութիւն մը տեսաւ, որ կը տիրէր: Իբրեւ թէ Յունաց կայսրութեան մէկ գաւառն էր, բայց իրօք ոչ յունաց, ոչ արաբաց կը վերաբերէր, ուստի նստաւ Արապիսուս եւ սկսաւ իր գունդը մեծցնել, կանոնաւոր զօրաժողով շինելով ի հայոց: Խիստ ընտրութեամբ` շատերուն միայն երեսը եւ աչքին մէջ նայելով անդարձ կը մերժէր. կորովի, առողջ երիտասարդք էին ընդունեալ, շարունակ օրը հինգ-վեց ժամ կրթութիւն սովորական բան էր իրենց համար. ամենափոքր զանցառութիւն հրամայալ օրինաց կամ անիրաւութիւն խստիւ կը պատժուէր, մաքուր եւ սննդարար էր իրենց ուտելիքը, իրենց զգեստներն ու զէնքերն ընտիր: Իրենց ռոճիկն աւելի էր յունաց եւ արաբաց տրուած ռոճիկեն, աւարին կէսն իրենց պիտի բաժնուէր արդարութեամբ, կէսը զօրավարին: Պատերազմէ փախչողի պատիժը մահ էր:

Արապիսուսի յոյն իշխանը վախեն լաւ ընդունելութիւն ըրաւ Սուրէնի եւ գաղտնի իմացուց Կեսարիս կուսակալին այսպիսի կ'ասկածելի հիւրի մը ներկայութիւնը, որ առանց վնաս տալու արդէն զօրաւոր գունդ մը` աւելի եւս կը զօրացնէր, թէեւ ամենեւին բռնութիւն մը չէր տեսնուած ոչ իր, ոչ իր զօրաց կողմանէ: Կ'իմացնէր նաեւ, որ իւր հիւրը միտք ունէր քանի մը օրէն Մալաթիոյ ճամփեն երթալ Հայաստան:

Կեսարիս կուսակալ Վասակ անուն հայ իշխան մ՚էր, եւ այնպիսի վտանգաւոր դիրքի մը մէջ կը գտնուէր նոյն միջոցին, որ այս լուրը լսելուն` շուտ մը բարելաւման հրաւէր գրեց Սուրէնի, որ իւր գունդն առնու եւ գա Կեսարիա, երդմամբ ապահովցնելով զինք ամէն կերպով գոհ ընելու: Սուրէն ընդունեցաւ հրաւէրը եւ երբ հասաւ Կեսարիա, զարմացաւ, որ Վասակ անձամբ հեծելոց փոքր գնդով կ'ուգար զինք դիմաւորելու. եւ երբ մօտեցաւ, իջաւ ձիեն եւ պագտուելով իբր հին բարեկամ.

– Եղբայր, – կ'ըսէր, – ինչչափ ժամանակ է, որ քեզի կը սպասեմ. Թէոդորոս Ռշտունի քանի՛ նամակաւ է, որ զքեզ կը յիշէ, Կամսարական եղբարքդ զքեզ կը հրցնեն, քեռորդի մը ունիս եղեր Մամիկոնեան, նա ողջ-առողջ հասեր է հայրենիք, զքեզ մեռած` կը համարին, եւ. ես ուրախ եմ, որ ոչ միայն ողջ-առողջ զքեզ կը տեսնեմ, այլեւ լաւ գնդի մը զօրագլուխ: Շատ լաւ ըրիր, որ իմ հրաւէրս ընդունեցար եւ Հայաստան չգնացիր: Երթանք, ցցնեմ քեզ նամակներ:

– Բայց ես հայրենեաց վրայ լուր մը չունիմ, առաջին անգամ է, որ հինգ տարի ժամանակէ վերջ, ինձի ծանօթ եւ սիրելի անուններ տուող հայ իշխան մը կը տեսնեմ, – պատասխանեց Սուրեն, – պատմէ՛ ուրեմն Հայաստանի վրայ, ի՞նչ վիճակի մէջ է:

– Երթանք տուն, իշխան, հոն կը պատմեմ քեզ եւ կ'իմացնեմ վիճակը, ուր կը գտնուին բուն Հայաստան եւ մեր Փոքր Ասիոյ գաւառը:

Հոն Վասակ, Կոստանդին կայսեր աթոռ նստելեն ի վեր ամէն անգթութիւնքը, յիմարութիւնքը սկսաւ պատմել Սուրէնի, որ արդեն մեզ ծանօթ են, բայց երբ հասաւ իւր հօրեղբօր` Գեւորգ Մագիստրոսի մահուան վրայ` աչվները կատաղի փայլ մը առին եւ իմացուց նաեւ թէ ինք արդէն տաճկաց ամիրապետին հետ բանակցութեան մտած էր յունաց լուծը թօթափելու համար: Սկսաւ համրել այդ յիմար աստուածաբանական կատաղութեանց արդիւնքը, որ ամէն օր կրօնքի նորանոր փոփոխութիւն հնտրելով` նոր հաւատոյ հանգանակ ստեղծելով, դժգոհ վիճակի կը բերէր թէ Կոստանդնուպոլսոյ ժողովուրդը, թէ Իտալիոյ կողմերը, թէ հայերը եւ թէ մարտայիթները: Եւ թէ ինչպէ՛ս հայք կայսեր առաջարկութիւնքը համարձակ մերժելուն համար, նա էլ Կոստանդնուպոլիս սկսէր էր պատերազմի պատրաստութեան, եւ որ ինք Վասակ իմացուցեր էր Թէոդորոս Ռշտունուոյ, եւ թէ իւր որդին ղրկած էր առ նա դաշնադրութիւն մը կապելու համար միաբան գործելու, բայց հիմա կը տեղեկանար թէ կայսրը իմանալով խլրտմունքը` պատրաստի գտնուած զօրքով ուղղուէր էր Տրապզոն, եւ իրեն նաեւ հրաման ղրկէր էր նոյնպէս զօրքով Բարձր Հայք դիմել:

– Ուրեմն, – ըսաւ Սուրէն, – ի՞նչ կեցէր ենք, պէտք է ժամ առաջ երթանք քանի որ կայսրը Կարին չէ հասեր:

– Այո՛, – պատասխանեց Վասակ, – բայց Մամիկոնեան Մուշեղ միաբանութիւն կազմեր է ընդդէմ Թէոդորոսի, կաթողիկոսը եւ նախարարաց մեծ մասն էլ իրեն հետ համաձայն են, ինչպէս ինձ կիմացնէ Մանանաղեաց գաւառեն եկած նամակ մը. արդէն Եկեղեաց եւ Դարանաղեաց եւ Ապերոյ իշխանք սկսէր են ժողովուիլ իրենց զօրքերով:

– Է՜հ յիմարներ, – ըսաւ Սուրէն, – միշտ միեւնոյն մարզիկն են, միշտ նախանձ, ատելութիւն: Դժբախտութիւն հոն է, որ ոչ մեկը չի գտնուեցաւ, որ ամենմուն գլուխը միանգամայն կոտրէ:

– Ի՞նչ կ'ըսես, եղբայր, երբ նոքա էլ վերնան ի՞նչ կը մնա:

Համբերենք, այսօր-վաղը կ'ուգայ որդիս Տիգրան, նա արդէն Թէոդորոսի հետ տեսնուած` մեզ ճիշտ տեղեկութիւն կը բերէ: Իրօք երկու օրէն եկաւ Տիգրան` Վասակս, որդին եւ պատմեց ամէն բան: Նախ թէ Դուին ասած ժամանակ գտեր էր ամիրապետին պատգամաւորները, որ Թէոդորոս եւ բոլոր հայ նախարարաց հետ դաշնադրութիւն կը կնքէին, ուստի ինք այդ տեսնելով երբ Թէոդորոսի հետ առանձին խօսակցութիւն ունեցաւ, նկատեց, որ նա գոհ չէր, թէպէտ ամենեւին բան մը չէր յայտնէր. միայն նշանավոր խօսք մը զրուցէր էր. «Մենք կը խոստանանք, դաշինք կը կնքենք, բայց ոչ մեր խոստմունքը լուրջ է եւ ոչ դաշինքնիս ուղղութիւն ունի. տեսնենք թէ այս դաշանց ստորագրողներն ինչչա՛փ պիտի յարդէն իրենց խոստմունքը»: Պատգամաւորք դեռ Դուին էին, երբ լուր հասաւ թէ կայսրը Տրապզոն ելեր էր. Թէոդորոս ժողուեց զամենքը` յորդորեց միաբանել զօրքը եւ ժամանակ չի թողել յարձակիլ հունաց վրայ, եւ դիմադրել մինչեւ ամիրապետին զօրքն օգնութեան հասնին: Մուշեղ Մամիկոնեան եւ բոլոր արեւմտեան նախարարք առաջինն եղան այս խորհրդին դիմադրելու, կայսեր զօրութիւնն սկսան մեծցնել եւ ըսել թէ` «Եթէ մենք ամիրապետին հնազանդիլ խոստացանք, զմեզ պիտի պաշտպանէր ի կայսրէ. կայսրը ահա հասաւ, իսկ ամիրապետը դեռ Դամասկոս կը քնէ. պատգամաւոր ղրկելէ դիւրին բան չի կայ, մեզ զօրք պէտք է»: Զարմանալի կը պատմէր այդ խիստ Թէոդորոսի համբերութիւնը, որ երբեմն քաղցրութեամբ, երբեմն խստութեամբ կուզեր համոզել այդ մարդիկը թէ «Ստորագրյալ կնքեալ դաշնադրութեանց դէմ կարելի չէ մեղանչել, անքաւելի ոճիր է, եւ բարբարոս աւազակաց միայն կը վայելէ»: Բայց ամէնքն անօգուտ ցրուեցան ըսելով. «Ամէն մարդ իր գլուխը միայն պարտաւոր է փրկել այսպիսի պարագայի մէջ»: Դարձեալ Թէոդորոս վերջին ճիգ մը թափեց, համոզեց արաբացի պատգամաւորքը, որ ամիրապետին կողմեն երթան գտնեն կայսրը եւ զինք ջանան արգիլել մտնելու Հայաստան: Ուստի ես էլ իբրեւ անծանօթ այդ մարդկանց հետ ուղեւորեցայ Դերջան. հոն գտանք կայսրը եւ տեսանք, որ զօրաց թիւը կ'աւելցնէր: Խրոխտ պատասխան տուաւ պատգամաւորաց. «Իմ աշխարհն է Հայաստան, կ'երթամ, ոչ ոք չի կրնար արգելուլ»: Եւ կը սպառնար հրով սրով մաշել երկիրը: Ահա վիճակը այսպէս կը պատմէր Վասակայ որդին:

– Հիմա, եղբայր, – ըսաւ Վասակ Սուրէնի, – Լսեցիր պատմութիւնը. կարծեմ թէ ամէն խելօք մարդ սպասելէ զատ բան մը չի կրնար ընել: Տեսնենք Թէոդորոս ի՞նչ պիտի ընէ:

– Ի՞նչ կրնայ ընել, – պատասխանեց Սուրէն, – երբ դաւաճաններ չորս կողմը շրջապատէր են:

– Բայց դարձեալ, – ըսաւ Տիգրան, – երբ ես Դուին էի եւ կ'այսէր գալստեան լուրն հասաւ եւ նախարարք ամէնքը թողին ժողովն ու գնացին, Սիւնեաց, Աղուանից եւ Վրաց նախարարաց հետ, որ միաբան մնացել էին իրեն` դիմադրութիւն որոշեց: Անխռով եւ խրոխտ` իրենց յայտնեց թէ ինք միտք ունէր ամրանալու, ո՛ւր որ կրնար եւ դիմադրելու մինչեւ վերջին կէտը, թողլով դաշտավայրը թշնամուոյն. նոյն խորհուրդը տուաւ նաեւ իւր դաշնակցաց յայտնելով թէ «Այ՜դ Յունաց կայսրը երկար չէր կարող կենալ եւ պէտք էր երթար: Ուստի իւր օրինակին հետեւեցան այդ երեք մեծ աշխարհաց նախարարքր: Վահեւունեաց Տէրը իւր հրամանաւ ամրացաւ Արփայից բերդը. Վարազ Ներսէհ Դաշտկարի իշխանին հրամայեց առնուլ բոլոր աշխարհին, եկեղեցուոյն, իշխանաց եւ վաճառականաց գանձերը եւ անմատոյց լեռանց մէջ ամրանալ: Իսկ ինք իւր զօրքով անցաւ Արածանի գետին ձախ կողմը եւ նստաւ Աղիովիտ: Իւր այս քաջասիրտ շարժմունքով Համազասպ Մամիկոնեան եւս եկաւ իրեն միացաւ. եւ ամէն օր զօրաց կրթութիւն ընել կ'ուտար իւր ներկայութեամբ, եւ այնպէս զուարթ էր, որ ամենքը կը զարմանային:

– Ուրեմն, – ըսաւ Վասակ Սուրէնի, – մենք հոս այս աշունն ու ձմեռն կը պատրաստուինք, արաբաց օգնութեամբ նաեւ կը զօրանանք, եւ դարնան կը յարձակինք այդ Բիւզանդիոյ կայսեր վրայ, վասնզի արդէն իմ չերթալովս իւր հրաւէրին, յայտնի է թէ որոշված վճռուած բան մ՚է իր կողմեն, եթէ իմ հօրեղբայրս սպաննած օրէն այդ որոշմունքը չէր եղած: Դու զօրաժողով ելիր, ըրէ՛ ինչ որ կրնաս այս երկրին մէջ, ամէն դիւրութիւն ես քեզ կ'ուտամ, եւ ապահով եղիր թէ ամառը չի հասած` մեր բանակը կը միանայ Թէոդորոսի բանակին հետ, եւ քու Հայաստան մտնելդ փառաց եւ հաղթանակի մուտք կը լինի:

– Եղբայր, – պատասխանեց Սուրէն, – ես ոչ փառք եւ ոչ հաղթանակ կը փնտրեմ, իմ փափագս թշուառ հայրենեաց օգտակար լինիլն է միայն, եւ ցաւով կը տեսնեմ, որ այդ անօրէն արաբաց օգնութիւնն ուզելու կը պարտաւորինք ընդդէմ քրիստոնեայ տէրութեան: – Ի՞նչ կարելի է ընել, երբ այդ քրիստոնեայ տէրութիւնն նոյնպէս անգութ, նոյնպէս բռնաւոր է մեզ համար. Թէոդորոս Ռշտունի դաւաճանութեամբ շղթայներու մատնեալ, դարձեալ հավատարիմ կուզեր մնալ այդ քրիստոնեայ տէրութեան, յանկարծ ի՛նչ եղաւ, որ ինձ կը գրէ թէ` «Վերջին եօթանասուն տարուան մէջ` Բիւզանդական կայսրութեան դիւական խորհուրդները մեր ազգը ոչնչացնելու համար ինձ յայտնի եղան, երբ Թէոդորոս Երիզացին ինձ հաղորդեց Կարնոյ դիւանատան ամէն գաղտնի թղթակցութիւնք եւ հրամանագիրք. մեր նախարարաց անմիաբանութիւնք եւ վատութիւնք քիչ մը թեթեւցան իմ աչքիս, վասնզի տեսայ յայտնի թէ հունական ոսկին ի՛նչ մեծ ղեր խաղացեր էր այդ անխելք ու կարճատես մարդիկը մոլորցնելու»:

Պատրաստութիւնքը շարունակեցան` եւ նոյն միջոցին ինչ որ կ'անցնէր Հայաստանի Վասակ մանրամասն կ'իմանար: Կայսրը Կարին հասած վայրկենին` յունաց զօրավարք եւ հայոց իշխանք միաբան` Թէոդորոս Ռշտունի պատճառ ամէն չարեաց ամբաստանեցին. նա էր, որ Մարդոցէից պատերազմին մէջ պատճառ եղած էր յունաց պարտութեան, նա էր որ զամենքը գրգռած էր հապստամբութիւն, նա էր որ զամենքը վախցնելով պարտաւորել էր արաբաց հետ դաշինք դնելու:

Հոն եկաւ նաեւ Ներսէս կաթողիկոս, Բագրատունի իշխանաց հետ` Տայոց գաւառեն, ամրապնդելու համար այս ամբաստանութիւնը յունաց զօրք վատութեան նախատինքէ, հայոց իշխանք եւ կաթողիկոս ապստամբութեան յանցանքէ արդարացան, եւ ամէն ինչ Ռշտունի զօրավարին վերա բեռցնելով, նզովեցին եւ դատապարտեցին եւ ձգեցին զինք ամէն պատուոյ եւ իշխանութենէ, եւ իւր փոխանակ իշխան մը ղրկեցին քառասուն հոգուով եւ կայսերական հրովարտակաւ: Իսկ Թէոդորոս բռնեց կապեց այդ մարդիկը եւ ղրկեց ոմանք կղզիները, ոմանք Բաղէշու բերդը: Եւ Կոստանդին իմանալով այս եղածները, կը սպառնար ջնջել, ոչնչացնել բոլոր երկիրը: Եւ Մուշեղ Մամիկոնեան, Ներսէս կաթողիկոս եւ միւս իշխանք գետնամած կ'աղաչէին` իւր բարկութիւնն իջեցնել կ'աշխատէին, մինչեւ տարին զինք Դուին եւ հոն կաթողիկոսական եկեղեցուոյն մէջ, իւր եկեղեցիեն իբր հերետիկոս դատապարտեալ մարդուն ու քահանայից յետոյ հաղորդուեցան: Իսկ զօրքը ցրուեցան Վրաց, Սիւնեաց եւ Աղուանից երկիրները, աւերեցին ո՛ւր որ կրցան, բայց Սիւնիք եւ Աղուանք չխոնարհեցան այդ կայսեր առջեւ:

Երբ լուր հասաւ կայսրեն դեռ գարուն չեկած թէ Վասակ պատրիկ` կուսակալ Փոքր Հայոց ապստամբեցաւ, եւ թէ Կոստանդնուպոլիս նաեւ ապստամբութեան ցոյցեր կան, առաւ զօրաց մեծ մասը, դիմեց Կապադովկիա Վասակի վրան: Բայց յաղթուեցաւ չարաչար, եւ դարձաւ գնաց Կոստանդնուպոլիս կորակոր, շփոթած եւ հուսահատ. եւ հոն նոր անգթութեամբդ աւելի ատելի եղաւ ամէնուն:

Իսկ կաթողիկոսը Թէոդորոսի երկիւղեն Տայոց գաւառը փախաւ յունաց զօրաց հետ, բայց նոքա եւս չկրցան դիմանալ, վասնզի հայոց զօրավարը հասաւ ետեւնուն` հալածեց զիրենք անտից: Եւ խմբուեցան բոլոր յունաց զօրքերը Կարին. Մաւրիանոս իրենց սպարապետը մեծ պատրաստութեամբ կը սպասէր եւ կուշացներ պատերազմի գործը` որպէսզի իւր ցրուեալ զօրքը ժողուի, ինչպես Թէոդորոս կը սպասէր հայոց նախարարաց, որ մէկ կողմէ կ'ըհասնէին, ոմանք համոզուած, թէ իրենք իրենց վրայ պէտք էին հուսալ եւ ոմանք ակամայ եւ ի յունաց յոյսերնին կտրելով, ոմանք նաեւ տեսնելով թէ ամիրապետը Թէոդորոսի եօթ հազար հոգուոյ գունդ մը օգնութեան ղրկել էր:

ԳԼՈՒԽ ԻԹ

Կարնոյ դաշտը պատերազմի ասպարէզն էր, ուր երկու բանակ իրար դէմ կանգնած` զիրար կը դիտէին օրերով: Թէոդորոս իմանալով թէ իրեն օգնութեան կ'ուգար տարոնացի մեծ խմբով Համազասպ Մամիկոնեան` գիշերով անցաւ Եփրատ եւ բանակեցաւ Կարնոյ քաղաքի հարաւային բլրոց վրայ, յոյս ունէր նաեւ այդ դիրքով արգիլել թշնամուոյն հասնելու ոեւէ՛ օգնութիւն, որ կրնար գալ արեւմուտքէ: Մաւրիանոս այս շարժմունքին կարեւորութիւնն ուշ իմացաւ. ուստի պատերազմը ուզեց գրգռել, վասնզի օրաւուր կը տեսներ, որ հայոց բանակը կը զօրանար, եւ իրեն նոր օգնութիւն չէր հասնէր: Բայց Թէոդորոս բացէիբաց մերժեց պատերազմը, եւ բավականացաւ իւր բանակն ամրացնելով: Գիտնալով, որ յունաց մեծ ուժը իրենց հետեւակազօրին վրայ է, կը ցրուէր իւր հեծելոց խումբը դաշտին վրայ, արգիլելով իրենց հասնիլ պաշար` պարէն եւ ճարակ անասնոց: Մեծ յոյսով կը սպասէր նաեւ Փոքր հայոց Վասակայ եւ Սուրէնի օգնութեան. ուստի պատերազմն ամենեւին վտանգի դնելու յոյս չունէր, թէպէտ ոմանք նախարարք հայոց սկսան գանգտիլ այս դանդաղութեան վրայ: Իսկ երբ հասաւ Համազասպ, այն ատեն որոշեց պատերազմը, եւ առաւօտուն, երբ փողերը պիտի հնչեցնէին, ահա երկու հազար Ռշտունեաց նոր գնդով կը հասնէր Գրիգորմամիկոնեան, եւ այդպիսի վայրկենի եկած փոքր օգնութիւնը նաեւ յաջողութեան նշան համարուեցաւ բանակին մէջ:

Մաւրիանոս այն ժամանակի յոյն զօրավարաց առաջինը կը համարուէր իւր փորձառու հմտութեամբ եւ յանդգնութեամբ, ուստի պատերազմը յամառ եւ արիւնռուշտ եղաւ, եւ մինչդեռ հա՛յ նախարարաց յանդգնութիւնը, որ թշնամուոյն աջ թեւը հալածելու համար` իրենց կեդրոնեն հեռանալով վտանգի մէջ դրին յաղթութիւնը` եւ այս դէպքը Թէոդորոսի մեծ տագնապ կը բերէր, եւ Գրիգորի նորահաս ու յոգնած ռշտունականք հազիւ թէ կը տոկային յունաց յարձակմանց դիմադրելու` եւ կարկամեալ մնացեր էին չի կրնալով վանել, – ահա Եփրատայ ափունքն ի վեր փոշի մ՚է երեւցաւ. հազարի չափ ձիաւորաց խումբ մը կը հասնէր սուրալով, գռռալով, իրենց նշաններէն եւ դրօշակներէն իմացաւ Թէոդորոս թէ Սուրէնի խումբն էր, ուստի ըսաւ Գրիգորի խումբին. «Ձեր յաղթութիւնը յափշտակելու համար գունդ կը հասնի, տղա՛ք, եւ դուք կը դանդաղի՜ք»: Այս համառօտ խօսքերն ահագին ձայնիւ զրուցուած եւ լսուած ամենեն` կատաղութեամբ լցուց զօրքը, յոյնք սկսան ընկրկիր Իսկ երբ Սուրենի մոլեկան գունդն հասաւ` բոլորովին խորտակեցան, խառնիխուռն փախան քաղաք. հազիւ յունաց քառորդ մասը կրցաւ ազատիլ, մեծ մասը սրոյ ճարակ եղաւ, եւ շատ քիչեր գերի ինկան:

Յաղթութիւնը մեծ էր, թշնամեաց բանակը ոչնչացէք էր եւ իւր մնացորդքը Կարնո՜յ հզօր պարիսպներու շնորհիւք կը մնար, ամէնքը յաղթութեամբ արբէր էին, ուրախութեան երգեր` սրինգ եւ տաւիղ երկինք կը բարձրանային, մեծ եւ փոքր, զօրապետ եւ զինուոր, Հայաստանի հիւսիսն եւ հարաւը, արեւելք եւ արեւմուտք եւ մինչեւ Փոքր Հայոց բնակիչք ներկա էին, եւ զիրար կը տեսնէին օտարին դէմ, հարստահարողին դէմ, կրօնից եւ խղճմտանքի բռնաբարողին դէմ միաբան: Հոն` տարիներով բաժանեալ ծանօթք, բարեկամք եւ մերձաւորք իրարու հանդիպած` իրարու հետ գրկախառն եալ հին ատելութիւններ կը մոռնային, սէրը կը նորոգէին, եղբայրութիւն կը հմսստատէին. ամէն մարդ գոհ էր եւ զուարթ: Միայն մարդ մը անթափանց ամէն ուրախութեան, թշնամի արեամբ ներկուած, քրտինքը ճակատը, փոշիով ծածկուած, դեռ ձիեն չէր իջած. ամէն կողմ կը դիմէր, մեռելները թաղման կը պատրաստէր, վիրաւորները գիւղերը բաժնել կ'ուտար, եւ բանակին` պահապանաց խումբեր կը որոշեր: Այդ մարդը Թէոդորոսս Ռշտունին էր:

Կ'էս-գիշերուան մօտ էր, երբ հասաւ Վասակ պատրիկ փոքրը բայց ընտիր բանակաւ, ճիշտ այն ժամուն, որ հայոց իշխանք եւ զօրավարք` յունաց սպարապետին վրանին մէջ պիտի ընթրէին: Մեծ ուրախութիւն էր տեսնել հոն, հայոց պատմական ճոխ եւ փառաւոր անուններ կրողները սեղանի մը շուրջ միացած եղբայրաբար. հոն էին Բագրատունիք եւ Արծրունիք, Սիւնիք եւ Մամիկոնյանք, Կ'ամսարականք եւ Ռշտունիք, Աղուանք, Խորխոռունիք, Ամատունիք, Վահեւունիք, Առաւեղեանք, վերջապէս ամէն անունք, որ քանի մը ամիս առաջ Թէոդորոսի ամբաստանող եւ զրպարտիչ նաեւ լքյնիլ չէին դանդաղէր, եւ անոնք, որ իրեն հետ միաբան բիւզանդացի կայսեր դէմ խիզախէր էին: Նա ամէնուն քաջութիւնը գովեց, ամէնուն սիրալիր կերպարանք ցցուց, ամէնուն եղբօր կամ որդուոյ քաղցր անուն տուաւ. բայց դարձեալ ուրախ չէր, այնչափ տարուան ջանք, բանագնացութիւնք, դաշնադրութիւնք ընդունայն գնացած զինք լաւ համոզած էին թէ այդ մարդիկը զօրութեան, լուծի եւ անձնական ողորմելի շահու առջեւ միայն կը խոնարհէին, հայրենասիրութեան, կրօնասիրութեան սկզբոմսք արմատ չունէին իրենց սրտին մէջ:

Սուրէն եւ Գրիգոր նոյն օրը պատերազմի դաշտին մէջ զբաղյալ` իրար տեսնելու համար ժամանակ չէին ունեցեր, հիմա իրարու քով նստած անցեալ աւուրց թշուառ արկածներու վրայ կը խոսէին, եւ եւ Սուրէն տեսնելով Գրիգորի ուրախութիւնը կը զուարթանար, վասնզի այդ երիտասարդը, որոմս բնական սրամտութիւնը, կորովը զինք գերազանց կ'ընէին իւր ընկերակցաց մէջ, ազնիւ հոգի նաեւ ունէր եւ կը յիշէր իւր քեռուոյն անմոռանալի երախտիքը: Հոն` Կ'ամսարական ցեղին մեծ ուրախութիւն էր տեսնել ոչ միայն իրենց եղբայրը, քեռորդին ողջ-առողջ գտնել, այլեւ զարմանքով կը տեսնէին, որ երկուքն էլ տարիներով մեռած համարուելէ վերջ` հիմա փառազարդ ճակատ մը կը ցցնէին, վասնզի Վասակ պատրիկ Սուրէնի քաջութիւնը կը գովեր եւ Թէոդորոս զգրիգոր բարի օրինակ հայ երիտասարդութեան ցոյց կ'ուտար իւր քաջութեան հաւասար իմաստութեան եւ գիտութեան համար:

Իսկ երբ ընթրիքը վերջացաւ, Թէոդորոս ժողուեց նախարարաց գլխաւորքը, հարցուց իրենց կարծիքը, եւ վերջապէս միաբան միախորհուրդ որոշուեցաւ թողուլ Կարնոյ մօտ քանի մը հազար զօրաց խումբ մը եւ յարձակիլ Պոնտոսի կողմն յունաբնակ գաւառաց վրայ: Եւ ահա այդ յաղթող բանակը կը շարժէր, կ'իջնէր Բարձր Հայոց գավառներէն, կը զարնէր, կավարէր, բոլոր ծովեզրը կառնուր ինչպէս եւ Տրապիզոն քաղաքը, եւ կը դառնար մեծ աւարաւ եւ գերութեամբ:

Թէոդորոս արաբացի խումբը ընծայուք լի կը դարձնէր առ ամիրապետն եւ ինք հրաւիրուած կ'երթար Դամասկոս: Մաւիաս մեծարեց զինքն «Ոսկեթել եւ Ոսկեղէն ընծայուք եւ դրօշակոք», տուաւ իշխանութիւն Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից եւ մինչեւ Ճորայ պահակին վրայ:

Գարնան գեղեցիկ օրերով Ռշտունեաց Ոստանը մեծ հանդէս էր կրկին հարսանեաց Գրիգոր Մամիկոնեանի Ռշտունեաց Օրիորդին հետ` եւ Վարդի` Սիւնեաց Օրիորդին հետ: Վասպուրական եւ բոլոր Հայաստան երջանիկ օրուան արշալոյս մը հասած կը կարծէին, վասնզի միաբանութիւն կը տիրէր հայ նախարարաց մէջ, եւ այնպես կը համարուէր թէ թշնամի չի կար, որ համարձակէր ոտնակոխ րնել հայուն հայրենիքը:

Բայց երբ հաստատ օրինաց եւ սահմանափակ իշխանութեանց վրայ չէ ամրապնդեալ երկրի մը վիճակը, ոչ երբեք երջանկութեան պէտք է սպասէի դիպուած մը, պարագայ մը, արկած մը, որ ոմանք բախտ անուանած են, ամէն բան վեր ի վար կրնայ ընել եւ ամէն յոյս եւ ջանք ի դերեւ հանել:

Այսպէս եղաւ նաեւ Թէոդորոսի ծանր եւ երկար հիւանդութեամբ:

Ենք ժողուեց հայ նախարարքը, դրաւ իրենց առաջ երկրին վիճակը եւ երկու մեծ տէրութեանց` յունաց եւ արաբաց տկար ու զորաւոր կողմերը, յայտնեց թէ ոչինչ կը համարէր ամիրապետին իրեն տուած իշխանութիւնը եւ ամենեւին գոհ չէր է թէ ինք աւելի սիրով յանձն կառն ուր հնազանդիլ ազգային իշխանութեան մը, զօր նախարարք իրենց ազատ կամօք ընտրէին, միայն թէ այդ իշխանութեան սահման մը եւ չափ կը փափագէր, որպէսզի զեղծմանց չհանդիպէր, եւ որպէսզի իմանան թէ ինք իշխանութեան աչք չունէր` երդում ըրաւ թէ իրեն տրուած ոիցէ ձայն ինք պիտի չընդունէր: Այս խօսքերն ըսելով թողուց ժողովքը եւ Խլաթայ նաւահանգստեն նաւ մտաւ եւ ելաւ Աղթամարայ կղզուոյն պալատը, վասնզի սաստիկ հիւանդ կը գտնէր ինքզինքը:

Ի՞նչ ըրին հայ նախարարք, մենք չենք ուզէր դատել, այլ ահա մէջտեղ կը դնենք ժամանակակից պատմագրի մը խօսքերը, եւ ընթերցողք թող դատեն:

«Իսկ իշխանին Հայոց, որ ի Իւնաց եւ ի Տաճկաց կողմանէ, Համազասպ եւ Մուշեղ, եւ այլն ամենայն եկէալ ի մի վայր միաբանեցան, եւ արարին ընդ միմէանս հաշտութիւն, զի մի եղիցի ի մէջ նոցայ սուր եւ արիւնհեղութիւն, եւ անցուցին խաղաղութէամբ զաւուրըս ձմերայնւոյն, զի եւ զշինականս ապրեցուցանեն: Քանզի Ռշտունէաց Տէրն անկաւ եախտս հիւանդութէան եւ չոքաւ անկալ եաղթամար կղզին: Ել ոչ գոյր նմա լինիլ կարողութիւն ելանել արտաքս կամ խորհիլ ինչ, եւ բաժանեցին զերկիրն ըստ թւոյ իւրաքանչիւր հեծելոց եւ կարգեցին հարկապահանջս ոսկւոյ եւ արծաթոյ:

Եւ աստ էր տեսանել զաղէտս տարակուսի, զօրէն հիւանդաց եօրժամ տագնապեսցին ցաւն եւ հատանիցէ ի խօսից, այնպէս ինչ եղէն, զի ոչ գոյր մարդկան տեղի փախստի եւ թագստէան եւ ոչ խնայել ի ներքուստ, այլ որպէս ոք զի անկցի ի ծով` եւ ոչ կարիցէ գտանել:

Ել իբրեւ ետես զայս Ռշտունէաց Տէրն խնղրէաց իւր զօրս յիսմայէլացւոց զի հարցէ զհայն եւ հալածական արասցէ եւ զուիրս սատակեսցէ ի սուր սուսերի»:

Ոեւէ Հայու ծանր է կարդալ այս տողերը, ծանր էր նաեւ այն մարդուն, որ բոլոր կենաց մէջ աշխատէր էր Հայաստան հայով փրկելու եւ միարանութիւն այդ բանին համար հաստատելու, տեսնել այդ միաբանութիւնն ի վնաս ժողովրդեան դառնալ, անտանելի հարստահարութեանց գործիք լին իլ եւ երկրին կործանմունքը հայ ձեռքերէ տեսնել: Ուստի յուսահատ` այն դեղին կը դիմէր, որ թոյն էր եւ ոչ դեղթափ, այն երկաթին կը դիմէր, որ վիրաբոյժի դանակին առողջութիւնը չէր կրնար բերել` այլ մահ:

Եկաւ արարացին, երբ միաբանութիւնը քակտեցաւ, տիրեց երկրին եւ առաւ պատանդ տարաւ նախ զթէոդորոս բոլոր իւր ընտանեօք, եւ ամբողջ հայ նախարարութեան ծաղիկը ժողուեց իջեցուց ի Դամասկոս:

Չանցաւ շատ ժամանակ` Ռշտունեաց երկիրը կը տանէին հայրենական շիրմաց մէջ դնելու այն մարդուն մարմինը, որ եօթանասուն երկայն տարիներու մէջ առաջին մարդն եղած էր աշխարհին սիրած էր իր հայրենիքը, մորմոքէր էր իւր ազգին ցաւոց եւ տառապանաց վրայ, իւր կեանքը չէր խնայէր ոչ պատերազմի եւ ոչ խաղաղութեան մէջ, ամէն ջանք ինչ որ մարդկօրէն կարելի էր` աշխատէր էր ի գործ ունել եւ վերջապէս տխուր, դառնացեալ, բայց ոչ երբեք յուսահատ եղել էր: Իւր վերջին խօսքերը փեսին Գրիգորի ասոնք եղան. – «Իմ երկար կենացս մէջ, որդեակ իմ, վասնզի թշուառութեան եւ ձախորդութեան տարիներն երկայն են միշտ, միմիայն զեղջ եւ ապաշաւ այն եղաւ, որ իմ հայրենակցաց անիրաւութիւնը պատուհասելու համար` օտարին զէնքը հրաւխրեցի, չի կրցի նախատեսել թէ օտարին շահասէր բարերարութիւնը ընտանեաց անիրաւութենեն վատ է, եւ դորայ պատիժը ահա կը կրեմ օտարութեան մէջ վերջացնելով կեանքս: Այո, արդար են աստուծոյ դատաստանները: Դու` այնպես կը հաւտամ, որ Հայաստանի կեանքին մէջ պիտի խառնուիս եւ պիտի գործես: Յորդորէ՛, խրատէ ամէնքն, որ եթէ չեն կարող պատժել համբերութեամբ տանին իրարու պակասութեանց, յանցանաց եւ եղեռանց անդամ, այլ անքաւելի ոճիր համարին օտարը հրաւիրել, օտարին` հայրենի երկիրն ոտնակոխ ընել տալ»:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՐՋԻՆ

Այդպէս է անտառաց մէջ տերեւներու սերունդը, եւ այդպէս նաեւ մահկանացուացը: Տերեւներէն ոմանք` քամին գետին կը թափէ, եւ ոմանք կանաչ անտառը կը բողբոջէ` երբ գարնան եղանակը հասնի, – այդպէս մարդկանց սերունդք երբեմն կը ծաղկին, երբեմն կը վերջանան:

ՀՈՄԵՐՈՍ

Թէոդորոսի հետ իջած պատանդներն ի Դամասկոս հազար եօթ հարիւր եօթանասունհինգ հոգի, բոլորն էլ ազնուական, բոլորն նախարարական, երբ Մուշեղ եւ Համազասպ ապստամբեցան չի կրնալով դիմանալ մահմեդական բռնութեան, մէկ օրուան մէջ ջարդվեցան հասորիս: Եւ ինքն Մուշեղ Թէոդորոսի պէս վերջացուց իր կեանքը օտարութեան մէջ, գերութեան դառն հացն ուտելով, հարաւի խորշակեն հալած, աչքերը հիւսիս դարձուցած` փրկութեան սպասելով, որ չէր հասնէր:

Նախախնամութեան խրատներն էին սոքա, բայց դժբախտաբար անօգուտ անցան: Մարդ եթէ չի խրատուիր իւր հարց, իւր նախնեաց օրինակեն, չուսնիր նոցայ պատմութիւնը, կ'ինկնի նոյն սխալանաց մէջ, կը մատնուի նոյն տառապանաց, նոյն տանջանաց: Մարդուս յատկութիւնը եւ հանասնոց տարբերութիւնը` ասուն լինիլը չէ, այլ անցեալեն խրատուելովդ օրաւուր կատարելագործուիլն է, որուն յառաջադիմութիւն ըսէր են:

Հայոց իշխեցողք նախարար, կաթողիկոս եւ իշխան շատ անգամ կը տեսնենք պատմութեան մէջ, ման աւանդ այն ժամանակին պատմութեան եւ նորա շարունակութեան մէջ, ամուր եւ անառիկ դիրքերու վրայ վանքեր, դղեակներ, բերդեր եւ ոստաններ կը շինէին իրենց առանձին եւ անձնական պահպանութեան համար, ընդհանուրին մտածող շատ քիչ կը գտնուէր, եթէ գտնուէր` այդ ընդհանուրը ծառայեցնելու նպատակ միայն ունէր:

Ընդհանուրի համար եթէ մտածէին, իրենց շէնքերը թերեւս զիրենք պահպանէին, բայց իրենք հասկնալ չուզելով այդ, փառաւոր շէնքերը վանք, եկեղեցի եւ պաատ աւերակ, յափշտակութիւնդ ախոռ սրբապիղծներու եւ անօրինաց կը տեսնենք:

Մամիկոնեան Գրիգորի շինութիւնքը Զաքարէի եւ Իւանէի ձեռոք նորոգեալ, դարձեալ կիսաքանդ տեսանք, որ ժողովուրդն ընկերութեամբ կը շինէր եւ աւերակներուն մէջեն կը կենդանացնէր եւ ինչ որ Գրիգոր չէր ըրած` այն կը հաւելուր: Ուսումնարան ի Հառիճ:

ժողովրդեան միաբանական ոգի եւ ուսումնարան, այս երկու բան կարող են հայ ազգին կենդանութեան շունչ բերէր

Համերաշխութիւն (solidarité) բառին գաղափարը չի կար, նոր բառ է, հայ երիտասարդութիւնը մտուց այս բառը լեզուին մէջ, ուստի գաղափարն էլ մտած է. վասնզի կօգնէ իւր ազգի երկրին հաւատարիմ եղբարց, իւր քիչ գիտութիւնը կ'ուտայ ձրիաբար նոցայ, որ ծարաւի են ուսման, իւր լուման կ'ուտայ նոցայ, որ նօթի են հացի:

Ծերենց
Text
5,0
1 rating
0
Leave a review
Age restriction:
12+
Release date on Litres:
26 June 2017
Volume:
250 p. 1 illustration
ISBN:
9781772467987
Copyright Holder::
Aegitas
Download format:

People read this with this book

Similar books

Other books by the author