Read the book: «Azərbaycan şairi Nizami»

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINA ƏRMAĞANDIR

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə

2019-CU İL ÇAPINA ÖN SÖZ

Azərbaycan Türklərinin ulusal ideologu Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin “Azərbaycan şairi Nizami” bitiyi Azərbaycandan, “dünya goşucularının öyrətməni” Nizami Gəncəlinin yaradıcılığından, böyük Türk ulusundan yazılmış ən yaxşı kültür, tarix, ideologiya anıtdır.

“Azərbaycan şairi Nizami” anıtını Pr. Dr. Rüstəm Əliyev Kiril yazısı ilə, yarımçıg da olsa, 1991-ci ildə çap etdirmişdir. Fəlsəfə elmləri doktoru Yadigar Türkel onu 2008-ci ildə, yarısı Rüstəm Əliyevin, yarısı Ankara yayımından olmaqla, Azərbaycan Türklərinin Latın yazısı ilə yayımlamışdır.

Yadigar Türkel 2011-ci ildə “Azərbaycan şairi Nizami” kültür anıtının 1951-ci il, Ankara yayımına dayanaraq, “Bitkin çapı”nı yayımlamışdır.

“Kitab Klubu”nun Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin “Azərbaycan şairi Nizami” kültür anıtını yayımlamaq istəyi algışlanmalıdır. Məncə “Azərbaycan şairi Nizami”tək tarix, kültür, azərbaycançılıq anıtları bir neçə ildən bir böyük sayda çap edilib, Azərbaycan Respublikasının yurddaşlarına paylanmalı, başqa ölkələrin bitik evlərinə göndərilməlidir. 2008, 2011-ci illər yayımları belə edilib.

2019-cu il yayımının daha geniş oxucu üçün düşünüldüyü gözə alınarag, 2011-ci il capındakı: “Bax: 15-ci s.” kimi yerlər çıxarılmış, Nizami Gəncəlinin poemalarının Ərəb yazısı ilə çapından ancaq bir səhifə verilmişdir.

Yadigar Türkel

fəlsəfə üzrə elmlər doktoru

23 aprel 2019-cu il

ÖN SÖZ

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycan türklərinin XX yüzildə yetirdiyi ən böyük siyasətçidir. O,1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Cümhuriyyətinin yaradıldığını bildirən Azərbaycan Milli Şurasının sədri, dövlətin qurucusu, Milli Azadlıq Hərəkatının və millətin baş ideoloqu idi.

Azərbaycanda XX yüzildə kimsə azərbaycanlılar, türklər, millətin dünəni, bugünü, gələcəyilə bağlı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi dərindən düşünməmiş, bu yöndə siyasi-ideoloji məqalələr, dəyərli elmi əsərlər yazmamış, Azərbaycanın bağımsızlığına onun kimi candan çalışmamışdır.

Milli öncül Məhəmməd Əmin Rəsulzadə arxadaşları ilə birlikdə Azərbaycan Cümhuriyyətini qurmaqla kökləri miladdan qabaq III-II minilliklərdən gələn «Dədə Qorqud» boylarındakı türkçülüyü, azərbaycançılığı yenidən siyasi uyğuladı.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə deyirdi: «Azərbaycan Şurayi Milliyyəsi İstiqlal Bəyannaməsini elan etməklə sözün siyasi mənası ilə bir Azərbaycan millətinin varlığını təsbit etmişdir».

Azərbaycan Cümhuriyyətində «türkçülük, vətənçilik, milli dövlətçilik, inqilabçılıq, xalqçılıq, cümhuriyyətçilik» ideyaları siyasi millətçilik – azərbaycançılıq düzəyinə qaldırılmışdı.

Azərbaycanın millətçi, dövlətçi, azərbaycançı aydınları 23 ayda azərbaycanlılar için on illərlə görülməsi çətin olan böyük siyasi, iqtisadi, mədəni-mənəvi, milli-psixoloji işlər görmüşlər.

Azərbaycan Cümhuriyyəti qurulmasaydı, Azərbaycan SSR, Azərbaycan Respublikası olmaz, yağılar bütün türk və müsəlmanları öldürüb, Bakıdan Terekə kimi «Allahü-əkbər!» səsini kəsərdilər.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə həm də dəyərli bir şərqşünas bilgindir. Onun «Azərbaycan şairi Nizami» əsəri son 70 ildə bilimin gəlişməsilə aydınlaşmış kiçik ayrılıqlara baxmayaraq, XX yüzildə Böyük Azərbaycandan, böyük türkdən, bilgin Nizami Gəncəvinin yaşam və yaradıcılığından yazılmış, azərbaycanlıların milli kimliyinin türklüyünü kəskin deyən ən yaxşı siyasi, ideoloji, ədəbi-bədii, tarixi mədəniyyət anıtıdır.

Azərbaycana, türkə ilahi sevgiylə bağlı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Əbdürrəhman Caminin Nizami Gəncəvilə bağlı dediyi: «Açıq olan fəzilət və kamalının şərh və izaha ehtiyacı yoxdur. «Pənc gənc» adlı əsərinə o qədər gözəlliklər və incəliklər doldurmuşdur ki, bu şərəf heç bir kimsəyə nəsib olmamışdır. Böylə bir əsər bəlkə də bəşər qüdrətinin yetişəməyəcəyi bir xariqədir» sözlərinə uyğun bir anıt yaratmışdır.

«Azərbaycan şairi Nizami» anıtının üçüncü, 2011-ci il, bitkin çapının da Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının 1988-ci il fevralın 19-dan başlayan «Yeni çağının» 1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ən böyük mədəni olaylarından biri olacağına ümid edirik.

Azərbaycanda 1920-ci il aprelin 28-dən başlayan rus-sovet-mason «bolşefaşizm»i illərində, sovet alimləri 50 il Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Nizami Gəncəvi və «Beşlik»indəki böyük siyasi-ideoloji, ədəbi-bədii, tarixi ideya və düşüncələrilə bağlı dediklərindən, çəkdiyi milli-ideoloji çevrədən çıxa bilməsələr də, Azərbaycanın XX yüzildə yetirdiyi ən böyük milli ideoloqunun adını çəkməmişlər.

Demə, Nizami Gəncəvinin «Beşlik»indən orta məktəb dərsliklərində öyrədilən «Sultan Səncər və qarı»nı da, «Kərpickəsən kişinin dastanı»nı… da Məhəmməd Əmin Rəsulzadə seçmiş, Nizami Gəncəvinin böyük türkçü, islamçı, qafqazçı ideoloq olduğunu, eləcə də başqa dünyəvi baxışlarını birinci o göstərmişdir.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə «Azərbaycan şairi Nizami» anıtında Nizami Gəncəvinin «Xəmsə» adı ilə tanınmış poemalarına hamıdan qabaq «Beşlik» demiş, ondakı Azərbaycan, türk, islam və Qafqazla bağlı bütün böyük ideya və düşüncələri ən düzgün biçimdə araşdıraraq, «Beşlik»in fars dilində olan şeirlərindən etdiyi çevirmələrdə də Azərbaycan, türk ruhunu saxlamağa çalışmışdır.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin «Azərbaycan şairi Nizami» anıtının bölmələrinin adlarındakı ideoloji bitkinlik və ardıcıllığa baxaq: «l. Doğu İslam Mədəniyyətinin üç ortağı», «3. Doğu İslam Mədəniyyətində Azərbaycanın rolu», «4. Türk hakimiyyəti altında fars ədəbiyyatı», «5. XII yüzildə Azərbaycan», «7. Nizami – Azərbaycan şairi», «9. İhmal edilmiş Nizami», «10. Nizamiyə qarşı borcumuz», «Şairin Azərbaycan hökmdarları ilə münasibətləri», «Nizaminin cahan ədəbiyyatındakı yeri», «I. Nizamidə farslıq», «II. Nizamidə türklük», «III. Nizamidə Qafqaz», «IV. Nizamidə həyat tələqqisi və insan», «VII. Nizamidə dövlət tələqqisi».

Milli ideoloq, anıtın göstərdiyimiz, eləcə də başqa bölmələrində milli özünüanlama çağı sayılan XX yüzildə azərbaycanlılara gərək bütün başlıca ideyaları, düşüncələri verməyə çalışmışdır.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Azərbaycana xidmətlərini ancaq Atatürk və Mahatma Qandinin etdiklərilə tutuşdurmaq olar.

«Azərbaycan şairi Nizami» anıtında «İki Leyli-Məcnun» [Nizamilə Füzuli arasında bir qarşılaşdırma]» adlı taysız bir araşdırma vardır. Bu araşdırma anıtdakı «Leyli və Məcnun»dan daha bitkin olub, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bu yöndə yazdıqlarını tamamlamışdır.

Azərbaycan ədəbiyyat tarixində Nizami Gəncəvilə Məhəmməd Füzulinin «Leyli və Məcnun»unu heç kim belə yüksək bilgi, anlayış və biliklə incələyib qarşılaşdırmamış, belə yüksək ədəbi əsər yazmamışdır.

«Azərbaycan şairi Nizami» anıtındakı bu araşdırmanı dərindən öyrənən oxucu Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin unudulmuş ərəb əfsanəsini Azərbaycan türkləri – Axsitan (Ağsartan), Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli və Üzeyir bəy Hacıbəylinin qeyrətilə insanlığın böyük mədəniyyət anıtına çevrildiyini göstərmək için yazdığını aydın görür.

Milli ideoloq araşdırmanın başlanğıcında yazır: «Nizamilə Füzuli arasında 400 illik bir zaman vardır. Buna rəğmən, yazmış olduqları «Leyli-Məcnun» hekayəsi hər iki şairi bir-birinə yaxınlaşdırmışdır. Eyni amil bu iki şairin adını Azərbaycanla dəxi, ilgiləndirmişdir…

Təzkirələrdən bəzilərində Füzulinin adı Nizami əsərlərinin mütərcimləri arasında qeyd olunmaqdadır.

Avropa müstəşriqlərinin yazdıqları əsərlərdə də Füzulinin «Leyli-Məcnun»u için «İran şairi Nizami»nin məşhur əsərindən tərcümə və ya iqtibas edilmişdir», deyə yazılıdır.

Türkcə «Leyli-Məcnun»un farscasından tərcümə olmadığı bir kərə, iki əsər arasındakı həcm fərqilə gözə çarpır. Nizaminin əsəri 4600 beyt üzərinə yazılmış ikən, Füzulininki ancaq 3200 qədər beyti bulmaqdadır. Bundan başqa hər iki əsər hər nə qədər eyni vəzn üzərinə və məsnəvi tərzində yazılmışsa da, Füzuli həsb-hallara aid parçaları qəzəl tərzinə qoymuş və bunları türlü vəznlərlə yazmışdır, bir neçə yerdə dördlük tərzini belə qullanmışdır».

Nizami və Füzulinin bu iki böyük anıtını çox yüksək ağıl və bilginliklə araşdıran ideoloq sözlərini belə qurtarır: «İkisi də öz növlərində orijinal birər şair, hekayələri də orijinal birər əsərdir. Burada bənzətmədən bəhs olunamaz, hələ tərcümə ağla belə gələməz.

«Bu iki orijinal əsərdən əcəba hankısı daha yüksəkdir?» deyə bir soru qarşısında qala bilirik. Etiraf edərik ki, böylə bir soruya cavab verməkdən özümüzü aciz sayarıq. Çünki hər iki əsər öz növündə orijinal, öz növündə böyük və öz növündə yüksəkdir.

Nizami də, Füzuli də klassik Doğu ədəbiyyatının ölçüləməz birər varlığıdır. Ölçüləməyənləri qarşılaşdırmaq dəxi, bəhs konusu olamaz.

Böyüklük, kiçiklik kimi nisbət anlamı dışında iki şah əsərin özəlliklərinə işarə etmək lazım gəlirsə, ancaq bunu söyləyə bilirik:

«Nizami Məcnunu şeirləşdirmişsə, Füzuli şeiri məcnunlaşdırmışdır».

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə «Azərbaycan şairi Nizami» anıtına gözəl «Mənzum bir xülasə» də yazıb. O, nəsrlə yazdıqlarını bu bölmədə şeirlə demişdir. «Mənzum bir xülasə»ni oxuyan oxucu Məhəmməd Əmin bəyin burada da əsərindəki bütün başlıca ideyaları unutmadan şeirlə deməsinə vurulur.

Milli ideoloqun anıtda «Beşlik»dən etdiyi çevirmələr də önəmlidir. Məhəmməd Əmin bəy çevirmələrinin «Ustadın əsərinə layiq» olub- olmadığını oxuculara buraxaraq, «bu xüsusda bir davasının» da olmadığını desə də, əxlaqi, ideoloji yönlü bu seçmə çevirmələr də türk şeirini zənginləşdirmişdir.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə «Azərbaycan şairi Nizami» anıtına olduqca gözəl bir «Son söz» yazmışdır. O bu son sözdə «Təbiətin bir fenomeni olan şeirlə hikmət Nizamisi» dediyi, «sözün xaliqi» Nizami Gəncəvilə bağlı baxışlarını kimsənin haçansa yazmadığı, ola bilsin, yazamayacağı sözlərlə demişdir: «Təbiətin böyüklük, gözəllik, çeşidlilik və sevimliliyi nə qədər tamamilə qavranılamazsa, təbiət qədər böyük və onun qədər qüdrətli Nizami yaradıcılığını da tamamilə qavramaq mümkün deyildir. Təbiətin bir bütün halında qavrana bilməsi bir yana, qavrana bilən qismini belə, haqqı ilə hekayə və ya rəsm edə bilmək hər insanın işi deyildir. Nə qədər gözəl qələm, nə qədər sehrli fırça, nə qədər möcüzəli kəski olursa olsun, təbiətdəki bütün dəyərləri ifadədə yenə acizdir. Təbiətin bir fenomeni olan şeirlə hikmət Nizamisini anlayıb, anlatmaq o qəbildəndir».

«Azərbaycan şairi Nizami» anıtının 1991-ci il, Bakı çapının tərtibçisi və elmi redaktoru, bu gün sayğı ilə andığımız professor Rüstəm Əliyev Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin cümlələrini fikri çevirmə ilə çağının düşüncəsinə uyğun yazdığından orijinaldan bir az uzaqlaşmışdır.

«Fikri çevirmə» elmi üslub kimi qəbul edilsə də, türk dilindən türk dilinə bu çevirmə Azərbaycanın tarixi mədəniyyət anıtının elmi, siyasi, ideoloji, ədəbi-bədii dəyərini azaltmaqla yanaşı, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin düşüncə yönünü, dil zənginliyini, yaradıcılığının özəlliklərini, yenilikçiliyini kölgələyir, türk dilinin gəlişmə yollarının bir çoxunu qapayır.

Anıtı yazanın ədəbi dilinin saxlanması isə dilin gəlişməsi baxımından çox gərəklidir. Məsələn, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazmışdır: «…Nizami türk deyir – gözəl, mərd, qəhrəman, əsgər, komandan, bilgin, ər, rəhbər və şef anladır. Türklük deyir, gözəllik, eyilik, təmizlik, doğruluq, mərdlik, qəhrəmanlıq, komandanlıq, şeflik anladır. Türküstan deyir – vəfa, doğruluq və aranılan yerlə ermişlik [vüsal] anlayır».

Rüstəm Əliyev çevirmişdir: «Nizami «türk» deyir – gözəl, mərd, qəhrəman, döyüşçü, sərkərdə, bilici, ər, rəhbər və başçı nəzərdə tutur. «Türklük» deyir – gözəllik, yaxşılıq, təmizlik, doğruluq, mərdlik, qəhrəmanlıq, sərkərdəlik, başçılıq demək istəyir. «Türküstan» deyir – vəfa, doğruluq və istənilən yerə qovuşmaq [vüsal] nəzərdə tutur».

Oxucular Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin «Azərbaycan şairi Nizami» anıtında Nizami Gəncəvinin «Beşlik»ində türklərlə bağlı dediyi sözləri böyük sayğı, özənlə seçib düzgün açıqladığını da görəcəklər.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazır: «Türkdən Nizamidə yalnız iki dəfə xəfifliklə bəhs edilmişdir».

Rüstəm Əliyev çevirmişdir: «Türk» Nizami əsərlərində yalnız iki dəfə mənfi çalarda işlədilmişdir».

Sayğılı oxucu ərəb sözü xəfifin türk dilində önəmsiz, ötəri, yüngül, incə, üzdən, kiçik, qolay, yavaş, az etkili, soyuq, sıyıq və başqa anlamlarının olduğunu bilir.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə burada sözün ötəri, üzdən, önəmsiz, soyuq, incə, yüngül anlamlarını gözə almışdır. Ötəri, üzdən… ayrı, mənfi ayrı şeydir.

Nizami Gəncəvi «Beşlik»də türklərlə bağlı heç bir mənfi söz söyləməmişdir.

1991-ci il çapında anıtın demək olar, bütün başlıqları dəyişdirilmişdir. Məsələn, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə «Nizaminin görüşü ilə Rus» yazıb, Rüstəm Əliyev «Nizaminin ruslar haqqında təsəvvürü» eləyib.

1991-ci il çapında buraxılmış, yuxarıda dediklərimizin sürəci olan: «Nizami Azərbaycanlıların tək məmləkətçilik deyil, milli duyğularını da qabardacaq bir isimdir. Bu isimlə sadə, Azərbaycanlılar deyil, bütün türklərin öyünmələri gərəkdir. Dilinin farsca olmasına rəğmən, heç bir şairdə türklük Nizamidə olduğu qədər ideallaşdırılmış deyildir» abzası, eləcə də buraxılan başqa cümlələr yerlərinə qoyulmuş, onlardakı yanlışlar düzəldilmişdir.

2008-ci il çapında vaxt çatmadığından ancaq başlıqlarla içindəki bir sıra cümlələri Məhəmməd Əmin bəy yazan kimi edib, anıta «1991-ci il, Bakı çapında olmayanlar» bölməsini ekləmişdik.

Türklər dünya tarixinin ən böyük millətlərindən biri, Orta çağın ən siyasi millətidir. Bəlli dünya tarixinin Orta çağı «Türk çağı»dır. Türklərin birlikdə yaşadıqları torpaqların ölçüsü 10 milyon kvadrat kilometrdən də çoxdur. Belə böyük bir geosiyasi, mədəni bölgədə yaşayan millətin saysız ləhcələrinin və yerli, özkültürlərinin yaranması da doğaldır.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin «Azərbaycan şairi Nizami» anıtı 70 illik rus-sovet-mason ayrılığından sonra türk dilini ortaqlaşdırmaq baxımından da əvəzsiz dil qaynağıdır.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə əsərlərini çağın «şeir dili» olan farsca yazmış Nizami Gəncəvinin milli kimliyini açıqlarkən, Azərbaycan siyasi düşüncə tarixində geopolitika sözünü işlətmiş, Azərbaycanın və Qafqazın Nizami çağında Yaxın Doğunun geosiyasi yaşamındakı yerini, önəmini göstərmişdir: «Konuları araşdırılınca Nizaminin fars nasionalizmindən uzaq, türk sevgisilə dolğun, Qafqaz mühit və şərtlərinə bağlı, yurdunun tarixi müqəddərat və geopolitikindən doğan daimi qayğılarla ilgili olduğu görülür ki, bu surətlə o, əlbəttə, bir Azərbaycan şairidir».

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin «Azərbaycan şairi Nizami» anıtının çağdaş Azərbaycan gənclərini millətçi, dövlətçi – azərbaycançı kimi böyütmək baxımından gərəkliyini gözə alıb, 1991-ci il İstanbul basqısından bir sıra düzəliş, açıqlama, artırma-ekləmələrlə çap edirik.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin «Azərbaycan şairi Nizami» anıtının dili Azərbaycan Respublikasında kökləşmiş çağdaş türk dilindən özəlliklərilə ayrılır. Bunu gözə alıb, «Azərbaycan şairi Nizami» anıtındakı milli ruhu, yazı yasalarını, dil zənginliyini, elmi, siyasi-ideoloji düşüncəni, Azərbaycana, türkə, insanlığa sevgisini «bir millət, iki dövlət»i daha da qovuşdurmaq istəyilə saxlamağa çalışdıq.

Oxucuların işini asanlaşdırmaq için anıtda çox çətin ərəb sözləri türk dilinin özəlliyinə, Azərbaycan oxucusunun alışdığına uyğun – «Məxzənül-əsrar», «Bismillahir-rəhmanir-rəhim» şəklində yazılıb, «Biblioqrafiya» bölməsindəki uyğunsuzluqlar, bir sıra cümlələrdəki elmi yanlışlar ayrıcda və sondakı «Bilim düzənləyicisinin açıqlamaları»nda düzəldilmişdir.

Sayğılı oxucu 2011-ci il çapında anıtdakı kənd sözünün qarşılığı kimi, orijinaldakı köy saxlandığını görəcəkdir. XX yüzildə Azərbaycanın dilçi alimləri türk dilinin gəlişməsi, durulması için böyük işlər görmüşlər. Türk dili çox gəlişmiş, durulmuş, ayrı-ayrı sözlərin yazılışı yasalanmış, dövlət statusu almışdır. Ancaq bir sıra istənməyən yanlışlara da yol verilmişdir. Bunlardan biri də köyə kənd, şəhərə kənd yerinə şəhər deyilməsidir. Kənd sözü türk dilində Daşkənd və başqa şəhər adlarında bizə gəlib çatmışdır. Bizdə də kəndə köy, şəhərə kənd deyilsəydi düzgün olardı.

Bunu gözə alıb, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 2009-cu ildə çap etdiyimiz «Milli birlik» kitabında, eləcə də bu anıtda kəndi köy, şəhəri kənd saxladıq.

Anıtdakı düz ayrıcdakı [ ] yazılar Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin, ayrıcdakılar Yadigar Türkelindir.

Professor Rüstəm Əliyevin Nizami Gəncəvinin şeirlərindən etdiyi çevirmələr fars dilini bilməyən oxucuların düşüncələrini tamamladığından onların bir neçəsini (– R.Ə.) qeydi altında verdik. Qafqazda müstəmləkəçilik siyasəti yeridən rus-sovet-mason strateqləri bölgənin sayca az, müsəlman və müsəlman olmayan xalqlarının tarix boyu türklərlə birlikdə, sülh və güvəndə yaşadıqlarını, ən azı son min ildə türk dövlətlərinin bu xalqların milli varlığının qoruyucusu olduğunu, onların türklərlə böyük sosial, siyasi, mədəni gücə çevrilə biləcəyini düşündüklərindən, türkçülük və islamçılıq, qafqazçılıq ideyalarını yasaqlamışdılar.

Azərbaycanda yeridilən millətüstü siyasətlərdən 1988-ci ilə kimi millətimiz XX yüzildə yetirdiyi ən böyük siyasətçisini, milli ideoloqunu milli öncülünü dərindən tanımamış, onunla arxadaşlarının böyük işlərini unutmuşdu.

Anıtın 2011-ci il çapında yağıların milli yaddaşımızda törətdiyi dolaşıqlıqdan böyük yurddaşımızın adını 1990-cı illərin tələsik günlərində yazıldığı kimi, Məmməd yox, Məhəmməd yazdıq – MƏHƏMMƏD ƏMİN RƏSULZADƏ.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazır: «Azərbaycan şairi Nizami» anıtını «Dünya ölçüsündəki yaradıcılığı ilə cahan ədəbiyyatına ölməz şeir tabloları ilə eşq, bağlılıq, namus, iman və fədakarlıq tipləri verən, fəlsəfi yüksək düşüncə və siyasi kəskin görüşlərilə də insanlığın ən səmimi duyğuları və ən əziz ideallarına tərcüman olan bu ilahi sənətkar dünya mədəniyyətinin dahi öndəridir. Ağılları çaşdıran bu başarısını Nizami, qəlbinin bütün tellərilə bağlı olduğu öz yurduna və onun kültür gələnəklərinə borcludur. O, elinin, soyunun və içində yetişdiyi kültür mühitinin öz övladıdır. «Yunanlar dünyaya Homeri, iranlılar Firdovsini, italiyalılar Vergilini vermişlərsə, biz də Nizamini vermişik», deyə öyünən Azərbaycan türkləri haqlıdırlar.

Hə, mədəniyyət tarixində özünə çox şərəfli yer qazandıran bu eşsiz övladına Azərbaycan bütün varlığı ilə minnətdardır. Bunun kimi, əsərlərində bunca ideallaşdırılan türklük də şübhəsiz, türk Nizaminin böyük adı ilə öyünür, onun yüksək ruhunu rəhmət və şükranla anar!».

Azərbaycan hökuməti böyük millətçilik duyğuları ilə deyilmiş bu sözlərdən dərs almalı, 1993-cü ilin sonlarından Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və arxadaşlarına yönəlmiş bağışlanmaz, milli yaddaşsızlığa, toplumda mədəni-mənəvi qarşıdurmaya nədən olub dövlətimizi daha da güclənməyə, siyasi gəlişməyə qoymayan yağıca yanlış siyasətini dəyişməli, canları bahasına baba yurdumuz Azərbaycanın bir parçasında bizə dövlət qurmuş, boynumuzda Azərbaycan Cümhuriyyəti boyda haqları olan El oğullarının «yüksək ruhu rəhmət və şükranla» anılmalı, onların bilimsəl, siyasi, tarixi irsi dərindən öyrənilməli, böyük El oğullarının öncülü Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin «Azərbaycan şairi Nizami» anıtı isə orta və ali məktəblərin dərs proqramlarına salınıb, ondakı azərbaycançılıq, türkçülük, islamçılıq, qafqazçılıq, çağdaşlıq kimi milli ideyalar, yüksək elmi-fəlsəfi, ədəbi- bədii, dünyəvi düşüncə millətimizin yeni nəsillərinə aşılanmalıdır.

Anıtın Ön sözünü son kəs martın 6-da, saat 9⁰⁰-da oxuyub qurtardım.

Martın 6-sı Məhəmməd Əmin bəyin ölüm günüdür.

2008-ci il çapının Ön sözü də aprelin 28-də, rus-sovet-mason «bolşefaşistləri»nin Azərbaycan Cümhuriyyətini devirdikləri, mənim də doğulduğum gün, səhər bitirilmişdi.

Bunlar Məhəmməd Əmin bəyin «Milli fikir toxumları səpildi, İslatdı torpağı axan qızıl qan. Bu əkindən yarınki bir baharda, Əlbət bitər bir yeni Azərbaycan!» sözlərilə ilahi bağlıdırmı?

Bilmirəm!

Ancaq bir şeyi bilirəm: Azərbaycan, Türk bitməyib, tükənməyib, yaşayır, sonsuzadək də yaşayacaqdır.

BİZ GƏLDİ-GEDƏRİK, TƏKİ AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI YAŞASIN!

Kiçik əməyimizi dəyərləndirənlərə, kitabın çapında əməyi olan bütün aydınlara «sağ olun!» deyirik.

YADİGAR TÜRKEL

6 mart 2011-ci il, saat 9⁰⁰

TƏQDİM

Türk dünyasını sənəti, əsərləri və estetik bərəkətlərilə bəsləyən böyük şəxsiyyətlər sayılmayacaq qədər çoxdur. Onlardan biri də şübhəsiz Gəncəli Nizamidir.

1991-ci il Gəncəli Nizaminin doğumunun 850-ci ilinə təsadüf etməkdədir. Bu cümlədən olmaq üzrə, böyük şairin doğulduğu Azərbaycanda və Türkiyədə bu il boyunca Gəncəli Nizami adına çeşidli kültür fəaliyyətlərinin yapılması qayət təbiidir. Dolayısı ilə Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfi olaraq, Türkiyədə müxtəlif proqramlar planladıq və bunlardan ilki olmaq üzrə, Demokratik Azərbaycan Cümhuriyyətinin (1918-1920) qurucusu, böyük siyasət və dövlət adamı Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qələmindənçıxma Gəncəli Nizami araşdırmasını eynən nəşr etməyi uyğun gördük.

Gəncəli Nizami əsərlərini hər nə qədər farsca yazmışsa da, əslən türkdür. «Məxzənül-əsrar», «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Həft peykər», «İskəndərnamə» kimi əsərlərini Gəncədən bir başqa ölkəyə getmədən qazandığı elm, kültür və estetik zövqlə yazmışdır. Demək olur ki, Gəncə XII əsrdə türk dünyasının mühüm bir kültür mərkəzidir.

Mötədil həyatı, zühd və təqva ilə keçən ömrü ilə şöhrət bulan Gəncəli Nizami həm dövründə, həm daha sonrakı əsrlərdə islam dünyasının və bilxassə, türk dünyasının ədəbiyyat və kültür həyatında təsiri ən geniş və ən davamlı olan şəxsiyyətlərin arasında yer almışdır. Əsərlərinin və bilxassə «Xəmsə»sinin 75-ə qədər əlyazmasının bulunması, bu əlyazmaların usta xəttatlar əlindən çıxması, hər birinin miniatürlərlə bəzənməsi, türk sənətinin estetik zövqünü də davamlı qılan bir ünsür halına gətirmişdir. Bunlardan başqa şeir sənəti etibarı ilə türk dünyasının başda Mövlanə Cəlaləddin Rumi, Fəxrəddin Yaqub, Əlişir Nəvai, Füzuli kimi böyük şəxsiyyətləri onun şeir və «Xəmsə» ocağında bişirib kotardığı gözəlliklərdən istifadə etmişlər, əsərlərinə nəzirələr yazmışlar. Orta Şərqin ikinci, üçüncü dərəcədən şairləri də Gəncəli Nizaminin sənət bağçasından dərdikləri gözəlliklərin havasında yetişmişlər.

Gəncəli Nizaminin fars ədəbiyyatındakı təsirləri və izləri başlı-başına bir araşdırma konusudur. Hətta Gəncəli Nizaminin gürcü ədəbiyyatına və alman ədəbiyyatına da təsir etdiyi görülməkdədir.

Gəncəli Nizami əsərlərini hər nə qədər farsca yazmışsa da, sənətinin təməlində və estetik duyuş tərzində türk zövqü və sadəliyi hakimdir. Bir başqa mənada Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ifadəsinə görə, «seziş və duyuş nöqtəsindən şair içindən çıxdığı mühitə dərindən bağlıdır». Bunu da təsvir etdiyi məkanları Azərbaycandan seçməsindən, anlatdığı gözəllərdə türk gözəlliyi görməsindən və qullandığı türk kəlmələrindən anlayırıq. Onun nəzərində türklük gözəllik, doğruluq və ədalətlə təmayüz etmişdir (seçilmişdir).

Klassik ədəbiyyatda və miniatür sahəsində Gəncəli Nizaminin təsirləri və izlərinin çox geniş olduğu bilindiyi halda nə yazıq ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə qədər və ondan sonra Türkiyədə Gəncəli Nizami haqqında bu dərəcədə geniş və yerində bir tədqiq yapılmamışdır. Dolayısı ilə 1941-ci ildə Buxarestdə tamamlanan əsər çeşidli talesizliklər üzündən Gəncəli Nizaminin 800-cü doğum ildönümü münasibətilə 1941-də basılamamış, 1951-ci ildəki basqısı da nə yazıq ki, səbəbi bəlirsiz yeni bir talesizliyə uğramışdır. 1951-ci ildəki nəşr də geniş oxucu kütləsinə ulaşamamışdır.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Gəncəli Nizami əsərini 40 sənə sonra da olsa Türkiyədə və Azərbaycanda geniş oxucu kütləsinə eynən ulaşdırmanın bəxtiyarlığı qarşısında şükr edirik.

Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfi

MÜƏLLİFDƏN

Kitabımız Nizaminin 800-cü doğum ildönümü münasibətilə 1941-də bitmiş, fəqət, savaşın doğurduğu çətinliklər üzündən basımı gecikmişdir.

Bu gecikmə bir yandan müəllifin təəssüfünü gərəkdirmişsə də, o biri yandan hər keçən il əsərin bir az daha dolğunlaşmasına və gözəlləşməsinə yaramış: yeni materiallar, ekləmələr, təsvirlər və haşiyələr gətirmişdir. Qaynaqlardakı bəzi, 1941-ci ildən sonrakı tarixlər kitabda bu surətlə yer almışlar. «Ekləmə» bölümündə bilxassə, «Nizamidən çevirmələr» qismi varlığını bu gecikməyə borcludur.

Fəsil başlarındakı Nizamidən alınan beytlərin türkcə çevirmələri bu gecikmədən qazanılan zamanda yapılmışdır. Gərək bu kiçik «not»ların və gərək kitabın haşiyələrilə sonuna eklənmiş bulunan mənzum parçaların, müəllif ustadın əsərinə layiq bir şəkildə türkcəmizə çevrilmiş olduğu iddiasında deyildir. Bunların Nizami nəzminin ruhunu uzaqdan olsun əks etdirib-etdirmədiklərinin təqdiri təbiidir ki, oxuculara buraxılmışdır, zatən əsərin bu xüsusda müəyyən bir davası da yoxdur, yetişir ki, süs (bəzək) olsun deyə yapılan bu əlavələr əsərin əsl gözə aldığı məqsədi pozmasın.

Kitabın haşiyələrində və «Ekləmə» qismində mətndə bəhs yapılan konuları aydınlaşdırmaq üzrə, Nizamidən bəzi parçalar vermək faydalı görülmüşdür.

İllərin məhsulu olsa da, vasitələrin çox da tam olmadığı şərtlər içində doğulan bu əsərinin, müəllif istər-istəməz əskikliklərdən uzaq qalmadığına qanedir. Oxucularından dilədiyi ən səmimi şey bu əskiklikləri ona bildirmələridir. Bu surətlə Nizami haqqında bizdə zatən əskik bulunan məlumatın tamamlanmasına xidmət etmiş olurlar. Eyni mülahizə ilə əsər haqqındakı ümumi mütaliələrini dəxi, bəyan etmək lütfündə bulunanlar müəllifi son dərəcə məmnun və mütəşəkkir etmiş olurlar.

Ankara, 8 aprel 1948.

AZƏRBAYCAN ŞAİRİ NİZAMİ
(1141 – 1209)

 
Şairlikdəki əsrar pərdəsi,
Yalvaçlığındır o, bir kölgəsi.
Tanrı hüzurunda sıra tutmuşlar,
İkinci şairlər, ilkin yalvaçlar.
 

Nizami

BAŞLANĞIC

 
Nizaminin bu nəzmini oxursan,
Sözündə sən onu hazır bulursan.
 
 
Cilvəsini səndən necə o saxlar,
Ki, hər beytində anladır bir əsrar.
 
 
Yüz sənədən sonra desən harda bu?
Beytlərdən nida gəlir ki: ha, hu!¹
 

Nizami

Yüz deyil, səkkiz yüz ildən sonra dəxi, «ha, hu!»sunu duyduğumuz Nizami Müsəlman Doğusunun ürfan xəzinəsinə daxil, İran və cahan ədəbiyyatında Nizami Gəncəvi deyə tanılan şairdir.

Müsəlman Doğusu deyincə, Nizaminin məmləkəti Gəncəni içinə alan Azərbaycan da hesaba qatılmaq üzrə, Yaxın Doğu ilə Orta Asiyanı qavrayan coğrafi bir bölgə anlaşılır.

Bu bölgənin türlü çağlarda yaşamış olduğu siyasi və tarixi gəlişimilə mütənasib mədəni olğunlaşma dövrləri vardır. Bura bir yandan İran və Turan, bir yandan da Ərəb ilə Əcəm çəkişmə və çarpışmalarına səhnə olmuşdur.

Tarixi olayların təsirilə vücuda gələn qaynaşma və qarışımların sonunda əski mədəniyyətlər yatağı olan bu yerlərdə yeni bir mədəniyyət doğmuşdur: Doğu İslam Mədəniyyəti.

1. DOĞU İSLAM MƏDƏNİYYƏTİNİN ÜÇ ORTAĞI

Məşhur ərəb tarixçisi İbni Xəldunun daha XIV yüzildə qeyd etmiş olduğu üzrə,² islam mədəniyyəti sadə, ərəblərin yaratdığı bir əsər deyil, islam dininə girmiş millətlərin bərabər yapdıqları bir binadır.

İslam mədəniyyətinin bu xüsusiyyəti Doğuda, islam dünyasının özündən bəhs etdiyimiz bu qismində gözə daha çox çarpmaqdadır.

«La literatüre Arabe» adlı əsərində Abbasilər dövrünü təsvir edən fransız müəllifi Hart miladi VIII yüzildəki ərəb mədəniyyətinin durumundan bəhs edərkən ərəb olmayan ünsürlərin təsirlərini bilxassə (özəlliklə), bəlirtir. Bu dövrdə «İlahiyyat ilə hüquq bilgiləri ərəb olmayanların təsirində idi. Bunun kimi, idarə məqamları, dövlət mənsəbləri və ədliyyə işləri dəxi, onların əlində idi, ədəbiyyat da onlar tərəfindən yazılırdı».

Doğu İslam Mədəniyyəti onu yoğuran ünsürlərdən üç milli amillə sıx bağlıdır.

Ərəblərlə bərabər onlar qədər, bəzi xüsuslarda hətta onlardan daha çox islam elm və ürfanına çalışmış farslarla türklər vardır. Bu iki irqdən yetişmiş böyük islam şəxsiyyətlərinin dünyaca bəlli adları cildlər dolduran yazılara konu (mövzu) olmuşlar.

Bu qədər də deyil: İslam mədəniyyətinin Doğudakı irəliləməsində ərəbcə ilə bərabər farsca və türkcənin də müəyyən rolları vardır. Birər duyğu, düşünüş və bilgi vasitəsi olmaq üzrə, tarixçə bəllənmiş dövrlərdə bu iki dilin bilxassə, ədəbiyyat sahəsində və o vasitə ilə Doğu İslam Mədəniyyətinin irəliləməsilə genişlənməsində çox önəmli təsirləri olmuşdur.³

2. DOĞU İSLAM MƏDƏNİYYƏTİNƏ MƏNSUB BÖYÜK ŞƏXSİYYƏTLƏRƏ YAPILAN YUBİLEYLƏR

Son illərdə Doğu İslam Mədəniyyətinə mənsub böyük şəxsiyyətlərin xatirələrini anmaq için ildönümləri yapmaq adəti xoş bir gələnək halını aldı.

Bunlardan birincisi 1000-ci ili anılmaq üzrə, İran dövləti tərəfindən Firdovsiyə yapılan ildönümüdür. İkincisi, 1050-ci ili dolayısı ilə islam aləminin və ələlümum mədəni dünyanın türlü mərkəzlərində avropalıların Avisenna dedikləri İbni Sinaya yapılan ildönümüdür. Üçüncüsü də, 500-cü ili anılmaq üzrə, türk dünyasının bəzi mərkəzlərində Nəvaiyə yapılan ildönümüdür.

«Şahnamə»nin böyük yaradıcısı Əbülqasim Firdovsi dünya durduqca yaşayacaq bu böyük əsərini milli bir qayğı ilə, milli qəlibdə, «Əcəmi» diriltmək için «farsca» yazmışdır.⁴ Bu əsərilə o, ərəb istilası ilə çökmüş bulunan iranlılığı ədəbi şəkildə olsun, yenidən yaşatmışdır. Fars ənənəsini farsca olaraq canlandıran Firdovsi milli bir şəxsiyyətdir. O, İran nasionalizminin ideoloqu və fars oğlu farsdır.

Buna müqabil «Mühakimətül-lüğəteyn» adlı tanınmış əsərilə türkcənin farscaya üstünlüyünü isbat edən və bu davasını bəlirtmək üzrə, fars ədəbiyyatının ana kitablarına eş, cığatay türkcəsilə başarılı əsərlər yazan Mir Əlişir Nəvai də ədəbi türk nasionalizminin dədəsi və türk oğlu türkdür.

Bu iki şəxsiyyətin əsərlərilə mütənasib, milliyyətləri hər türlü şübhə dışında ikən, üçüncüsünün, yəni İbni Sinanın milliyyətində anlaşmazlıq vardır:

Ərəblərə görə, İbni Sina ərəbdir, çünki əsərlərini ərəbcə yazmışdır. Farslara görə, başqa bir çox iranlı bilginlər kimi, əsərlərini ərəbcə yazmışsa da, İbni Sina bir farsdır, hətta farsca şeirləri belə vardır. Türklərə görə də, Türküstanın Əfşanə [Buxarada] köyündə doğulmuş bulunan Sina oğlu⁵ bir türkdür, farsca şeir yazmış olması türk olması iddiasını çürütməz, çünki ərəbcə yazmış farslar və türklər olduğu kimi, farsca yazmış türklər dəxi, az deyildir.

İbni Sina haqqındakı bu anlaşmazlıq, ildönümü yapıldığı günlərdə İran, türk və ərəb mərkəzləri arasında dartışmalara belə səbəb olmuşdur.

Nizamiyə aid bu qələm təcrübəsinə şairin 800-cü ildönümü münasibətilə girişilmişdir. Çox ehtimal ki, bu ildönümü sahibinin milliyyəti dəxi, bir takım (sıra) münaqişələrə yol açacaqdır və ona verilməyə başlanan «Azərbaycan şairi» vəsfi onu «İran şairi» deyə tanıyanlardan bir qismində etiraz deyilsə də, alışqanlıqlarını pozan bir xoşnutsuzluq hissi doğuracaqdır.

Fəqət nə yapmalı, dünya böyüklərinin adları ətrafında millətlər arasında dartışma yeni bir şey deyildir. Sonra başqalarının yanlış alışqanlıqlarını pozmamaq için Azərbaycan öz təbii haqqından necə vaz keçər?! Bilxassə, bu dartışmada iki millət və ya topluluğu pozuşduracaq bir cəhət də yoxdur, əksinə, bu, iki tərəfcə sayılan şəxsiyyət ətrafında bəhs edilən millət və topluluqlar daha çox birləşmiş və anlaşmış olurlar.

Məşhur elm və ürfan adamlarının milliyyətləri haqqındakı dartışmaya Avropa dəxi, yabançı deyildir. Orta çağlarda latınca bütün avropalılar için ortaq bir bilgi dili idi. Hər millətdən aydınlar əsərlərini bu dildə yazarlardı. Milli oyanış və kültür istiqlallarını qazandıqları dövrdə isə ortaq latınca dövrünə aid tanınmış kültür simaları milli mənsubiyyətləri baxımından qızğın dartışmalara səbəb olmuşdur.

Batıda və Doğudakı bu iki olayın kökü birdir. Latın bilginliyi xristian topluluğuna girmiş bütün batılıların milliyyət və irq qeyrəti güdmədən yaratdıqları bir dəyər olduğu kimi, ərəb bilginliyi də eyni şəkildə müsəlman topluluğuna girmiş doğuluların vücuda gətirdikləri bir varlıqdır.

Tarixin müəyyən qanuna tabe yürüşündən çıxan bu olayı elmi bir əda ilə anlatmaq istərsək fikrimizi bu surətlə xülasə edə bilirik:

Ümmət dövründə milliyyət və irq ayrılığına dəyər verilmədiyi için çox da aranmayan «mədəniyyətdə ortaqlıq hissəsi» milliyyət dövründə aranmağa başlanmış və hər millət islam mədəniyyət və ürfanına öz cinsindən böyüklərin xidmətlərini bəlirtməkdən özəl bir zövq duymuşdur.

3. DOĞU İSLAM MƏDƏNİYYƏTİNDƏ AZƏRBAYCANIN ROLU

Müəyyən milliyyət və irqdən olanların islam mədəniyyətinin irəliləməsindəki yerlərini bəlli etmək qeyrəti nisbətən yaxın zamanların işidir. Coğrafi bölgələrin bu xüsusdakı dəyərlərini göstərmək isə daha əskidir.

Türk olmaları etibarı ilə azərbaycanlıların islam mədəniyyətinə xidmət etmiş türklər arasında yerləri bulunduğu kimi, bir Doğu islam məmləkəti olmaq üzrə də, Azərbaycanın bu işdə önəmli bir rolu vardır.

Türkcədən başqa, əsərlərini yalnız ərəbcə və farsca yazmış olan azərbaycanlı tanınmış şəxsiyyətlərin bir sırası yazılırsa böyük bir cild olur. M.Ə.Tərbiyətin «Azərbaycan bilginləri»nə ayırmış olduğu çox qısaldılmış cildi belə 400 böyük səhifəni aşmaqdadır.⁶ Bu qədərini qeyd etmək yetər ki, islamiyyətdən əvvəlki əski dövrlərə aid məşhurlar ilə,⁷ Batının təsiri ilə islam dünyasında başlayan yeni oyanış dövrünə aid isimlərdən⁸ başqa sadəcə, Nizami və çağdaşları üzərinə doğrudan-doğruya təsir yapan və onlardan təsir alan dövrlərdə yetişmiş mədəniyyətə xidmət edənlərin azərbaycanlı olanları belə, həm sayı, həm də dəyər baxımından diqqətəlayiq bir önəmdədir.

Bunlardan bir neçə önəmlisinə burada işarət etmək istərik. Bu surətlə Doğu İslam Mədəniyyətinin hər alanında Azərbaycanın tutmuş olduğu yer haqqında genəl bir fikir verilmiş olur.

Hicrətdən sonra 421-ci ildə [m. X yüzil] doğulmuş olan Təbrizli Xətib⁹ ərəb ədibləri ilə sözlükçüləri arasında çox önəmli bir mövqe sahibidir, ərəb ədəbiyyatının ana kitablarından bir çoxunu anlatmış və aydınlatmışdır.

Hicri 458-ci ildə ölən [X yüzildə yaşamış] Mərzban oğlu Əbülhəsən Bəhmənyar «müəllim-i əvvəl» Əbu Əli Sinanın böyük şagirdlərindən biridir. Ustadının fəlsəfəsini davam etdirmişdir. Əsərləri Avropa dillərinə də çevrilmişdir.¹⁰

Hicri VI yüzil münəccimlərindən Şirvanlı Fəridəddin otuz illik əməyin məhsulu ziclərilə məşhurdur.¹¹

VIII yüzildə yaşamış Bakılı Abdül Rəşid ərəb coğrafiyaçıları arasında yüksək dəyərli bir müəllif deyə tanınmaqdadır.¹²

Yenə VIII yüzil adamlarından Marağalı Əbdülqadir musiqidəki bilgisi, bu xüsusda yazmış olduğu əsərləri və yapdığı yeni icadları ilə tanınmışdır.

IX yüzilin bilinmiş təbiblərindən Şirvanlı Şükrüllah öz ixtisasında olduğu qədər başqa bilgilərə aid əsərlərilə də məşhurdur.¹³

Türküstan fatehi Əmir Teymurun tarixini yazan Nizaməddin Şam- Qazani¹⁴ də Azərbaycan türküdür.

Memarlıq, çiniçilik, nəqqaşlıq və gözəl yazı [xəttatlıq – kalliqrafiya] kimi gözəl sənətlərdə azərbaycanlı sənətkarları Təbrizdə, Ərdəbildə, Naxçıvanda və Bakıda duran yüksək əsərlərilə təqib edə bilirik.

Təbrizdəki Göy məscidin¹⁵ çiniçilik sənəti baxımından almış olduğu şöhrət, yıxıntıları üzərində araşdırmalar yapan mütəxəssislərcə bir ağızdan təsdiq olunmaqdadır. Naxçıvanda Azərbaycan Atabəylərinin yapdırdıqları Möminə xatun türbəsi¹⁶ yüksək bir sənətin qalıntısıdır. Azərbaycan memarlarından S.Ə.Dadaşov ilə M.Ə.Hüseynovun «Bakı akropolu» dedikləri, Şirvanşahlar zamanından qalma, «Şaşal»¹⁷ üstündəki saraya aid binalardan ən məşhuru «Divanxana»nın ağ daş üzərində işlənmiş oymalarla, yapılışındakı memarı özəllik, zövq və sənət əhllərini heyranlıqlar içində buraxmaqdadır.¹⁸

XIV yüzil şairi Ərdəbilli Arif Şirvanda şah Axsitandan qalma bir qaladan bəhs edər ki, divarlarında dikili bulunan incə yapılı birər gözəl statüdən fısqılar halında sular axarmış. Gərək bunları, gərəksə Bakıdakı memari anıtları bu şair nəfəs almadan anlatmaqda və «Fərhad oğulları»nın bu əsərlərinə ciddən bayılmaqdadır.¹⁹

İran nəqqaşlığının ən məşhur ustadı Kəmaləddin Behzadın öyrətməni Pir Seyid Əhməd təbrizlidir. Bu zat İlxanlılardan, rəsm və sənətlə yaxından ilgilənən Əbu Səidin zamanında yetişən Əhməd Musa, Əmir Dövlətyar, Şəmsəddin, Pir Əhməd Baq-i Şimali kimi məruf Azərbaycan rəssam və nəqqaşlarındandır.²⁰ Teymurlulardan Hüseyn Bayqaranın zamanında Heratda, Əlişir Nəvainin himayəsi və gözətməsi altında çalışmışdır. «Teymurlular dövrü miniatürçülüyü» adı ilə məşhur nəqqaşlıq okulunun qurulmasında təsiri vardır.²¹ Eyni okulun bəlli ustadlarından, əski əlyazmalarını nəfis əsərlərilə süsləyən məşhur miniatürçülərdən Ağa Mirək dəxi təbrizlidir.²² Nəvainin zamanında Heratda çalışmış bulunan təbrizli məşhur rəssamlardan biri də Sultan Məhəmməddir. Bu adam sonradan oğlu Məhəmməd ilə birlikdə Səfəvilərin xidmətinə keçmişdir.²³ Sultan Üveys Cəlairlə oğlu Sultan Əhməd zamanlarının seçkin rəssamlarından olmuşlar.²⁴ Təbrizli Əbdülhəy rəssam Sultan Üveysin tələbəsi və oğlu Əhmədin ustadıdır ki, sonradan Teymur tərəfindən Səmərqəndə götürülmüşdür. Azərbaycanlılardan Xacə Qiyasəddin nəqqaş, Kəmali rəssam ilə Mirzə Əlinin isimləri də tanılır. İlxanlılar dövründə əvvəlcə daha çox çinlilər və uyğurların işi olan naxış və təsvir sonradan azərbaycanlı türklərin əlində qalmışdır.²⁵

Başda Seyrəfi²⁶ olmaq üzrə, Doğunun tanınmış bir çox xəttatları Azərbaycanda yetişmişlər. Bunlardan Teymurun münşiliyini (yazı işlərini, katibliyini) yapmış bulunan Əmir Bədrəddinin əlilə yazılmış fərman və münşəat (gözəl xətlə düzgün yazılmış bəlgələr) Misirdə dövlət muzeyində mühafizə edilməkdədir. Yenə bunlardan, Baysunqurun kitabxana müdirliyini yapmış bulunan Cəfər Təbrizinin yazıları Heratın tarixi binalarını süslədiyi kimi, Hindistanda da tanınmışdır.²⁷ Nizami «Xəmsə»sinin 1431-ci ilə aid əski əlyazmalarından Leninqradda «Ermitaj» muzeyində mühafizə edilən nəfis nüsxə bu Cəfərin əlindən çıxmışdır.²⁸

Baburlulardan Hindistan imperatoru Böyük Əkbərin Aqradakı memarlıq anıtlarını süsləyən rəssamlar arasında da təbrizlilər vardır.²⁹

Osmanlı sultanları tərəfindən Bursa ilə İstanbulda vücuda gətirilən memari abidələrdə dəxi, azərbaycanlı türk sənətkarlarının əsərlərini bulmaq mümkündür.³⁰ Məsələn, Bursadakı məşhur Yaşıl caminin çinilərindən çox mühüm bir qismini təbrizli ustalar yapmışlar.³¹

Mücərrəd bilgilərlə maddi sənətlər alanını keçdikdən sonra azərbaycanlıların təsəvvüf, fəlsəfə və ələlümum fikir həyatında Doğu İslam Kültürünə son dərəcədə önəmli yararlıqları toxunmuşdur.

Sufiliyin şəxsiyyəti mübhəmliklər (gizlinlər, sirlər) və mistik lejanlarla halələnmiş piri və Cəlaləddin Ruminin ilham qaynağı bulunan Şəms³² təbrizlidir. Eyni okulun klassik sirlərini anladan məşhur «Gülşən-i raz» sahibi Şeyx Mahmud Azərbaycanın Şəbüstər qəsəbəsində doğulmuşdur.³³ Yenə sufilərin tanınmış şəxsiyyətlərindən, hürufi təriqətinin məşhur qurucusu Şah Fəzlullah Nəimi³⁴ də azərbaycanlıdır. Xəlvətilərin tanınmış mürşidlərindən Şirvanlı Seyid Yəhya Bakıda məscid, mədrəsə və dərgah sahibi olmuşdur və orada gömülüdür.

İranın moralist şairi məşhur Sədi öz «Bustan»ında Bakılı Baba Kuhidən³⁵ iqtibas etməkdədir.

Eyni zamanda Şeyx Sədi çağının tanınmış mürşidlərindən Şeyx Hümamdan³⁶ dəxi, feyz almışdır.

Səlcuqlular və onlardan sonra İlxanlılar zamanında Azərbaycanın türlü şəhərlərində islam elminin hər bölümündə böyük bilginlər yetişmişdir. İlxanlılar zamanında Azərbaycanın tarix, coğrafiya, heyət, tibb, fəlsəfə və başqa xüsuslarda millətlərarası bir dəyərə malik olduğu professor Z.V.Toqanın istifadə etdiyimiz «Azərbaycan» məqaləsində təfsilatla qeyd olunmuşdur.

Ədəbiyyat alanına gəlincə, Azərbaycanın rolu daha böyük bir ölçüdədir.

Azərbaycan türklərinin klassik türk ədəbiyyatına Nəsimi, Həbibi və nəhayət, Füzuli kimi tanınmış və böyük simalar verdikləri məlumdur.³⁷ Azərbaycanlıların klassik İran ədəbiyyatındakı payları da önəmli bir dərəcədədir.

Başda Gəncəli Nizami olmaq üzrə, İran ədəbiyyatına Azərbaycan bir sıra məşhur isimlər vermişdir. Bunlardan Xaqani Şirvani, Fələki Şirvani, Mücir Beyləqani, Əbülüla Gəncəvi və başqalarını qeyd edə bilirik.

Bunlar XII yüzilin şairləridir. Onlardan əvvəl XI yüzildə də şair və həkim Təbrizli Qətran bulunmaqdadır ki, ozamankı Azərbaycan hökmdarlarının həyat və icraatını nəzm etmişdir.

Bu dövrlərdə farsca müsəlman Doğuda ədəbi və rəsmi bir dil hökmündəydi. Fars olmayanlar da, əsərlərini bu dildə yazarlardı.

Fəqət, sadə, bu dövrlərdə deyil, daha sonrakı yüzillərə aid İran şairləri arasında da Əhməd ibni Məhəmməd Təbrizi [XIV yüzil]³⁸, Qasım Ənvar [XV yüzil]³⁹, Sadıq Əfşar [XVI yüzil]⁴⁰ və Saib Təbrizi [XVII yüzil] kimi İran ədəbiyyatının ön sıralarında yer alan bir çox azərbaycanlıları görürük. Bunlardan təbrizli olduğu ilə bilxassə öyünən Saib⁴¹ fars ədəbiyyatının sonuncu ustadlarından ən qüdrətlisi deyə tanınmaqdadır.

Çağdaş İran ədəbiyyatında dəxi, əslində Azərbaycan türkü olan ədiblərin rolu önəmlidir. Bunlardan «Kitab-i Əhməd»in sahibi Əbdürrəhim Talıbzadə, «Səyahətname-i İbrahim bəy»in müəllifi Marağalı Hacı Zeynalabdin və «Əxtər» qəzeti yazan Məhəmməd Tahir kimi simaları zikr edə bilirik.

4. TÜRK HAKİMİYYƏTİ ALTINDA FARS ƏDƏBİYYATI

XVIII yüzildə fransız olmayan avropalı yazarlar dəxi, əsərlərini fransızca yazmışlar. Ümumiyyətlə bu dil o çağlarda Avropanın böyük bir bölgəsi için genəl idarə, bilgi və ədəbiyyat dili olmuşdur.

İslam Doğusunda biz, bu olayın bir bənzərini bulmaqdayıq: Miladi X yüzil ilə XIII yüzil arasında İslam Doğusu için farsca genəl bir dövlət və ədəbiyyat dili olmuşdur. İranlı – yəni fars olmayan müəlliflər belə, elmi və ədəbi əsərlərini bu dildə yazmışlar. Zamanın bu gərəyinə bilxassə, türk aydınları uymuşlar. Bu surətlə onlardan qalan əsərlər təbiidir ki, yazdıqları dilə görə, İran və fars ədəbiyyatının xəzinəsinə mal olmuşdur.

«Encyclopedie de L’İslam»da İran ədəbiyyatı haqqındakı məqaləsində Y.Bertels bu fikri dəstəkləyərək bu mütaliədə bulunmaqdadır:

«İç Asiyanın siyasi gəlişimi yeni İran dilini, yəni farscanı danışma dilləri farsca olmayan millətlər və qövmlər için ədəbi dil halına qoymuşdur. Farsca bu millətlər için XVIII yüzil Avropasındakı fransızca kimi, idarəedən yüksək sinif dili olmuşdur. Buna görə, yeni İran ədəbiyyatını sözün geniş mənası ilə sadə, fars ədəbiyyatı deyə almaq doğru olamaz. Bu ədəbiyyat İranın olduğu kimi, Hindistanın, Orta Asiyanın, qismən Türkiyənin və Əfqanıstanın da ədəbiyyatıdır».

Görülür ki, İran, ərəb istilasından sadə, siyasətcə qurtulmaq için deyil, kültürcə dirilmək və yüksəlmək için dəxi, türk qüvvət və zəkasından böyük ölçüdə faydalanmışdır.

Fars ədəbiyyatı yalnız türk saraylarında işlənmək və türk xaqanlarının himayəsini görməklə qalmamış, eyni zamanda türk millətindən şairlər tərəfindən də yaradılmışdır.

Tarixin bizə qəribə görünən bu olayı İslam Doğusunun mədəni gəlişimini haqqı ilə anlamaq baxımından üzərində önəmlə durulacaq bir konudur.

Yaxın Doğunun ərəb fütuhatı nəticəsində islamlaşdırıldığı və dolayısı ilə ərəbləşdirilmiş olduğu məlumdur. Bu duruma qarşı kültür alanında ilk reaksiya farslar, sonra da türklər tərəfindən gəlmişdir. Halbuki yıxılan ərəb imperatorluğu yerinə siyasətcə, farsların deyil, əsl türklərin yerləşmiş olduqları bir həqiqətdir.

Burada xatirə bir soru gəlir: Nədən min ildən bəri islam Doğusunun hökumət sürən sülalələri çox az və önəmsiz istisnalarla həmən türklərdən olmuş ikən, klassik islami türk ədəbiyyatının doğuşu fars ədəbiyyatının qalxınmasından 3-4 yüzil sonraya qalmışdır?…

İslamiyyətdən sonrakı yeni farscanın ən böyük anıtı «Şahnamə»dir. Yunanların Homerinə eş tutulan Firdovsi «İliada»ya bənzədilən bu şah əsərini Qəznəli Sultan Mahmudun sarayında yazmışdır.

Qazanının gümüşdən, süfrə takımının da altundan olması ilə tanınan digər İran şairi Ünsüri bütün bu sərvət və şöhrətini eyni Sultan Mahmuddan qazanmışdır.⁴²

Cahanca məşhur «Rübailər» şairi Ömər Xəyyam Səlcuqlu Məlikşahın sevgisini qazanmışdır. Farsca qəsidənin ən namlı müməssili Ənvəri Sultan Səncərin şairidir. Sədi, Hafiz və başqaları kimi, İran klassikləri də, ya Səlcuqluların, ya onlardan sonra gələn Atabəylərin zamanında yetişmişlər. Klassik İran ədəbiyyatının sonuncu ustadı sayılan Cami, Teymurlulardan Hüseyn Bayqaranın sarayına və Əlişir Nəvainin məhfilinə (məclisinə) mənsub olmuşdur.

Səlcuqlularda və arxalarından gələn Atabəyliklərdə olduğu kimi, Çingizlilərdə, Xarəzmşahlılarda, Teymurlularda dəxi, farsca idarə, elm və ədəbiyyat dili olmuş, türk xaqan və sultanları fars ədəbiyyatının hamisi kəsilmişlər, sadə, hamiliklə qalmamış içlərindən bir çoxları bizzat (şəxsən) farsca şeirlər belə yazmışlar.⁴³

Ədəbiyyatdan başqa nəqqaşlıq sahəsində dəxi, İrana millətlərarası şöhrətini təmin edənlər türk sülalələridir. İran miniatürçülüyünün ən parlaq dövrü Teymurlularla Şeybanlılar zamanına rastlar. İran adına bağlanan bu sənət bilxassə, Mavəraünnəhr ilə Xorasanda gəlişmişdir. Miniatürçülüyün ən məşhur ustadı Kəmaləddin Behzad Hüseyn Bayqaranın sarayında yetişmişdir.

Səfəvilər dövründə İsfahanın məşhur binalarını süsləyən parlaq sənət Teymurlular dövründəki nəqqaşlığın bir davamı olmuşdur.⁴⁴

Təbrizdəki Göy məscidin təzyinatındakı (bəzəyindəki) üslub, rəng və ahəng etibarı ilə Teymur dövrü memarlığının Səmərqənddəki üslubunun eynidir.⁴⁵

Bağdad xəlifələrini dini birər simvol halına gətirərək siyasi iqtidarı öz əllərinə alan türk sultanlarının idarədə ərəbcədən başqa bir dil qullandırmaları anlaşıla bilir bir olaydır, fəqət, bu dil nədən türkcə deyil də farsca olur? Çünki Asiya çöllərinin dərinliklərindən axıb gələn və Yaxın Doğuda səltənətlər quran türklər köçəri idilər (Yağıların illər boyu qəlibləyib beyinlərə yeritdikləri bu düşüncə düzgün deyildir. Köçəri olmayan avropalılar niyə əsərdə deyildiyi kimi, latın, sonra fransız, indi də ingilis dilində yazıb-yaratmışlar? XX yüzildə Azərbaycanda, eləcə də bütün Türküstanda aparılan elmi araşdırmalar, türklərin həm də iri şəhərlər, kəndlər tikib oturaq həyat sürdüklərini, böyük mədəniyyətlər yaratdıqlarını aydınlatmışdır. Bugünkü dünyanın formalaşmasında bəlkə də ən çox payı olan böyük türk millətini Orta çağda Anadoluya gəlmiş Səlcuq tayfası ilə eyniləşdirmək baxışı yağıların son 200 ildə formalaşdırdığı gerçək tarixdən uzaq, elmsiz, siyasi saxtakarlıqdır. Bilim araşdırmaları türklərin Anadoluda da miladdan bir neçə min il qabaq yaşadıqlarını deyir. Türk xaqanının saray qulluqçularından olan Səlcuqun qohum-əqrəbası da Azərbaycana, Anadoluya qan, dil və din qohumlarının yanına gəliblər. İqtisadi-siyasi həyat tərzi – uklad olan köçərilik bir şeydir, türk ellərinin təbii- coğrafi amillərin insanların həyatına etkisini ən aza endirmək için yaşadığı «Aran-Yaylaq» ictimai-iqtisadi ukladı başqa. Kitabın yazıldığı çağda düzgün elmi araşdırmalar az olduğundan Məhəmməd Əmin bəy də bu yanlışı demişdir). Köçərilərin qonduqları məmləkətlərdə yerli mədəniyyətlərə uymaları isə olağan bir şeydir. Necə ki, eyni olay Çində hakimiyyət sürmüş türk sülalələrinin tarixində də görülmüşdür.

Eyni olay Bəni Üməyyə (Əməvilər) zamanında Şamda, onlardan sonra xilafət mərkəzini əski İran mədəniyyətinin ocağı olan bir sahədəki Bağdada köçürən Bəni Abbasilər zamanında, İraqda, ərəblər üzərində də təsirini yapmışdır: islam cəmiyyət və idarəsi çöllülükdən çıxaraq şəhərləşdiyi nisbətində, əski mədəniyyətlə ilgili ünsürlərlə yunanlı və iranlı müəssisələrin təsiri altında qalaraq gəlişmişdir.

Min ildən bəri islam Doğusundakı siyasi hakimiyyət ümumiyyətlə türklərə aid olmaqla bərabər, bu hakimiyyətdəki istiqrar Türküstan çöllərindən ara-sıra gələn axınlar üzündən zaman-zaman çox mühüm sarsıntılara uğramış, məmləkət rəqib qüvvət və sülalələrin mücadiləsinə səhnə olmuşdur.

Biri o birinin yerinə keçərək buralarda hökumətlər quran türk sülalələri ümumiyyətlə köçəri əşirət rəisləri tərəfindən təsis olunurdu. Ərəblərdən əvvəl qoca İran imperatorluğunun hökm sürmüş olduğu bu yerlərdə isə şəhər həyatı İranın əski mədəni gələnəklərinin etkisini daşıyırdı. Bu gələnəyə qonan köçəri hökmdarlar istər-istəməz şəhərliləri və mədəniləşmiş digər ünsürləri idarə etmək üzrə, yerli münəvvərlərin bilgi və təcrübələrinə möhtacdılar. Bu yerli seçkinlər [elita] isə feodal [dehqan] şatolarında qorunan fars dili və kültürü ilə təmasda idilər.

İdari və siyasi mülahizələrlə yerli mirzələrə dayanan türk hökmdarları Abbasilərdə olduğu kimi, sadə, yerli mədəniyyətin ictimai və daha çox siyasi müəssisələrinin təsirinə düşməklə qalmırlar, eyni zamanda bunlar özlərinə ərəbcədən daha qolay gələn farscanı da tuturlar, buna rəsmi və ədəbi həyatda önəmli bir payə (yer, rütbə) verirlərdi. Bilxassə, bu türklər islamiyyəti və islam kültürünü daha ziyadə Xorasandakı müsəlmanlaşmış fars ünsürünün və Mavəraünnəhrdə yerləşmiş İran mədəniyyətinin etkisi və klavuzluğu ilə qəbul etmiş bulunurdular.⁴⁶

Bağdad xəlifəsinin siyasi iqtidarı öz əlində tutduğu dövrlərdə İran təsiri farscanı dinin və Quranın dili olan ərəbcənin yerinə keçirdəcək qədər irəliləmək imkanını bulmamışdı. Siyasətcə ərəb mərkəziyyətçiliyilə mücadilə və rəqabət halında bulunan türk sultanları isə çox təbii olaraq güvəndikləri yerli əyan zümrəsinin yaşadığı və yaşatdığı şəhərli «Əcəm» adətlərilə bərabər qullandıqları ədəbi dili [farscanı] dəxi, həm özləri qəbul edir, həm də onun yayılmasında amil olurlar.

Bu surətlə, türk hakimiyyəti altında yeni farsca doğulur, fars kültür və ədəbiyyatı canlanır, türk sarayları da yeni doğulan bu «cocuğun» dadılığını (uşağabaxan) yapırlar.

Yüzillər keçdikdən, türk köçəriləri yerləşdikdən və əsgəri ocaq həyatından çıxaraq şəhərliləşdikdən sonradır ki, türk çadırı ilə obalarında yaşayan milli kültür kimi, türk dilinin dəxi, saraylarla divanlarda yaşadılması düşünülür.

İslamiyyətin amansız bir düşməni kimi saldıran moğollar ilk dövrlərində ərəbcə ilə bərabər farscanı dəxi, mən edərək (yasaqlayaraq) onun yerinə moğolca ilə uyğur türkcəsini qoyurlar. İlxanlılardan Qazan xanın dövründə moğollar islamiyyəti qəbul edincə, hər nə qədər farsca təkrar əhliyət haqqı qazanırsa da onunla bərabər türkcə dəxi, irəliləyir və durumunu sağlamlaşdırır.

Teymur fütuhatından sonra və Teymurluların təşəbbüsü ilə saraylar türkləşməyə başlayır. Nəticədə türk münəvvərlərilə idarə edən sinifdə farsların klassik ədəbiyyatına bənzər klassik türk ədəbiyyatını özləyən bir ehtiyac doğur.

Üsarəsini (şirəsini) kökləri türk xalqları içində yaşayan milli müəssisələrdən alan ictimai digər amillərlə də qüvvətlənən bu ehtiyacın getdikcə əhəmiyyət bulan təkamülü nəticəsində nəhayət doğuda, Hüseyn Bayqaranın sarayı ilə vəziri Əlişir Nəvainin məclislərində, batıda da Azərbaycanda hökm sürən Ağqoyunlu Sultan Yaqubun, sonra da Səfəvi şahlarının [ilk dövrlərində]⁴⁷ saraylarında klassik türk ədəbiyyatı yüksəlmiş olur.

Cığatay türkcəsilə Azərbaycan türkcəsinin gəlişimi XVI yüzildən sonra siyasi bir takım devrimlər üzündən nisbətən duraqlamış ikən, Anadoluda qurulmuş bulunan böyük imperatorluqda Osmanlı türkcəsi təbii yürüşündə irəliləmiş və bütün qüvvətilə gəlişərək qoca bir ədəbiyyat meydana gəlmişdir.

İslami yeni İran ədəbiyyatının türk hökmdarları və dövlət adamlarının himayəsi altında vücuda gəlmiş olduğu bizi ilgiləndirən dövrlərə aid ədəbi vəsiqə və anıtların gəlişigözəl bir incələməsilə həmən gözə çarpar. Klassik İran ədəbiyyatının ana kitabları o və ya bu türk xaqan və sultanlarına ithaf edilmişdir. Bundan başqa türkə məxsus dəyər və başarılar fars ədəbiyyatının məcazi təbirlərində çox mühüm bir yer tutmaqdadır. Hətta türk hökmdarlarına aid şəxs və ya soy adları belə şairlərin dilində məcazi birər təbir olaraq qullanılmaqdadır.⁴⁸

Öz aralarında davam edən bitməz-tükənməz rəqabətlər üzündən eninə-boyuna çarpışma halında bulunan köçəri sülalələrin bir-birini dəyişdirən hakimiyyətləri nəticəsində müsəlman Doğusunun həyatı müəyyən tarixi dövrlərdə qanlı olaylar və siyasi böyük devrimlər içərisində keçmişdir. Bu üzdən bizi ilgiləndirən coğrafi bölgə üzərində təsir yapan kültür mərkəzləri də zaman-zaman dəyişmişdir. Bu dəyişmə ilə ilgili olaraq Doğu İslam Mədəniyyəti hər dəfə müəyyən bir mərkəzdən himayə olunmuşdur. Bu rol XII yüzildə Azərbaycana keçmişdir.

5. XII YÜZİLDƏ AZƏRBAYCAN

XII yüzil böyük Səlcuq İmperatorluğunun çöküş dövrünə rastlar. Məlikşahdan sonrakı vərəsəlik qovğaları üzündən çökən böyük səltənət yerli əmirliklərlə atabəyliklərə parçalanmışdır. Bu sıralardadır ki, İslam Doğusu batıdan xaçlıların, doğudan da bütpərəst moğolların saldırqanlıqlarına uğramış, əsrlik mədəniyyət yıxılmağa üz tutmuşdur.

Bu qarışıqlıq və düzənsizlik dövründə Anadoludakı Konya Sultanlığı kimi, Şirvan Şahlığı ilə Azərbaycan nisbi bir əmniyyət və asayiş içində bulunmuş, Doğu İslam Mədəniyyətinin bilxassə, klassik İran ədəbiyyatının önəmli sığınaqlarından biri olmuşdur.

Gəncə ilə Şamaxı bu dövrdə Yaxın Doğunun birər kültür mərkəzi idilər. Bilxassə, şeirin ən parlaq müməssilləri və İran ədəbiyyatında önəmli birər yer tutan ustadlar burada vücuda gələn okuldan yetişmişlər.

Məmləkətin ozamankı ədəbi çöhrəsi haqqında genəl bir fikir verə bilmək için Nizami ilə çağdaş Şirvan Şahlığı və Azərbaycan Atabəyliyi saraylarına bağlı seçkin şairlərin bir listəsini gözdən keçirək:

1. Əbül Üla Gəncəvi – Şirvanşahlardan Məhəmməd Mənuçehr ilə oğlu Axsitanın saraylarına mənsub böyük bir şairdir. Eyni sarayın parlaq şairlərindən Xaqanilə Fələki onun şagirdləridir. Xaqanidəki böyük şairlik vergisini kəşf edərək onu Şirvan şahına təqdim ilə ona «Xaqani» təxəllüsünü verən odur. Şeirdən anlayanlar Əbül Ülanın böyük bir əhatə və sənətlə yazılan əsərlərini Xaqaninin əsərlərinə eş tutarlar. Çağdaşları ona «şairlər ustası» demişlər. Fəxriyyələrindən birində «Gəncəlilər mənimlə öyünürlərsə yeridir» deyir.⁴⁹

2. Xaqani Şirvani – Dığdığalı və coşqun bir həyat sahibi olan bu şair, klassik İran ədəbiyyatının məşhur simalarındandır. Onun Şirvan şahı Axsitanın rus axınçılarına qarşı qazanmış olduğu zəfəri təsvir edən parlaq qəsidəsi məşhurdur. Şirvanşahlardan başqa Xaqaninin Azərbaycan Atabəylərindən Qızıl Arslana yazdığı qəsidə dəxi, bəllidir. Doğu tənqidçiləri arasında Xaqanini qəsidədə Ünsürilə Ənvəridən yüksək tutanlar vardır. Batı tənqidçiləri yanında da Xaqaninin sənəti, üslubu, həssaslıq və yaradıcılıqdakı qüdrəti təqdir olunmaqdadır. 1864-cü ildə nəşr etdiyi fransızca ədəbi bir risaləsində Xanıkov Xaqanini böyük fransız şairi V. Hüqoya bənzətməkdədir.⁵⁰

3. Fələki Şirvani – Şirvan ilçəsində doğulmuş olan şair qeyd etdiyimiz vəchlə Xaqani kimi, həm Əbül Ülanın şagirdi, həm də yenə onun kimi, Şirvan sarayının şairidir. Fələki, şairlikdən başqa çağının məşhur heyətşünaslarındandır (astronom), təxəllüsünü də, o münasibətlə Fələki deyə almışdır. Şeirlərində ulduzlara və fələkiyyata aid bir çox təşbeh və istiarələr qullanmaqdadır. Onu şairlikdə Xaqaniyə eş tutanlar olmuşdur.

4. Mücir Beyləqani – Arranın əskidə məşhur şəhərlərindən Beyləqanda yaşadığı için Beyləqani deyə məşhur olan Mücirəddin, Azərbaycan Atabəylərinə mənsub şairlərdəndir. Atabəylərin birincisi Eldənizə və oğlu Məhəmməd Pəhləvana yazdığı qəsidələrilə mərufdur. Müciri şairlikdə və üslubda böyük çağdaşlarından Xaqani və Nizami ölçüsündə görənlər vardır. Şairi təqdir edənlər arasında ədəbiyyatdakı səlahiyyəti qəbul edilən Əmir Xosrov Dəhləvi dəxi, bulunmaqdadır ki, onu sənətdə Xaqaniyə belə tərcih edərlər.

5. Qivami Mütərrizi – Nizaminin hal tərcüməsinə aid bölümdə özündən ayrıca bəhs edəcəyimiz bu şair də gəncəlidir. Onun Azərbaycan Atabəylərindən Qızıl Arslana yazmış olduğu qəsidəni sənətdən anlayanlar bir harika deyə təqdir edərlər.

6. Zəhir Faryabi – Əslən türküstanlı olan bu şair Azərbaycan Atabəyləri zamanında saraya mənsub olub, Məhəmməd Pəhləvanla Qızıl Arslana qəsidə və mədhiyyələr yazmışdır. Zəhirin qəsidə və qəzəllərdən ibarət olan divanı Divan-i Zəhir-i Faryabi Dər Kəbə bedozd əgər beyabi.⁵¹

beytindən anlaşıldığı kimi, əskilərcə çox bəyənilmiş və məşhur olmuşdur. Qızıl Arslana yazdığı qəsidədən bir beytini haşiyəyə alırıq. Bu beytdəki buluş və bənzədiş şeirdəki yüksək dəyərinin bir örnəyidir.⁵²

7. Əsirəddin Əxsikəti – Bu da Türküstandan gələrək Atabəylər zamanında Azərbaycanda yaşamış və o zamanın məruf şairlərindən olub himayələrini gördüyü Azərbaycan Atabəylərinə mədhiyyələr yazmışdır.⁵³

8. Seyid Zülfüqar Şirvani – Eldənizlərə mənsub şairlərdəndir. 9. Yusif Füzuli. 10. Şafur ibni Məhəmməd. 11. Cövhəri. 12. Fərrux Şirvani. 13. «Nizam ət-təvarix»in sahibi Qazi Beyzavi. 14. Kəmaləddin Naxçıvani. 15. Seyid İzzəddin Ələvi və başqaları ozamankı ədəbiyyat səmasında parlayan şeir mənzuməsinə daxil ulduzlardandırlar.

O dövrlərin parlaq şairlərindən Məhsəti xanımı da bu işıldaqlar arasında mütaliə edə bilərik. Gəncə xətibinin oğlu, şair Əmir Əhmədi ilə evli bulunan bu qadın Gəncənin yoxsul bir ailəsindən yetişmiş ikən, zəka və istedadı sayəsində zamanının ən yüksək təbəqəsinə qalxmış, saraylara yol bulmuşdur, musiqidəki məharəti və danışmadakı hazırcavablığı ilə Sultan Səncərin məclislərində bulunmuşdur. Məhsəti Gəncəvi xəyyamvari rübailəri və yüksək lirizmilə məşhurdur.

Məmləkətin genəl bayındırlığı və mədəni durumu bu fəaliyyətlə ahəngdə idi. Mənuçehr Axsitan zamanındakı Şirvan kiçik ölçüdə, Sultan Mahmud dövründəki Qəznəni andırırdı.⁵⁴ Önəmli bir ticarət mərkəzi olan Şirvan [Şamaxı] memari anıtları, bağ və bağçaları ilə mərufdu.

Gəncəyə gəlincə, Arranın əski paytaxtı Bərdənin⁵⁵ dastanlar konusu olan sərvət və bayındırlığına varis olan bu şəhər zamanının ən məruf yerlərindən biri idi. İstəxrinin məlumatına görə, 1139-cu ildə çıxan bir zəlzələdə 300.000-ə qədər tələfat verdiyinə baxılırsa, əski Gəncənin nə böyük mərkəz olduğu anlaşılır. Həmdullah Qəzvininin yazdığına görə, Gəncə Orta Asiyanın ən gözəl şəhərlərindən biri sayılırdı. İbni əl-Əsir isə [XI yüzil müəllifi] buraya «Arran şəhərlərinin anası» demişdir. O sıradakı Gəncənin sadə, böyüklüyü və bayındırlığı deyil, etnik durumu haqqında dəxi, məlumatımız vardır. 1070 sənələrində Gəncənin bir türkmən şəhəri adlandırıldığını İbni Əzrəq adındakı müəllif öz əsərində qeyd etmişdir.⁵⁶ Nəsəvi dəxi, bu tarixdə Arran ilə Muğanda «türklərin qarışqa kimi çox olduqlarını» yazmaqdadır.

Azərbaycanın daha XI yüzildə türkləşmiş olması ozamankı ədəbi anıtlarla da sabitdir. Məşhur Dədə Qorqud qəhrəmanlarının gəzib-dolaşdıqları başlıca sahə Azərbaycandır. Bu dastanlardakı şərtlər Azərbaycan şərtləri, qullanılan ləhcə də Azərbaycan türkcəsidir. Oğuz boylarının X və XI yüzillərdə Azərbaycana gəlmələri ilə ilgili bulunan bu dastanların XII yüzildə Azərbaycan xalqınca bilindiyinə inanıla bilir. Nizami mənzumələrində Dədə Qorqud dastanlarındakı motivlərdən bəzilərinə rastlandığı iddiası da bu təxminə uyğundur.⁵⁷

Nizaminin farscasına girmiş türkcə sözlərdən təfsilatla bəhs edəcəyik. Fəqət, yalnız Nizami deyil, Xaqani kimi çağdaşlarının mənzumələrində də türkcə sözlər çoxdur.⁵⁸ Sadə, şairlər deyil, nəsillərini «Kəyanilər»ə bağlayan Şirvanşahların saray və ailələrinə belə türkcənin girdiyini görürük. Xaqani bir mərsiyəsində Alçiçək adındakı Şirvan prinsesinə ağlamışdır. Qızına türkcə ad taxan bir hökmdarın sarayında türkcə danışılmadığı düşünüləməz!

Gəncə böyüklüyü ilə mütənasib bir sərvətə də malik imiş. 1221-ci ildə gəncəlilər verdikləri altınlar bahasına şəhəri moğol talanından qurtarmışlar.⁵⁹

Gəncə gözəl sənət əsərləri ilə də tanılırmış. İndiki halda Gürcüstanın Kutais vilayəti Gelati monastırında bulunan, yüksək bir sənət əsəri olan Dəmir qapı XII yüzilin ilk yarısında gürcü kralı Dimitri tərəfindən zəlzələdən xarab olan Gəncədən çalınmış, buraya götürülmüşdür.⁶⁰

Bu qısa qeydlərdən Şirvanşahlarla Pəhləvanlılar dövründəki XII yüzildə Azərbaycanın önəmli bir ədəbiyyat mərkəzi olduğu anlaşılır. Bu, yıxıcı zəlzələlər ilə yaxıcı müharibələrdən az da olsa Təbrizdə, Bakıda, Naxçıvan və sairə kimi yerlərdə hələ baqi qalan memarlıq anıtların yalanlanmayan şahidliklərilə də təsdiq olunmaqdadır.

XII yüzildə sadə, Azərbaycan deyil, bütün Qafqaz nisbi rifah içində bulunmuşdur. Bu sıralarda Gürcüstan krallığı da tarixinin parlaq bir çağını, kraliça Tamar ilə şair Rustavelinin dövrünü yaşayırdı. Bu dövrdə Gürcüstan ilə Azərbaycan arasında genəl surətdə bir dostluq və səmimiyyət vardı. Bu eyi münasibət bilxassə, Şirvanşahlar ilə gürcü kralları arasındakı əqrabalıq bağı ilə qüvvətlənmişdi. Şirvanşah Axsitanın anası bir gürcü prinsesi idi. Onun ruslara qarşı qazandığı zəfərində gürcü salnaməçilərinə görə, bir müttəfiq sifətilə gürcülərin də ortaqlıq hissələri varmış. İki məmləkət arasında kültür baxımından dəxi, çox böyük ilgilər vardı. Yaxın Doğu kültürünün təsirində bulunan Gürcüstan sarayında şairlərə yapılan himayə Şirvan sarayı ilə Azərbaycan gələnəyini təqliddən irəli gəlirdi.⁶¹ Tiflisdə kral David tərəfindən müsəlman şair və sufilərə xas bir mədrəsə bina edilmişdi. Bizzat Tamar ozamankı Azərbaycanda bilxassə, himayə və inşad olunan ədəbiyyatın təsirində idi.⁶² Gürcüstanın böyük şairi Şota Rustaveli Yaxın Doğu Kültürü ilə sıx bağlarla bağlı olub azərbaycanlı çağdaşlarından və bizzat Nizamidən ilham almışdır.⁶³

Qafqaz Batı mədəniyyəti ilə Doğu mədəniyyətinin qarşılaşdığı bir keçiddir. XII yüzildə bu keçid özündə bulunan iki mədəniyyətin qarşılıqlı təsirini bilxassə duymuşdur. Əsərini gürcücə yazmış Şota Rustaveli konu və ideyalarını demək olar ki, tamamilə Doğudan almış, xristian ikən müsəlmanlaşmışdır. Hətta onun müsəlman olduğu belə rəvayət edilməkdədir. Mütəəssib keşişlər Şotanın əsərlərini xristianlığa müxalifdir deyə aforoz (qovmaq) etmişlər.⁶⁴ Halbuki Şirvanlı Xaqani müsəlman və farsca yazmış bir şair ikən əsərlərində xristianlığın bir çox ideyaları ilə terminlərinə bolca yer vermişdir. Müsəlman Qafqazı ilə xristian Qafqazı arasındakı bu qarşılıqlı ünsiyyəti biz, çağının ən böyük müməssili Nizamidə də görürük. Hissən türk və müsəlman olan şairin ən gözəl məxluqu – Şirinin qafqazlı bir erməni (Ərmən. «Bilim düzənləyicisinin açıqlamaları»na bax.) prinsesi oluşu təsadüfi olmasa gərəkdir.

6. MİLLİYYƏT BAXIMINDAN ƏDƏBİYYATDA ŞƏKİL VƏ MƏNA

Nizami indiyə qədər Doğu və Batı araşdırıcıları tərəfindən daha çox İran ədəbiyyatının bir müməssili olaraq incələnmiş və şəxsiyyəti ancaq bu sifətlə tanınmışdır.

Bu kökləşmiş şöhrətə rəğmən, Nizami bizə görə, bir Azərbaycan şairidir və bu, onun sadə, «Gəncəvi» olmasından dolayı deyildir.

Gəncəli Nizaminin Azərbaycanla olan maddi ilgisi, hal tərcüməsi yazılırkən mümkün olduğu qədər bəlirtiləcəkdir.

Mənəvi ilgisinə gəlincə bunu söyləmək lazımdır: dilinin farsca olmasına rəğmən, şairin daşıdığı hissiyyat ilə işlədiyi konular onun Azərbaycan duyuşlarından doğmuş bir zövqə sahib olduğunu göstərməkdədir.

Burada biz, yaşadığımız günlər için bilxassə, aktual bir məsələyə toxunmuş oluruq:

– Ədəbi bir əsərin milli olması için sadə, şəkilcə milli olması yetişir və ya gərəkirmi? Yoxsa bir əsəri milli yapan ruh ilə mənamıdır?

– Bizə görə, sadə, şəkil yetməz və bu şəkil önəmli olmaqla bərabər zəruri də deyildir. Bir əsəri milli yapan şəkillə bərabər özün də milli oluşudur. Bu iki amil arasında ahəng olmadığı təqdirdə bizə görə, əsəri milliləşdirən şey şəkildən ziyadə öz, başqa təbirlə dildən ziyadə mənadır. Yabançı dildə yazılmış bir əsər daşıdığı məna və ruha görə müəyyən şərtlər içində bir millət için milli ola bilir.

Əsrimizin ədəbi olayları arasında bu davanın misallarını istədiyimiz qədər bula bilirik. Hər hankı bir əsəri yazıldığı dilə görə milli deyə almaq lazım gəlsə, iyirmi bu qədər ildən bəri Azərbaycan türkcəsi ilə yazılan kommunist abur-cuburlarını (1920-ci il aprelin 28-dən kitab yazılana kimi olan sovet ədəbiyyatını) milli Azərbaycan ədəbiyyatı deyə qəbul etməmiz lazım gəlir və ya Osmanlı klassiklərindən bir çoxu kimi, Nəfinin:

 
Türkə haq çeşmey-yi irfanı haram etmişdir,
Eyləsə hər nə qədər sözlərini sehr-i həlal.
 

və ya:

 
Necə söz söylənür ol yerdə kim şair sanur kəndin,
Qələtpərdaz-i məna bir müzəvvir türk-i layəfhəm⁶⁵
 

beytlərinə bənzər və bunlardan daha kötü bir türk düşmənliyi ilə tanınmış, «türk» sözünü bayağılığın, qəddarlığın, idraksızlığın, kötülüyün qarşılığı olaraq qullanmaq çirkinlik və küstahlığını göstərən bir çox türkcəyazar şairlərin divan ədəbiyyatına keçmiş bulunan misra və mənzumələrini «milli ədəbiyyat» deyə hesaba qatmaq gərəkdir.

Finlərin məşhur vətənsevər şairlərini bilirik ki, əsərlərini isveçcə yazmışlar və bunlara qəhrəman Finlandiyanın baş kəndində milli şair deyə anıtlar tikilmişdir.

Bunun kimi, ingilis hakimiyyətinə qarşı milli istiqlal davasını güdən irlandiyalı ədəbiyyat müəyyən bir zamanda ingiliscə yazılmışdır.⁶⁶ Bu misala Hindistan şərtləri içində dəxi, rastlamaqdayıq.

Rabindranat Taqorun hind özəllik və mədəniyyətini müdafiə edən ingiliscə yazılan şübhəsiz, millidir.

Bu şəkildə düşünürkən şəklin önəmini kiçimsəmək niyyətində deyilik. Dilin çox kərə, məna üzərində dəxi, millilik baxımından etkisi olduğunu bilirik. Fəqət, sənəti «sənət için» deyil, «qayə için» qullanmaq okulunu tutanlar səfində olduğumuzdan, ədəbi bir əsərin milliliyini dartdıqda şəkildən, yəni dildən ziyadə özə, yəni mənaya önəm verməyi üstün tuturuq. Bilxassə, Nizaminin dövründə şəklin çağımızda olduğu qədər milli bir önəmi yoxdu. Farsca, sadə, farsların deyil, müəyyən coğrafi bir bölgədə yaşayan bütün millətlərin oxumuşlarına məxsus bir dildi. Eyni zamanda o dövrdəki «milli ruh»lar da bugünkü qədər kəskin fərqlərə ayrılmış və billurlanmış deyildi. Xüsusi diqqət və araşdırmalarla yalnız ayırd oluna bilən milli özəlliklərin sivri tərəfləri ortaq din və mədəniyyətin təsirilə yumşaldılmış bulunurdu. Buna rəğmən, qəbul etmək gərəkdir ki, şüurda olmasa da, şüur altında milli varlıq və özəlliklər o zamanlarda da öz təsirini yapmaqdan geri qalmamış və bu, ortaq şəklə rəğmən, əsərlərin ruh və mənaları üzərində dərin izlər buraxmışdır.

7. NİZAMİ – AZƏRBAYCAN ŞAİRİ

Nizaminin yaradıcılığı şəkil baxımından Azərbaycana nisbətlə milli deyilsə də, seziş və duyuş nöqtəsindən şair içindən çıxdığı mühitə dərindən bağlıdır və bu bağlılıq onu bizim gözümüzdə azərbaycanlı bir şair olmaqdan başqa bir Azərbaycan şairi dəxi, yapmaqdadır.

İran ədəbiyyatının bir baxımdan bəlkə də ən böyük simasını təşkil edən Nizaminin əsərlərini ən gözəl bir farsca ilə yazması bizi bu tələqqimizdən alı qoymaz və Nizamini xüsusi görüş nöqtəsindən incələmək həvəsindən ayıramazdı. Çünki onun zamanında farscanın Yaxın Doğu ilə Orta Asiya için millətlərarası bir ədəbiyyat dili olduğunu bilirdik və İran ədəbiyyatının tanınmış ustadları arasında farslar qədər türklərin dəxi, mühüm bir yer tutduqlarına vaqifdik.

Konuları araşdırılınca Nizaminin fars nasionalizmindən uzaq, türk sevgisilə dolğun, Qafqaz mühit və şərtlərinə bağlı, yurdunun tarixi müqəddərat və geopolitikindən doğan daimi qayğılarla ilgili olduğu görülür ki, bu surətlə o, əlbəttə, bir Azərbaycan şairidir.

Nizami mühitinin onu anlamadığından bəhs etdiyi bir yerdə «türkcəsinin» [torkiyəmpa – mənim türklüyümü] anlaşılmadığından şikayət edir. «Türkcəni» burada məcaz olaraq yüksək söz mənasına qullanan həkimin (bilgin, bilici, filosof) danışma dilinin həqiqətdə türkcə olmadığını kimsə isbat edəməz. Şairin o zaman Azərbaycanda artıq böyük kütlələr halında bulunan türklər arasından yetişmiş olduğunu bilirik. Bunun izlərini əsərlərində gördüyümüz «türklük»dən də sezməkdəyik.^{67 68 69}Təkrar edirik: əsərlərini farsca yazmış olmasına rəğmən, Nizaminin qeyd etdiyimiz kimi, konu və duyğu baxımından azərbaycanlı bir türk zehniyyəti daşıdığını oxucularımız bu səhifələri çevirdikcə bizzat görəcəklər.

8. NİZAMİNİN YARADICILIĞI

Nizami sadə, klassik İran ədəbiyyatında deyil, bütün cahan ədəbiyyatında müstəsna yer tutan parlaq bir şairdir. Onun şeiri həm özü yaratdığı yeni şəkil – eşq əfsanəsi, həm bu şəkil ilə tam bir ahəngdə bulunan məna – ruhi təhlil, həm özünəməxsus kəskin bir ifadə rəmzlərin dili, həm heç bir şeyi gözdən qaçırmayan qavrayışlı görüş – qüdrətli təsvir, həm yüksəklərdə uçan geniş fantaziya – parlaq təşbeh, həm də təsadüfə yer vermədən hər şeyi incələyərək anladan və tək bir kökə bağlayan qavrayışlı fəlsəfə – vəhdaniyyətçi görüşlə, eni-boyu ölçüləməyən üstün bir əsərdir.

Bu əsərdə bizi özünə çəkən şey şair Nizaminin yanında eyni gözəllik, qüdrət və mətinliklə yürüyən həkim Nizamidir. Şairə böyük Götenin də təqdir etmiş olduğu dərinlik, hüzur və sakitliyini təmin edən onun bu həkim eşi, öz təbirilə, «ekdeşi»dir.

Nizaməddin ləqəbini daşıyan Nizamidə Doğunun başqa heç bir şairinə bəlkə də nəsib olmayan bir fikir nizamı vardır. Bu nizam, daha qullanışlı təbirlə bu mənzumə, incəliklərinə varıncaya qədər ahəngli bir ideoloji və dünyəvi görüş sistemindən ibarətdir. Elə bir sistem ki, bundan 800 il əvvəl düşünülmüş olmasına rəğmən, yaşadığımız bu böhranlı günlərdə belə aktual deyiləcək qədər təzədir.

Araşdırmamızın sonuncu bölümü bu sistemin ana cizgilərini bəlirtməyə ayrılmışdır. Orada xülasə edilmiş bulunan fikir mənzuməsi oxucuların görəcəkləri kimi, bugünkü insanlığın susadığı «nizam-i aləm» [dünya düzəni] baxımından belə, yeni və hərdaim yaşar ümdələri içinə almaqdadır.

İnsanlığın şərəfini bilgisevərlikdə, təkin səadətini topluluq için çalışmaqda görən və parçanın faydasını bütünün salamatında arayan şair dövləti ictimai ədalət qurmağa borclu bir varlıq deyə tanıyır.

Millətlər və ya dövlətlərarası nizam və ahəngə gəlincə, bu, onun görüşüncə, «millətlərin dillərini vasitəsiz anlamaq surətilə ancaq təmin edilə bilir».

Hər böyük və həqiqi sənətkar kimi, Nizami dəxi, millilik və məhəllilik damğasını daşımaqla bərabər, yaratdığı ədəbi şəkillərilə təlqin etdiyi fikir alanında milli çərçivə dışına çıxmış, bütün insanlığa şamil duyğularla həyəcanlanmış, millətlərin və məmləkətlərin üstündə olduğu kimi, dövrlərlə əsrlərin dəxi, ötəsinə keçən yüksək və dünyaya şamil bir qayğıya cavab olacaq «söz»ü bulmağa çalışmışdır.

Bizə görə bu «söz», «İskəndərin möcüzəsində» bulunmuşdur.

Bu möcüzə bugünkü insanlıqla birlikdə, bizim də gerçəkləşməsini görmək istədiyimiz idealdır:

– Millətlərə sadə, mənəvi avtoritet ilə nüfuz etmək və ruhlarını anlayaraq varlıqlarına qarşı hörmətdə bulunmaq!

9. UNUDULMUŞ NİZAMİ

Bir yandan İslam Doğusunun uğradığı genəl gerilikdən hissəsi olan, o biri yandan da çarlıq istilasının vasitəsiz basqısı və etkisi altında öz keçmişini və bu keçmişdəki mədəni dəyərləri unudan Azərbaycan Nizamini dəxi, ihmal (unutmuşdur) etmişdir.

Gəncənin yaxınında yıxıq-tökük bir məzar vardı. Bu məzar qısır qadınların cocuq dilədikləri bir «Şeyx»ə aiddi… Bu «kəramətli türbə»nin bütün Doğunun olduğu qədər Azərbaycanın da başını ucaldan böyük bir şairin əbədi yatağı olduğunu bilənlərin sayı çox azdı. Bu şairin eyni zamanda böyük Azərbaycan şairi olduğunu isə bilən bəlkə də heç yoxdu.

Milli oyanış dövrünə girən yeni Azərbaycan dəxi, Nizamini haqqı ilə mənimsəyəcək qədər gəlişməmiş, farsca yazmış olduğunu nəzərə alaraq onu düşünməyi milli görəvləri dışında sonrakı işlərdən saymışdır.

[Gərçi obyektiv olaraq bunu da qeyd etmək gərəkdir ki, Nizami, düşünən azərbaycanlılar tərəfindən büsbütün unudulmamışdır: məsələn, 1910-cu ildə Gəncə Dram Cəmiyyəti böyük həmşərisini düşünmüş və xarab türbəsini təmir məqsədilə bir risalə nəşr edərək ianə toplamaq təşəbbüsündə bulunmuşdur. Müstəşriq (şərqşünas) A. Krımskinin də qeyd etdiyi⁷⁰ bu vaqeəyə əlavə olaraq mötəbər gəncəlilərdən duyduğumuza görə bu məqsədlə bir neçə min rublu bulan bir məbləğ dəxi, toplanmışdır.

Milli istiqlal dövründə də Nizaminin düşünüldüyünü və məzarı üstündə əsri bir şəkildə bir anıt projesinin mövcud olduğunu Azərbaycan hökuməti sabiq xariciyyə nazir müavini Adilxan Ziyadxanın bir xatirəsindən öyrənirik.⁷¹ Yazıq ki, olaylar bunun yerinə gətirilməsinə imkan verməmişdir].

Halbuki Nizami həm azərbaycanlılıq, həm də türklüyə təsəvvür olunacağından daha ciddi və səmimi ilgilərlə bağlıdır. Azərbaycan yurdçuluğu kimi, türk milliyyətçiliyinin də şairlə yaxından ilgilənməsi için təbii və həyati səbəblər vardır.

Azərbaycan hökmdar və padşahlarının sayğı və iltifatlarını görərək, kitablarını onların adına yazan bir şairin Azərbaycan yurdsevərliyində oynayacağı mənəvi rolun kiçik görüləməyəcəyi aşkardır. Hankı mənəvi varlıq və tarixi öyünmə Azərbaycana Nizami xatirəsindən daha yüksək və dünyaya şamil bir dəyəri təmin edə bilir? Nizami kimi bir kültür dəyərini hankı azərbaycanlı yurdsevərlik gələnəyi dışında buraxır? Hankı yurdsevər və şüurlu bir Azərbaycan türkü Nizami ilə öyünməz?!⁷²

Nizami azərbaycanlıların sadə, məmləkətçilik deyil, milli duyğularını dəxi, qabardacaq bir isimdir. Bu isimlə sadə, azərbaycanlılar deyil, bütün türklərin öyünmələri gərəkdir. Dilinin farsca olmasına rəğmən, heç bir şairdə türklük Nizamidə olduğu qədər ideallaşdırılmış deyildir.

Kitabımızın müəyyən bölümündə təfsil və təkrar edəcəyimiz kimi, «gözəl ilə böyüyə türk, gözəllik ilə böyüklüyə türklük, gözəl və böyük sözə türkcə, gözəllik və böyüklük diyarına Türküstan» deyən bir şairə hankı ağız türk deyildir, deyə bilir?

Onun yaşadığı zaman və şərtlərdə dilin önəmi yoxdu, önəmli olan hissiyyatdı. Hiss baxımından Nizaminin türklüyünü isbat edən dəlil isə bir deyil, mindir!

10. NİZAMİYƏ BORCUMUZ

Azərbaycanın bu böyük oğlu ilə candan ilgilənmək, ona aid maddi və mənəvi xatirələri vətəni və milli birər müqəddəsat kimi mənimsəmək, əsərlərini diqqət və etina ilə öyrənmək, yaratdığı ədəbi tablo və timsalları çağdaş sənətin texnikası ilə yenidən canlandırmaq, möcüzəli sənətindəki bütün incəliklərin zövqünə varmaq, yüksək ruhundakı böyüklük və dərinliyin həqiqi ölçülərini bilməyə çalışmaq, varlıq sirlərini araşdıran dərin hikmət və fəlsəfəsini qavramaq – bir sözlə, vaxtında anlaşılmadığından şikayət etdiyi «türkcə»sini anlamaq – budur yurdsevər Azərbaycan aydınlarının və milliyyətçi türklərin vəzifəsi!

Bu vəzifədən bizə düşən hissəni başarmaq üzrə, tasarladığımız və savaş çağının doğurduğu güclüklərlə qaynaqları görmək imkanının darlığı üzündən istənilən olğunluğu bulduğuna çox da qane olmadığımız bu səhifələrin Nizami ildönümünə ərmağan edilməsindən başlıca məqsəd türk gəncliyində Azərbaycanın bu böyük şairinə qarşı bir ilgi oyandırmaqdır.

Kitabımızın bu xüsusda müvəffəq olduğunu öyrənmək bizim için həqiqi bir sevinc qaynağı olacaqdır.

M.Ə.Rəsulzadə

Buxarest

10. VIII. 1941.

BİRİNCİ BÖLÜM
NİZAMİ KİMDİR?

 
Mənimdir sözə istiqamət verən,
Ona ta qiyamət, qiyamət verən.
 

Nizami

I
NİZAMİNİN HAL TƏRCÜMƏSİ

 
Çöldən, dərədən bütün ərənlər,
Lütf ilə mənə salam edərlər.
Qalsam eyi gər ilə nəhayət,
Qəbrim qılınır mənim ziyarət.
 

Nizami

Nizami Azərbaycanın əski paytaxtlarından Gəncədə doğulmuş, yaşamış və gömülmüş olduğundan Gəncəli Nizami mənasında Nizami-i Gəncəvi deyə tanınmışdır.⁷³

Nizami «nam-i müstəar» deyilən taxma bir addır, əski təbirlə məxləsdir. Şairin əsl adı İlyasdır. Atası Müəyyəd oğlu Yusifdir. Anası özünün də «Rəise-i kürd» deyə qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan kürdlərindən, Gəncədə yaşamış bulunan bir ailənin qızıdır. Adı məlum deyildir.⁷⁴ Qaynaqlarda qeyd olunmamışdır. Şairin ləqəbi Nizaməddindir. Künyəsi Əbu-Məhəmməddir.⁷⁵

Əski dövrlərə aid bir çox Doğu məşhurları kimi, Nizaminin də nə doğulduğu, nə də öldüyü tarix kəsin olaraq bəlli olmadığından yalnız təxminlərlə təsbit olunmaqdadır. Şair 1141-ci [h. 535] ildə doğulmuşdur.

Nizami daha cocuq ikən atasını, sonra da anasını qeyb etmişdir. Tarixin o da bir «dürr-i yetim»idir.⁷⁶ Bu yetimin tərbiyə və bəslənməsini dayısı Xacə Həsən öz üstünə almışdır (Nizami Gəncəvi «Leyli və Məcnun» poemasının «Öz halının necəliyi və ötənləri xatırlamaq barədə» bölməsində dayısının adının Ömər olduğunu yazır: «Xacə Ömər ki, mənim dayım idi»).

«Leyli və Məcnun» mənzuməsinin müqəddiməsində şair atası ilə anasından sonra dayısını da qeyb etdiyindən üzüntü ilə bəhs etməkdədir.

Təzkirələrdən bir qismində qeyd olunduğuna görə, Nizami dayısının himayəsinə yalnız deyil, qardaşı Qivami Mütərrizi ilə bərabər keçmişdir. Bəzi rəvayətlərə görə, bu Mütərrizi Nizaminin qardaşı deyil, xalası oğlu və ya əmisinin oğlu imiş. Nə olursa olsun, uğradıqları fəlakətə rəğmən, gənclər zamanına görə yüksək təhsil görmüş, eyi yetişmişlər, zira Mütərrizinin dəxi, ədəbiyyatda parlaq qəsidələrilə müəyyən bir yeri vardır. Azərbaycan Atabəylərindən Qızıl Arslana yazdığı qəsidə, qəsidə ədəbiyyatında şah əsər sayılmaqdadır.⁷⁷

Nizaminin yüksək bir təhsil gördüyü əsərlərindən və çağdaşlarınca «həkim» deyə anılmasından anlaşılmaqdadır. XII yüzilin bəlli ürfan şöbələrinin həmən hamısından şeirlərində əsər görülən bu əhatəli adamın islam elmlərilə bərabər yunan fəlsəfəsinin bütün qisimlərindən bəhrəli olduğu dəxi, şübhə götürməz. «İskəndərnamə»sində tanınmış bütün yunan filosoflarını söylədən şair onların «aləmin təqvini» haqqındakı düşünüş sistemlərini özünəməxsus nəzm dililə xülasə etməkdədir. Bundan başqa şair tarixə, dinlərə, hikmətə, həndəsəyə, riyaziyyata, fələkiyyata, sehriyyat və əsatirə aid dəxi, geniş məlumat sahibi olduğunu göstərməkdədir. Əsərlərini təşkil edən canlı səhifələr zamanının adəta bir ensiklopediyasıdır.

Musiqidəki bilgisini Barbədin Xosrov Pərvizə çaldığı otuz mahnını ustaca birər beytlə anlatdığından, ədəbiyyatdakı qavrayışını «Kəlilə və Dimnə» masallarının (nağıl) qırxını qırx beytə sığışdırdığından, islami bilgilərdəki dərinliyini Quran, hədis və Siyeri Nəbidən etdiyi bolca iqtibaslardan, astronomiyadakı məlumatını da göydəki ulduzlarla həsb-hal edən Məcnunundan öyrənirik. Təbibliyin özünü də şair iki kəlmə ilə anladır: «Nə az ye, nə də çox…».⁷⁸

Əsərlərinə yazmış olduğu müqəddimələrdən sızan məlumata görə, Nizami əski dillərdən pəhləvicəni, nəsturicəni, yəhudicəni dəxi, bilirmiş, çünki dastanları için topladığı materialları sadə, son qaynaqlardan almış deyil, qeyd olunan əski dillərdəki qaynaqlardan dəxi, araşdırdığını bizə anlatmaqdadır.

Nizaminin çağında islam cəmiyyəti bir yandan ələvilik və sünnilik kimi məzhəb qovğaları, o biri yandan da sufilik və şəriətçilik kimi fikir dartışmaları arasında çalxanıb dururdu. Nizami allaha inanmış, peyğəmbərə bağlanmış dindar və sadiq bir müsəlmandı, islam cəmiyyətini parçalayan məzhəb və parti qovğalarının üstündə, daracıq təəssüb və təhəmmülsüzlükdən uzaq bir məşrəb (huy, özəllik) və əxlaqa sahibdi. «Əli sevgisilə dolğun idisə də, Ömər eşqindən də boş deyildi».⁷⁹

Din alanında göstərdiyi bu etidalı o, fikir səhnəsində də göstərirdi: Bir mütəsəvvif sifətilə sufiliyə çox yabançı deyildisə də, tərkidünyalıq istəyən dərvişliyə dəxi, özünü qapdırmamışdı. İsrafdan, irtikapdan və hər türlü düşkünlükdən sakınmaqla bərabər həyatı sevər və həyatsevərlikdə özünəməxsus bir özəllik və gözəllik bulurdu, gözəl yaşamağı candan tərcih edərdi.

Təsəvvüfdəki seyr və süluk ilə təhsil və irşadını kimlərdən aldığı haqqında şair özü sükut etməkdədir. Fəqət, bəzi rəvayətlərdə onun Şeyx Əxi Fərrux Reyhani və ya Əxi Fərəc Zəncanidən dərs aldığı qeyd olunmaqdadır. ⁸⁰ Araşdırıcılardan bir qismi Nizaminin tam bir sufi olduğunu qəbul etmirlərsə də, suficə bir həyat yaşadığında hər kəs müttəfiqdir. O, yalnız şair deyil, eyni zamanda yüksək növdən bir həkim və şeyx deyə tanınmışdır.

Nizaminin müəllimləri deyə adları keçən Əxi Fərrux və ya Əxi Fərəc haqqında təzkirələrlə tərcümeyi-hal kitablarında heç bir təfsilat yoxdur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, şairin öz əsərlərində dəxi, bu xüsusda bir qeyd bulmuruq. Bu əskiklik üzündən şairin mənəvi şəxsiyyətinin doğrudan-doğruya hankı qaynaqdan ilham almış olduğunu kəsdirmək zordur. Gərçi müəllimləri deyə anılan şeyxlərin adlarındakı «Əxu» və ya «Əxi» qeydlərindən məna çıxaran bəzi müəlliflər Nizaminin ustadı olan şeyxin «Əxilik» təriqət və cəmiyyətinə mənsub bir mürşid olacağını təxmin etməkdədirlər. Özlərinə «Əhli-fütüvvət» dəxi, deyilən bu Əxilik mənsublarının nə kimi bir fikir cərəyanını təmsil etmiş olduqlarını incələmək, dolayısı ilə Nizaminin ictimai və fəlsəfi nə kimi bir məktəbə mənsub olduğu haqqında da bizə qəti olmasa da bir fikir verə bilir.

Nizaminin zamanındakı əxilər haqqında məlumat yoxdur. Fəqət, ibni Bəttutə XIV yüzilə aid əsərində əxilər haqqında çox yaxşı məlumat verməkdədir. Bu məlumata görə: «Əxilik, hər yer, şəhər və köydə olmaq üzrə, Rum [yəni Anadolu] türklərinin yaşadıqları bütün məmləkətlərdə varmış. Bunlar evsizlərlə ibnüssəbillərə [yoldan qalanlara] baxarlar, acları yedirirlər, möhtaclara yardım edərlərmiş. Zülm və haqsızlığa qarşı gəlirlər və qan tökən hakimlərə yardım edənləri öldürürlərmiş. İbni Bəttutə «bu xüsuslarda bütün dünyada bunlardan daha çox qeyrət və ilgi göstərən başqa bir kimsə yoxdur» deyir. Əxi, onlara görə öz sinfindən olanları birləşdirən adama deyilirmiş. Bunlar sadə, öz siniflərindən olanları deyil, başqa əsnafdan olan gənclərlə evsiz və kimsəsizləri dəxi, təşkilatlandırırlarmış, təşkilata üzv olanlar təşkilatçını özlərinə başqan seçərlər. Bu başqanlara Əxi [yəni qardaş] deyilirmiş. Bu topluluqlara «əhl-i fütüvvə» dəxi, deyilirmiş.

Fütüvvənin özünəməxsus, çağdaş terminlə söylərsək, bir növ klubu dəxi, varmış. ibni Bəttutə bizə gördüyü Əxi zaviyələrini [yəni klublarını] anladır:

«Bir ev yapılır, aydınladılır və gərəkli əşya ilə döşədilir. Arxadaşlar gündüz çalışır və gündəliklərini qazanırlar, qaranlıq çöküncə həmin evə gəlir və qazancları ilə satın aldıqları yemək, yemiş və şairəni özləri ilə bərabər götürürlər. Şəhərə yeni səyyah gəlmişsə onu da yanlarına alırlar və parasız-pulsuz yemək verir, onu qonaqlarlar, bu səyyah yoluna çıxıncaya qədər onların qonağı olur, bunlar qədər eyilik və gözəllik yapan başqa bir adama dünyada rastlamadım».

İbni Bəttutə əxilərin qılıq və qiyafətləri haqqında da məlumat verir: «Geyimləri qaba qumaşdan və çox sadədir. Ayaqlarında çəkmə, başlarında ağ keçədən bir «səllə» vardır. Bu şəllənin üst tərəfinə uzunluğu bir və enliyi iki qarış bir qumaş [əslində: teyləsan] bağlanmışdır. Bellərində iki qarış uzunluğunda bir xəncər daşırlar. Bir araya toplandıqları zaman başlarındakı səlləni çıxarır, bir yana qoyarlar, bu halda başlarında təkyə növündən ipək bir sərpuş (təsək, araqçın) qalır».

Bu qısa anladışdan da sezildiyinə görə, əxilik o zamankı şəhər əsnafı arasında yayılı, fəal bir fikir cəmiyyəti imiş. İbni Bəttutə hökumətsizliklə keçən anarxiya zamanlarında bəzi vilayətlərin əxilər tərəfindən idarə və asayişinin təmin edildiyini də qeyd edir.⁸¹

Böyük Səlcuq İmperatorluğunun çöküşü üzərinə yerli dərəbəylərinin artmaqda olan təhəkküm (basqı) və zorbalıqlarına qarşı şəhərli əsnafın özünü qorumaq ehtiyacından doğan bu təşkilatlara mənsub olanlar şübhəsiz, zamanın fikir cərəyanını təşkil edən təsəvvüflə ilgili bulunmuşlar. Fəqət, digər təsəvvüf cərəyanlarından fərqli olaraq əxilər sadə, fikir və riyazət sahəsində çəkingən, passiv bir həyat və dərvişliklə qalmamış, aktiv mücadilə məqsədilə təşkilat sahəsinə dəxi, atılmışlar. Əxiləri Orta çağdakı Yaxın Doğu şəhərlərinin təhəkkümçü dərəbəylərinə qarşı gələn, bir növ inqilabçılar deyə qəbul edənlər vardır. Məsələn, professor Bertels Nizaminin şeirlərində bir növ professional inqilab təşkilatı təsəvvür etdiyi əxilik düşüncəsinə uyar fikirlər bulur. Professor «Leyli və Məcnun»un müqəddiməsindəki «Saqinamə»dən bu sətirləri alır:

 
Nə vaxtadək buz kimi durmaq donuq,
Suda ölü siçantək olmaq uyuq?
 
 
Gevşəkləmə, gül kimi yumşaq olma,
Bənövşətək ikiüzlü bulunma.
 
 
Yeri vardır tikanlı olmaq yegdir,
Dəliqanlı, çılğın olmaq gərəkdir.
 
 
Tikan kimi, sivri bulun, sərt davran,
Başına güldən çələnglər hörsün dövran.⁸²
 

Bertels bu şeirdəki «tikan»la əxilərin bellərindəki «xəncər» arasında bir münasibət bulur. Əxiliyin mücadiləçiliyilə Nizami təlimatı arasındakı münasibəti göstərən bir-iki beyti də biz əlavə edək:

 
Huşsuzlara yataq olan bir qəryə,
Zalımlara verir qolayca cizyə.
 
 
Arslan ürəkli olmadan iş aşmaz,
Öküzürəklilərdə mərdlik olmaz.
 
 
Nədən boyun əyirsən hər qəzaya,
Nədən razı gəlirsən hər cəfaya?!.
 
 
Dağ kimi dur, sırtın olsun qaya-daş,
Üzünə qabar daşürəyin, əymə baş!⁸³
 

Nizamidən alınan bu beytlər onun İbni Bəttutədəki hekayədə anladılan «Əxilər»lə münasibətdə olduğunu elmi surətdə bildirməyə yetməz, sadəcə, ədəbi bir ehtimal doğurur. Çünki İbni Bəttutə zamanında bu qədər gəlişmiş bulunan əxiliyin Nizami çağındakı durumunu bilmirik. Gərçi bu hərəkatın digər təsəvvüf təriqətləri kimi, doğudan, Xəzər qıyılarından və Xorasandan gəldiyini düşünə bilirik. Daha Səlcuqlular zamanında «Əsnaf cəmiyyətləri»nin Ön Asiyada yayılı bulunduğu məlumumuzdur. Sadə, «Xəmsə»nin ədəbi təşbehləri arasında «Əxiliyi» andıran fikirlər deyil, əsnaf cəmiyyətləri arasında yaşayan və onları təşkil edən «Əxi» ideolojisində dəxi, «Nizamicə» fikirlərə rastlayırıq. «Fütüvvətnamə»lərdəki əxlaq düsturları ilə Nizamidəki əxlaqi beytləri qarşılaşdırırsaq ibrətli sonuclara varırıq.⁸⁴

Şairin xüsusi həyatına aid məlumat yazıq ki, çox qıtdır. Təzkirəçilərin bu xüsusdakı mühümsəməməzlikləri bəllidir.

Təzkirəçilər şairin üç dəfə evləndiyindən və bir oğlunun dünyaya gəlmiş olduğundan bəhs edərlər. «Xəmsə»ni diqqətlə oxuyarkən şairin xüsusi həyatına aid daha bəzi təfsilat çıxarıla bilir.

Şairin ilk evləndiyi qadın Dərbənd sahibinin ona göndərmiş olduğu Qıpçaqlı bir kənizdir [cariyə].⁸⁵ Bu türk qızını Nizami son dərəcədə sevmiş və onunla «bir yastığa baş qoymuş», yəni evlənmişdir [1173-cü ildə]. Canı kimi sevdiyi və əsərləri qədər dəyərləndirdiyi bircə oğlu Məhəmməd bu türk gözəlindən doğulmuşdur. Qıpçaqlı gözəl «Xosrov və Şirin» yazılırkən [1180-ci ildə] ölmüşdür. Şair dünya ədəbiyyatında eşsiz bir gözəllik örnəyi olaraq xəlq etdiyi Şirinin əri Xosrovun cənazəsi üstündə fədakarlıqla can verdiyini təsvir edərkən sözü öz sevgili qarısına gətirərək: «o, mənim Qıpçaqlı Afaqıma bənzərdi, bəlkə də onun ta özü idi» deyir.⁸⁶ Böyləliklə, Şirinlə qarşılaşdırdığı Qıpçaqlı qarısının Afaq adında olduğunu bəzilərinə görə, zimnən (dolayı) bildirmiş olur. Eyni zamanda oğlu Məhəmmədin bu qadından doğulduğunu da «türküm köçdü isə də, ilahi, türk yavrusunu sən qoru»⁸⁷ deməsilə anlatmışdır.

Şairin oğlu Məhəmmədə qarşı bəslədiyi sevgisinin sonu yoxdur. Bu sonsuz sevginin sevdiyi ilk qarısına bəslədiyi candan ilgisinin bir davamı olduğuna şübhə ediləməz. «Türk»ə olan bağlılığını şair «türk yavrusuna» keçirmişdir.

Eşqin ilahi şairi evlənmə məsələsində təkevlilik [monoqamiya] tərəfdarıdır. Həyatında üç dəfə evlənmişdir, fəqət, heç bir zaman çoxevli olmamışdır. Filosof Sokrata bir öyüd şəklində söylətdiyi beytlərdən birində Nizami təkevlilik fəzilətini özünəməxsus bir üslubla bəyan etmiş: «sənə uyan bir eş sənə yetər, çox dostu olan dostsuz qalır. Yeddi ata ilə dörd anaya malik olduğundandır ki, aləmin işləri pərişandır.⁸⁸ «Övladını tamam və ahəngdə görmək istərsən, qəlbini ancaq bir ata ilə bir anaya bağla» demişdir.⁸⁹

Nizami «İqbalnamə»nin sonunda filosof Arximedi başdan çıxaran çinli türk gözəlinin ölümünü anladırkən xüsusi həyatındakı talesizlikdən şikayət edir. Bu şikayətindən anlayırıq ki, Şirini yazarkən sevgili «Apaq»ını, Leylini yazarkən ikinci «gövhər»ini, çinli türk gözəlinin macərasını anladırkən də üçüncü «gəlin»ini itirmişdir:

 
Nəzmə çəksəm hər zaman bir dastan,
Çox tühafdır taleyim, verməz aman.
Saçmağa başlarsam ətrafa şəkər,
Sevgili bir dilbərim əldən gedər.
Dadlıca Şirini çün xəlq eylədim,
Çox şəkər bir yarımı dəfn eylədim.
Leylinin çün köşkünə çəkdim hisar,
Başqa bir gövhərmi mən etdim nisar.
Getdi dünyadan yenə bir nazənin,
Oldu cənnətlik bizim tazə gəlin.⁹⁰
 

Nə qəribə bir tale təcəllisi ki, yaratdığı gözəl qəhrəmanlar sevdiyi gözəl qarıları alıb özlərilə bərabər götürürlər! Bu, qadın qısqanclığının bir təcəllisimidir? Yoxsa, Nizami sevgili qadınlarının xəyalını sənətinin qüdrətilə yaşatmaqmı istəmiş?! Buna «bunca gəlinlərin qüssəsilə kədərli ikən Rumla Rusun hekayəsini necə anladım?!…», daha eyi, dərdlərimi unudaraq bu dastanla könlümü xoş tutum!» deyən⁹¹ şair özü cavab vermişdir.

İlk eşqinin yadigarı oğlu Məhəmmədi [Məhməd] şair daima düşünmüş, bu «türk cocuğunu» candan bir ilgi ilə bəsləmişdir. Beş böyük əsərinin dördündə, məxsus bir surətdə, şairin öz «Məhmədciyi»nə xitab edən beytləri diqqətədəyər düşüncə və duyğularla doludur.

Birər ata öyüdü şəklində olan bu xitablar həkim şairin olğun adam tipinin necə yetişə biləcəyi haqqındakı ən səmimi duyğularına tərcüman olmaqdadır. Çox sıcaq bir ilginin məhsulu olan bu duyğuları ilə o, sevgili oğlunun xatirəsini dəxi, sevimli əsərləri ilə bərabər əbədiləşdirmişdir. Zatən o, oğlunu əsərlərindən biri kimi tələqqi etməkdə, onu kitablarına qardaş saymaqdadır.⁹²

Öyüdlərində şair, oğlunun mənəvi tərbiyəsi və cəmiyyətdə tutacağı mərtəbəsilə ilgiləndiyini yetər dərəcədə bəlirtmişdir. Fəqət, Nizami oğlunun həyatının maddi tərəfini təmin etməyi dəxi, düşünmüşdür. «Leyli və Məcnun» mənzuməsinin Şirvan sarayına oğlu Məhəmməd vasitəsilə göndərmiş və kitabın müqəddiməsində Şirvanın gənc vəliəhdinə xitabla yazdığı sətirlərdə «öz əziz oğlunu padşahın dəyərli xələfinə əmanət etmiş» və təlmih ilə ona divanda bir iş verilməsini istəmişdir. Bu ricanın nə kimi bir nəticəyə bağlandığı məlumumuz deyilsə də, bu qeyd sevən bir atanın sevgili oğlunun müqəddəratı ilə sonuna qədər məşğul olduğunu göstərmək baxımından önəmlidir.

Səmərqəndli Dövlətşah Lütf Əli bəy Azər və digər təzkirəçilərin qeydlərincə Nizaminin yalnız bir oğlu olmuşdur. Fəqət, h. VII yüzilin əvvəllərində yazılan «Lübabül-əlbab» sahibi Məhəmməd Övfi Nizaminin anlaşılan, kiçikkən ölmüş bir oğluna yazdığı bu mərsiyəni nəql etməkdədir:

 
Cənnət gözəllərilə bir yastığa baş qoyan,
Yavrum, gözəl üzünlə məzara oldun rəvan.
Meyvəsini həyatın, yavrucuğum, dərmədin,
Vardın cənnətlik oldun, cəhənnəmlik olmadan.
Ömür daha çəkmədi yanağına bir xət sənin,
Kim yazdıydı başına bu qəzanı bi aman?!
Torpaq gözümdən axan qanlı yaşla islansa,
Kimsəyə gəlməz qərib, ey mənim canımda can!
Su verməmək tarlaya necə mümkün olur ki,
Üzündəki səbzəlik torpaqda tutmuş məkan.⁹³
 

Bu qeydə görə, Nizaminin Məhəmməddən başqa bir oğlunun dəxi, doğulmuş olduğuna hökm etmək lazım gəlir. Gərçi bu mərsiyənin yabançı bir gəncə yazıldığını iddia edənlər də vardır.

Qadınları haqqında hissiyyatı, oğlu Məhəmmədə göstərdiyi əlaqə və bu mərsiyəsilə Nizaminin nə içli və şəfqətli bir ailə atası olduğu göz önündə canlanmaqdadır.

Hal tərcüməsinə aid qeydlərdən görüldüyü üzrə, Nizaminin həyatı doğulduğu Gəncə şəhərində keçmiş, buradan həmən-həmən heç bir tərəfə ayrılmamışdır. Yalnız təzkirələrdə yurddaşı şair Xaqani Şirvani ilə birlikdə bir kərə Həccə getdiyi qeydinə təsadüf olunmaqdadır. Fəqət, bundan şübhə edənlər də vardır.

Nizami çəkingən, qənaətçi və zahidcə bir həyat yaşamışdır. Çəkingənlik Nizami həyatının ana vəsfi olmuşdur. Məşhur «Şahnamə»sini Firdovsi Qəznə sarayında, ona ayrılmış məxsus dairədə, min bir etina içində və altun vədi ilə yazmış, sonra da qələm ücrəti üstündə lejanlara keçən qovğası ilə məşhur ikən, Nizami bütün mənzumələrini Gəncədəki «dərvişxanə»sinin dörd divarı arasında, kimsədən bir şey ummadan yazmışdır. «Ruzi»sini isə «əl süfrəsindən» deyil, «ruzi dağıdan allah»dan bəkləmişdir.⁹⁴

Çəkingənliklə eyni qaynaqdan gələn gözütoxluluq dəxi, şairə məxsus bir fəzilətdir. Bir adam onun nəzərində gözütoxluluğu ilə ancaq əsl böyüklüyünü bulur və yalnız xalqa möhtac olmadıqca hürriyyətin həqiqi zövqü dadılır. «Başqası əkməyinin köpəyi və ya süfrəsinin pişiyi» deyil, «öz əməyinin məhsulunu yeyən» və «işığını öz yağından alan»lara Nizami şəxsi təcrübəsinə dayanaraq dünya padşahının onlara qulluq yapacağını vəd edir.⁹⁵

Nizami çağının başqa məddah şairlərindən fərqli olaraq hökmdar qapılarından çəkingən bir həyat tərzi yaşamışdır. Şair bu hərəkətinin hikmətini bizə belə anlatmaqdadır:

«Padşahın verdiyi maaşı burax, bundan gələcək şey fənalıqla avaralıqdır. Padşahla düşüb-qalxmaqdan çəkin, çünki bu, pambıqla atəşin münasibətinə bənzər. Atəş nə qədər parlaq olsa da, salamat ondan uzaq bulunmaqdadır. Pərvanə şamın işığına can atmaqda, fəqət, ona yaxınlaşınca yanmaqdadır».⁹⁶

Səmərqəndli Dövlətşah şairin bu düşünüşünə uyan, Nizamilə Sultan Qızıl Arslan arasında keçən çox maraqlı bir hekayə anladır:

«Azərbaycanın heybətli padşahı Atabəy Qızıl Arslan Nizamini görmək və onunla söhbət etmək istəmiş, şairi yanına çağırtmışdır. Göndərdiyi adam şeyxin ibadətdə olub, kimsə ilə görüşmək istəmədiyinə dair xəbər gətirmişdir. Sultan bu cəsarətli şeyxi bizzat görmək istəmiş. Padşahın niyyətini xəbər alan şeyx, sultanın özünə əzəmət satmasını gözə alaraq kəramət göstərmiş, indiki terminlə söylərsək padşahı hipnoz etmişdir: Qızıl Arslan şairin yanına gəldikdə onu şahanə bir taxt üzərində oturmuş, ətrafı qullar, xidmətçilər, məmur və sipahilərlə çevrilmiş əzəmətli bir tacdar qarşısında bulmuş, bu ehtişam önündə kiçilən sultan hörmətlə əyilərək təzimdə bulunmaq istəyincə görünüş dəyişmiş, padşah özünü sadə, bir döşək üstündə oturmuş, önündə qələm-divit (mürəkkəbqabı), yazı ilə məşğul bir şeyxin qarşısında bulmuşdur».

Bu surətlə şairlə şah arasında səmimi bir dostluq peyda olmuşdur. Bu vaqeədən sonra «iki hökmdar» arada-sırada görüşməyə davam etmişlər.

Bu, şübhəsiz, bir lejandır. Fəqət, bu lejan Nizaminin istiqlal və istiqnasını göstərən böyük bir simvoldur!…

Nizami bu əsaslı fəzilətlərinə uyğun yüksək bir əxlaq sahibi olmuşdur. Dünyanın heç bir zaman boş qalmadığı qaba tiplərlə kötü niyyətli adamlarından Nizaminin dəxi, çox çəkmiş olduğu həsb-hallarından görülməkdədir. Fəqət, çağdaşları misilli,⁹⁷ şair, bu kötülüklərə şiddət və hiddətlə deyil, özünəməxsus yumşaqlıq və eyiliklə müqabilə etmişdir. Təbiət etibarı ilə yumşaq və hər kəsin eyiliyini istəyən şair fənalığını istəyənlərə belə fənalıqdan çəkinmişdir. Çünki yaparsa «bu fənalıqdan özünün mütəəssir olacağına» qane olmuşdur. Eyi olmaq, eyilik yapmaq və eyilikdə qalmaq şairin həyatdakı ana prinsipi olmuşdur. Kötülük, ona görə qarşılıqlı kötülüklə deyil, əksinə, eyiliklə izalə edilir. «Sonuna qədər eyilik yapa bilirsə», şair özünün «eyi adamlar ziyarətgahı» olacağına inandığını yazmışdır.

Əsərlərində hər kəsə tövsiyə etdiyi həvəs və nəfsinə hakim olmaq əsasına bütün ömründə sadiq qalan bu allah adamı öz «əlinin əməyi» sayəsində, ömrünü «dərviş ehtişamı» ilə keçirmişdir.

Zamanının o biri şairləri kimi, Nizami saraylara müdavim və padşahlara mülazim olmamışdır. Hökmdarların hüzuruna çox nadir, yalnız xüsusi surətdə çağrıldığı zaman getmişdir.

Şairin yazmış olduğu qəsidələr zamanın böyükləri və sultanlarına qarşı yaltaqlıqlarla dolu saray qəsidələrinə bənzəməz. Nizaminin qəsidələri, təzkirəçilərin ittifaqla söylədikləri kimi, sufilikdən, təcərrüddən kamu mənfəətinə çalışmağa çağıran öyüdlərdən ibarətdir. Özgəgüdərlik [altruizm], «bacarırsan hər kəsin yükünü çək, yükçəkən birisini qurtarmaqdan daha eyi nə olur?»⁹⁸ deyən Nizaminin ən kəsin özəlliyidir.

Şair «Xosrov və Şirin» ilə «Həft peykəm kimi, saray həyatı ilə «çalğı» və «içki» məclislərinin incəliklərinə varıncaya qədər ən parlaq təsvirlərini verə bildiyi halda, bu kimi zövq və əyləncə məclislərinə getməmiş və ömründə bir dəfə olsun, ağzına «içki» almamış və ya öz təbirilə, «dodağı ilə ətəyini meyə bulaşdırmamışdır». Bunu mənzumələrində özü söylədiyi kimi,⁹⁹ həyatına aid məlumat verənlər dəxi, bir ağızdan təsdiq etməkdədirlər.

«Ağla düşmən olduğu için haram» bulduğu meydən iyrənən şairə əsərlərində gördüyümüz saqilərin imrəndirərək sunduqları mey əcəba hankısıdır?

– Bu, şairin səmimi anlatışına görə, haram olmayan, ağla pozğunluq deyil, ancaq aydınlıq verən, ilahi bir meydir. Bir mey ki, onun verdiyi məstlik cazibəsilə şair özündən 800 il sonra belə oxucularını sənətinin cana sinən nəşəsilə «məsti-bihuş» etməkdədir.

Nizami izzəti-nəfsinin yüksəkliyi ilə tanınmışdır. Özünü bilən bu həqiqi insan özünün dediyi kimi, sadəcə, «vücudunun dışında yaşamaq sirrini» bilməklə qalmamışdır, eyni zamanda çağdaşlarına özünə qarşı böyük bir sayğı hissi təlqin etməsini də bacarmışdır.

«İskəndərnamə»dəki həsb-halında bilxassə, bəlirtdiyi üzrə, «allaha sığınmaqdan başqa əndişəsi olmayan» həkim özünü məşhur yunan filosofu Sokrata bənzədir, münzəvi bir həyat yaşadığı halda hörmət və etibar görüşünün səbəbini də yenə Sokratın «insanlar onlardan qaçanlara daha çox meyl edərlər»¹⁰⁰ cümləsilə anlatmaqdadır.

Beş böyük məsnəvisindən birincisi «Məxzənül-əsrar»ı Nizami h. 559-cu ildə [m. 1160] yazmışdır. Bu tarixdə şair 20 yaşlarında bulunurdu. «Məxzən» onun ilk əsəri deyildir. O tarixdə şair suficə qəsidələri, qəzəlləri və başqa növdən bir çox parçaları ilə zatən tanınmış bulunurdu. Qəzəlləri öz zamanında hər yana yayılmış və hər kəs tərəfindən sevilmişdi. Azərbaycan Atabəylərindən Qızıl Arslanın əyləncələrində xanəndələrin onun qəzəllərini oxuduqları Nizaminin özü tərəfindən qeyd olunmuşdur.

Son böyük əsəri «İskəndərnamə»ni Nizami h. 597-ci ildə [m.1201] yazmışdır. Bu tarixdən 4 və ya 5 il sonra təsvir etdiyi bütün qəhrəmanları kimi o da, müqəddər aqibətə uğramışdır. İskəndərin və ətrafındakı yunan filosoflarının öldüklərini birər-birər təsvir edən həkim öz ölümünü də təsəvvür etmiş, «onlar uyuduqları kimi, Nizami də uyudu» demişdir.¹⁰¹ 63 ilə yaxın ömrünün yarım əsrlik mühüm bir qismini sənət, hikmət və irşada sərf etmişdir. Nəhayət, öz sözü ilə söylərsək 1204-cü (1209) ildə «müvəqqəti qəlibini tərkilə əbədiyyətə qovuşmuşdur»¹⁰².

Bu surətlə, dünyanın ölməzləri sırasına keçən Nizaminin həyatında arzu etdiyi kimi, sonuna qədər özünə sadiq qalan şəxsiyyəti ürfan əhlinin mənəvi ziyarətgahı olmuşdur.

Şairin daha həyatda ikən vətəndaşları arasında gördüyü eşsiz hörmət və etibarın çox gözəl bir lejan şəklində sonrakı nəsillərə keçmiş olduğunu öyrənmişdik. Nizamiyə bu məzhəriyyəti (görkəmi) verən onun sadəcə böyük bir şair deyil, eyni zamanda xalq için çalışan, vətən için yanan idealist bir mücahid və cəmiyyət adamı olmasıdır.

II
ŞAİRİN AZƏRBAYCAN HÖKMDARLARI İLƏ MÜNASİBƏTLƏRİ

 
Qızıl Arslanla görüşmələrindən:
Girib dərgaha qasid, ərzə gəldi,
Dedi: «şahım, nəhr dəryaya gəldi».
 

Nizami

1

Nizami «Pənc gənc» [Beş xəzinə] deyə adlandırdığı beş məsnəvisinin çağdaş hökmdarların adlarına bağlamışdır. Bu münasibətlə onlarla ya yazışmaq və ya görüşmək surətilə təmas etmiş, dolayısı ilə də bunlardan bəhs etmiş və onlara mədhiyyələr yazmışdır.

Şairin bilxassə mədh etdiyi sülalə, zamanlarında yaşamış olduğu Azərbaycan Atabəyləridir, əsərlərindən iki böyüyünü [«Xosrov və Şirin»lə «İskəndərnamə»ni] bunların adına yazmışdır.

Həyatı ilə ilgili olduğu için burada şairin əsərlərindəki ithaflar üzərində bir az durmamız gərəkir:

Nizami ilk məsnəvisi «Məxzənül-əsrar»ı şair Sənainin Qəznəlilərdən Bəhramşahın adına yazdığı «Hədiqət-ül-əsrar»a bənzədərək yazmış və eyni adı daşıyan Ərzincan hökmdarı Fəxrəddin Bəhramşah Mənküçəkə¹⁰³ ithaf etmişdir. Kitabın Bəhramşaha təslimi için Nizami bizzat Ərzincana getmək istəmişsə də, ozamankı əsgəri hərəkətlər üzündən buna müvəffəq olamamışdır, çünki «yollar qapanmış bulunurdu». Bundan ötrü şair kitabın yalnız göndərilməsilə yetiklənmişdir.

Bu əsərini göndərirkən şair Ərzincan sarayının şaha yaxın şairlərlə çevrilmiş olduğunu bilirdi, fəqət, özünün bunlara üstün gələcəyinə də əmindi. «Rumu alan və Abxazı tutan» Bəhramşaha xitabla: «onlar, yəni Ərzindəki şairlər Nizaminin hüzurunda hesab verəcək kimsələrdir», deyir və özünün «sözdən yapılmış kəskin qılınc sahibi oluşu» və «qarşısına çıxanların qafalarını uçuracağı» ilə öyünür.¹⁰⁴

Şairin ikinci böyük əsəri «Xosrov və Şirin»dir. İthaf və mədhiyyələri baxımından bunun diqqətədəyər özəlliyi vardır. Əsər əslində, zamanın həqiqi sahibi və hökmdarı Azərbaycan Atabəylərinin ikincisi Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adına yazılmışdır. Fəqət, o sırada İran Səlcuqlularının sonuncusu Toğrul ismən hələ sultan mövqeyində bulunduğundan kitab da rəsmən onun adına ithaf olunmuşdur.

Bu ithaflarda hər nə qədər Toğrula «sultan» və Atabəy Məhəmmədə «naib-i sultan» deyilirsə də, məqsədin ifadəsinə gəlincə əsl sultanın kim olduğu meydana çıxır. «Pənah-i mülk» ilə «xodavənd-i cəhan» olan «sultan-i adil»dən şairin istədiyi yalnız özü «şahənşahlar başı» olub, «dünyanı zülmdən qurtarmış böyük atabəyə» tövsiyədən ibarətdir. Bir atabəy ki, «o qüdrətdə birisi daha doğulmamış, Həbəşdən ta Çinə qədər bütün ölkələr hamısı bu dövlət ərinin üzünə açıqdır, İraqda badə içərkən Rum ilə Şama qorxu salan bu adamın Abxazla Dərbənd ovlağıdır. Xarəzmlə Səmərqəndə axın yapan, Gəncədən Xuzistanı fəth edən və Əmmandan İsfahana at çapan da odur».

Nizami «duaçısı olduğu» bu qəhrəmanın düşmənlərini qarğışlayır:

 
Bir şey onunca deyilsə məqsud,
Od tutub yansın, olsa da gər ud.
Dünyada hər kəs ona qabarsa,
Suda boğulsun şəkər də olsa.
Hər kəs qəlbini onun darıltsa,
Yerə batsın o, xəzinə olsa.
Toz qondurursa ona bir könül
Solub tökülsün, olsa da bir gül.¹⁰⁵
 

Çox canlı və mübaliğəli mədhiyyəsinin yuxarıya aldığımız bu parlaq parçasından da görüldüyü kimi, Nizaminin gözündə Şəmsəddin Məhəmməd sadə, bir atabəy və sultan naibi deyildir, «fəth-i şahi ilə ovn-i ilahi»yə məzhər olan bu adam səltənətin sığınağı, «xilafətin dayanağı»dır. Bu, klassik Doğu ədəbiyyatının məruf bir təşbihilə, «ikinci Fəridun»la «Cəmşid-i sani»dir. Hətta onlardan daha yüksəkdir. Çünki «onların taxt ilə tacları var idisə», bunun «möhtaclara tac bağışlaması» vardır. «Hər xosrovun [yəni padşahın] yanında bir pəhləvan bulunurkən», bu, «həm pəhləvan, həm də xosrovdur».

Atabəy Məhəmmədin xatiri bir də «şahlar şahı Atabəy Şəmsəddin Eldənizin [Eldəgəz] vəliəhdi» olmaqla əzizdir, çünki Nizami özünü bu «bağçanın», yəni Eldənizlilər sülaləsinin «ilk quşu», yəni şairi saymaqdadır.

Nizami eyni əsərində Atabəy Məhəmmədin vəliəhdi bulunan və ondan sonra Azərbaycan taxtına çıxmış olan qardaşı Osman Qızıl Arslanı da mədh etmişdir. Daha doğrusu, başda Sultan Toğrulla Atabəy Məhəmmədə ithaf olunan əsərinin müqəddiməsində qardaşının vəliəhdi sifətilə mədh olunmuş bulunan bu adamın adına əsərin sonunda dəxi, uzunca bir «xatimə» eklənmişdir. Bu mədhiyyəyə görə, Qızıl Arslan «Doğunun padşahı, Batının da pənahı»dır. «İradə edərsə Çindən xərac, Rumdan da cizyə alır. Fəthinə qalxarsa Hindistanı qaralıqdan təmizlər».

Əsərin digər bir yerində şair lütfünü gördüyü bu iqtidarlı sultanın öldürülməsi dolayısı ilə duyduğu acını anlatmışdır. «Abi-həyatı dadamayan Zülqərneyn kimi, gəncliyinin yemişini yemədən bir düşmən yarası ilə şəhid düşən» bu padşaha ağlamışdır.¹⁰⁶

Fəqət, şair bağlı bulunduğu sülalənin iqtidar mövqeyində qalması ilə təsəlli bulmaqda: «o öldüsə, Əbu Bəkr Məhəmməd sağ olsun» deməkdədir. Necə ki, ən böyük əsəri «İskəndərnamə»ni Eldənizlilərin bu aydın müməssilinə ithaf etmişdir.

Üçüncü məsnəvisi «Leyli və Məcnun»u şair Şirvanşah Axsitan Mənuçehrin ismarlaması üzərinə yazmış və onun adına bağlamışdır.

Şirvanşahlar Quzey Azərbaycanda yerli bir sülalə olub, hökmdarlıqları bəzən mərkəzi Gəncə olan Arran vilayətilə, hətta Araz nəhri güneyində, Təbrizlə ətrafına belə şamil olmuş, bəzən də Güney Azərbaycanda yüksələn hökmdarlara, məsələn, Azərbaycan Atabəylərinə tabe bir durumda bulunmuşlar. Bunlar Doğuda örnəkləri görünmüş olduğu kimi, öz nəsillərinin əskiliyini Kəyanilərə bağlarlardı. Nizami də bu ənənəyə uymuş, Şirvanşah Axsitan Məlik Mənuçehrin «Bəhram nəslindən və Adəmdən bəri şah oğlu şah olduğundan» bəhs etmişdir. Bundan başqa şair Axsitanın «Əbül Müzəffər» [zəfər atası] olduğunu bəlirtərək, elm və ürfan adamlarını himayə etdiyini də sitayişlərlə yad etmişdir.¹⁰⁷

Ümumiyyətlə, Şirvanşahlar sülaləsindən bu adlı Azərbaycan hökmdarının Nizamidə maddi-mənəvi bütün dəyərləri qabarıq, parlaq bir portreti verilmişdir.

Şairin «Həft peykər» adındakı dördüncü məsnəvisi Marağa hökmdarı Ağsonqurlulardan Əlaəddin Körp Arslanın [Körpə Arslan] istəyilə yazılmış və ona da ithaf olunmuşdur. Bu zat, onun beytlərində iqtidarlı bir hökmdar kimliyində, «tac verib, bac alan» bir «xosrov»dur. «Məmləkətlər alan bu arslan, tac və taxt etibarı ilə Alp Arslandan daha yeğdir». «Ağsonqur nəsli onunla ayaqdadır».¹⁰⁸

Beşinci məsnəvi – «İskəndərnamə» – yuxarıda bir münasibətlə qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan padşahlarından Atabəy Nüsrətəddin Əbu Bəkrə ithaf olunmuşdur. Bu hökmdar atabəylərdən şairin bilxassə, sevdiyi Məhəmməd Cahan Pəhləvanın oğludur. Əmisi Qızıl Arslanın öldürülməsi üzərinə Azərbaycan taxtına çıxmış və nisbətən uzun sürən hökuməti nisbi bir rahatlıq içində keçmişdir. Rastlanan bir qeydə görə, Əbu Bəkr özü da şair imiş və «Bişkin» taxma adını daşıyırmış.¹⁰⁹ Eyni zamanda bu padşah elm, ürfan və ədəbiyyatın da hamisi imiş. Nizaminin Əbu Bəkrə yazdığı sətirlərdə atası ilə əmisinə qarşı göstərilən sıcaqlığın əsəri hiss edilməkdədir. Onun ədəbiyyat maraqlısı və hamisi olduğu da ayrıca bəlirtilmişdir. Şairə görə, «başqaları insansa», Atabəy Əbu Bəkr «tam bir insanlıqdır».¹¹⁰ «İrəm bağından uçmuş bülbül» – Nizami «aramgahını» bu «insanlıq bağında» bulmuş və onun «dövründə tərənnüm etdiyi nəğmələrlə adının illərcə yaşamasını təmin etmişdir».

Şairin dördüncü atabəyə qarşı bəslədiyi sevgi rəsmi ithaf çərçivəsini aşaraq daha səmimi şəkillərdə də görülmüşdür. İskəndərə aid mənkibələrdən bəhs edən bir mətn arasında şair bəzən yapdığı kimi, aktuallığa keçərək bir neçə beytlə əsrinin hökmdarına xitab edir. Bu xitabında ona qarşı sevgilə daşaraq: «o ulduz batdı isə, sən çıxdın» deyə, «padşahlığının paydar olmasına» dua etdikdən sonra «Şah Axsitandan sonra bu gülüstanda Əbu Bəkrin yeşirdiyini» və özünü [yəni şairi] ondan [yəni Axsitandan] daha yüksək tutaraq, «şah bağının heç bir zaman üzünə qapanmadığını» şükranla anladır.¹¹¹

«İskəndərnamə»nin ikinci qismini təşkil edən «İqbalnamə»də əsərin Mosul Atabəylərindən İzzəddin Məsud adına bir ithaf görülməkdədir. Bu xüsusda əlimizdəki qaynaqlarda üç türlü görüşlə qarşılaşmaqdayıq.

Birinci görüş «Encyclopedie de L’İslam»da «Nizami» maddəsini yazan Y.Bertelsindir. Buna görə, «İskəndərnamə» ilkin bu adamın adına yazılmış, sonra isə tədil edilmiş nüsxəsi Atabəy Əbu Bəkrə təqdim olunmuşdur.

İkinci görüş «Xəmsə»nin əlimizdəki h. 1313-cü ildə Şirazda basılmış nüsxəsinin ön sözünü yazan adama aiddir. Bu yazar yuxarıdakı təxmini kökündən rədd etməkdədir. Şirazlı tabi (yayımçı, naşir) İzzəddin fəslinin əsərə füzuli olaraq sonradan eklənmiş olduğu qənaətindədir və bu iddiasına mənzumənin həmən əvvəlində «Məlik Nüsrətəddindən bəhs edildiyini» dəlil göstərməkdədir.

Üçüncü mülahizə isə Vəhid Dəstgirdinindir. Buna görə, «İskəndərnamə» bir deyil, iki kitabdan ibarətdir: «Şərəfnamə» ilə «İqbalnamə». Birinci kitab Əbu Bəkrin, ikinci kitab isə İzzəddin Məsudun adlarına yazılmışdır. «İqbalnamə»nin bəzi nüsxələrində Nüsrətəddin adına görülən qeyd «ilhaqi» imiş.

Şirazlı naşirin görüşünə əlimizdəki nüsxənin tədqiqi nəticəsində biz də iştirak edirik. Bilxassə, İzzəddin için yazılmış bulunan beytlərin ifadə tərzi Nizami üslubuna da uyğun deyildir. Bundan başqa Əbu Bəkrə ayrılmış bulunan bölümdəki bir çox beytlər qismən eynilə, qismən də əcəmi bir tədil ilə təkrar olunurlar ki, bunu hər halda, «söz xaliqi» bir şairin yapacağını düşünmək qətiyyən mümkün deyildir. Məsələn, Azərbaycan Atabəyinə xitab edən ilk müqəddimədəki:

 
Tərəfdar-i məğrib bemərdanəgi
Qıdırxan-i məşriq be fərzanəgi
(Məğribin tərəfdarıdır öz mərdliyi ilə,
Məşriqin Qıdırxanıdır öz müdrikliyi ilə – R.Ə.).
 

beyti Mosul Atabəyi İzzəddin için yazılan fəsildə bu şəkli alır:

 
Tərəfdar-i Musil befərzanəgi
Qıdırxan-i şahan bemərdanəgi.
(Mosulun tərəfdarıdır öz müdrikliyi ilə,
Şahların Qıdırxanıdır öz mərdliyi ilə. – R.Ə,).
 

və yenə:

 
Şəhənra zi rəsmi ki ayin bovəd
Kelid ahənin gənc zərrin bovəd
(Qanuna çevrilmiş adətə görə,
Şahların kilidi dəmirdən, xəzinələri qızıldan olur. – R.Ə.).
 

beyti

 
Zi şokr-i vey ənam əfzun bovəd
Kelid ahənin, qofl zər çən bovəd?
(Ona təşəkkür ənamını artırır,
Necə ola bilər ki, açar dəmirdən, qıfil qızıldan olsun? – R. Ə.).
 

şəklini alır ki, Nizami sözünə bənzəmədiyini bir az farsca bilən hər kəs həmən təqdir edər. Yenə:

 
Səlah-i cəhan aməd an şəb pədid
Ki əz madər in sobh-i sadiq dəmid
(Dünyanın işləri o gecə düzəldi ki,
Bu işıqlı sübh anadan oldu – R.Ə.).
 

beyti

 
Səlah-i sitəm an şəb aməd pədid
Ki əz moukəb an sobh-i sadiq dəmid
(Zülmün işləri o vaxt düzəldi ki,
Moukebdən bu işıqlı sübh açıldı – R.Ə.).
 

kimi, sakat (anlamsız) bir şəkil alır.

İki başqa-başqa hökmdara xitab edən misralarla təşbehlər və hətta birisinə təhsis olunmuş

 
Əgər digəran k-əslişan adəmist
Həme mərdomənd u həme adəmist
 

kimi, çox xüsusi bir təqdirin belə təkrarlandığına baxılırsa, şübhə yoxdur ki, şirazlı naşir haqlıdır. Böylə əcəmi bir yazını və ya «tədil»i Nizami kimi böyük bir ustaddan sanmaq onun xatirəsinə qarşı böyük bir hörmətsizlik olur.

Savaş dolayısı ilə Avropanın ümumi kitabxanalarında mühafizə olunan əski əlyazmalarını görmək mümkün olmadı, çünki nadir nüsxələr hava bombardmanından qorunmaq üzrə, sığnaqlara qoyulmuşdu. Bununla bərabər Mehmet Məhərrəmin Parisdə satın aldığı XIV yüzilə aid əlyazma bir «Xəmsə»ni araşdıra bildik. Burada İzzəddin adına yazılmış heç bir ithaf yoxdur. Şiraz naşirinin görüşü bu surətlə də qüvvətlənmiş olur.

Vəhid Dəstgirdinin «Şərəfnamə» ilə «İqbalnamə»nin müstəqil birər əsər olduqları haqqında iddiası da qüvvətli deyildir, çünki Nizami özü «Pənc gənc»dəki məsnəvilərini sayarkən «İskəndərnamə»dən bir bütün olaraq bəhs etmişdir və «Şərəfnamə»nin müqəddiməsində əsərin içindəkiləri verirkən İskəndərin həm idarəçiliyindən, həm də həkimlik və peyğəmbərliyindən bəhs edəcəyini açıqca anlatmışdır: bildiyimiz kimi, bütün bu proqram bir «İskəndərnamə»nin iki bölümündə başarılmışdır.¹¹²

Dahası var: «İskəndərnamə», «Şərəfnamə» bölümündəki qeydə görə, h. 593-cü ildə [m. 1199] yazılmışdır. Mühəqqəq (gerçək) olan bir şey vardır ki, kitab şairin son günlərində tamamlanmışdır. Buna «aynaya baxıb da, əcəba əsərimi bitirə biləcəkmiyəm?!» deyə zəiflik və ixtiyarlığından şikayət edən şair özü belə işarə etmişdir.¹¹³ 1199-cu ildən sonra tamamladığı bir əsəri Nizami Mosul atabəylərindən I Məsuda ithaf edəməzdi, çünki bu zat 1193-cü ildə artıq padşah deyildi, kitab onun zamanından ən azı altı il sonra yazılmışdı. II Məsuda da ithaf olunamazdı, çünki 1204-cü ildə (1209) ölən bir şairlə 1211-ci ildə taxta çıxan bir hökmdar arasında hər hankı bir münasibət təsəvvürü imkansızdır. Demək ki, «İskəndərnamə»nin hər iki bölümü ancaq 1191-dən 1210-cu ilə qədər iqtidarda bulunan Azərbaycan Atabəyi Nüsrətəddin Əbu Bəkrə ithaf olunmuşdur.¹¹⁴

«İskəndərnamə»nin Mosul Atabəylərindən İzzəddin Məsud deyil, Azərbaycan Atabəylərindən Nüsrətəddin Əbu Bəkr adına yazılmış olduğunu sezdirən bir dəlil dəxi, vardır: «Dastanın yenilənməsi haqqındakı» [Dər taze kərdən-i indastan] qismində şair: «Qızıl Arslanın ölümündən sonra necə söz söylənir, məgər ki, sən, şahın lütfü yardım edə də, mənə yenidən söz söyləmək imkanı verə»¹¹⁵ deyə mədh etdiyinə xitab edir. Bir az aşağıda da eyni zatın «həm comərdlik, həm də söz sahibi» olduğundan bəhs edir.¹¹⁶ Kitab İzzəddinə yazılmış olsaydı, başqa bir sülalə müməssili olan bu hökmdara qarşı şairin Eldənizlərdən bir hökmdarın ölümündən təəssürlə bəhsi münasibət almazdı, halbuki ölənin qardaşı oğluna və taxtın təbii varisi və səltənət vəliəhdinə qarşı böylə xitab etməsi qayət də yerindədir. Necə ki, «Şərəfnamə»nin müqəddiməsində də Qızıl Arslanın ruhu rəhmətlə anılmışdır. Bilxassə ki, «həm comərdlik, həm də söz sahibi» olmaq vəsfinə layiq olan zat da, eyni zamanda şair olan Atabəy Əbu Bəkrdir.

İzzəddin adına yazılan ithafların şübhəli olmasının bir dəlili də bizzat V.Dəstgirdi nəşrində görülən təzaddır: «Şərəfnamə»nin bir yerində Nizami ingilis müstəşriqlərindən E.Braunun da qeyd etmiş olduğu kimi, Bişkin təxəllüsünü daşıyan Əbu Bəkrə xitab ilə bu beyti yazmışdır:

 
Moxalef pəsəndiş u pişbin
Bədəndiş kəmmehr-o u Bişkin.
 

Türkcəsi:

 
Müxalif sonradan, o isə öncədən düşünür.
Düşmən amansız, o isə Bişkindir.
 

V.Dəstgirdi bu beyti yorumlarkən «Bişkin» Atabəy Nüsrətəddinin bir «ünvanı»dır [eynən – ləqəbi], deyir və «necə ki, «İqbalnamə»də də deyir» qeydini əlavə edir. «İqbalnamə»də isə bu ünvan Atabəy İzzəddin için də təkrarlanır və bişkin, pişkin şəklini alaraq, əslində key-peşin ikən sonradan pişkin olmuşdur, deyə izah olunur.

İki padşahın eyni «ünvanı» daşımış olduqlarını təsəvvür etmək zordur. Bişkin və ya pişkin sözlərinin türkcə olduqları da meydandadır və bu, Nizaminin də bizzat təqdir etdiyi kimi, ədəbiyyatdan nəsibsiz olmayan Əbu Bəkrin «ləqəbi» deyil, məxləsi olsa gərəkdir.

«İskəndərnamə»nin iki bölümünün bir kitab olub, Nüsrətəddin Əbu Bəkr adına yazıldığını «Məcalis-ül-üns»dən nəqlən M.Ə.Tərbiyət dəxi, «Danişməndan-i Azərbaycan»ında təyit edər.

2

Nizami mütəvazi həyatını öz əməyinin qazancı ilə təmin etmişdir. Şübhə yoxdur ki, bu «qazanc» onun zamanındakı şəkillərilə hər şeydən əvvəl şairin ithaf və təqdim etdiyi əsərlərə müqabil aldığı «caizə» və «hədiyyələr»dən ibarət olmuşdur.

Bu qəbildən olmaq üzrə, şairə aid məlumat arasında iki fıkra vardır. Bunlardan birincisi, «Məxzənül-əsrar»a müqabil Ərzincan hökmdarı Fəxrəddin Bəhramşah tərəfindən ona göndərilmiş bulunan 5000 altun dinarla 5-7 seçkin qatıra aid olanıdır ki, bu, bütün qaynaqlarda qeydlidir.

İkinci vaqeəni anlaşılan, şair özü «Xosrov və Şirin» mənzuməsinin sonuna Qızıl Arslanın qətlindən sonra əlavə etdiyi xatirədə təfsilatı ilə bildirməkdədir.

Bu təfsilata görə, daha əvvəl, Atabəy Məhəmməd tərəfindən əmlak-i xassədən iki köyün şairə verilməsi için əmr varmış. Atabəyin ölümü üzərinə «hər kəs ziyana uğradığı kimi, şair də ziyan etmişdir».

Qardaşı Məhəmməddən sonra Qızıl Arslan şairi özəl surətdə istətmiş, ona son dərəcədə hörmət və iltifatdan sonra onun «ziyan»ına vaqif olunca, həmən öz mülklərindən «Həmdanian» kəndinin sicilini Nizaminin adına yazdırtmış, ikinci köy için isə lətifə edərək, «şahzadələrlə bizzat anlaşırsan» demişdir.¹¹⁷

Həmdanian köyünün önəmsiz və gəlir baxımından dəyərsiz bir şey olduğunu zamanımızın bəzi tənqidçiləri irəli sürmüşlər. Padşahın bu hədiyyəsinin Nizaminin əsərinə layiq olmadığını söyləyənlər anlaşılan, o dövrdə də bulunmuşdur. Şair bu kimiləri zikri keçən xatirələrində anaraq onları «bəlli hasudlar»dan saymış və «verən məmnun, alan xoşnud ikən füzullara nə qalmış?» deyə dedi-qoduya nəhayət vermişdir.

Şirvanşah Axsitanın arzusu üzərinə yazdığı «Leyli və Məcnun»a qarşı Nizamiyə nə verilmiş olduğunu bilmiriksə də, şahdan məmnun qaldığını Atabəy Əbu Bəkrə yazdığı müqayisəli beytlərdən anlayırıq. İşi başqa türlü təsəvvür etmək dəxi, qabil deyildir. Özü kimi bir ustadı belə düşündürmüş bulunan bu çətin və yavan konunu¹¹⁸ misilsiz bir müvəffəqiyyətlə bacaran Nizamini «yüksək şeirdən anlayan və nəcabətilə öyünən» Axsitan necə ihmal edərdi? Böylə bir şey vaqe bulmuş olsaydı, bu şah özünü şairə yazdığı məktubda təlmihlə işarət etdiyi Qəznəli Sultan Mahmud durumuna düşürmüş olurdu. Belə bir şeyə isə heç bir işarət yoxdur. Başqa türlü olsaydı, şairin yuxarıda qeyd etdiyimiz təşəkkürünü Şirvanşah necə qazana bilirdi?! Qapısında Xaqani ilə Fələki kimi sivrilmiş şairlər varkən, konunu Gəncədəki guşəsinə çəkilmiş ustada əmanət etməsini bilən diqqətli adamın böylə diqqətsizlik edəcəyinə kim ehtimal verir?!

Hər halda tanrıya xitabla «xəyalındakı ruzisini Məhəmməd camallı padşahdan» diləyən¹¹⁹ şairin xəyal sükutuna (qırıqlığına) uğramamış olduğunu mühəqqəq görmək lazımdır. Bu qənaəti Füzulinin:

 
Bulmuşdu səfay-i dil Nizami,
Şirvanşahına düşüb girami
 

beyti də qüvvətləndirməkdədir.

Marağa hökmdarı Ağsonqurlu Körp [Körpə] Arslana ithaf etdiyi «Həft peykər»in dəxi mükafatsız qalmadığına ehtimal verilə bilir.

Atabəylərin dördüncüsü bulunan Nüsrətəddin Əbu Bəkrdən də «İskəndərnamə»yə qarşılıq olaraq şairin «qələm hədiyyəsi» alıb-almadığı ümumiyyətlə qeyd olunmamışdır. Bununla bərabər özü də şair olub, ürfansevərliyi bizzat Nizami tərəfindən təyit olunan dördüncü atabəyin «sülalə gülüstanının ilk və seçkin bülbülünü» ihmal etmiş olduğunu düşünmək düzgün olmaz, buna bizzat şairin eyni hökmdara xitabla «İskəndərnamə»nin ilk qismində [Şərəfnamə] yazdığı beytlər manedir. Bu beytlərdə isə, yuxarıda da qeyd olunduğu üzrə, «Şirvanşah Axsitan nemətlər içində bəsləyib yerdən göylərə çıxardı isə, sən məni ondan daha eyi və yüksək tutdun» deməkdədir.

Bu beytlərilə şairin Axsitandan olduğu kimi, Nüsrətəddin Əbu Bəkrdən dəxi, qələm hədiyyəsi almış olduğuna tərəddüdsüz hökm edə bilirik.

Yurddaşımız Mehmet Məhərrəmin Parisdə satın aldığı XIV yüzilə aid əlyazma «Xəmsə»ni bu mülahizəni yazdıqdan çox sonra gördük. Burada «İqbalnamə»nin «Xateme-i kitab» fəslində basma nüsxələrdə görmədiyimiz təfsilata rastladıq. Bu təfsilata görə, əsərdən son dərəcədə məmnun qalan Nüsrətəddin Əbu Bəkr əvvəlcə qərarlaşdırılmış bulunan tam əyarlı 1000 altunu dərhal Nizamiyə təslim etmiş və bundan başqa merkeb (minik heyvanı), ipək, qumaş və sairədən ibarət on türlü yüksək qiymətli şeylərlə bərabər şahanə bir xələt dəxi, vermiş və əlavə olaraq Divana yazılan bir əmmamə ilə şairə 200 altun miqdarında illik bir maaş bağlanmışdır.¹²⁰

3

Yuxarıdakı ehtimallarla bərabər şübhəsizdir ki, şair olduqca mütəvazi bir həyat yaşamışdır. Bu həyat tərzi bir yandan onun öz içindən gələn «az yemək, çox bağışlamaq» düsturundan doğan zühdü ilə anladıla bilirsə də, o biri yandan o zamankı həyat şərtlərilə ilgilidir.

Şairin yaşayışına aid, bu gün için alışqın olduğumuz «reportaj» qıtlığı kimi, şübhəsiz, o zamanın «qələm hədiyyəsi» də bugünkü Avropa və Amerika sənətkarlarının qazandıqları milyonlarla qiyas ediləməz.

Nizaminin maddətən əmin və dığdığasız bir həyat yaşadığı münaqişə konusu olsa da, çağdaşları arasında mənəvi böyük etibar və nüfuz sahibi olduğunda şübhə yoxdur. Daha həyatda və nisbətən gənc ikən, üzü köçürülən əsərləri əldən-ələ keçərək Gəncədən islam dünyasının hər tərəfinə yayılmış bulunan bu böyük adam, qapılarına çox nadir uğradığı zəmanə hökmdarlarının, bilxassə, Atabəylər sülaləsinin çox böyük hörmətlərini görmüşdür. Özünün bir müqayisəsinə görə, Sokrat kimi çəkingən olan həkim, onun qədər sevilmiş və aranmışdır.

Bu ehtiram və etibarın nə dərəcədə olduğunu şairin yuxarıda bəhsi keçən xatirəsindən anlayırıq: Atabəylərdən Azərbaycanın sətvətli (güclü) padşahı Sultan Qızıl Arslan yanına çağırtmış olduğu şairin gəldiyini xəbər aldığı zaman eyş-işrətlə məşğul bulunurmuş. «Kef məclisi» varmış. Saqilər şərab sunur, xanəndələr oxuyur, sazəndələr çalır, rəqqaslar da oynayırlarmış. Şairin hər kəscə bəlli zühdünə hörmətlə, bütün bunlar bir anda durdurulmuşdur. Nizami içəri girərkən padşah ayağa qalxmış və onu həyəcanla qarşılamışdır. Qucaqlaşmışlar. Qızıl Arslan Nizamini min bir rica ilə oturtmuş, saqilərlə mütrüblərə müsaidə vermiş, «bu gün ancaq Nizami ilə görüşəcəyəm» demişdir, çünki «onun söhbəti meydən daha nəşəli, neydən daha ahənglidir».

Şair ona göstərilən bu iltifatdan son dərəcədə məmnun qaldığını anladır. Bundan sonra «hər yanda, padşahın yanında olduğu kimi, hər kəs ayaqda ikən, o oturmuşdur». Nizami padşah hüzurundan «meracdan dönən Əhməd kimi» mütəhəssis (duyğulu) olaraq döndüyünü, məzkur (sözü keçən) xatiratında ayrıca bildirmişdir.¹²¹

Özü ilə çağdaş bulunan digər məsləkdaşlarına az və ya heç nəsib olmayan bu etinanı Nizami ona xas vüqarı və çəkingənliyilə əldə etmişdir.

Qapılara çox nadir uğradığının bir dəlilini də şairin ikinci Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvana yazdığı mədhiyyədə buluruq: ona «Xosrov və Şirin» əsərini gətirən şair: «gec gəldimsə də, arslan kimi gəldim»¹²², deyir və «evdə otursam da, duaçıyam» deyə məzərətdə (üzrdə) bulunur.

Yüksək izzəti-nəfs sahibi olan şair həyatda özünü tarixi mövqeyində tutmasını bilmiş, heç bir zaman kiçilməmişdir. Hökmdarlara müraciət edərkən onları mədh etdiyi və onlardan bir diləkdə bulunduğu zamanlarda belə, özünü onlarla müsavi bir dərəcədə görmüş, hətta ruhunun verdiyi içdən bir qüvvətlə mədh etdiyi tac daşıyanlara ataca öyüdlərdə belə, bulunmuşdur.

«Leyli və Məcnun» mənzuməsinin müqəddiməsində («Kitabın sonu barədə» başlığındadır) məsələn, Şirvanşah Axsitana verdiyi öyüdlər bu iddianın bir dəlilidir. Bu «Nəsihətnamə»sində şair padşaha xitabla «ondan bir neçə öyüd dinləməsini» rica müqəddiməsilə «Qüdrətli ol, fəqət, təmkinini əldən buraxma! Mey iç, fəqət sərxoş olma! İkiüzlüləri yanına soxma! Xalqın etimadını qazanmaq için, sözünü tut! Qəlbində yeri olmayanlara inanma! Düşmənini kiçik görmə! Vuracağını kökündən vur, tutacağını düşürmə!» kimi öyüdlərdə bulunur.

Titiz bir izzəti-nəfslə dərin bir təvazönü həkimanə bir surətdə birləşdirməsini bilən ustad mədhdə yapdığı təşbeh və müqayisələrdə belə, öz üsuluna sadiqdir. Məsələn, padşahı dənizə bənzədirkən ona varan özünü nəhrə eş tutmaqdadır.¹²³ Padşahın bağı «cənnət» isə, o da bir «cənnət quşu»dur. Padşah «Ay» isə, o da «Ütarid» ulduzudur.¹²⁴ Ötəki cahanın isə, bəriki də sözün sultanıdır. O, savaş meydanının pəhləvanı isə, bu da məna və sözün qəhrəmanıdır. Bir «söz» ki, «yaradılış pərdəsi açılırkən səhnəyə ilk çıxan o olmuşdur».¹²⁵ Allahın hüzuruna çıxmaq haqqı Nizaminin görüşüncə, əvvəla peyğəmbərlərdə, sonra da şairlərdədir.¹²⁶ Asiman qədər yüksək olan şair bəzən bu haqqından keçər kimi görünürsə bu, «başımızın üstündəki üfüqün eyni zamanda yerə qapanmasına»¹²⁷ bənzər.