Read the book: «Banu»

Birinci fəsil

Məktəbin pəncərələri arxasında elə şəffaf bahar günlərindən biri hökm sürürdü ki, günəş artıq az qala yaydakı kimi isidir, ağaclar isə hələ də təzə yaşıllığa bürünməyə tələsmirdilər. Məktəbin həyətində külək keçən ildən qalan yarpaqları ora-bura qovur, arabir onları yerdən qaldırıb havada fırladırdı. Tarix kabinetinin aralı qalmış pəncərəsindən isə nəm torpağın və günəş altında qızmış daşın ətri gəlirdi.

Banu pəncərənin yanındakı üçüncü partada əyləşmişdi və bütün gücü ilə diqqətlə qulaq asırmış kimi görünməyə çalışırdı.

Müəllim çoxdan qədim sivilizasiyalardan danışırdı. Onun sakit, aramlı səsi getdikcə Banu üçün yeknəsəq söz axınına çevrilirdi.

— ...Bu ərazilərdə məskunlaşmış tayfalar tədricən pərakəndə yaşayış məskənlərindən daha mürəkkəb ictimai quruluş formalarına keçirdilər. İlk şəhərlər yaranır, ticarət yolları inkişaf edir, uzaq bölgələr arasında əlaqələr qurulurdu...

Banu nəzərlərini saatın siferblatına yönəltdi.

Zəngin çalmasına iyirmi üç dəqiqə qalırdı.

O, güclə sezilən bir ah çəkib yanağını ovucuna söykədi. Tarix heç vaxt onun sevimli fənləri sırasında olmamışdı. Xüsusilə də söhbət çoxdan yox olmuş xalqlardan, qədim yaşayış məskənlərindən və adlarını yoxlama işlərindən az qala dərhal sonra unutduğu ticarət yollarından gedəndə. Bəlkə də bütün bunlar, həqiqətən, maraqlı idi, amma Banu qarşıda onu daha çox təəssürat vəd edən öz həyatı gözlədiyi halda, başqalarının keçmişini öyrənməyə bu qədər vaxt sərf etməyin nə üçün lazım olduğunu səmimi-qəlbdən anlamırdı.

Onu indiki zaman, daha çox isə gələcək maraqlandırırdı.

O, axşamlar küçələri milyonlarla işığın bürüdüyü, bahalı restoranlarda zövqlə geyinmiş insanların nahar etdiyi, mağaza vitrinlərindəki qiyməti, ona elə gəlirdi ki, otağındakı bütün mebellərin dəyərindən də baha olan paltarların insanı valeh etdiyi böyük şəhərlərin arzusunda idi. Banu səyahət etmək, məclislərə qatılmaq, maraqlı insanlarla tanış olmaq və bir gün hələlik əsasən fotoşəkillərdə və telefon ekranında gördüyü o dünyanın bir parçasına çevrilmək istəyirdi.

O, belə bir həyata layiq olduğuna əmin idi. Məktəbi bitirmək, təhsil almaq və ona elə gələn həqiqi xoşbəxtliyin başladığı yerə gedib çıxmağın yolunu tapmaq qalırdı. Banu hələ anlamırdı ki, insanları var-dövlətinə və zahiri görünüşünə görə qiymətləndirməklə, əslində, onların həqiqətən dəyərli olan cəhətlərini görmək imkanını özündən alır.

Banu hiss etdirmədən əlini pencəyinin cibinə salıb saqqız axtardı. Açıq dərsliyin arxasında gizlənərək kağızı ehtiyatla açdı və xışıltı salmamağa çalışa-çalışa saqqızı ağzına qoydu.

Bu vaxt müəllim izahını davam etdirirdi:

— Ticarətin inkişafı, öz növbəsində, xalqlar arasında mədəni mübadiləyə şərait yaradırdı. İnsanlar bir-birindən sənətkarlıq üsullarını, adət-ənənələri və bilikləri mənimsəyirdilər...

Banu gözlərini güclə seziləcək qədər yuxarı çevirdi və dəftərinin yanında duran balaca güzgüyə əl uzatdı. Guya qeydlərini yoxlayırmış kimi davranaraq öz əksinə baxdı və dağılmış saç telini düzəltdi.

Bu gün özünü bəyənirdi. Həm də lap çox.

Çənəsini bir qədər qaldırıb başını pəncərəyə tərəf çevirdi, kənardan necə göründüyünü qiymətləndirdi. Elə bu zaman güzgüdə yaxınlıqda əyləşən Leylanın əksini gördü.

Rəfiqəsi birbaşa ona baxırdı.

Banu sual dolu nəzərlərlə qaşlarını qaldırdı. Leyla isə gözlərinin cüzi hərəkəti ilə divar tərəfi göstərdi.

Bu, kifayət idi.

Banu güzgünü bir az döndərərək sinfin o biri tərəfinə baxdı.

Sevil divarın yanındakı partada oturmuş, dəftərinin üzərinə əyilmişdi. O, müəllimin izah etdiklərini diqqətlə yazır, hərdən dərsliklə tutuşdururdu; sanki deyilən hər sözü yadda saxlamağa həqiqətən çalışırdı.

Banu onunla, demək olar ki, heç vaxt danışmırdı. Sevil onu incitmir, işlərinə qarışmır və açıq düşmənçilik üçün heç bir səbəb yaratmırdı. Bununla belə, aralarında Banu heç vaxt aradan qaldırmağa çalışmadığı bir məsafə vardı. Sevil sadəcə onun çevrəsinə aid deyildi. Buna görə də Banu üçün vaxt və diqqət ayırmağa dəyməyən, əhəmiyyətsiz biri olaraq qalırdı.

Banu baxışlarını aşağı sürüşdürüb sinif yoldaşının ayaqqabılarına dikdi.

Ayaqqabılar tünd rəngli, alçaq dabanlı və burun hissələri sürtülüb köhnəlmişdi. Onlar dəbdən düşmüş görünürdülər. Banu bir neçə an onları süzdükdən sonra dodaqlarının kənarında istehzalı təbəssüm yarandı.

O, yenidən Leylaya baxdı.

Leyla gülüşünü gizlətmək üçün əlini ağzına tutmuşdu.

Banu güzgünü bağlayıb qarşıda oturan Nərgizə baxdı. Gözləri toqquşdu və Banu Sevilin tərəfinə çox zəif işarə etdi.

Nərgiz rəfiqəsinin nəsə fikirləşdiyini dərhal anladı.

Plan, demək olar ki, elə həmin an yarandı.

Zəng çalanda sinif canlandı. Stullar şaqqıldadı, şagirdlər qarşıdakı bədən tərbiyəsi dərsi barədə danışmağa başladılar, dəhlizdən isə tələsik addımların səsi eşidildi.

Banu Leyla və Nərgizlə birlikdə sinifdən çıxdı.

— Mən yenə də başa düşmürəm, o, niyə məhz bu paltarı alıb, — deyə Leyla dərs zamanı başladıqları söhbəti davam etdirdi. — Bu paltar ona heç yaraşmır.

— Çünki xoşuna gəlir, — Banu soyuqqanlılıqla cavab verdi. — Bəzən insanın bir şeyi sevməsi kifayət edir ki, onun gözəl olduğuna qərar versin.

— Bunu paltar haqqında deyirsən, yoxsa özün haqqında?

Banu güldü.

— Özüm haqqında heç danışmıram. Mən qüsursuzam.

Rəfiqələr birlikdə gülüşüb soyunub-geyinmə otağına tərəf getdilər.

Bədən tərbiyəsi dərsinin başlamasına bir neçə dəqiqə qalırdı.

Sevil artıq paltarını dəyişirdi. Ayaqqabılarını çıxarıb skamyanın yanında səliqə ilə qoydu, sonra çantasından idman formasını çıxardı.

Banu ayaqqabıları dərhal gördü.

O, Leyla ilə cəld baxışdı, Leyla da güclə sezilən təbəssümlə cavab verdi.

Sevil şkafına tərəf çevrilən kimi Banu əyilib ayaqqabılardan birini götürdü və Leylaya uzatdı. Leyla heç nə olmamış kimi Nərgizin yanından keçib ayaqqabını gizlicə ona verdi.

İkinci ayaqqabını isə Banu özü götürdü.

Elə bu vaxt qapıda Elvin göründü. O, soyunub-geyinmə otağından çıxmaq istəyirdi ki, Banu onu saxlayıb əlindəki qəniməti uzatdı.

— Bunu götür.

Elvin əvvəl qıza, sonra onun əlindəki ayaqqabıya baxdı.

— Yenə nə isə fikirləşmisən?

— Mən nə vaxt pis bir şey fikirləşirəm ki?

Elvin ayaqqabıya mənalı nəzər saldı.

— Bu, kimə görə pis olduğundan asılıdır.

Banu sualı əyləncəli hesab etmiş kimi gülümsədi.

— Sadəcə kömək et. Artıq suallar vermə.

Elvin başını buladı, amma ayaqqabını yenə də götürdü.

— Bizi tutsalar, mən səni tanımıram.

— Tutmayacaqlar, — Banu arxayınlıqla cavab verdi.

O, bunu elə rahatlıqla söylədi ki, sanki başqasının başına gələn narahatlıq istənilən vaxt bir təbəssümlə həll edilə biləcək xırda bir məsələ idi.

Bir az sonra soyunub-geyinmə otağı boşaldı. Qızlar dərsə getdilər, Elvin isə Banu onlara verdiyi ayaqqabı ilə həyətə çıxdı.

Soyunub-geyinmə otağı boşalandan sonra Banu, Leyla və Nərgiz də həyətə çıxdılar. Elvin artıq orada idi və hər iki ayaqqabı onun əlindəydi.

— Bəs indi nə edirik? — Elvin ayaqqabılara baxaraq soruşdu. — Doğrudanmı onları elə burada qoymaq fikrindəsiniz?

— Əlbəttə, yox, — Leyla cavab verdi. — Sadəcə istəyirik ki, Sevil bir az həyəcan keçirsin.

— Bəs ayaqqabıları tapa bilməsə?

— Tapacaq, — Nərgiz əminliklə dedi. — Sadəcə, dərhal yox.

Elvin başını buladı, amma mübahisə etmədi. Onlar hündür, möhkəm budaqları olan bir ağac seçdilər. Elvin aşağı budağa dırmaşdı, Banu isə özündə saxladığı ayaqqabını ona verdi. Leyla Nərgizdən aldığı ikinci ayaqqabını uzatdı. Elvin hər iki ayaqqabını budaqdan asdı, sonra ehtiyatla yerə düşdü.

— Bax, indi başqa məsələ, — Banu razı halda dedi. — Görək başını qaldırıb onları tapması nə qədər vaxt aparacaq.

Hamı gülüşdü və heç nə olmamış kimi davranmağa çalışaraq məktəb binasına qayıtdı.

O, onları yanıltmadı.

Sevil ayaqqabılarının itdiyini bədən tərbiyəsi dərsindən sonra soyunub-geyinmə otağına qayıdıb evə hazırlaşarkən gördü.

Ayaqqabılarını qoyduğu skamyaya yaxınlaşıb boş yerə təəccüblə baxdı. Əvvəlcə elə bildi ki, onları haraya qoyduğunu unudub. Ancaq çantasını axtarıb skamyanın altına baxandan sonra ayaqqabıların yoxa çıxdığını anladı.

— Qızlar, mənim ayaqqabılarımı görməmisiniz? — deyə sinif yoldaşlarına tərəf çevrilib soruşdu.

Leyla elə məsum görkəm aldı ki, onu şübhələndirmək, demək olar, mümkün deyildi.

— Hansı ayaqqabıları?

— Öz ayaqqabılarımı. Bir az əvvəl burada, skamyanın yanında qoymuşdum.

— Bəlkə, başqa yerə qoymusan? — Nərgiz ehtimal etdi.

Sevil başını buladı.

— Yox, dəqiq xatırlayıram, bura qoymuşdum.

O, yenidən axtarmağa başladı: qonşu skamyaların altına baxdı, şkafların yanını yoxladı, çantasını açdı, hətta kimsə səhvən ayaqqabıları dəhlizə aparmış ola bilərmiş kimi qapının arxasına da nəzər saldı.

— Burada heç nə yoxdur, — Nərgiz onun axtarışını izləyərək dedi.

— Gəlin dəhlizə də baxaq, — qızlardan biri təklif etdi.

Beləcə, axtarış başladı. Gözlənilmədən soyunub-geyinmə otağında qalan şagirdlərin, demək olar ki, hamısı bu işə qoşuldu. Kimsə skamyaların altına baxır, kimsə dəhlizi yoxlayır, başqaları isə daha əvvəl paltarını dəyişmiş qızlardan soruşurdu.

Banu da kənarda qalmadı. Əyilib ən yaxın skamyanın altına baxdı, sonra isə son dərəcə ciddi görkəm alaraq başını buladı.

— Burada heç nə yoxdur.

Sevil çaşqın halda soyunub-geyinmə otağına göz gəzdirdi. O, hələ də kiminsə ayaqqabıları ən gözlənilməz yerdə tapacağına və hər şeyin adi bir anlaşılmazlıqdan ibarət olduğunun üzə çıxacağına ümid edirdi.

— Axı mən onları indicə burada qoymuşdum, — deyə o, bu dəfə rəfiqələrinə müraciət etməkdən çox, özünü inandırmağa çalışaraq təkrar etdi.

— Bəlkə, kimsə səhvən götürüb, — Leyla dedi.

Sevil təəccüblə ona baxdı.

— Kimə mənim ayaqqabılarım lazım ola bilər ki?

Bu suala heç kim cavab vermədi.

Banu çiyinlərini çəkdi.

— Narahat olma. Bəlkə, bir azdan tapılar.

Onun səsi qayğıkeş səslənirdi və kənardan baxan adama elə gələ bilərdi ki, Banu, doğrudan da, kömək etmək istəyir. Yalnız qızın gözlərində gizlənən şənliyi büruzə verməmək üçün göstərdiyi səylər bunu təkzib edirdi.

Sevil bir daha saata baxdı. Dərslər sona çatırdı və möcüzə ümidi ilə məktəbdə qalmağın mənası yox idi.

— Mən evə getməliyəm, — o, sakitcə dedi.

Əşyalarını yığıb çantasını çiyninə keçirdi. Ayaqqabılarını tapa bilmədiyi üçün evə idman ayaqqabıları ilə getməyə qərar verdi. Çıxmazdan əvvəl yenə soyunub-geyinmə otağına boylandı; bəlkə, kimsə ayaqqabılarının hara itdiyini xatırlayar deyə ümid edirdi.

Hamı güldü və az sonra dəstə məktəbin həyətindən çıxışa tərəf yönəldi.

Banu rəfiqələri ilə birlikdə nəhayət məktəbdən çıxanda günəş artıq üfüqə enirdi. Həyətin üstündən uzun kölgələr uzanır, külək hasarın yanındakı ağacın quru budaqlarını tərpədirdi.

Sevil başqalarından aralı dayanmağa çalışaraq artıq çıxışa doğru gedirdi. Sanki ayaqlarının altındakı cığırı diqqətlə nəzərdən keçirirmiş kimi başını aşağı salmışdı, amma arabir çiyinləri güclə seziləcək qədər titrəyirdi. Qız ovucu ilə yanağındakı yaşları tez silir, sonra isə heç kimin bunu görmədiyinə əmin olmaq üçün dərhal ətrafına baxırdı.

Banu Sevilin göz yaşlarını gördü, amma mərhəmət duymaq əvəzinə yalnız ötəri bir qıcıq hiss etdi: onların zarafatının kiməsə həqiqi ağrı yaşatdığını etiraf etmək istəmirdi. Özünü inandırırdı ki, ayaqqabılar əbədi itməyib və əslində qorxulu heç nə baş verməyib. Belə düşünmək daha asan idi. Əks halda, bir dəstənin əyləncəsinin başqa bir insan üçün alçaldıcı bir hadisəyə çevrildiyini qəbul etməli olacaqdı.

Banu öz hərəkətini ən azı belə izah edirdi. O, Sevil üçün həmin ayaqqabıların özünə göründüyündən qat-qat artıq məna daşıya biləcəyini düşünmək istəmirdi.

Rəfiqələri yanaşı addımlayıb astadan söhbət edirdilər. Birdən Banu dilləndi:

— Təsəvvür edirsiniz, bəzən insanlar nəyisə itirirlər, halbuki həmin şeyin elə başlarının üstündə olduğundan heç xəbər tutmurlar.

Leyla ona tərəf çevrildi.

— Deməli, daha diqqətlə baxmalı imişlər.

— Tamamilə doğrudur, — Banu gülümsəyərək cavab verdi. — Bəzən ən göz qabağında olan şeyləri heç kimin axtarmağı ağlına gətirməyəcəyi yerdə tapmaq olur.

Rəfiqələr diqqəti çox da üzərlərinə çəkməməyə çalışaraq güldülər.

Sevil onların söhbətini eşitdi.

O, addımlarını yavaşıtdı, sifətinin ifadəsi dəyişdi. Banu’nun istehzalı sözlərində bir eyham sezmişdi, amma zarafatın nədən ibarət olduğunu hələ anlamırdı.

Qız dayandı və başını yavaşca qaldırdı.

Əvvəlcə baxışları qoca ağacın aşağı budaqları üzərində dolaşdı, sonra yuxarıya — bir-birinə dolaşmış nazik, az qala çılpaq budaqlara doğru qalxdı.

Və birdən bir nöqtədə donub qaldı.

Hündür budaqlardan birindən onun ayaqqabıları asılmışdı.

Hər ikisi.

Ayaqqabılar budağa elə ilişdirilmişdi ki, yerdən onları görmək çətin idi. İndi isə küləyin təsirindən yüngülcə yellənirdilər.

Sevil bir neçə saniyə tərpənmədi. Sanki gördükləri ağlına sığmırdı. Sonra gözlərini yuxarıdan çəkmədən ağaca tərəf bir addım atdı. Bir anlıq üzünə rahatlıq yayıldı: ayaqqabıları tapılmışdı, deməli, onları itirməmişdi və evdə hara yoxa çıxdıqlarını izah etməli olmayacaqdı.

Amma bu rahatlıq tezliklə başqa bir hisslə əvəz olundu.

İndi o, hər şeyi başa düşürdü.

Bu, anlaşılmazlıq deyildi. Heç kim təsadüfən hər iki ayaqqabını belə yüksəyə ata, sonra da orada qoya bilməzdi. Kimsə bunu qəsdən etmiş, onun axtarışını izləmiş və kömək etmək istəyirmiş kimi davranmışdı.

Sevil geri çevrildi.

Banu və rəfiqələri artıq cığırla uzaqlaşırdılar. Səsləri getdikcə zəifləyirdi, amma Sevil onların gülüşünü hələ də eşidirdi.

O, boğazına düyünlənən incikliklə onların arxasınca baxırdı. Qışqırmaq, izahat tələb etmək, onları dayandırıb heç olmasa bir dəfə gözlərinin içinə baxmağa məcbur etmək istəyirdi. Ancaq sözlər dodaqlarından qopub çıxmadı.

Banu arxaya çevrilmədi.

O, rəfiqələrinin yanında addımlayır, günün uğurla başa çatdığına və bu kiçik dəcəlliyin nə uzun söhbətlərə, nə də vicdan əzabına layiq olmadığına əmin idi.

Onun arxasında külək yenidən qoca ağacın budaqlarını tərpətdi. Ayaqqabılardan biri yırğalandı, kənarı qonşu budağa ilişdi və yerin üstündə hərəkətsiz qaldı.

Sevil ağacın altında dayanıb qaldı, onu incidənlər isə uzaqlaşmaqda davam edirdilər…

İkinci fəsil

Məktəbin son günləri artıq geridə qalmışdı. Onbirincilər buraxılış imtahanlarını vermiş, indi isə gələcək planlarının çoxunun asılı olduğu nəticələri səbirsizliklə gözləyirdilər. Elə görünürdü ki, ən çətin mərhələ artıq başa çatıb: daha hər səhər dərsə tələsik getməyə, saatlarla parta arxasında oturmağa, yoxlama işlərinə hazırlaşmağa və əlində yoxlanılmış dəftərlərdən ibarət qalaqla sinfə daxil olan müəllimi görəndə diksinməyə ehtiyac yox idi. Qarşıda nəhayət çoxdan gözlənilən yay, onunla birlikdə isə hələ dumanlı görünən, ümidlər və naməlumluqlarla dolu yeni bir həyat açılırdı.

Bununla belə, məzunlar tamamilə rahatlaşa bilmirdilər. Bəziləri imtahanları necə yazdıqlarını durmadan müzakirə edir, səhv edə biləcəkləri sualları xatırlayır, cavablarını sinif yoldaşlarının cavabları ilə müqayisə edirdilər. Digərləri artıq ali məktəbə qəbul planları qurur, universitet seçir, özlərini tələbə kimi təsəvvür edir və nəticələri həyəcanla gözləyirdilər. Valideynlər hər balla maraqlanır, müəllimlər elanları izləməyi xatırladır, gələcək haqqında söhbətlər isə gah ehtimallarla, gah şübhələrlə, gah da ümidlərlə qarışırdı.

Amma onbirincilərin imtahanları və qarşıdakı qəbul həyəcanını bir müddətlik unutduran, daha xoş bir məşğuliyyəti də vardı.

Məzun gecəsi!

Təntənəli axşama hələ bir neçə həftə qalırdı, amma dünənki məktəblilərin həyatında hazırlıq getdikcə daha çox yer tutmağa başlayırdı. Geyim seçmək, ayaqqabı tapmaq, saç düzümünü və makiyajı müəyyənləşdirmək, şəkil çəkdirmək barədə razılaşmaq, ayrı-ayrılıqda əhəmiyyətsiz görünən, amma bir araya gələndə bütöv bir hadisəyə çevrilən saysız-hesabsız xırdalıqları həll etmək lazım idi. Qızlar tənəffüslərdə, telefon yazışmalarında və axşamlar paltarlar barədə danışır, bəyəndikləri modellərin şəkillərini bir-birinə göndərir, hansı rəngin onların görünüşünü daha yaxşı vurğulayacağı barədə saatlarla mübahisə edirdilər.

Banu da, əlbəttə, bu işdən kənarda qalmaq fikrində deyildi.

O, artıq xəyalında onlarla geyimi sınaqdan keçirmiş, internetdə saysız-hesabsız şəkillərə baxmış və ideal məzun gecəsinin necə olacağı barədə öz təsəvvürünü yaratmışdı. O, sadəcə gözəl görünmək istəmirdi — hamıda təəssürat yaratmağı, heyranlıq dolu təriflər eşitməyi və fotolarda çoxdan xəyalında canlandırdığı Banuya bənzəməyi arzulayırdı. Banu üçün bu axşam təkcə məktəblə vidalaşmaq deyil, həm də qarşısında həqiqətən daha parlaq, yeni bir həyata açılan qapının olduğunu hiss etmək fürsəti idi.

Məktəbdən qayıdan qızlar yorğun, amma şən halda yenidən sevimli mövzularından danışmağa başladılar.

— Qızlar, vaxtımız lap az qalıb!

— Nəyə? — Leyla məsum görkəm alaraq soruşdu.

— Məzun gecəsinə!

— A-a-a, — Banu rahat təbəssümlə sözü uzatdı. — Mən də elə bildim, dünyanın sonu barədə xəbər verəcəksən.

— Mənim pulqabım üçün məzun gecəsi təxminən elə həmin şey olacaq, — Nərgiz tam ciddi şəkildə cavab verdi.

Leyla güldü, Banu isə özü də təbəssümünü güclə gizlətdiyi halda başını buladı.

Rəfiqələr günəşin işıqlandırdığı küçə ilə irəliləyərək qarşıdakı axşam haqqında danışmağa davam etdilər. Məzun gecəsinə hələ bir neçə həftə qalırdı, amma onlar xəyalən artıq musiqi, zövqlə geyinmiş qonaqlar, parlaq işıqlar və həmin günlərin xatirəsini qoruyacaq fotolarla dolu bayram zalında idilər.

Bu gün böyümək, tezliklə yaxınlaşan və həyatlarının adi axarını dəyişəcək yetkinlik barədə deyil, geyimlər və əyləncə haqqında danışmaq istəyirdilər.

— Mən mütləq uzun don istəyirəm, — Leyla xəyala dalaraq dedi. — Amma çox qabarıq olmasın ki, rahat hərəkət edib rəqs edə bilim.

— Mən isə elə bir don istəyirəm ki, zala girəndə hamı dönüb mənə baxsın, — Nərgiz etiraf etdi.

— Təvazökarlıq sənin ikinci adındır, — Banu istehza ilə gülümsədi.

— Əlbəttə. Mən ümumiyyətlə çox təvazökaram. Sadəcə mənim təvazökarlığım kürəyi açıq donun içində olacaq.

Qızlar bir ağızdan gülüşdülər.

Söhbət tədricən donlardan ayaqqabılara, ayaqqabılardan isə saç düzümlərinə və makiyaja keçdi. Hələ heç biri son qərarını verməsə də, hər kəs gələcək görünüşünü artıq xəyalında canlandırırdı.

— Mənə mütləq yaxşı vizajist lazımdır, — Leyla bildirdi. — Özüm makiyaj etsəm, sonra fotolarda məni heç kim tanımaz.

— Mən isə gözlərimə mütləq layner çəkdirmək istəyirəm, — Nərgiz dedi.

— Sən hər dəfə layner istəyirsən, sonra beş dəqiqə güzgüdə özünə baxıb qəzəbli pişiyə oxşadığını deyinirsən.

— Deməli, bu dəfə qəzəbli pişik olacağam. Təki gözəl olum!

Banu rəfiqələri ilə birlikdə gülür, arabir söhbətə öz fikirlərini də əlavə edirdi. Hər şey qəribə dərəcədə sadə və gözəl görünürdü: qarşıda məzun gecəsi, sonra yay, yeni planlar və tanışlıqlar vardı. Onlardan heç biri hələ sonsuz görünən məktəb həyatının tezliklə keçmişdə qalacağını düşünmək istəmirdi.

Qızlar yolayrıcına çatanda Leyla qəfil dayandı və rəfiqələrinə baxdı.

— Bəs biz niyə evə gedirik ki?

Nərgiz təəccüblə qaşlarını qaldırdı.

— Çünki evdə yemək deyilən bir şey var?

— Yemək heç yana qaçan deyil. Amma biz elə indi ticarət mərkəzinə gedə bilərik.

Banu hansı ticarət mərkəzinin nəzərdə tutulduğunu soruşmağa belə ehtiyac duymadı.

— Elə həmin yerə?

— Əlbəttə! Ən böyüyünə.

Bu sözlərdən sonra qərar, demək olar ki, dərhal verildi.

Bir qədər sonra qızlar artıq paytaxtın mərkəzində yerləşən nəhəng ticarət mərkəzinə daxil olurdular. Banu hər dəfə burada olanda sanki adi həyatı tamam başqa, xüsusi bir aləmdən ayıran görünməz sərhədi keçirmiş kimi hiss edirdi.

Banu hər dəfə bura gələndə özünü nağıla düşmüş kimi hiss edirdi.

Hündür vitrinlər, yumşaq işıq, qüsursuz geyindirilmiş manekenlər, iri güzgülər və bahalı ətirlərin ətri ona, demək olar, sehrli təsir bağışlayırdı. Banu butiklərin şüşə qapıları arxasında sərgilənən əşyaların istənilən qızı daha xoşbəxt edə biləcəyinə inanırdı.

Bir az əvvəl o, dərsdə oturub saatı səbirsizliklə izləyir, tezliklə evə çatmağı arzulayırdı. İndi isə sanki tamam dəyişmişdi: yerişi daha inamlı olmuş, baxışları canlanmış, dodaqlarında razı təbəssüm yaranmışdı.

Burada özünü azad, gözəl və, demək olar, toxunulmaz hiss edirdi — elə bil ticarət mərkəzinin hüdudlarından kənarda bütün qayğılar qalmışdı.

Vitrinlərin qarşısından keçərək yeni kolleksiyalara baxır, xüsusilə xoşuna gələn əşyaların yanında dayanırdı. Endirimlərin olmaması və yaxınlıqda heç bir bayramın gözlənilməməsi belə, ona alış-veriş üçün yeni bəhanələr tapmağa mane olmurdu.

— Qızlar, bu ayaqqabılara baxın! — o, qəfil səsləndi.

Nərgiz heç başını da çevirmədi.

— Yox.

— Heç baxmamısan axı!

— Baxmağa ehtiyac yoxdur. Onsuz da bilirəm ki, onlar sənə lazımdır.

— Necə də gözəldirlər!

— Sənin evində onsuz da gözəl ayaqqabılar var.

— Amma bunlardan yoxdur.

Nərgiz nəhayət vitrinə baxıb dərindən ah çəkdi.

— Əlbəttə, yoxdur. Çünki bu, başqa bir cütdür.

Banu tam arxayınlıqla başını tərpətdi.

— Bax, elə mən də bunu deyirəm.

Rəfiqələr yenidən gülüşdülər və gəzintilərinə davam etdilər. Yeni kolleksiyalardan tutmuş məzun gecəsi geyiminə hansı rəngdə dırnaq boyasının daha çox yaraşacağına qədər hər şeydən danışırdılar.

Ancaq bir neçə dəqiqə sonra Banu keçidin ortasında qəfil dayandı. Leyla az qala ona çırpılacaqdı və təəccüblə rəfiqəsinə çevrildi.

— Nə oldu?

Banu cavab vermədi. Yanında kimsənin olduğunu unutmuş kimi qarşıya baxırdı. Baxışlarında elə bir ifadə vardı ki, Nərgizlə Leyla istər-istəməz susub onun baxdığı istiqamətə çevrildilər.

Butiklərdən birinin şüşə vitrininin arxasında axşam donu geyinmiş maneken dayanmışdı.

Zümrüdü rəngdə.

Qızlar bir neçə saniyə söz tapa bilmədən ona baxdılar.

Dərin yaşıl rəng vitrin işığının altında zərifcə parıldayır, müxtəlif yaşıl çalarlı daşlarla bəzədilmiş detalları sanki qiymətli şeh damcıları kimi sayrışırdı. Zərif korset bədən quruluşunu vurğulayır, beldən aşağı süzülən yumşaq parça qırışları isə dona yüngüllük və ahəngdar hərəkət verirdi. Donun üzərində artıq heç nə yox idi. Məhz bu təmkinli dəbdəbə onu xüsusilə gözəl edirdi.

Banu nəfəsini içinə çəkdi.

Bu, sadəcə gözəl bir don deyildi. Banu məzun gecəsini xəyal edərkən arzuladığı hər şey onda təcəssüm tapmışdı: heyranlıq dolu baxışlar, qüsursuz fotolar və heç olmasa bir axşam bütün dünyanın ona məxsus olduğu hissi.

— Mən bunu istəyirəm... — nəhayət, o, güclə eşidiləcək səslə dilləndi.

— Biz də, — Nərgizlə Leyla, demək olar, eyni anda cavab verdilər.

Rəfiqələr bir-birinə baxdılar, sonra hər üçü qətiyyətlə butikin qapısına tərəf yönəldi.

İçəridə onları orta yaşlı, saç düzümü qüsursuz və sifətində sakit, peşəkar mehribanlıq ifadəsi olan satıcı qadın qarşıladı. O, Leylanın sualını diqqətlə dinləyib qızların baxışlarını özünə çəkən dona tərəf çevrildi.

— Bunun qiyməti nə qədərdir? — Leyla soruşdu.

— Dörd yüz doxsan doqquz manat.

Banu daxilən üşüdü.

Nərgiz gözlərini bərəltdi, əvvəl dona, sonra rəfiqələrinə baxdı.

— Dörd yüz doxsan doqquz? Lap acgöz imişlər! Beş yüz manata çatmağa cəmi bir manat çatmır. Yəqin, bunu qəsdən belə qoyublar ki, özümüzü az qala milyonçu hesab edək.

Leyla astadan güldü, amma Banu zarafat edəcək halda deyildi.

Dörd yüz doxsan doqquz manat.

O, atasından bu məbləği istəyə bilib-bilməyəcəyini götür-qoy etdi. Çətin. Atası bir donun bu qədər baha olduğunu eşidəndə yəqin təəccüblənəcək, hətta alış-verişi müzakirə etməyə belə razı olmayacaqdı. Anası da, çox güman, imtina edəcəkdi.

Bununla belə, cəhd etməyə dəyərdi.

Banu telefonunu çıxarıb anasının nömrəsini yığdı. Çağırış siqnalları səslənərkən ürəyi elə bərk döyünürdü ki, ona elə gəlirdi, ətrafdakılar da bu döyüntünü eşidirlər.

Nəhayət, anası cavab verdi.

— Bəli, canım.

— Salam, ana! Necəsən?

— Yaxşıyam, sağ ol. Artıq evə gedirsən? Səni isti şam yeməyi gözləyir. Yoxsa yenə qızlarla mağazaya girmisiniz?

— Hə, ana... — Banu həyəcanla udqundu. — Anacan, belə bir məsələ var...

— Qoy təxmin edim: sənə pul lazımdır. Bu dəfə nə görmüsən? — Anasının səsində tanış istehza duyuldu.

Bu, Banunu bir az ürəkləndirdi. Cəsarətini toplayıb daha sürətlə danışmağa başladı; sanki sözləri çox seçib gecikərsə, anasını razı sala bilməyəcəkdi.

— Anacan, burada elə bir don var ki! Nə qədər gözəl olduğunu təsəvvür belə edə bilməzsən. Mən həmişə məhz belə bir don arzulamışam. Onu məzun gecəsində geyinməyi çox istəyirəm. Xahiş edirəm, almağıma icazə ver. Bu, mənim üçün həqiqətən çox vacibdir.

— Doğrudanmı? O qədər gözəldir? — anası maraqla soruşdu. — Bəs qiyməti nə qədərdir?

Banu dərindən nəfəs aldı.

— Dörd yüz doxsan doqquz manat.

Telefonun o biri başında sükut yarandı.

— Zarafat edirsən?

— Yox, ana.

— Banu, bir don üçün bu, həddindən artıq bahadır. Mən sənə o qədər pul verə bilmərəm, ona görə də heç bunu ağlına belə gətirmə.

Qızın üzündəki təbəssüm yavaş-yavaş yox oldu.

— Anacan...

O, gözlərinin yaşardığını özü də hiss etmədi.

— Səndən çox xahiş edirəm. O qədər xoşuma gəlib ki! Hələ heç vaxt bundan gözəl bir şey görməmişəm.

— Səni başa düşürəm, canım, amma bu o demək deyil ki, xoşuna gələn hər şeyi almalıyıq.

— Amma məzun gecəsi həyatda yalnız bir dəfə olur! — Banunun səsi titrədi. — Söz verirəm, bir daha heç nə istəməyəcəyəm. And içirəm! Təkcə bu donu. Xahiş edirəm, anacan...

Göz yaşları yanaqlarından süzüldü. Banu onları tələsik ovucu ilə silməyə çalışdı, amma artıq ağlamağını saxlaya bilmirdi. O vaxta qədər öz işi ilə məşğul olan satıcı başını qaldırdı, bir neçə müştəri isə qızın hıçqırıqlarını eşidib istər-istəməz onlara tərəf çevrildi.

Telefonun o biri başında sükut hökm sürdü.

Banu telefonu bərk-bərk sıxaraq dayanmışdı və qəti bir “yox” cavabı eşitməkdən qorxurdu. Anasının onu sevdiyini bilirdi, amma söhbət puldan gedəndə anasının nə qədər qətiyyətli ola bildiyini də yaxşı anlayırdı.

Nəhayət, anası ağır bir ah çəkdi.

— Yaxşı.

Banu yerində donub qaldı, eşitdiyinə dərhal inanmadı.

— Get, donunu al, — anası sözünə davam etdi. — Amma unutma ki, bu, məzun gecəsi üçün hədiyyədir. Bundan sonra bütün yeni istəklərini də ödəyəcəyimi gözləmə. Hətta donuna uyğun, inanılmaz gözəl ayaqqabı tapsan belə.

Banu bir neçə saniyə susdu. Gözlənilməz qələbəsindən heyrətə gəlmişdi.

— Pulu kartına köçürəcəyəm. Amma söz ver ki, bundan sonra xoşuna gələn hər əşyaya görə belə tamaşa göstərməyəcəksən.

— Söz verirəm! — Banu tələsik cavab verdi.

Banu anlayırdı ki, anası bu güzəşti donun zəruri olduğuna görə deyil, onun göz yaşlarına dözə bilmədiyi üçün etmişdi. Amma indi düzgün davranıb-davranmadığı barədə düşünmək istəmirdi.

— Çox sağ ol, anacan! Min dəfə sağ ol! Səni çox sevirəm!

— Mən də səni sevirəm, əzizim. İndi evə qayıt, görüm özünə necə bir obraz fikirləşmisən.

— Yaxşı! Tezliklə gələcəyəm!

Banu zəngi bitirdi və sanki anasının icazəsi yarandığı kimi qəfil yoxa çıxa bilərmiş kimi bir neçə saniyə telefonun ekranına baxdı.

Amma yox. Anası həqiqətən razılaşmışdı.

Qız başını qaldırıb rəfiqələrinə tərəf çevrildi.

Nərgiz hələ də zümrüdü rəngli dona kədərlə baxırdı.

— Anam isə mənə icazə vermədi, — o, sakitcə dedi.

Banu xoşbəxt təbəssümünü gizlədə bilmədi.

— Mənə icazə verdi! İndi pulu köçürəcək.

Leyla dərhal canlandı.

— Gözlə! Mən də anama zəng edəcəyəm!

Banu yenidən tanış həyəcanı hiss etdi.

O, qəfil dona tamam başqa gözlə baxdı. Bir dəqiqə əvvəl bu don onun ən böyük arzusu idi. İndi isə alış-veriş gerçəkləşəndə, başqa birinin onu ondan əvvəl ala biləcəyi fikri, demək olar, dözülməz görünürdü.

Nərgiz rəfiqələrindən birindən o birinə baxdı və deyəsən, hadisələrin hara getdiyini artıq təxmin edirdi.

— Qızlar, axı başa düşürsünüz ki, don birdənədir...

Amma artıq heç kim ona qulaq asmırdı.

Leyla anasına zəng etmək üçün cəld kənara çəkildi, Banu isə pulun köçürülüb-köçürülmədiyini yoxlamaq üçün bank tətbiqini yenidən açdı.

— Kim birinci ödəsə, don da onun olacaq! — Leyla rəfiqələrinin yanına qayıdanda qətiyyətlə elan etdi.

— Razıyam! — Banu dərhal cavab verdi.

Hər ikisi digərini qabaqlamaq ümidi ilə eyni anda kassaya tərəf yönəldi.

Bu vaxta qədər sakitliyini qoruyan satıcı qadın indi çaşqın görünürdü. Qarşısında əllərində telefon tutmuş, sanki bu alış-veriş məzun gecəsi üçün geyim seçməkdən daha böyük bir məsələnin həllindən asılı olan iki həyəcanlı qız dayanmışdı.

Saniyələr dözülməz dərəcədə yavaş keçirdi.

Banu gözlərini telefonun ekranından çəkmir, pul köçürməsini gözləyirdi. Leyla da eyni şeyi edirdi. Nərgiz isə bir qədər kənarda dayanıb baş verənləri sanki əsl yarışa tamaşa edirmiş kimi maraqla izləyirdi.

— Xahiş edirəm, heç olmasa dalaşmayın, — satıcı ehtiyatla xahiş etdi.

— Dalaşmarıq, — Banu ilə Leyla ona baxmadan eyni anda cavab verdilər.

Butikdə sükut çökdü.

Banu ilə Leyla kassanın yanında dayanıb gözlərini telefonlarının ekranından çəkmirdilər. Hər ikisi artıq analarından alış-veriş üçün razılıq almışdı; indi yalnız pul köçürmələrini gözləmək qalırdı.

— Pul gəldi! — bank bildirişlərini görən kimi, demək olar, eyni anda səsləndilər.

Leyla cəld tətbiqi açıb telefonu birinci satıcıya uzatdı.

Banu da onun ardınca hərəkət etdi, nə qədər həyəcanlandığını göstərməməyə çalışırdı. Ona elə gəlirdi ki, hər şeyi cəmi bir neçə saniyə həll edəcək: bir an geciksə, don rəfiqəsinə qismət olacaq.

Satıcı ödəniş terminalına tərəf çevrildi, qızlar isə kənarında donub qaldılar. Hər biri alış-verişin ilk olaraq məhz onun adına rəsmiləşəcəyinə ümid edirdi.

Üçüncü fəsil

— Tin!

Ödəniş terminalından gələn qısa siqnal gözlənilmədən yüksək səslə eşidildi. Leyla telefonu birinci yaxınlaşdırmışdı və kassanın ekranında ödənişin təsdiqləndiyi barədə məlumat göründü. Banu qeyri-ixtiyari öz telefonuna baxdı, lakin onun köçürməsi artıq heç nəyi dəyişə bilməzdi: paltar rəfiqəsinə qismət olmuşdu.

Alış-veriş başa çatmışdı.

— Alındı! — Leyla sevincək qışqırdı.

O, qələbə sevinci ilə əllərini havaya qaldırdı və mağazanın ortasında rəqs etməyə başladı. Nə ətrafdakı alıcıları, nə də cəmi bir dəqiqə əvvəl özünün də həyəcanını güclə gizlətdiyini xatırlayırdı.

Banu isə yerində donub qalmışdı.

Hələ gözlərindən yaş axmırdı, amma boğazında düyün yaranmış, sifəti sanki daşlaşmışdı. Bir neçə dəqiqə əvvəl o, buraxılış gecəsinə zümrüd rəngli paltarda gələcəyini, ətrafdakıların nəzərlərinin ona dikiləcəyini və nəhayət, özünü həqiqətən gözəl hiss edəcəyini xəyal edirdi. İndi isə bütün bu təsəvvürlər bir anda puça çıxmışdı. Paltarı Leyla almışdı.

Banu da ödəniş edə bilərdi. Anası ona pul köçürməyə razılıq vermişdi. Lakin Leyla ondan tez tərpənmişdi və artıq baş verənləri dəyişmək mümkün deyildi.

Paltarın xoşbəxt sahibi rəfiqəsinin əhvalındakı dəyişikliyi, deyəsən, heç hiss etmirdi. O, güzgünün qarşısında fırlanır, saçlarını düzəldir, müxtəlif rəqs hərəkətləri sınayırdı. Sanki artıq buraxılış mərasiminin səhnəsində dayanmış, alqış sədaları altında rəqs edirdi.

Nərgizlə Banu isə susaraq onun bu çıxışını izləyirdilər.

— Baxın, nə xoşbəxtdir! — nəhayət, Nərgiz gülümsəyərək dilləndi.

Banu Leylaya baxdı. Rəfiqəsi daha mürəkkəb bir hərəkət etməyə çalışarkən öz ayaqlarına dolaşdı və az qala müvazinətini itirəcəkdi. Ancaq dərhal özünü toparlayıb heç nə olmamış kimi, əvvəlkindən də böyük həvəslə rəqsini davam etdirdi.

Nərgiz gözlərini qıyaraq başını buladı və özünü dəhşətə gəlmiş kimi göstərərək dilləndi:

— Ay qızlar, sizdən xahiş edirəm! Əgər bu qız buraxılış gecəsində də belə rəqs etsə, məcbur olub təcili başqa şəhərə köçməli olacağıq. Axı bizim şirkətin ümumi imicini bu qədər korlamaq olmaz!

Leyla onun sözlərini eşidib qəhqəhə çəkdi.

— Paxıllığını sakitcə çək!

— Mən? Sənə? — Nərgiz əlini teatrallıqla sinəsinə qoydu. — Mən sadəcə nüfuzumuzun qayğısına qalıram. Kimsə sənin bu hərəkətlərini görüb hamımızın belə olduğumuzu düşünər!

Banu istər-istəməz gülümsədi. Bir az sonra isə Leylanın heç utanmadan özünü peşəkar rəqqasə kimi aparmasına baxıb Nərgizlə birlikdə gülməyə başladı.

Bir neçə dəqiqəlik incikliyi unuda bildi. Hətta özünü inandırmağa çalışdı ki, elə də böyük bir hadisə baş verməyib və bundan heç də geri qalmayan başqa bir paltar tapa bilər.

Demək olar ki, inandırmışdı.

Lakin vitrinin arxasındakı zümrüd rəngli parçaya yenidən nəzər salan kimi içindəki inciklik təzələnirdi. Banu ağlı ilə Leylanın heç bir pislik etmədiyini anlayırdı. O, sadəcə daha cəld davranmışdı. Bununla belə, bu həqiqəti qəbul etmək düşündüyündən qat-qat çətin idi.

Təxminən bir saat sonra Banu evə çatdı.

Bir az əvvəlki sevincindən əsər-əlamət qalmamışdı. Qapının önündə dayanıb sanki özünü toplamağa çalışdı, sonra zəngin düyməsini basdı.

Qapı, demək olar ki, dərhal açıldı.

Qarşısında ev paltarında, əlində isti çay fincanı tutmuş Səvda dayanmışdı. O, qızına mehribanlıqla gülümsədi, lakin Banunun qaşqabaqlı üzünü görən kimi təəccüblə qaşlarını qaldırdı.

— Ay Allah, sənə nə olub?

Banu heç nə cavab vermədi. Anasının yanından səssizcə keçərək birbaşa öz otağına yönəldi.

Səvda qızını baxışları ilə ötürdü, fincanı kiçik masanın üstünə qoydu və onun arxasınca səslənmədi. Bir az vaxt verməyə qərar verdi. İstəsə, nə baş verdiyini özü danışardı.

Otağın qapısı örtüldü.

Tək qalan Banu artıq özünü saxlaya bilmədi.

O, özünü çarpayının üstünə atdı, üzünü yastığa basdıraraq hönkür-hönkür ağlamağa başladı.

Bu, sadəcə məyusluqdan yaranan göz yaşları deyildi. Banuya elə gəlirdi ki, artıq gələcəyinin bir hissəsinə çevirdiyi vacib bir şey birdən-birə dağılıb. O, buraxılış gecəsində həmin paltarı geyinəcəyini o qədər çox xəyal etmişdi ki, artıq paltarla onun təcəssüm etdirdiyi arzunu bir-birindən ayıra bilmirdi.

Sanki paltarla birlikdə bayramın sevincli gözləntisi də yox olmuşdu.

O, göz yaşlarını saxlamaq üçün yastığın kənarını bərk-bərk sıxırdı, lakin yaşlar daha da güclənirdi. Ona elə gəlirdi ki, buraxılış gecəsi artıq mənasını itirib. Əgər arzuladığı məhz həmin paltarı geyinə bilməyəcəksə, musiqi, şəkillər, saç düzümü və makiyaj kimə lazımdır?

Tanış otaq göz yaşlarının arasından bulanıq görünürdü. Masanın üstündə kosmetik vasitələr, yanında isə səhərdən bəri buraxılış gecəsi üçün geyim seçərkən vərəqlədiyi açıq jurnallar vardı. Pəncərənin arxasında hava qaralır, alaqaranlığın kölgələri divarların üzərinə yavaş-yavaş yayılırdı.

Ətrafdakı hər şey əvvəlki kimi qalsa da, Banunun gözündə sanki dünya bütün rənglərini itirmişdi.

O, bəlkə də, həddindən artıq şişirtdiyini anlayırdı. Buraxılış gecəsinə hələ vaxt vardı və şübhəsiz ki, başqa bir gözəl paltar tapmaq mümkün olardı. Amma bu düşüncə də ona təsəlli vermirdi. Hətta özünün də əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir səbəbə görə bu qədər üzülməsinə və özünü ələ ala bilməməsinə əsəbiləşirdi.

Qapı asta-asta aralandı.

Səvda içəri boylandı. Qızını bu vəziyyətdə görəndə dayandı və bir neçə saniyə dinməzcə ona baxdı.

Baxışlarında nə qəzəb, nə də istehza vardı. Sadəcə təəccüb və yüngül narahatlıq hiss olunurdu.

Səvda qızının xasiyyətini yaxşı tanıyırdı. Banu emosional və tez özündən çıxan bir qız idi. Bəzən kiçik bir xoşagəlməz hadisə onun üçün əsl fırtınaya çevrilirdi. Səvdanın özü isə sakitliyini qorumağı bacarır, əvvəlcə baş verənləri anlamağa, sonra çıxış yolu axtarmağa üstünlük verirdi.

Ana olduğu illər ərzində bir şeyi yaxşı öyrənmişdi: hisslərinin içində boğulan qızını əmrlə sakitləşdirmək mümkün deyildi. Belə anlarda Banu ilə səbirli danışmaq, incikliyinin ucbatından görə bilmədiyi həqiqətləri ona anlatmağa çalışmaq lazım idi.

Səvda səssizcə çarpayıya yaxınlaşdı və qızının yanında oturdu.

— Nə olub, Banu?

Qızı başını qaldırmadan hərəkətsiz qaldı.

Banu heç nə izah etmək istəmirdi, amma susmaq da getdikcə çətinləşirdi. O, anasının sualını cavabsız qoyub təkbaşına ağlamağa davam edə bilərdi. Lakin son saatlarda içində yığılan gərginlik hisslərini gizlətmək istəyindən daha güclü idi.

Banu yavaşca dikəlib çarpayının kənarında oturdu. Ayaqlarını aşağı salladı, anasının gözlərinə baxmaqdan yayınaraq əsəbi halda köynəyinin qolunu əlləşdirməyə başladı.

— Mən... Leyla... O paltar...

Səvda onu tələsdirmədi.

— Ana, Leyla paltarı aldı, — Banu nəhayət dilləndi. — Həmin zümrüd rəngli paltarı. Mən isə çatdıra bilmədim...

Səsi titrədi, gözləri yenidən yaşla doldu.

Səvda səhərki söhbətlərini xatırlayırdı və qızının hansı paltardan danışdığını dərhal anladı. Banu pul üçün o qədər israr etmişdi ki, anası sonda onun alışına kömək etməyə razılaşmışdı. İndi isə görünür, hər şey onun gözlədiyi kimi alınmamışdı.

Səvda mehribanlıqla qızının əlinə toxundu.

— Əzizim, o paltarı nə qədər çox istədiyini başa düşürəm. İndi nə qədər məyus olduğunu da anlayıram. Amma inan mənə, həyat bununla bitmir. Bir az vaxt keçəcək və özün də təəccüblənəcəksən ki, görəsən, niyə bu qədər üzülmüşdün.

— Ana, sən məni başa düşmürsən! — Banu qəfil başını qaldırdı. — O, necə də gözəl idi! Kaş sən də görəydin! Amma onu mən yox, Leyla geyinəcək!

— Olsun, — Səvda sakitcə cavab verdi. — Məgər onun adına sevinmək olmaz? Axı o, sənin rəfiqəndir.

Banu qaşlarını çataraq üzünü yana çevirdi.

— O mənim rəfiqəm deyil. Biz sadəcə ünsiyyət saxlayırıq.

Səvda diqqətlə qızına baxdı və dodaqlarında xəfif təbəssüm yarandı.

— Doğrudan? Mənə elə gəlirdi ki, siz çox yaxınsınız.

— Heç kim mənə yaxın deyil! — Banu əsəbi halda dilləndi.

Sözlər o qədər sərt səsləndi ki, Səvda bir anlıq susdu. Qızının incikliyinin təsiri altında danışdığını yaxşı başa düşsə də, onunla mübahisə etmədi.

— Yaxşı, elə olsun, — nəhayət, dilləndi. — Amma sənin ailən var. Səni sevən, çətin anlarında sənə dəstək olmağa hazır olan insanlar var. Bu, əsl sərvətdir, hətta sən hələ onun qədrini hər zaman bilməsən belə. Heç bir paltar doğmaların sevgisi və insanların illər ərzində qurduğu dostluq qədər dəyərli ola bilməz.

Banu təəccüblə anasına baxdı.

— Sən mənimlə məzələnirsən? Bunun ailəyə nə dəxli var?

— Məsələ burasındadır ki, heç bir əşya sənin daxili rahatlığını əlindən alacaq, səni elə bir vəziyyətə salacaq qədər dəyərli olmamalıdır ki, sanki başına böyük bir fəlakət gəlibmiş kimi ağlayasan, — Səvda cavab verdi. — İstəyirəm ki, sahib olduqlarının qədrini biləsən və unutmayasan: hər kəsin imkanı eyni deyil.

Banu yavaş-yavaş sakitləşirdi, amma üzündə hələ də narazı, az qala etiraz dolu ifadə vardı. Anasının paltar haqqında söhbəti necə ailə, minnətdarlıq və həyat dəyərləri barədə mühazirəyə çevirdiyini anlaya bilmirdi.

Bütün bunların onun məyusluğu ilə nə əlaqəsi vardı?

O, arzuladığı paltarı itirmişdi, anası isə ona təsəlli vermək əvəzinə, tamamilə başqa mövzulardan danışırdı. Bunlar Banunun nəzərində əlaqəsiz və yersiz söhbətlər idi.

— Həmişə belə edirsən! — deyə o, etirazla dilləndi. — Nə vaxt kefim pozulsa, başlayırsan mənə necə yaşamalı olduğumu, nəyin qədrini bilməli olduğumu izah etməyə. Elə bil bunları eşidəndə özümü yaxşı hiss edəcəyəm!

— Mən sənin üzülməyinə qadağa qoymağa çalışmıram, — Səvda cavab verdi. — Sadəcə istəyirəm ki, həqiqətən vacib olan şeyləri unutmayasan.

— İnsan üçün vacib olan onu xoşbəxt edən şeylərdir!

— Bəs sən xoşbəxtliyin səni nəyin xoşbəxt etdiyini həqiqətən bildiyinə əminsən?

Banu təəccüblə anasına baxdı.

— Əlbəttə! Mən gözəl yaşamaq, heç nədən korluq çəkməmək, səyahət etmək, xoşuma gələn hər şeyi almaq və həyatda nəyəsə nail olmuş insanlarla ünsiyyət qurmaq istəyirəm. Bunda nə pis şey var?

— İstəklərin özündə pis heç nə yoxdur, — Səvda sakitcə cavab verdi. — Pis olan odur ki, insan öz arzularının arxasınca gedərkən başqalarını görməzliyə vurur, özünü onlardan üstün tutur və dünyanın onun hər istəyini yerinə yetirməyə borclu olmadığını unudur.

Banu istehzalı şəkildə gülümsədi.

— Yenə başladın. Bəs mən kimləri görməliyəm? Heç nəyə nail olmayanları? Öz imkanlarından belə istifadə etməyi bacarmayanları?

Səvdanın səsində ilk dəfə sərtlik duyuldu.

— İnsanlar haqqında belə yüngül mühakimə yürütmə, Banu. Sən onların nələrdən keçdiyini, hansı çətinliklərlə üzləşdiyini, istədikləri kimi yaşamaqlarına nələrin mane olduğunu bilmirsən. İnsanın pulu və imkanları azdır deyə o, başqalarından daha dəyərsiz olmur.

— Bəs onda niyə çalışmaq lazımdır? — Banu çiyinlərini çəkdi. — İnsan ağıllıdırsa, həyatını dəyişməyin yolunu tapacaq. Yox, əgər bacarmırsa, deməli, bəxti gətirməyib, başı da elə işləmirmiş.

Səvda susaraq qızına baxdı. Sanki onun dediklərinə həqiqətən inanıb-inanmadığını anlamağa çalışırdı.

— Bəs sən özün həyatını istədiyin kimi dəyişə bilmisən?

Banu qaşlarını çatdı.

— Nə?

— İstədiyinə nail ola bilmisən?

— Bu, tamam başqa məsələdir!

— Niyə ki?

— Çünki paltar başqa şeydir, həyat isə tamam başqa!

— Əlbəttə, — Səvda razılaşdı. — Amma hətta belə sadə bir hadisə də bəzən bizə xatırladır ki, hər şey bizim istəyimizdən asılı deyil. İnsan xəyal qura, planlar qura, əlindən gələni edə bilər. Amma bu, dünyanın onun hər arzusunu yerinə yetirməyə borclu olduğu demək deyil.

Banu üzünü yana çevirdi. Ona elə gəlirdi ki, anası qəsdən xoşagəlməz bir həqiqəti sübut etməyə çalışır. Halbuki onun fikrincə, paltar məsələsi bu qədər ciddi söhbətə dəyməzdi.

Lakin bir az sonra üzündə yenidən inadkar ifadə yarandı. O, sanki mühüm bir qərar vermiş kimi dikəldi və gözlənilməz qətiyyətlə Səvdaya baxdı.

— Yaxşı. Bəlkə, indi o paltar mənim deyil, amma bir gün elə bir paltar geyinəcəyəm ki, onun yanında bu, adi bir əski parçası kimi görünəcək! Bir də yadında saxla, ana: elə bir gün gələcək ki, mən öz kralımla birlikdə taxtın yanında dayanacağam. Mən hökmranlıq edəcəyəm, bütün imperiya ayaqlarımın altında olacaq! İnsanlar mənə hörmət edəcək, məndən qorxacaq və əmrlərimi yerinə yetirəcəklər. İstədiyim hər şeyə sahib olacağam, çünki öz taleyimi özüm dəyişəcəyəm!

Səvda dinmədən onu dinləyirdi.

— Çünki mən xüsusi biriyəm! — Banu öz sözlərindən getdikcə daha çox ruhlanaraq davam etdi. — Mən hamıdan ağıllı, hiyləgər və gözələm. Hamı kimi yaşamaq fikrim yoxdur. Mən daha böyük işlər üçün dünyaya gəlmişəm!

Səvdanın dodaqlarında güclə sezilən təbəssüm yaransa da, baxışları düşüncəli idi.

— Bəs hamıdan xoşbəxt də olacaqsan?

Banu susdu.

— Nə?

— Soruşuram ki, var-dövlətə, hakimiyyətə və şöhrətə sahib olandan sonra hamıdan xoşbəxt olacaqsan?

Qız anasına elə baxdı ki, sanki o, tamamilə mənasız bir sual vermişdi.

— Əlbəttə! Məgər var-dövlət, dəbdəbə və şöhrət insanı xoşbəxt etmir? Nə axmaq sualdır!

— Hər şeyin bu qədər sadə olduğuna əmin deyiləm.

— Əlbəttə, — Banu istehza ilə güldü. — Sən həmişə hər şeyi çətinləşdirməyin bir yolunu tapırsan.

Səvda qızının növbəti atmaca sözünə incimədən dərindən nəfəs aldı.

— Mən isə sənə tamam başqa şeylər arzulayıram, əzizim. Uzun və sağlam ömür yaşamağını, həyatda öz mənanı tapmağını, sevməyi və başqalarının da səni sevməsinə imkan verməyi istəyirəm. Yanında güvəndiyin insanlar olsun, hər səhər yeni bir günə sevinmək üçün sənə səbəb versin. İstəyirəm ki, yalnız arzuladığın şeyə sahib olanda deyil, həyat planlaşdırdığın kimi getməyəndə də xoşbəxt olmağı bacarasan.

Banu üzünü turşutdu.

— Pf... Nə qədər sadə səslənir. Həm də necə darıxdırıcı!

O, başını bulayaraq anasına açıq-aşkar məyusluqla baxdı.

— Sən yaşamağı bacarmırsan, ana.

Səvda susdu.

— Həm də həyatın uğursuz keçib, — Banu əlavə etdi.

Otağa sükut çökdü.

Səvdanın üzündəki ifadə yalnız bir anlıq dəyişdi, amma Banu bunu gördü. O, məhz belə baxışlardan bir qədər çəkinirdi. Bu baxış nə qəzəbli, nə də əsəbi idi. Sadəcə, qızının həddi aşdığı anlarda anasının gözlərində yaranan səssiz və ağır bir ifadə idi.

Səvda dərhal cavab vermədi. Sanki nə deyəcəyini deyil, hər sözünə müqavimətlə qarşılaşdığı bu söhbəti davam etdirməyə dəyib-dəymədiyini düşünürdü.

Nəhayət, sakitcə dilləndi:

— Artıq səninlə mübahisə etməyəcəyəm.

Banu heç nə demədi.

— Sənə vacib hesab etdiyim şeyləri izah etməyə çalışdım, — Səvda sözünə davam etdi. — Amma görünür, bəzi həqiqətləri əvvəlcədən anlamaq mümkün deyil. Başqalarının məsləhətləri insana kömək edə bilər, lakin insan əsl dərsi yalnız öz qərarlarının nəticələri ilə üzləşəndə öyrənir.

O, çarpayıdan qalxaraq ev paltarının qırışlarını düzəltdi.

— Həyat ən yaxşı müəllimdir, Banu. O, sənə mənim öyrədə biləcəyimdən daha çox şey öyrədəcək. Ancaq unutma: onun dərsləri həmişə asan olmur.

Banu etiraz etmək üçün ağzını açmışdı ki, həmin an mənzilin qapısının zəngi eşidildi.

Səvda başını dəhlizə tərəf çevirdi.

— Atandır.

O, otaqdan çıxdı və qapını aralı qoydu.

Banu çarpayıda oturub qaldı. Anasının ardınca baxdı, sonra qaşlarını çataraq onların söhbətini yenidən xatırlamağa başladı.

«Həyat ən yaxşı müəllimdir».

Qız istehza ilə gülümsədi.

Anası nə deyirdisə-desin, Banu nə istədiyini çox yaxşı bildiyinə əmin idi. O, arzularından əl çəkmək, azla kifayətlənmək və ya başqalarının xoşbəxtlik haqqında təsəvvürlərini qəbul etmək fikrində deyildi. Var-dövlətə, hakimiyyətə və hörmətə özü nail olacaqdı. Heç kim onu həddindən artıq böyük arzular qurduğuna inandıra bilməzdi.

O, özünün qeyri-adiliyinə ürəkdən inanırdı.

Deməli, gec-tez dünya da bunu mütləq qəbul etməli olacaqdı.

Dördüncü fəsil

Qapının ağzında atası dayanmışdı.

Səvda sanki bütün günü məhz bu anı gözləyirmiş kimi dərhal ona tərəf yaxınlaşdı. Əllərini ərinin boynuna dolayaraq ona sarıldı, bir neçə dəfə təraşdan sonra hamarlaşmış yanağından nəvazişlə öpdü, sonra gülərək əlini saçlarının üzərində gəzdirdi.

— Nəhayət, evdəsən...

Onun səsində o qədər hərarət vardı ki, elə bil ərinin evə qayıtması ilə birlikdə mənzilə yenidən rahatlıq və işıq dolmuşdu.

Atası gülümsəyərək arvadının belindən qucaqladı və onu özünə sıxdı.

— Darıxmısan?

— Çox, — Səvda asta səslə cavab verdi və onu yenidən öpdü.

Banu otağının qapısında dayanmış, çiynini qapı çərçivəsinə söykəyərək valideynlərini seyr edirdi. İstər-istəməz gülümsəyirdi. Anasının uzun iş günündən sonra atanı necə qarşıladığını, onun anası ilə necə zarafatlaşdığını, bir-birinə elə baxdıqlarını görmək Banunun xoşuna gəlirdi. Sanki həmin anlarda onlar üçün dünyada başqa heç kim yox idi. Atası evdən gedəndə Banu bir qədər kədərlənir, onun qayıdışı ilə isə həyat yenidən öz adi ahənginə düşürdü.

Belə anlarda ev ona daha da doğma, ailəsi isə zamanın və şəraitin belə dağıda bilməyəcəyi möhkəm, sarsılmaz bir qala kimi görünürdü.

Bəzən valideynlərinə baxarkən Banu sevgi haqqında düşünürdü. Görəsən, nə vaxtsa onun da şıltaq və seçici hesab etdiyi ürəyini fəth edə biləcək biri tapılacaqdımı? Yanında başqalarına bənzəməyən, güclü, özünə inamlı, etibarlı bir kişi olacaqdımı? Elə bir insan ki, onun yanında gözlərini rahatlıqla yumub heç nədən narahat olmayaydı, arxasında onu hər cür bəladan qorumağa qadir bir qayanın dayandığını biləydi.

O, xəyalən tanıdığı gəncləri bir-bir nəzərdən keçirdi: sinif yoldaşlarını, yuxarı sinif şagirdlərini və vaxtilə diqqətini cəlb etməyə çalışan oğlanları. Banu insanları müqayisə etməyə, onların müsbət və mənfi cəhətlərini seçməyə, davranışlarını, xarici görünüşlərini, hətta danışıq tərzlərini qiymətləndirməyə alışmışdı. O, ətrafındakı insanları bir baxışdan tanıya bildiyini düşünməyi xoşlayırdı. Halbuki öz mühakimələrinin bəzən nə qədər səthi olduğunun fərqinə belə varmırdı.

Bir az sonra burnunu çəkərək astadan güldü.

Yox. Tanıdığı insanların arasında belə biri yox idi.

Əlindəki telefon zəng çaldı. Ekranda Nərgizin adı göründü.

Banu telefonu ovucunda saxlayaraq atasına yaxınlaşdı və onu qucaqladı.

— İndi gəlirəm, ata.

— Əlbəttə, get, — atası gülümsəyərək qızının başını sığalladı.

Banu yenidən otağına qayıtdı, qapını arxasınca örtərək zəngə cavab verdi.

— Bəli, Nərgiz.

Banunun səsi sakit idi, amma Nərgiz cavab vermirdi. Adətən şən və canlı səslənən salamlaşma əvəzinə, o biri tərəfdən yalnız ağır nəfəs eşidilirdi.

— Nərgiz? Nə olub?

— Banu...

Rəfiqəsinin səsi çox zəif və qırıq-qırıq gəlirdi. Sanki hər sözü söyləmək onun üçün böyük çətinlik idi.

— Sənə nə olub? Danış!

Nərgiz bir neçə saniyə susdu, sonra nəhayət dilləndi:

— Səvil... ölüb...

Banu qaşlarını çatdı.

— Nə?

— Səvil ölüb, Banu.

Banu deyilən hər sözü eşitmişdi, amma onların mənası sanki şüuruna çatmaq istəmirdi.

— Sən zarafat edirsən?

— Yox...

— Nərgiz, əgər bu zarafatdırsa, çox iyrənc zarafatdır! Mənimlə belə zarafat etməyə cəsarət etmə!

— Mən zarafat etmirəm! — Nərgizin səsi titrədi. — O, ölüb, Banu. Artıq yoxdur.

Banu yerində donub qaldı, telefonu əlində daha bərk sıxdı.

— Necə olub?

— Hamı gedəndən sonra ağacdan asılı qalan ayaqqabılarını götürmək üçün geri qayıdıb. Heç kimdən kömək istəmək istəməyib, özü dırmaşıb... Sonra budaqdan sürüşüb yıxılıb. Elə hündürlükdən düşüb ki... — Nərgiz sözünü tamamlaya bilmədi.

Telefonun o biri tərəfindən boğuq hönkürtülər eşidildi.

Banunun barmaqlarının ucları buz kimi soyudu.

— Bunu haradan bilirsən?

— Mənə Alina danışdı. O, direktorun nəvəsi ilə dostdur. Deyir, artıq bütün məktəb bundan xəbərdardır...

Nərgiz yenidən ağlamağa başladı. Banu istər-istəməz telefonu qulağından bir qədər araladı. Elə bil rəfiqəsinin hönkürtüləri ona da ağrı verirdi.

— Banu, mən qorxuram...

— Nədən qorxursan? — Banu özünü laqeyd göstərməyə çalışaraq soruşdu. — Nə etmisən ki?

— Bizim zarafatımız...

Nərgiz göz yaşlarına boğuldu.

— Bizim zərərsiz zarafatımız bir insanın həyatına başa gəldi. Kaş sonunun belə olacağını biləydim... Kaş dünənki günü geri qaytara biləydim! İlahi, biz nə etdik?!

Banu qəfil dikəldi.

— Sus! Eşidirsən? Belə danışmağa cəsarət etmə!

— Amma axı biz...

— Biz günahkar deyilik!

O, bu sözləri o qədər tələsik söylədi ki, sanki rəfiqəsinin cümləsini tamamlamasına imkan versə, bir daha yaddaşından silə bilməyəcəyi bir həqiqəti eşidəcəyindən qorxurdu.

— Özü günahkardır! Normal insan köhnə ayaqqabılara görə o qədər hündürlüyə dırmaşmazdı. Bir az ehtiyatlı olsaydı, heç nə baş verməzdi!

Bu sözlər hətta öz qulağına da amansız səsləndi. Lakin Banu yenə də həmin fikirdən bərk-bərk yapışırdı. Elə bil sərbəst nəfəs ala bilməsi bundan asılı idi.

Banu özünü inandırmağa çalışırdı ki, Səvil bu qərarı özü veribsə, deməli, məsuliyyət də onun üzərinə düşürdü. Əgər hər şey təsadüfən baş veribsə, onda heç kim olanlara görə cavabdeh olmamalı idi. Nərgizi də buna inandıra bilsə, bəlkə bir gün özünü də inandıra bilərdi.

Onun sözlərindən sonra rəfiqəsi uzun müddət susdu.

— Banu... — nəhayət, astadan pıçıldadı.

— Bəsdir! — Banu sərt şəkildə sözünü kəsdi. — Bu barədə daha bir kəlmə də danışma. Məni başa düşdün? Bir də heç vaxt bu mövzuya qayıtma.

— Amma mən onu düşünməkdən əl çəkə bilmirəm...

— Onda özünü buna məcbur et! — Banu kəskin səslə cavab verdi. — Əgər başına bəla gəlməsini istəmirsənsə, özünü ələ al. Sabah məktəbə gedəcəyik, hər şeyi əvvəlki kimi aparacağıq və diqqəti özümüzə çəkməyəcəyik. Nə qədər çox ağlayıb hamıya günahkar olduğunu danışsan, bir o qədər çox sual yaranacaq... Bəs Leyla? O bilir?

— Əlbəttə, bilir. Axı o da bu işdə iştirak edib.

— O da qorxur...

— Boş yerə.

Banu inamlı danışmağa çalışırdı, hərçənd daxilində hər şey xoşagəlməz şəkildə sıxılırdı. O, bir neçə qətiyyətli cümlənin baş verənlərin onun üzərindəki təsirini aradan qaldırmağa kifayət edəcəyinə inanmaq istəyirdi.

— Qulaq as, Nərgiz. Bu, bədbəxt hadisə idi. Biz heç kimin zərər görməsini istəməmişdik. Heç birimiz Səvilə pislik etmək niyyətində deyildik.

— Amma axı onun ayaqqabılarını biz gizlətmişdik...

— Nə olsun? Biz onu ağaca dırmaşmağa məcbur etməmişdik ki! — Banu səsini qaldırdı, sonra bir qədər susub daha alçaq səslə əlavə etdi: — Deməli, taleyi belə imiş. Bizim bununla heç bir əlaqəmiz yoxdur.

Nərgiz cavab vermədi.

Zəngi ilk olaraq Banu bitirdi.

Bir neçə saniyə sönmüş ekrana hərəkətsiz baxdı. Sanki telefonun yenidən zəng çalacağını və kimsə ona səhv baş verdiyini, Səvilin sağ olduğunu, bütün bunların isə mənasız bir anlaşılmazlıqdan ibarət olduğunu söyləyəcəyini gözləyirdi.

Amma telefon susurdu.

Banu yavaşca çarpayının kənarında oturdu.

Nə dəhşətli gün idi! Hələ səhər hər şey adi, hətta qayğısız görünürdü. İndi isə elə bir hadisə baş vermişdi ki, Banu bu barədə sakitcə düşünməyi belə bacarmırdı.

Pəncərənin arxasında alaqaranlıq çökürdü. Otaq getdikcə qaralır, yalnız dəhlizdən süzülən nazik işıq zolağı aralı qalmış qapının arasından içəri düşürdü.

Qonaq otağından valideynlərinin səsləri eşidilirdi. Səvda ərinə nəsə danışır, o gülür, sonra cavab verir, az sonra isə hər ikisi yenidən gülüşürdülər.

Onların həyatı sanki heç nə baş verməmiş kimi davam edirdi.

Adi, sakit, isti bir həyat... Ev söhbətləri, axşam yeməyinin və anasının ətirinin qoxusu, sakit zarafatlar və sabahın da bugünkü kimi adi bir gün olacağına inam.

Banu isə qaranlıq otaqda oturmuş, telefonu ovucuna sıxmışdı.

O, nəyin dəyişdiyini izah edə bilmirdi, amma əvvəlki rahatlıq artıq yox idi. Ona elə gəlirdi ki, otağın divarları yavaş-yavaş bir-birinə yaxınlaşaraq onu bütün dünyadan ayırır, hava isə getdikcə ağırlaşır.

Cəmi bir saat əvvəl bura onun otağı idi. Xəyal qura, gülə, planlar qura və özünü təhlükəsiz hiss edə bildiyi bir məkan.

İndi isə bu otaq ona həbsxananı xatırladırdı.

Səhər Banu heç cür yataqdan qalxmaq istəmirdi. Gecə boyu o yan-bu yana çevrilərək yatmağa çalışmış, lakin narahat düşüncələr onu dönə-dönə Nərgizlə etdiyi telefon söhbətinə qaytarmışdı. Qısa sürən yuxusu belə ona rahatlıq gətirməmişdi. Xoşagəlməz hisslər yox olmaq əvəzinə, sanki onunla birlikdə yeni günə keçmişdi.

Uzun müddətdən bəri ilk dəfə idi ki, heç qayıtmaq istəmədiyi bir yerə getmək üçün özünü məcbur etməli olurdu.

Məktəbdə onu nə gözləyirdi? Şagirdləri sorğu-suala tutacaqdılarmı? Ayaqqabıları kimin gizlətdiyini öyrənəcəkdilərmi? Bəs kimsə onun da bu işdə əli olduğunu başa düşsə, onda nə olacaqdı?

Suallar bir-birinin ardınca yaranır, onun adətən səhərlər düşündüyü xarici görünüş, geyim və qarşıdakı dərslər haqqında fikirlərə yer qoymurdu.

Banu bir-iki gün evdə qala, özünü narahat hiss etdiyini söyləyə bilərdi. Amma bu, yalnız əlavə diqqət çəkərdi. Üstəlik, valideynlərinə də izahat verməli olacaqdı. Halbuki onlara nə deyəcəyini heç təsəvvür edə bilmirdi.

Özünü toparlamağa çalışaraq, nəhayət, evdən çıxdı. Daxilində qorxu və şübhələr hələ də davam etsə də, zahirən sakit görünməyə çalışırdı.

Həmin gün məktəb tamam başqa cür görünürdü. Səmanı ağır, boz buludlar bürümüşdü və arabir yerə xırda yağış damcıları düşürdü. Banu istər-istəməz düşündü ki, elə bil təbiət də baş verən faciəyə yas tutur.

Şagirdlər bir-bir hündür qara darvazadan içəri keçirdilər. Adətən bu saatlarda məktəbin həyəti gülüş, salamlaşma və şən söhbətlərlə dolu olardı. İndi isə uşaqlar kiçik qruplar halında toplaşır, bir-biri ilə astadan danışırdılar. Sanki hər kəs məktəbin həyətinə çökmüş ağır sükutu pozmaqdan çəkinirdi.

Banu qeyri-ixtiyari addımlarını yavaşıtdı.

Elə bu zaman ağacı gördü.

Ağacın ətrafı lentlə hasarlanmışdı. Hələ dünən o, məktəbin həyətindəki digər ağaclardan heç nə ilə fərqlənməyən adi bir ağac idi. İndi isə yad və vahiməli görünürdü. Bir qədər aralıda məktəbin işçilərindən biri dayanmış, şagirdlərin hasara yaxınlaşmamasına nəzarət edirdi.

Banu başını qaldırıb ağacın sıx budaqlarına baxdı.

Artıq budaqlarda heç bir ayaqqabı yox idi.

Budaqlar bomboş idi və küləyin təsiri ilə yırğalanırdı. Dünən burada ayaqqabıların asılı olduğunu, bu dəhşətli hadisənin də məhz həmin ayaqqabılardan başladığını xatırladan heç nə qalmamışdı.

Qız üzünü çevirərək girişə tərəf yönəldi.

Lakin foyeyə daxil olan kimi qəfil dayandı.

Elə qarşısında Səvilin şəkli qoyulmuşdu.

Səvilin özü deyil, yalnız çərçivəyə salınmış fotosu... Şəklin kənarından qara matəm lenti asılmışdı.

Fotodan Banuna iri, şabalıdı rəngli gözlər baxırdı. Səvilin üzündə tanış ifadə vardı — sakit, bir qədər sadəlövh. Elə bil indicə gülümsəyib adi bir şey haqqında danışmağa başlayacaqdı. Sanki bu şəklin məktəb yoldaşlarının onunla bağlı son xatirələrindən birinə çevriləcəyindən heç xəbəri yox idi.

Banunun daxilində nəsə sıxıldı.

O, tələsik baxışlarını yayındırdı və fotoşəklin qarşısında bir saniyə belə artıq dayanmamaq üçün sinfə tərəf getdi.

Sinifə çatanda şagirdlərin demək olar ki, hamısının artıq gəldiyini gördü. Leyla ilə Nərgiz pəncərənin yanında dayanmış, bir-birinə sıxılmışdılar. Astadan söhbət edirdilər, lakin Banunu görən kimi susdular.

Hər ikisinin gözləri ağlamaqdan qızarmışdı.

Bir anlıq Banua elə gəldi ki, rəfiqələri indi onun yanına gələcəklər. Lakin onlar pəncərənin yanında qaldılar. Aralarında sanki heç kimin keçməyə cəsarət etmədiyi görünməz bir sədd yaranmışdı.

Elə bu vaxt sinfə sinif rəhbəri Naidə Rizvanovna daxil oldu.

O, şagirdlərdən yerlərində əyləşmələrini xahiş etdi və bir müddət susaraq hamıya baxdı. Adətən ciddi və təmkinli görünən müəllimənin üzü bu gün xüsusilə yorğun idi. O, nə deyəcəyini götür-qoy edirdi. Çünki deyiləcək heç bir sözün baş verənləri izah edə bilməyəcəyini, Səvili tanıyanların kədərini yüngülləşdirməyəcəyini anlayırdı.

Nəhayət, danışmağa başladı:

— Dünən dəhşətli bir faciə baş verdi. Biz sinif yoldaşınız Səvili itirdik. Hər gün sizinlə eyni partalarda oturan, sizinlə birlikdə dərs oxuyan, söhbət edən, fikirlərini bölüşən bir qızı itirdik. Hələ dünən o, aranızda idi, bu gün isə onun yeri boş qalıb.

Naidə Rizvanovnanın səsi titrədi.

O, həyəcanını cilovlamağa çalışaraq bir anlıq gözlərini aşağı saldı, sonra sözünə davam etdi:

— Səvil çalışqan, tərbiyəli, mehriban və qayğıkeş bir şagird idi. O, hər bir insan kimi hörmətə və qayğıya layiq idi. Bu barədə danışmaq mənim üçün çox ağırdır. Biz onun qarşısında uzun bir ömür olduğunu düşünürdük. Məktəbi bitirəcəyinə, öz yolunu seçəcəyinə, arzularını həyata keçirəcəyinə ümid edirdik. İndi isə bizə yalnız onu xatırlamaq qalır.

«Mehriban? Qayğıkeş?» — Banu istər-istəməz düşündü.

Gözləri önündə yenidən ağacın budağından asılmış köhnə ayaqqabılar canlandı.

«Görəsən, bir cüt ayaqqabıya görə niyə o qədər hündürlüyə dırmaşmalı idi?»

Bir anlıq Banu özünü daha rahat hiss etdi. Adət etdiyi narazılıq və qıcıq hissi qorxusunu kölgədə qoydu və ona rahat bir fikirdən yapışmağa imkan verdi: Səvil özü düşünülməmiş bir hərəkət etmiş, özünü təhlükəyə atmışdı. Deməli, Banu özünü günahkar hiss etməməli idi.

«İndi onun ucbatından hamı əzab çəkməlidir», — deyə düşündü. Səvilə qəzəblənirdi. Çünki o, ölümündən sonra da Banunun rahatlığını pozmağa davam edirdi.

Banu bu fikrin nə qədər dəhşətli olduğunu dərhal dərk etmədi.

O, qorxurdu. Narahatlıq da keçirirdi. Baş verənləri mümkün qədər tez unutmaq, əvvəlki həyatına qayıtmaq və bir daha Səvilin adını eşitməmək istəyirdi.

Amma öz günahını etiraf etməyə hələ hazır deyildi.

Ən azından, hələlik.

Naidə Rizvanovna susdu. Banu başını qaldıranda müəllimənin yanağından yavaşca süzülən bir göz yaşı gördü. Müəllimə kədərini şagirdlərə göstərmək istəmirmiş kimi tələsik pəncərəyə tərəf çevrildi, lakin həyəcanını daha gizlədə bilmədi.

Sinifə sükut çökdü.

Bu, yoxlama işi başlamazdan əvvəl hər kəsin müəllimin diqqətini çəkməmək üçün susduğu adi sükut deyildi. Nə də kiminsə uğursuz zarafatından sonra yaranan qısa səssizlik idi. Bu sükut ağır və yad idi. Elə bil hər kəs öz düşüncələri ilə baş-başa qalmışdı.

Banu qəfil özünü gülmək istəyindən saxlaya bilmədiyini hiss etdi.

Baş verənlər ona gülməli gəldiyindən deyildi. O özü də bu qəribə istəyin haradan qaynaqlandığını anlamırdı. Bəlkə də, gərginlik o qədər artmışdı ki, artıq necə reaksiya verəcəyini bilmirdi. Birdən yadına düşdü ki, sinif heç vaxt bu qədər həmrəy şəkildə susmağı bacarmamışdı.

Dodaqlarının kənarı hiss olunmayacaq dərəcədə tərpəndi.

Banu dərhal başını aşağı saldı. Kiminsə bu arzuolunmaz təbəssümü görəcəyindən qorxurdu.

— Gəlin, Səvilin xatirəsini bir dəqiqəlik sükutla yad edək, — Naidə Rizvanovna asta səslə dedi. — Qoy ruhu şad olsun.

Şagirdlər başlarını aşağı əydilər.

Banu da hamı kimi kədərli görünməyə çalışaraq başını əydi. Əllərini partanın altında bir-birinə sıxmış, hərəkətsiz oturmuşdu. Hər keçən saniyə daha da dözülməz hala gələn sükutu dinləyirdi.

«Bir azdan qurtaracaq», — deyə özünü inandırırdı.

Bir dəqiqəlik sükut bitəcək, dərs başlayacaq, sonra da digər dərslər bir-birini əvəz edəcəkdi. Sadəcə ehtiyatlı davranmaq, artıq-əskik danışmamaq və qorxunun ona üstün gəlməsinə imkan verməmək lazım idi.

Banu özünü inandırırdı ki, gec-tez hər şey yenidən öz axarına düşəcək.

Ən azından, buna çox inanmaq istəyirdi.

Beşinci fəsil

Dərslər bir-birinin ardınca uzanıb gedirdi. Üstəlik, məhz bu gün — sanki qəsdən! Yeddi yox, altı da yox, düz səkkiz dərs!

Banu qıcıqlandığını güclə gizlədirdi. Baxışlarını müəllimdən pəncərəyə, sonra da tavana yönəldir, baş verənlərdən heç olmasa bir neçə dəqiqəliyinə uzaqlaşmağa çalışırdı. Müəllimlərin sözləri qulağında yeknəsəq bir uğultuya çevrilmişdi; deyilənlərin demək olar ki, heç biri yaddaşında qalmırdı. Arabir saata baxır, əqrəblərin nəhayət sürətlənəcəyinə ümid edirdi.

Nərgizlə Leyla həmişəkindən xeyli sakit idilər. Hətta Banuya baxmaqdan belə çəkinirdilər. Nə Banu ilə, nə də bir-birləri ilə danışırdılar. Sanki aralarında qəfildən görünməz bir divar ucalmışdı. Tənəffüslərdə də hər üçü yerlərində oturub qalır, digər şagirdlər isə dəhlizə çıxıb alçaq səslə söhbətləşərək yenidən sinfə qayıdırdılar. Bu pıçıltılar Səvilin ölümündən sonra sinifdə hökm sürən ağır ab-havanı daha da gücləndirirdi.

Nəhayət, gün axşama doğru əyilməyə başladı.

Sonuncu dərs — anatomiya — bitmək üzrə idi. Lövhənin üstündən asılmış saatın tıqqıltısı Banunun qulağına həmişəkindən daha gur gəlirdi. O, tez-tez saatın siferblatına baxır, sanki bircə baxışı ilə zamanı sürətləndirə biləcəyini düşünürdü.

Dərsin başa çatdığını bildirən musiqi səslənəndə Banu hiss olunmayacaq dərəcədə dərindən nəfəs aldı.

Bütün gün ərzində tənəffüslərdə eyni kədərli uvertüra səslənmişdi. Melodiya şüuruna o qədər həkk olunmuşdu ki, indi ətrafı sükut bürüsə də, Banıya elə gəlirdi, musiqi hələ də səslənməkdədir.

Dərslər başa çatmışdı.

Uzun və əzablı günün nəhayət bitməsinə sevinən Banu qızlarla söhbətə birinci özü başlamaq qərarına gəldi. Bu gərginlik içində evə getmək istəmirdi. Əmin idi ki, bir az səmimi söhbət etsələr, əvvəlki kimi bir neçə zarafatlaşsalar, hər şey tədricən öz qaydasına düşəcək. Axı onlar neçə illər idi ki, dost idilər. Banu bircə dəhşətli səhvin münasibətlərini birdəfəlik məhv edə biləcəyinə inanmaq istəmirdi.

Bu fikirlə Nərgizlə Leylanın yanına yaxınlaşdı.

— Qızlar, bəsdir də, mənə hirslənməyin. Mənim üçün də asan deyil, elə bilirsiniz? Heç kim hər şeyin belə nəticələnəcəyini bilmirdi. Nə baş verəcəyini əvvəlcədən görə bilməzdik.

Nərgiz ona elə ciddi baxdı ki, Banu istər-istəməz susdu. Qız cavab verməyə tələsmirdi. Sanki elə sözlər axtarırdı ki, daha artıq inciklik yaratmasın.

— Biz sənə hirslənmirik, Banu, — nəhayət, Leyla yorğun səslə dilləndi. — Ən azından, məsələ təkcə hirslənməkdə deyil. Hamımız səhv etmişik. İndi isə bununla yaşamağı öyrənməliyik. Bir məsələdə haqlısan: doğrudan da, Səvilin başına belə bir hadisə gələcəyini təsəvvür edə bilməzdik...

O, sözünü yarımçıq kəsdi. Cümləni tamamlamağa gücü çatmadı.

— Amma bunda özü günahkardır, — Banu tələsik dilləndi. — Ağaca çıxmamalı idi!

Nərgizlə Leyla eyni anda ona tərəf çevrildilər. Baxışlarında elə bir heyrət vardı ki, Banu bir anlıq nə deyəcəyini bilmədi. Lakin az sonra inadla çənəsini qaldırdı, sanki öz haqlılığını müdafiə etməyə hazırlaşırdı.

— Sən bunu necə deyə bilirsən? — Nərgiz sakitcə soruşdu. — O, ora bizim ucbatımızdan çıxdı, Banu. Ayaqqabılarını biz gizlətmişdik, onları axtarmağa biz məcbur etmişdik. İndi isə o, artıq həyatda yoxdur.

Son sözlər Nərgizin istədiyindən daha ucadan səsləndi. Banu qorxuyla ətrafa göz gəzdirdi, halbuki sinif artıq boşalmışdı. Ona elə gəldi ki, kimsə qapının arxasında dayanıb söhbətlərini eşidə bilər.

— Yaxşı, bəsdir, — deyə səsini alçaldaraq tələsik dilləndi. — Nə olubsa, olub. Artıq heç nəyi dəyişə bilmərik. Heç olmasa, gəlin, dalaşmağı dayandıraq və yenidən normal ünsiyyət qurmağa çalışaq. Axı biz həmişə mehriban olmuşuq.

Banu yüngül, az qala zarafatla danışmağa çalışırdı. Sanki söhbət bir neçə barışıq sözündən sonra unudula biləcək adi bir inciklikdən gedirdi. O, əvvəlki əmin-amanlıq hissini geri qaytarmaq istəyirdi — yanında rəfiqələrinin olduğu, heç nəyin adət etdiyi həyatına təhlükə yaratmadığı o günləri.

Amma Nərgiz gülümsəmədi.

— Sənə əvvəlki dostluğumuzu vəd edə bilmərəm, Banu.

Banu onun çiyninə toxunmaq istəyəndə Nərgiz əlini nəzakətlə, amma qətiyyətlə kənara çəkdi.

— Bir az tək qalmalı, öz fikirlərimlə baş-başa olmalıyam. Daha heç nə baş verməyibmiş kimi davranmaq istəmirəm. Açığı, mənə elə gəlir ki, sənin yanında olanda çox vaxt hadisələrin nəticəsi barədə düşünməyi unuduram.

O, bunları heç bir qəzəb hiss etdirmədən söylədi. Məhz buna görə də sözləri Banunu daha çox incitdi.

Cavab gözləmədən arxasını çevirib çıxışa tərəf yönəldi. Banu bir neçə saniyə yerindən tərpənmədən onun arxasınca baxdı. Rəfiqəsinin onu həqiqətən tək qoyub getdiyinə inanmaq istəmirdi.

— Nərgiz! — deyə səsləndi.

Amma qız heç dönüb arxaya baxmadı.

Leyla qapının yanında bir qədər ləngidi. Üzündə çaşqınlıq və yorğunluq ifadəsi vardı. Ancaq Banuyla nə danışacağını tapa bilmədi. Nəhayət, gözlərini yerə dikib Nərgizin ardınca tələsdi.

Banu boş sinifdə tək qaldı.

— Elə olsun! — deyə incik-incik mızıldandı. — Görək mənsiz necə bacaracaqsınız!

Sözləri özünün hiss etdiyindən daha inamlı səsləndi. Banu çantasını götürüb dəhlizə qaçdı. Qızların arxasınca çatmaq istəyirdi. Onları saxlamağa, onu dinləməyə və elə davranmaqdan əl çəkməyə məcbur etmək istəyirdi ki, guya baş verənlərin yeganə günahkarı o imiş.

Lakin sinifdən çıxan kimi dayandı.

Qarşısında tanımadığı bir qadın dayanmışdı. Geyiminə və ciddi üz ifadəsinə baxan kimi Banu onun məktəb işçilərindən olmadığını anladı. Qız bu qadını əvvəllər məktəbdə heç vaxt görməmişdi. Ancaq indi yad qadın elə bil kimi axtardığını əvvəlcədən bilirmiş kimi birbaşa ona baxırdı.

— Ağayeva Banu?

Banu donub qaldı. Qadının məhz ona müraciət etdiyini anlamaq üçün bir neçə saniyə vaxt lazım oldu.

— Bəli, mənəm.

— Zəhmət olmasa, mənimlə müəllimlər otağına keçin. Sizinlə danışmalıyıq.

Banu qaşlarını çatdı və çantasının qayışını daha möhkəm sıxdı.

— Nə üçün? Mən heç nə etməmişəm. Evdə məni gözləyirlər, dərslər də artıq qurtarıb.

— Narahat olmayın, — qadın sakit səslə cavab verdi. — Söhbətimiz çox vaxt aparmayacaq.

Banu bu vədə inanmadı. Bir daha pilləkənə tərəf baxdı. Nərgizlə Leyla artıq gözdən itmişdilər. Yenə də sanki onlara çatmaq ümidi vardı. Sonra üzünü tanımadığı qadına çevirdi.

— Bağışlayın, bəs siz kimsiniz?

— Müstəntiq.

Bu bircə kəlmə Banunun daxilində hər şeyi xoşagəlməz bir qorxu ilə sıxmağa kifayət etdi.

O, indiyədək özünü inandırmağa çalışırdı ki, baş verənlər bir müddət məktəbdə danışılacaq, sonra isə yavaş-yavaş unudulacaq dəhşətli bir hadisə olaraq qalacaq. Ümid edirdi ki, həyat əvvəlki axarına qayıdacaq, Səvilin ölümü isə onunla arzuları arasında dayanmayacaq.

Amma bu qadın nə başsağlığı vermək, nə də məktəb qaydalarını xatırlatmaq üçün gəlmişdi. Onun gəlişinin özü göstərirdi ki, baş verənlər sonuncu dərslə birlikdə bitməyəcək və artıq elə suallar veriləcək ki, onlardan yaxa qurtarmaq mümkün olmayacaq.

Qadın səbirlə gözləyirdi.

Banu yavaşca başını tərpətdi və onun ardınca getdi.

Bütün gün ərzində ilk dəfə idi ki, o, həqiqətən qorxurdu.

Altıncı fəsil

Müəllimlər otağının qapısı önündə Banu dayandı.

Qapının qarşısında cəmi bir neçə saniyə ləngisə də, gözləmək ona sonsuz dərəcədə uzun görünürdü. Müfəttiş haqqında düşünmək qarnında xoşagəlməz bir sıxıntı yaradır, ovuclarını isə soyuq tər basırdı.

Banu sakitləşmək üçün dərindən nəfəs aldı.

Sadəcə danışacağıq. Axı mən Səvilin ölməsini istəmirdim. Ona pislik arzulamamışdım.

Bu fikirlər ona bir anlıq cəsarət versə də, az sonra yaddaşında başqa bir xatirə canlandı və özünü daha da ağır hiss etdi.

Amma ayaqqabılarını biz oğurlamışdıq.

Barmaqlarını sıxıb sonra yavaşca açdı. Hələ dünən bu hərəkət onlara əyləncəli görünürdü, dostları ilə birlikdə gülüb danışacaqları adi bir zarafat idi. İndi isə «zarafat» sözü tamam başqa məna daşıyırdı — onda gülməli heç nə qalmamışdı.

Zarafat ölümlə nəticələnmişdi.

Banu qapını itələdi.

Müəllimlər otağında qeyri-adi bir sükut hökm sürürdü. Bir neçə müəllim bir-biri ilə danışmadan sənədləri nəzərdən keçirirdi. Hətta dəhlizdən gələn səslər belə boğuq eşidilir, otaqdakı gərginlik sanki havadan hiss olunurdu.

Masalardan birinin arxasında qırx yaşlarında bir qadın əyləşmişdi. Qarşısında açıq qovluq, onun yanında isə səliqə ilə düzülmüş kağızlar, qeyd dəftərçəsi və qələm vardı.

— Banu? — qadın başını qaldıraraq soruşdu.

— Bəli.

— Buyur, keç, əyləş.

Banu sakit görünməyə çalışaraq qadının qarşısında oturdu. Qadın ona nə xüsusi sərtliklə, nə də mərhəmətlə baxdı, sonra qovluğu açdı.

— Sənə Səvil haqqında bir neçə sual vermək istəyirəm. Çalış, sakit cavab ver və yalnız həqiqətən xatırladıqlarını danış. Nəyisə bilmirsənsə və ya xatırlaya bilmirsənsə, bunu da olduğu kimi söylə. Yaxşı?

— Yaxşı, — Banu astadan cavab verdi.

— Səvili tanıyırdın?

— Bəli. Eyni sinifdə oxuyurduq.

— Dost idiniz?

— Xeyr.

— Bəs münasibətləriniz necə idi? Yaxşı ünsiyyət qururdunuz?

Banu başını güclə hiss olunacaq dərəcədə buladı.

— Demək olar ki, danışmırdıq.

— Tez-tez söhbət edirdiniz?

— Bəzən, amma yaxın deyildik.

Müstəntiq bir neçə qeyd apardı.

— Onu necə xatırlayırsan?

Banu çiyinlərini çəkdi. Sanki sual güclə tanıdığı bir insan haqqında verilmişdi.

— Adi bir qız idi. Sakit. Başqa nə deyəcəyimi bilmirəm. Biz dost deyildik.

Qadın gözlərini qaldırdı, lakin cavaba heç bir münasibət bildirmədi.

— Səvillə sonuncu dəfə nə vaxt danışmısan?

Banu bir anlıq tərəddüd etdi.

— Yəqin ki, dünən.

— Nədən danışırdınız?

— Xatırlamıram. Deyəsən, elə də vacib bir şeydən danışmırdıq.

— Dərslərdən sonra onu gördün?

— Xeyr.

— Hara getdiyini bilirsən?

— Xeyr.

— Sinif yoldaşlarınızdan kimlər dərsdən sonra məktəbdə qalmışdı?

— Bilmirəm.

Müstəntiq qeyd dəftərçəsinin səhifəsini çevirdi və eyni sakit səslə soruşdu:

— Səvilin ayaqqabılarının ağacın üstündə olduğunu və onları götürməyə çalışdığını bilirdin?

Banunun ürəyi qabırğalarına ağrılı şəkildə çırpıldı.

— Xeyr.

Cavab ağzından həddindən artıq tələsik çıxdı. Banu özü də bunu anladı, amma artıq geri çəkilmək gec idi.

Müstəntiq növbəti qeydi apardı.

— Yaxşı. Bəs dünən Nərgiz, Leyla və Elvinlə birlikdə idin?

Banu gözlərini qaldırdı.

— Bəli.

— Harada idiniz?

— Məktəbdə. Sonra getdik.

— Hamınız birlikdə?

— Bəli.

— Həyətdə söhbət edirdiniz?

— Deyəsən, bəli.

— Bir ara ağacın yanında oldunuz?

Banu dodaqlarının quruduğunu hiss etdi.

— Xatırlamıram.

Qadın qələmi kənara qoyub ona daha diqqətlə baxdı.

— Doğrudan da xatırlamırsan, yoxsa cavab vermək istəmirsən?

— Həqiqətən xatırlamıram, — Banu səsini inamlı çıxarmağa çalışaraq təkrarladı.

Müstəntiq onunla mübahisə etmədi. Yenidən qeydlərinə baxmağa başladı. Banu isə hərəkətsiz oturaraq gözlərini masanın kənarına zillədi.

Banu gözlərini qaldırmağa qorxurdu. Ona elə gəlirdi ki, müstəntiq yalan danışdığını dərhal anlayacaq. O, qısa cavabların və özünü bilməzliyə vurmağın arxasında gizlənərək etirafdan yayınmağa çalışırdı.

O, Səvillə dost deyildi. Demək olar ki, onunla danışmırdı. Səvilin dərsdən sonra hara getdiyini görməmişdi. Ağacın yanında nə baş verdiyindən xəbəri yox idi.

Belə düşünmək daha asan idi. Ən azından, Banu buna inanmaq istəyirdi.

Müstəntiq növbəti sualı vermək üçün qeyd dəftərçəsini bağlayanda telefonu zəng çaldı.

— Bağışla, bir dəqiqə, — deyərək qadın ayağa qalxdı.

Pəncərəyə tərəf çəkilib zəngə cavab verdi.

— Bəli, eşidirəm.

Banu istər-istəməz gərginləşdi. Qarşı tərəfin nə dediyini eşitmirdi, ancaq müstəntiqin alçaq səslə verdiyi sualları və cavabı diqqətlə dinlədiyi qısa fasilələri duyurdu.

Söhbət cəmi bir neçə dəqiqə çəkdi, amma Banuya bu dəqiqələr sonsuz göründü. Kimin zəng etdiyini, nə baş verdiyini təxmin etməyə çalışdıqca narahatlığı daha da artırdı.

Nəhayət, müstəntiq dedi:

— Yaxşı. Başa düşdüm. Təşəkkür edirəm.

Zəngi bitirib masaya qayıtdı və bir müddət susaraq Banunu süzdü.

— Banu, doğrudanmı heç nə xatırlamadığını iddia etməkdə davam etmək istəyirsən?

Qızın daxilində hər şey düyünləndi.

— Mən... nəyi nəzərdə tutduğunuzu başa düşmürəm.

— İndicə həmkarımla danışırdım. Nərgiz, Leyla və Elvin artıq izahat veriblər.

Banu donub qaldı.

— Nə danışıblar?

— Dünən Səvilə zarafat etmək qərarına gəldiyinizi söyləyiblər.

Banunun ağzı qurudu. Nəsə etiraz etmək istədi, amma bir kəlmə belə deyə bilmədi.

— Onların sözlərinə görə, Səvilin ayaqqabılarını götürüb ağacda gizlətmisiniz.

Qız gözlərini yerə dikdi.

Sonuncu ümidi də puç oldu. Cəmi bir dəqiqə əvvəl ehtiyatlı cavablarının ona bu otaqdan heç nə etiraf etmədən çıxmağa kömək edəcəyinə inanırdı. İndi isə bu ümid sadəlövhlük kimi görünürdü.

— Mən... — Banu sözə başladı, amma səsi onu yarı yolda qoydu.

— Mən sinif yoldaşlarını dinləmişəm. İndi isə hadisələrin sənin baxış bucağından necə baş verdiyini eşitmək istəyirəm.

Banu susdu.

— Ayaqqabıları gizlətməyi kim təklif etdi?

— Mən...

O, sözünü yarımçıq kəsdi, çarəsizcə uyğun cavab axtardı.

— Xatırlamıram.

Müstəntiq qısa fasilədən sonra sakitcə dedi:

— Banu, mən səndən təxmin etməyi və ya başqalarının dedikləri ilə razılaşmağı istəmirəm. Əgər bunu kimin təklif etdiyini xatırlayırsansa, danış. Xatırlamırsansa, bunu da de. Amma həqiqətən baş verənləri gizlətməyə çalışma.

Qız gözlərini qaldırdı. Qadının səsində heç bir hədə yox idi və məhz bu, Banunun özünü aldatmağa davam etməsini daha da çətinləşdirirdi.

Müstəntiq qovluğu bağlayıb Banunun yanındakı stula keçdi.

— Məni diqqətlə dinlə. Sənin qorxduğunu başa düşürəm. Siz hələ məktəblisiniz və ola bilsin ki, dünən heç biriniz hər şeyin necə nəticələnəcəyini düşünməmisiniz. Amma indi söhbət bir insanın ölümündən gedir. Baş verənləri müəyyənləşdirməliyəm. Bunun üçün də hadisəyə aidiyyəti olan hər kəsin həqiqəti danışması vacibdir.

Banu dizlərinin üstündə barmaqlarını bir-birinə keçirdi.

— Sizcə, biz onu öldürmək istəyirdik?

— Mən hələlik belə bir nəticəyə gəlmirəm. Elə buna görə də suallar verirəm. Səvilə ciddi zərər vurmaq niyyətiniz var idi?

— Xeyr! — Banu istər-istəməz dilləndi. — Əlbəttə ki, yox!

Bütün söhbət ərzində ilk dəfə idi ki, tərəddüd etmədən cavab verirdi.

— Onda nə etdiyinizi və nə etmək istədiyinizi danış.

Banu başını aşağı saldı. Yenə əvvəlki bəhanələrin arxasında gizlənmək, məsuliyyəti başqalarının üzərinə atmaq, sadəcə hadisənin yanında olmuş biri olduğuna özünü inandırmaq istəyirdi. Amma artıq bilirdi ki, Nərgiz, Leyla və Elvin baş verənləri danışıblar. Göz qabağında olanları inkar etmək yalnız onu daha dərin yalanın içinə salacaqdı.

— Biz sadəcə zarafat etmək istəyirdik, — nəhayət, dilləndi.

Səsi titrədi.

— Davam et.

— Səvilin ayaqqabılarını gördük və onları gizlətmək qərarına gəldik. Qoy axtarsın, qoy... — Banu sözünü yarımçıq kəsib udqundu. — Ona gülmək istəyirdik.

— Bunu ilk kim təklif etdi?

Qız dünənki söhbəti yadına salmağa çalışaraq fikrə getdi.

— Deyəsən, Nərgiz. Məncə, ilk dəfə o dedi. Amma bunun məhz belə olduğuna and içə bilmərəm.

— Yaxşı. Bəs ayaqqabıları kim götürdü?

— Hamımız orada idik. Onları ilk kimin yerdən götürdüyünü xatırlamıram.

— Sən özün onlara toxunmuşdun?

Banu yavaşca başını tərpətdi.

— Bəli. Deyəsən, götürmüşdüm.

— Bəs onları ağaca kim apardı?

O, tərəddüd etdi.

— Hamımız iştirak edirdik. Dəqiq deyə bilmərəm, kim hara çıxdı və ayaqqabıları budağa kim qoydu.

— Bəs sonra nə etdiniz?

— Getdik.

— Səvilin onları götürmək üçün ağaca çıxa biləcəyini düşünürdünüz?

Banu dərhal cavab vermədi.

— Yəqin ki, ayaqqabıları götürməyə çalışacağını düşünürdük. Amma onun həqiqətən bu qədər hündürə çıxacağını təsəvvür etmirdim.

— Heç olmasa bir anlıq onun yıxıla biləcəyini düşündün?

Banu susdu. O, həmin an beynindən heç olmasa bircə narahatlıq kölgəsinin keçib-keçmədiyini çarəsizcə xatırlamağa çalışırdı. Amma gözləri önündə yalnız başqalarının təbəssümləri, gülüşləri və növbəti zarafatı fikirləşərkən duyduqları mənasız üstünlük hissi canlanırdı.

— Xeyr, — nəhayət, pıçıldadı. — Bu barədə düşünməmişdim.

Müstəntiq onun sözünü kəsmədi, tələsməyə də qoymadı.

Nəhayət, Banu xatırladığı hər şeyi danışmağa başladı.

Əvvəlcə sözlər çətinliklə dilindən çıxırdı. Hadisələrin ardıcıllığını qarışdırır, ayrı-ayrı cümlələri xatırlayır, təfərrüatları yada salmağa çalışarkən susurdu. Tədricən danışdıqları daha aydın və ardıcıl oldu. Banu ayaqqabıları necə gördüklərini, onları gizlətmək qərarına gəldiklərini, öz fikirlərinə gülüb əyləndiklərini, ayaqqabıları ağacda qoyub oradan necə uzaqlaşdıqlarını xatırladı.

Banu həmin günü nə qədər aydın xatırlayırdısa, baş verənlər bir o qədər az zərərsiz əyləncəyə bənzəyirdi. Dünən o, lağa qoymağa qərar verdiyi qızın hissləri barədə düşünməmişdi. İndi isə xatirələr onların düşüncəsiz hərəkətini və özünün laqeydliyini bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxarırdı.

Banu danışıb qurtaranda müəllimlər otağına yenidən sükut çökdü.

Müstəntiq öz yerinə qayıdıb qeydləri nəzərdən keçirdi, bəzi təfərrüatları dəqiqləşdirdi. Banu isə başını aşağı salaraq oturmuşdu. Boğazında ağır bir düyün yaranmışdı.

— Mən hər şeyin belə bitməsini istəmirdim, — o, astadan dilləndi.

Qadın gözlərini qaldırdı.

— Nə demək istəyirsən?

Banu çətinliklə udqundu.

— Mən Səvilin ölməsini istəmirdim.

Gözləri yaşardı. Özünü saxlamağa çalışsa da, səsi xaincəsinə titrədi.

— Əgər onun yıxıla biləcəyini bilsəydim... Belə bir şeyin baş verəcəyini heç bir anlıq da olsa düşünsəydim, heç vaxt razılaşmazdım. Heç vaxt.

Susdu. Utanc hissinə dözülməz bir kədər qarışırdı.

— Çox təəssüf edirəm, — deyə güclə eşidiləcək səslə əlavə etdi.

Müstəntiq dərhal cavab vermədi. Az əvvəl öz iştirakını gizlətməyə çalışan bu qız indi, bəlkə də, ilk dəfə baş verənləri həqiqətən dərk edirdi. Artıq heç nəyi geri qaytarmaq mümkün deyildi.

— Mən sizin əvvəlcədən Səvilin ölümünü istədiyinizi düşünmək üçün əsas görmürəm, — qadın dedi. — Amma belə bir niyyətin olmaması hərəkətlərinizin nəticələrini aradan qaldırmır. Bəzən insan cəmi bir neçə dəqiqə ərzində düşünülməmiş bir addım atır, amma onun nəticələrinə görə uzun müddət cavab verməli olur.

Banu səssizcə başını tərpətdi.

— Baş verənləri danışmaq qərarına gəlməyin hadisənin bütün təfərrüatlarının müəyyənləşdirilməsi üçün vacibdir. Amma mən sənin izahatını rəsmiləşdirməli, onu digərlərinin ifadələri ilə müqayisə etməli və materialları sonrakı araşdırma üçün təqdim etməliyəm. Yoxlamanın sonunda hansı nəticəyə gəlinəcəyini indidən deyə bilmərəm.

— Məni cəzalandıracaqlar? — Banu rəngi ağararaq soruşdu.

Müstəntiq ona verə bilməyəcəyi vədlərlə təsəlli verməyə çalışmadı.

— Hazırda hansı qərarın qəbul ediləcəyini əvvəlcədən deyə bilmərəm. Bu, müəyyənləşdiriləcək hallardan və araşdırmanın sonrakı gedişindən asılıdır. Amma həqiqəti gizlətmək səhv olardı. Baş verənlərin nə qədər ciddi olduğunu anlamalısan.

Banu yenidən gözlərini yerə dikdi.

— Başa düşürəm.

— Söhbətimizi bitirməzdən əvvəl daha bir məsələni dəqiqləşdirmək istəyirəm. Ayaqqabıları ağacda qoyub gedəndə sizdən kimsə Səvilə onları harada axtarmalı olduğunu demişdi?

Qız fikrə getdi.

— Xeyr. Biz artıq getmişdik.

— Yaxşı. Əgər sonradan hadisələrin yenidən canlandırılmasına kömək edə biləcək hansısa təfərrüatı xatırlasan, mütləq xəbər ver.

Müstəntiq yenidən sənədlərinə qayıtdı. Banu yavaşca stuldan qalxdı. Ona elə gəlirdi ki, bu otaqda bir neçə saat oturub.

Qapıya çatanda dayandı və arxaya çevrildi.

— Gedə bilərəm?

— Bəli. Bu günəlik kifayətdir.

Banu dəhlizə çıxdı. Arxasındakı qapı astaca örtüldü və müəllimlərin boğuq səslərini, kağızların xışıltısını kəsdi.

O, bir neçə addım atıb dayandı və soyuq divara söykəndi. Suallar bitmişdi, amma ürəyi yüngülləşməmişdi. Dəhlizin sükutunda müəllimlər otağında dediyi sözlər daha aydın səslənirdi.

Mən Səvilin ölməsini istəmirdim.

Banu gözlərini yumdu. O, həqiqətən də Səvilin ölümünü istəməmişdi. Amma nədənsə bu həqiqət artıq ona bəraət qazandırmırdı.

Müstəntiq bir müddət də masanın arxasında qalaraq qeydləri nəzərdən keçirdi. Vərəqlərdə dörd şagirdin izahatı qeydə alınmışdı. İndi onları müqayisə etmək, etibarlı məlumatları ziddiyyətli məqamlardan ayırmaq və hadisələrin ardıcıllığını bərpa etmək lazım idi.

Nərgiz. Leyla. Elvin. Banu.

Dördü də ayaqqabılarla bağlı zarafatda iştirak etdiklərini etiraf etmişdilər. Baxmayaraq ki, danışdıqları təfərrüatların hələ də yoxlanılmasına ehtiyac vardı, qadını bir sual narahat etməkdə davam edirdi.

Ayaqqabıları gizlətməyi ilk kim təklif etmişdi? Onları ağacda qoymaq qərarını kim vermişdi? Onlardan kimsə Səvilin ayaqqabıları götürmək üçün ağaca çıxa biləcəyini əvvəlcədən düşünmüşdümü?

Bu sualların cavabından yalnız hadisələrin necə cərəyan etməsi deyil, həm də yeniyetmələrin hər birinin öz hərəkətinin mümkün nəticələrini nə dərəcədə dərk etməsi asılı idi.

Müstəntiq qeydlərinə bir daha nəzər saldı, sonra stulun söykənəcəyinə arxalanaraq pəncərədən bayıra baxdı. Məktəbin həyəti getdikcə boşalırdı. Yalnız bir neçə şagird darvazanın yanında dayanıb evə getməyə tələsmirdi.

Qadın ağır-ağır nəfəs aldı.

— Hamısı iştirak etdiklərini etiraf edir, — deyə astadan öz-özünə söyləndi. — Amma ayaqqabıları ağacda gizlətməyi ilk kim təklif edib? Onlardan heç olmasa biri Səvilin onların arxasınca ağaca çıxa biləcəyini düşünübmü?

Hələlik bu sualların cavabı yox idi.

Müstəntiq isə anlayırdı ki, bu cavablar olmadan baş verənlərin tam mənzərəsini yaratmaq mümkün olmayacaq.