Read the book: «Tom dayının daxması»

Harriyet Biçer-Stou

Tom dayının daxması

roman

UŞAQLIQDA OXUYA BİLMƏDİYİM KİTAB

Bu kitabı uşaqlıq və yeniyetməlik çağlarında oxumaq mənim yaşıdlarıma nəsib olmayıb. Qara qullar dünyası haqqında az eşitməmişdik, xüsusilə ötən əsrlərin yeni zamanla – 1917-ci ilin oktyabr ayından sonrakı dövrlə müqayisələrində… Tarixin ən qədim çağlarına da 1917-ci ilin pəncərəsindən baxırdılar və bizə təlqin etməyə çalışırdılar ki, yeni inqilab ölkədə, dünyanın çox yerində zülmün, əsarətin kökünü kəsib, işıqlı günlərə çıxmışıq, “Kommunizm” deyilən cəmiyyət isə… dağların arxasında deyil, əlimizi uzatsaq, çatacaq… Əlbəttə, o şüarlarda, çıxışlarda, yazılarda inandığımız həqiqətlər də vardı, gerçəkliyi ağla batmayan, fəqət susasusa dinlədiyimiz boş əfsanələr, cəfəngiyatlar da.

Dahi Nizami Gəncəvini, Vilyam Şekspiri oxuyurduq. Məhəmməd Füzulini öyrənirdik, Şah İsmayıl Xətainin şeirlərini axtarırdıq (“Şah” sözünə güllə atılan vaxtlar idi), Cəlil Məm-mədquluzadənin “Ölülər”, “Anamın kitabı”, Mirzə Ələkbər Sa-birin “Fəxriyyə”si üzərində düşünürdük, “Kitabi-Dədə Qorqud”-dan başlamış “Koroğlu”ya, “Qaçaq Nəb”yəcən neçə min illik söz incilərimiz parçadan tikilmiş aşırmalı çantalarımıza sığmırdı. Anlayırdıq ki, tarix bu günə addım-addım gəlib çıxıb. Dünyanın həmişə mərdləri də olub, namərdləri də, Xeyirlə Şər üz-üzə dayanıb, Zalımla Məzlum, Ağa ilə Qul lap bineyi-qədimdən vuruşublar və bu vuruş, bu duel bitən deyil, “bu gün də var, yarın da”.

Anlayırdıq ki, qocaman tarixin bütün mərhələlərində müdrik adamlar, humanist insanlar yaşadığı ölkənin siyasi fəaliyyət istiqamətindən, özünün milliyyətindən, irqindən, ictimai keçmişindən asılı olmayaraq zülmə, ədalətsizliyə qarşı vuruşublar və bu yolda şəhid olanlar az deyil.

Belə düşünürdük, belə böyüyürdük.

Yaşıdlarımın uşaqlıq çağları volyuntarizm şüarlarını, gop-kələk çağırışlarını dinlədi. Amerika Birləşmiş Ştatları adlı nəhəng ölkə dinlədiyimiz bütün məruzələrdə, çıxışlarda, oxuduğumuz qəzetlərdə pislənir, zalımlar, təcavüzkarlar qazanı sayılırdı. Bir yandan da, yeni şüarlar çıxdı meydana və uzun müddət səsləndi: “ABŞ-a çatmaq və onu ötüb keçmək”, “1990-cı ildə Kommunizm qurmaq!”. İçimizdə çox götür-qoy elədik: “zalımlığa” və “təcavüzkarlığa” çatmaq? Məgər indi ABŞ-da kommunizmdir ki, belə “sürət” götürmüşük?

O illərdə Amerika yazıçılarından ana dilimizə az-çox tərcümə olunan Mark Tven, Teodor Drayzer, Cek London və Ernest Heminquey idi. “Şahzadə və dilənçi”ni, “Amerika faciəsi” və “Dahi”ni, “Martin İden”i, “Qoca və dəniz”i vərəqlədikcə etiraz harayımızı ucalda bilməsək də, məruzələrdə, çıxışlarda eşitdiklərimizə, qəzetlərdə oxuduqlarımıza öz içimizdə gülürdük: bəlkə bu böyük yazıçıları da oktyabr inqilabı “ezam eləyib” Amerika Birləşmiş Ştatlarına?

Və yenə çox təəssüf eləyirəm ki, mənim yaşıdlarım keçən əsrin böyük Amerika qadın yazıçısı Harriyet Biçer-Stounun kişi əli, kişi hünəri, kişi qeyrətiylə yazdığı “Tom dayının daxması” romanını vaxtında oxuya bilmədilər.

H.Biçer-Stou 1811-ci ildə Konnektikut ştatının Liçfild şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. Atası məşhur vaiz olsa da, uşaqlarını dini kitablara yaxın buraxmamışdır. Tale yenə Harriyeti yeni ailə həyatında yenə din adamıyla görüşdürmüşdür. O, 1836-cı ildə ilahiyyat seminariyasının müəllimi Kelvin Stouya ərə getmişdir. Altı uşaq böyüdən ailə həmişə ehtiyac və qayğılar içində yaşasa da, Harriyet qələmdən heç vaxt ayrılmamış, iyirmi üç yaşında ikən çap etdirdiyi “Yeni ingilis həyatından oçerk” yazısından başlayaraq, ədəbi fəaliyyətini ardıcıl davam etdirmişdir. “Meyflauer, yaxud poliqrimlərin əxlaqı və xarakterləri oçerkləri” toplusundan sonra dahiyanə “Tom dayının daxması” romanını (1852) yazmışdır.

İlk gənclik illərində Kentukkiyə gələn Harriyet qul zəncilərin ağır, dəhşətli həyatını kədərlə müşahidə etmiş, qaçqın kölələrə yardım göstərmiş, bu məzlumların zəhmətini yüngülləşdirmək – adi insan kimi yaşamaq uğrunda mübarizəyə qoşulmuşdur. “Tom dayının daxması” romanı adi təsvirlərdən ibarət süjet deyil. Yazıçının köləliyə qarşı fəryadıdır. Yazıçıya görə, quldarlıq ümumxalq faciəsidir və bütün xalq bu faciədən çıxmağa can atmalıdır.

Əlbəttə, köləlik dünyasının eybəcərliklərini cəsarətlə açan belə kəskin süjetli roman ilk dəfə çap olunandan sonra hamı tərəfindən obyektiv, yekdil müsbət fikirlə qiymətləndirilə bilməzdi. Yazıçıya ittihamlar yağdıranlar, onun təsvirlərinin real həyatdan aralı düşdüyünü irad tutanlar da vardı. Buna görə də Harriyet Biçer-Stou əlacsız qalıb, müvafiq mətbuat məlumatlarını, hətta məhkəmə protokollarını, şəxsi məktubları və sair sənədləri toplayıb “Tom dayının daxmasına açar” kitabını (1853) yazır.

Qulların azadlıq problemi H.Biçer-Stounun yaradıcılığında “Tom dayının daxması” romanı ilə bitmir. 1856-cı ildə qələmə aldığı “Dred, yaxud lənətlənmiş dərin bataqlıq haqqında povest” əsərində müəllif plantasiya sahiblərinin maariflənməsi, humanistləşməsi yoluyla zəncilərin həyatının yaxşılaşmasına inamını itirir. Çünki romanda göstərildiyi kimi, humanist, xeyirxah bir plantasiyaçı qəflətən ölə bilər (romanın qəhrəmanı Nina Qordonun taleyi kimi), onun yerini zalım plantasiyaçı tutar. Ayrı-ayrı plantasiyaçıların xeyirxahlığı və humanizmi zənci qulların ağır problemlərini həll edə bilməz. Bəs çıxış yolu nədədir? Qiyamda! Üsyanda! Deməli, qan tökülməlidir?! Bu məqamda yazıçı humanist mövqe tutur, hökuməti zənci qulların azadlığını təmin etmək üçün təcili tədbirlər görməyə çağırır.

Hər iki roman qısa müddətdə Avropaya da, Asiyaya da yayılır və yazıçıya dünya şöhrəti qazandırır. Və bu şöhrətin, po-pulyarlığın ardınca yazıçı qadın ağır mənəvi sarsıntılar keçirir – böyük oğlu “günahını boynuna almayan günahkar” kimi qətl edilir.

Əsrinin altımış-yetmişinci illərində qələmə aldığı “Müqəddəsin elçiliyi”, “Orr adasının ağsaqqalları” və başqa əsərlərində yenə ingilis mövzusuna qayıdır, “Ledi Bayornun bəraəti” pamfleti ədəbi hadisə kimi qarşılanır.

“Arvadım və mən” (1871), “Ağ-çəhrayı istibdad” (1871), “Biz və bizim qonşular” (1875), “Poqenaklar ailəsi” (1878) roman və povestləri nisbətən sakit reaksiya doğurur. Bu əsərlərin süjetlərində Biçer–Stou yaradıcılığına xas olmayan bədbinlik duyulur, bəzən oxucunu yoran həddindən çox faciələr, ölümlər təsvir olunur. Böyük yazıçının keçdiyi əzablı yolların, həyəcanların, ehtiyacların, oğul itkisinin sənətdə əks-sədasıydımı həmin təsvirlər – faciələr və ölümlər?! Ona görəmi böyük yazıçı ömrünün son illərində Floridadakı şəxsi villasında öz arzusuyla tək-tənha yaşayır?

Harriyet Biçer-Stounu dünyaya tanıdan “Tom dayının daxması” romanı yarandığı vaxtdan indiyədək ciddi mübahisələr, təzadlı münasibətlər doğurmuşdur. Təkcə 1852-1855-ci illərdə Cənubi Amerika yazıçıları, hətta “savadlı” zənci qələm sahibləri “Tom dayıya “qarşı” on dörd roman” yazmışlar. Bu əsərlərin müəllifləri H.Biçer-Stounun real təsvirlərini, canlı müşahidələrini, əsl sənətkar təxəyyülünü cəfəngiyat sayır, onu mövcud cəmiyyətə qarşı amansızlıqda, həddini aşmaqda, hadisələri şişirtməkdə, hətta sentimentallıqda günahlandırırdılar. Bizim əsrdə də belə məntiqsiz, mövzusuz ittihamlar çox olub və lap qəribəsi budur ki, yaşadığımız günlərədək davam eləyir. (C.Fernes “Əlvida, Tom dayı” (1956), L.Fidlər “Nə ədəbiyyatıdı?” (1982), C.P.Tomkins ”Sentimentallıq hakimiyyəti: “Tom dayının daxması” və ədəbiyyat tarixi siyasəti” (1985) və s.)

Amerika Birləşmiş Ştatlarının zənci əhalisinin özünü milli dərketmə prosesi fəallaşdıqca, milli şüuru artdıqca da bu ölməz əsərə öz babalarının – milli keçmişlərinin təhqiri kimi baxanlar da tapılır və beləliklə, bir sıra Afrika-Amerika yazıçılarının yeni etirazları, yeni tənqidi yazıları gəlir dünyaya.

Amma nə edəsən – həqiqət, canyanğısıyla, istedadla qələmə alınanda yalnız yaşanmış günlərin bədii əksi deyil, həm də bu günün, sabahın gerçəkliyidir. Məgər biz yaşadığımız günlərdə – bəşəriyyətin sivilizasiyası saydığımız iyirminci əsrin sahillərində amansız haqsızlıqların, ağlasığmaz vəhşiliklərin, mənəvi və fiziki terrorların, milli soyqırımlarının şahidi olmuruqmu? Və bu cinayətləri törədənlər borclarını ödəmək üçün Tom dayını satan “humanist”, “insanpərvər” Şelbidən, zəncilərin azad olunmasını vəsiyyət eləyib can verən balaca qızı Yevangelinanın axır yalvarışını da tez unudan Sən Klerdən və ya insan qənimi Leqridən nə ilə fərqlənirlər? Və yaxud, bu romandakı qaçqınlıq, didərginlik səhnələrindəki amansızlıq, zülm, soyqırımı ikicə il bundan qabaq indi “ermənistan” deyilən respublikaya daxil edilmiş qədim Azərbaycan torpaqlarından – Zəngəzurdan, Göyçədən, Zəngibasardan, Vədibasardan, Ağababadan… min illik dədə-baba yurdlarından min cür vəhşiliklə, min cür ölümlə qovulan yurddaşlarımızın başlarına açılan müsibətlərin eyni deyilmi?

Mən romanın təsirli süjet xətti, qəhrəmanların taleləri haqqında danışmadım. İstəyirəm uşaqlar, yeniyetmələr əsəri bütünlüklə oxusunlar, özləri nəticə çıxarsınlar.

“Tom dayının daxması” yalnız dünənin və bu günün deyil, həm də sabahın kitabıdır!

Roman Azərbaycan dilində bütünlüklə ilk dəfə çap olunur. İxtisar edilmiş variantı 1986-cı ildə 50 cildlik “Dünya Uşaq Ədəbiyyatı Kitabxanası”na daxil edilmişdir (Voyniç, Biçer-Stou cildi). Tom dayı ondan çox-çox öncə – 1951-ci ildə mükəddər taleyi, mühiti ilə Azərbaycan səhnəsinə gəlib, yenə Tamaşaçılar Teatrında uzun müddət göstərilib.

“Tom dayı” yalnız uşaqlar və yeniyetmələrin deyil, həm də böyüklərin kitabıdır. Amma yenə təəssüflənirəm, yaşıdlarım kimi mən də bu ölməz əsəri uşaqlıq və yeniyetməlik çağlarında oxuya bilməmişəm.

Hidayət 1991

I FƏSİL

OXUCU “HUMANİST” ADAMLA TANIŞ OLACAQ

Soyuq fevral günlərinin birində Kentukki* ştatının P. şəhərində zəngin bəzədilmiş qəşəng yemək otağında iki centlmen stol arxasında əyləşmişdi, masanın üstünə bir şüşə şərab qoyulmuşdu. Otaqda xidmətçi gözə dəymirdi və onlar bir-birinə yaxın oturub, görünür, hansısa çox vacib bir məsələni müzakirə edirdilər.

Münasib olsun deyə, biz onların hər ikisini centlmen adlandırdıq. Lakin, əslində, onlardan biri bu anlayışa tam uyğun gəlmirdi. O, yöndəmsiz, kobud üzlü, törə, şişman bir adam idi. Sırtıq ədaları nəyin bahasına olursa-olsun, cəmiyyətin yüksək dairələrinə soxulmağa can atan aşağı zümrə adamı olmasından xəbər vərirdi. Geyimi çox bayağıydı: alabəzək jileti və naşılıqla bağlanmış xallı göy yaxalığı onun ümumi görkəmini yaxşı tamamlayırdı. Yoğun, cod barmaqlarını qaşlı üzüklərlə bəzəmişdi. Qızğın söhbət edəndə iri, rəngbərəng breloklar düzülmüş uzun qızıl saat zəncirini, özündən razı halda, əlində oynadır və bu cingiltidən xoşhal olurdu.

Bu adamın söhbətində də nəzakətdən, ədəb-ərkandan əsər-əlamət yox idi, nitqi elə qaba ifadələrlə süslənmişdi ki, tam təfərrüata varmağa çalışmağımıza baxmayaraq, burda onlardan nümunə gətirə bilməyəcəyik.

Onun həmsöhbəti mister Şelbi əsl centlmen təsiri bağışlayırdı, evin cah-calalı isə göstərirdi ki, sahibləri nəinki puldan korluq çəkmir, əksinə çox böyük var-dövlət içində ömür-gün sürürlər.

Qeyd etdiyimiz kimi, masa arxasında əyləşən kişilər ciddi bir söhbətlə məşğuldular.

– Mən istərdim ki, bu işi elə bu cür yoluna qoyaq, – mister Şelbi dedi.

– Xeyr, belə görürəm, deyəsən, mən sizinlə heç cür alver edə bilməyəcəyəm! Dil tapa bilmirik, mister Şelbi, qətiyyən dil tapa bilmirik.                                           Qonaq konyak dolu badəni qaldırıb işığa tutdu.

– Müsaidənizlə, Heyli! Tom bu pula dəyər. Onu başqa zəncilərə tay tutmayın: etibarlı, namuslu, fərasətli zəncidir. Mənim təsərrüfatım onun nəzarəti altında saat kimi işləyir.

– Namusludur, axı, bu zənci namusluluğudur, – Heyli badəsinə konyak süzüb irişdi.

– Xeyr! Onun düzlüyünə, namusuna heç bir şəkk-şübhə ola bilməz. Tom xeyirxahdır, ağıllıdır. Mömin bir zəncidir. O, dörd il əvvəl kilsəyə qəbul olunub; elə o vaxtdan mən ona hər şeyi etibar edirəm: pulu, evi, atları. O mənim təsərrüfatımda hər yerdə sərbəst gəzib dolaşır. Bir dəfə də olsun, onun təmizliyinə və sədaqətinə şübhə etmək ağlıma gəlməyib.

– Çoxları danışır ki, guya Yer üzündə əslində mömin zənci yoxdur, ancaq, məncə, bu doğru deyil, – Heyli etimadla dillənib əlini yellədi. – Bu il Orleana apardığım sonuncu dəstədə biri vardı. Dini mahnılar oxudu, ləzzət elədi! Sanki ibadət mərasiminə düşmüşdük! Özü də elə üzüyola, elə başıaşağı zənciydi ki… Ondan pis qazanmadım. Bir nəfərdən ucuz qiymətə almışdım, biçarə bütün var–yoxunu dəyər-dəyməzinə satmağa məcbur olmuşdu, xalis gəlirim altı yüz dollar oldu. Əlbəttə! Mal əgər yaxşı maldırsa, möminliyi də qiymətli keyfiyyətdir.

– Arxayın ola bilərsiniz, Tom bu sarıdan, doğrudan, qiymətlidir, – mister Şelbi dedi, – Bir özünüz fikirləşin, keçən payız onu Tsinsinnatiyə bir iş üçün göndərmişdim, ordan mənə beş yüz dollar gətirməliydi. Gedəndə ona dedim: “Tom! Sənə inanıram, xaçpərəstə inandığım kimi inanıram. Bilirəm ki, sən öz ağanı aldatmazsan”. Və o qayıdıb yenə evə gəldi. Bəzi əclaflar olub, istəyiblər dilə tutsunlar onu: “Tom, gərək qaçıb gedəydin Kanadaya!”*. “Yox, bacarmaram, – Tom cavab verib, – ağam mənə inanır”. Mən bunu sonradan bildim. Sözün düzü, Tomdan ayrılmaq mənimçün çox ağırdır. O mənim bütün borclarımın ödənci kimi getməlidir, azca insafınız olsa, Heyli, haqq–hesabı bitmiş hesab edərsiniz.

– İnsaf məndə bizim tacir qardaşımıza lazım olan qədərdir, daha doğrusu, çox azdır, – Heyli zarafata saldı, – Dostlarınsa qulluğunda həmişə hazıram. Lakin siz məndən həddən artıq güzəşt tələb edirsiz, həddən artıq! O, kədərlə köks ötürüb, yenidən badəsinə konyak süzdü.

– Yaxşı, siz nə təklif edirsiniz, Heyli? – mister Şelbi narahat sükutdan sonra soruşdu.

– Sizdə Torna əlavə oğlan, ya qız uşağı tapılmazmı?

– Hm, xeyr, olanımız budur. Ümumiyyətlə isə, bu işə məni çıxılmaz vəziyyət vadar edir. Öz zəncilərimi satmaq mənimçün olduqca xoşagəlməz bir işdir.

Bu vaxt qapı açıldı və otağa üç-beş yaşlarında qəşəng kvarteron** oğlan uşağı daxil oldu. Çox sevimli məxluq idi. Qara ipək saçlarının zərif burumları zənəxdanlı üzünü haşiyələmişdi. İşıqlı, iri qara gözləri yumşaq, uzun kirpiklərin arasından maraqla böyür-başına baxırdı. Əyninə yaxşı oturan, qırmızı-sarı şotlandkadan tikilmiş paltarı onu xüsusilə qəşəng göstərirdi. Hər halda, bir ürəksizlik, cəsarətsizlik hiss olunsa da, ədalarındakı məzəli qətiyyət, onun hamının qayğısına öyrəşməsindən və ərköyünlüyündən xəbər verirdi.

– Ey, qaraca! – Mister Şelbi fışqırıqlayıb onu çağırdı və bir üzüm salxımı tulladı. – Tut!

Uşaq sahibkarın qəhqəhələri altında ona atılan payın dalınca götürüldü.

– Bir bura gəl, görüm, qaraca, – mister Şelbi səsini qaldırdı.

Oğlan ona tərəf qaçdı. Ağa uşağın buruq saçlarına sığal çəkdi, çənəsini qıdıqladı.

– Necə oxuyursan, rəqs edirsən, bir göstər görüm centlmenə. Uşaq melodiyanı qollarıyla, ayaqlarıyla və bütün bədəninin məzəli, oynaq hərəkətləriylə müşayiət edərək, aydın, zil səslə şıltaq bir zənci mahnısı oxudu.

– Əhsən! – Heyli ona bir portağal dilimi ataraq qışqırdı.

– İndi isə göstər, görək, Kaco əmi yeli tutanda necə yeriyir? – Mister Şelbi dilləndi.

Oğlanın plastik bədəni bir andaca dəyişdi: o donqarlanıb kədərlə üz-gözünü büzüşdürdü və ağasının əl ağacını götürərək, sağa-sola tüpürə-tüpürə, qocalarsayağı axsaya-axsaya otaqda o baş-bu başa gəzinməyə başladı.

Centlmenlər uğundular.

– İndi də, qaraca, Elder Robinson babanı yamsıla görüm, o, zəbur surəsini necə oxuyur?

Uşağın koppuş sifəti uzandı və o, son dərəcə ciddi bir görkəm alaraq burnunda dua melodiyasını zümzümə eləməyə başladı.

– Əhsən, əhsən! – Heyli ucadan səsləndi. – Bu uşağın parlaq gələcəyi var. Bilirsinizmi nə var? – O, birdən mister Şelbinin çiyinlərini şappıldatdı. – Verin bunu mənə, Tomun üstündə – vəssalam! Bununla da haqq-hesabı çürüdək.

Bu əsnada qapı səssizcə aralandı və otağa iyirmi beş yaşlarında kvarteron qadın daxil oldu.

Gözlərini qadından çəkib oğlana baxmaq kifayətdi ki, onun bu uşağın anası olduğunu yəqin edəsən. İri qara gözlər, uzun kirpiklər, qapqara, ipək, dalğalı saçlar eynən oğlanınkı idi.

– Nə lazımdır, Eliza? – Ağa soruşdu. Qadın ayaq saxlayıb tərəddüdlə ona baxdı.

– Bağışlayın, ser, mən Harrini axtarıram.

Oğlan anasına sarı yüyürüb, ətəyinə yığdığı qəniməti ona göstərdi:

– Odur, apara bilərsən, – mister Şelbi dedi. Qadın uşağın əlindən tutub tələsik otaqdan çıxdı.

– Lənətə gələsən, şeytan! – Vəcdə gəlmiş qul alverçisi mister Şelbiyə sarı döndü. – Orleanda belə gözəldən əməlli-başlı qazanmaq olar! Sizin bu gözəldən heç də artıq olmayan qadınları gözlərimin qabağındaca min dollara satırdılar.

– Mən Elizanı satmaq fikrində deyiləm, – mister Şelbi ötkəmliklə dilləndi və söhbəti dəyişmək üçün təzə şərab şüşəsi çıxarıb ağzını açdı, Heylidən onu xoşlayıb–xoşlamadığını soruşdu.

– Əladır, ser! Birinci növ! – Qul alverçisi cavab verdi, sonra ədayla mister Şelbinin çiyinlərini şappıldadaraq əlavə etdi: – Yaxşı, bu gözəl üçün nə qədər istəyirsiniz? Sövdələşək? Qiymətinizi deyin.

– O satılmayacaq, mister Heyli, – Şelbi dedi. – Lap qızıl da versəniz, mənim arvadım ondan ayrılan deyil.

– E-e, qadınlar həmişə belə deyirlər, çünki qızılın qiymətini anlamırlar. Bu pullara nə qədər saat, dəvəquşu lələyi, cürbəcür bər-bəzək almaq olar? Bunu başa salanda isə o saat sözlərini geri götürürlər.

– Bu barədə heç danışmağa dəyməz, Heyli. Yox, dedimsə qurtardı, baş tutan iş deyil, – Şelbi qətiyyətlə təklifi rədd etdi.

– Yaxşı, heç olmazsa, oğlanı verin, – qul alverçisi təkid elədi. Özünüz görürsüz ki, mən qiymətə görə çənə-boğaz eləmirəm.

– O sizin nəyinizə lazımdır, axı? – Şelbi ucadan səsləndi.

– Mənim bir dostum var, o bu cür qanışirin oğlan uşaqları alır. Uşaqlar böyüyüb boya-başa çatır, o da aparıb bazarda satır. Bunlar əlbəttə, bəzək əşyasından başqa bir şey deyillər, onları çox vaxt lakeyliyə götürürlər. Qiyməti isə bahadı, ancaq varlılar ala bilir. Lakin o vaxt ki, qəşəng bir lakey qapını qonaqların üzünə açır, məclisə qulluq eləyir, bu, bilirsiz sizin ziyafət salonlarınıza necə əvəzsiz bir zinətdir?! Belələrindən yaxşı gəlir götürmək olar, bu şeytan balası da elə zirək, elə xoşavazdır ki, lap xas maldır.

– Mən onu satmaq istəməzdim, – mister Şelbi fikirli-fikirli dilləndi. – Məsələ burasındadır ki, ser, bir humanist adam kimi, mən uşağı anasından ayıra bilmərəm.

– Belə de! Əlbəttə, mən sizi başa düşürəm. Hərdən qadınlara baş qoşmayasan gərək. Doğrudur, göz yaşları, nalə-şüvən ağırdır! Çox ağırdır! Ancaq, ser, mən işi elə düzüb qoşaram ki, bunlarsız ötüşərik. Siz qadını bir günlüyə, ya bir həftəliyə başqa yerə yollayın, bununla da hər şey sakitcə, səssiz-səmirsiz öz yoluna düşəcək. Evə qayıdanda isə, artıq iş-işdən keçmiş olacaq. Arvadınız ona sırğa bağışlar, təzə paltar, ya da nəsə xırda-xuruş bir şey verər, bununla da o təsəlli tapıb ovunar.

– Çətin ağlım kəsir.

– Əşi, qurtarın görək! Zənciləri ağlarla bir tutmayın. Əgər işin çəmini tapsan, onlardan hər şeyi bir andaca qamarlamaq olar. Bəziləri deyir… – Heyli məhrəmliklə səsini alçaldıb davam etdi, – Bəziləri deyir ki, guya bizim işimizdə adam qəddarlaşır. Məncə, belə deyil. Başqaları neyləyir? Uşağı anasının əlindən qoparıb gözünün qabağındaca satışa qoyurlar, ana isə şüvən qoparır. Mən o cür eləmərəm. Elə iş görməzlər. Bu, sadəcə malı öldürməkdir. Bundan sonra bəzi qadınlar işləyə də bilmirlər. Yadımdadır. Orleanda biri vardı, dünya gözəli idi, belə rəftarın qurbanı oldu. Alıcı uşağı yox, təkcə ananı aldı. Qadın isə hərarətli, dəlisov idi, kəndir kimiydi. Bərk-bərk uşağa sarılmışdı, az qala boğub öldürəcəkdi. Yadıma düşəndə dəhşətə gəlirəm! Axırı ki, uşağı ondan qopardılar, özünü də damladılar. O, həbsxanada dəli oldu, bir həftədən sonra isə öldü. Min dollar batdı, axı niyə? Ona görə ki, rəftar eləməyi bacarmırlar. Yox, ser, belə yerdə xoş rəftar lazımdı. Bunu mən öz təcrübəmdən bilirəm. – Qul alverçisi stulun söykənəcəyinə yayxanıb, təkəbbürlə əllərini sinəsində çarpazladı.

Bu söhbət, görünür, Heyli üçün az əhəmiyyət kəsb eləmirdi. Düşüncələr içində portağal təmizləyən mister Şelbinin cavabını gözləmədən sözünə davam etdi, sanki o, gerçəkliyə nüfuz etmək meylini cilovlaya bilmədiyinə görə bir neçə kəlmə də əlavə etmək məcburiyyətində qalmışdı.

– Özünü tərifləmək yaxşı deyil, lakin gərək olanı deyəsən. Nahaq yerə demirlər ki, Heylinin zəncilərinin bir neçəsi yox, hamısı sayseçmədir, tox, sakit, biri birindən yaxşı. Özləri də başqalarına baxanda uzunömürlüdürlər. Bax, sanballı iş buna deyərlər, ser! Hamısı ser, mənim insanpərvərliyimdən irəli gəlir.

Mister Şelbinin deməyə sözü qalmadı, o, müxtəsərcə:

– Eləmi? – deməklə kifayətləndi.

– Məni, ser, lağa qoyublar, çox istəyiblər ki, baxışımı, münasibətimi dəyişsinlər. Nə deyəsən, bu çox da geniş yayılmış fikir deyil, ancaq, ser, mən ondan heç vaxt imtina etməmişəm və deyə bilərəm ki, bir dəfə də olsun pis vəziyyətdə qalmamışam. – Qul taciri özündən tamam razı halda bərkdən güldü.

Humanizm prinsiplərinin bu cür anlamı o qədər özünəməxsus və gözlənilməz idi ki, mister Şelbi də qonağına qoşulub gülümsəməli oldu. Bu, Heylini daha da qızışdırdı, o, sözünə davam elədi:

– Qəribə işdir! Mən bunu adamların beyninə yeritməyə çox cəhd göstərdim, amma çifayda, zəhmətim hədər getdi. Elə mənim keçmiş şərikim, Natçezli Tom Lokker. Ağılsız oğlan deyil, zəncilər üçünsə – xalis iblisdir! Hər şey prinsipdən asılıdır, çünki əslinə baxanda, Tom qəlbən mərhəmətli adam idi. Ancaq onun üsulu beləymiş, fikir verirsizmi. Hərdənbir deyirdim ona:       – “Tom! Əgər sənin qızların ağlayıb özlərini öldürürsə, onların üstünə qışqırıb şallaq altına salmağın nə mənası var? Bu heç nəyə kömək edəsi deyil. Qoy, sağlığına, ağlaşsınlar. Xislətləri belədir! Südlə gələn sümüklə çıxar. Neyləsən, mənası yoxdu. Eşşəyi döyəcləməklə at olan deyil ki. Bundan başqa, kötək ancaq ziyan gətirir, onlar bundan daha da xarab olurlar, ölgünləşirlər, xüsusən də mulat qızlar. Yaxşı olar ki, birtəhər dilə tutasan, bir az yumşaq danışasan onlarla. Bir balaca humanist ol, ziyan çəkməzsən, sözümü yadında saxla. Bu, söyüşdən və şapalaqdan yaxşı təsir göstərir və vaxt keçdikcə həmişə özünü doğruldur. Həqiqi sözümdür". Məgər onu qandırmaq mümkün idi? Nə qədər malı zay elədi, axırda ondan üzülüşməli oldum. Amma heyif, mərhəmətli ürəyi vardı, işlərdən də baş çıxaran adam idi.

Mister Şelbi soruşdu:

– Deməli, belə zənn edirsiniz ki, sizin iş üsulunuz Tomun üsuluyla müqayisədə bəzi üstünlüklərə malikdir?

– Belə düşünməyə haqqım var, ser. Bircə imkan olaydı! Mən peşəmizin xoşagəlməz cəhətlərini hər vasitəylə yoluna qoymaqdan heç vaxt çəkinmirəm. Götürək uşaq alverini. Ananı harasa göndərirəm ki, mane olmasın, axı məlum məsələdir: gözdən uzaq, könüldən iraq deyiblər. İş görülüb qurtarandan sonra onu geri qaytarmaq müşkül məsələdir, ana da istər-istəməz vəziyyətlə barışmalı olur. Axı, onlar ağ deyirlər – körpəlikdən bilirlər ki, arvad əriylə, uşaqlar isə valideynləriylə birgə yaşamalıdır. Zənci buna, heç ümid bəsləmir, əlbəttə, əgər o düzgün tərbiyə olunubsa, deməli, ayrılığa da asanca tab gətirə bilər.

– Əgər belədirsə, qorxuram mənimkilər səhv tərbiyə almış olalar, – mister Şelbi dilləndi.

– Ola bilər. Sizin Kentukkidə zənciləri korlayırlar. Siz mehriban rəftarınızla onların xarabını çıxarırsız. Özünüz fikirləşin, nədir zəncinin nəsibi? Dərbədər gəzib, əldən-ələ keçmək. Siz isə onun nazıyla oynayırsız, lap ərköyünləşdirirsiz… Bir də görürsən ki, o başladı başından yekə şeylər fikirləşməyə. Sonra da bunun əngəli çıxır. Mən deyirəm də, başqa zəncilər havalanmış kimi boğazlarını yırta-yırta nəğmə oxuduqları plantasiyalarda sizin zəncilər üzülüb vərəmləyir. Biz hamımız, mister Şelbi, düzgün hərəkət etdiyimizi fikirləşirik, ancaq mənə elə gəlir ki, öz zəncilərimlə layiqincə rəftar edirəm.

– Həsəd aparılası arxayınlıqdır! – mister Şelbi bu boşboğazlıqdan özündə aşkar ikrah hissi duyaraq çiyinlərini çəkdi.

– Hə? – Heyli uzun fasilədən sonra soruşdu, hər ikisi fındıq sındırırdı, – nə qərara gəlirsiniz?

– Fikirləşərəm və arvadımla danışaram, – Şelbi cavab verdi, – sizə isə bir məsləhətim var. Heyli, əgər bu işi mümkün qədər sakitliklə yoluna qoymaq istəyirsinizsə, heç kimə heç nə deməyin. Söz-söhbət yayılsa, başımız ağrıyacaq. Mənim zəncilərimdən hər hansı birini aparmaq, sizin düşündüyünüz qədər də asan iş deyil.

– Əlbəttə ki! Susmaq və yenə susmaq! Ancaq mən, hər halda istərdim ki, bu işə tez xitam verəm, doğrusu, çox tələsirəm, – Heyli qalxıb paltosunu geyməyə başladı.

– Yaxşı, bu gün axşam saat altı ilə yeddi arası gəlin, qəti bir cavab verərəm.

Qul alverçisi təzim edib, otaqdan çıxdı.

– Bu özündənrazı həyasızı böyük məmnuniyyətlə pilləkənlərdən atardım! – Heyli qapını arxasınca çəkən kimi, mister Şelbi öz-özünə donquldandı, – öz üstünlüyünə güvənir. Əgər əvəllər bir adam mənə desəydi ki, nə vaxtsa Tomu bu iyrənc qul alverçilərindən birinə satacağam, inanmazdım, deyərdim:       – “Məgər qul səninçün köpəkdir ki, onunla belə rəftar eləyəsən?” İndi isə, görünür, başqa əlac yoxdu. Hələ Elizanın oğlancığazı… Ürəyimə damıb, bu uşağa görə arvadımla aramızda çox xoşagəlməz söhbət olacaq, elə Toma görə də. Borca düşmək gör nə demək imiş! Bu əzazil tip yaxşı bilir ki, onun əlindəyəm, ona görə də məni qoz qabığına soxmaq fürsətini əldən vərməyəcək.

… Köləliyin bəlkə də ən mülayim qaydalarını Kentukki ştatında müşahidə etmək olardı. Orda əsas məşğuliyyət əkinçilik idi, əkin-biçin işlərinin arxayın, ahəngdar ritmi cənub ştatlarının tez-tez məruz qaldığı əsəbi tələsikliyə, qaça-qova səbəb olmurdu. Yəni Kentukki zəncilərinin zəhməti daha təbii və sağlam əsaslar üzərində qurulmuşdu. Digər tərəfdən kentukkili plantasiya sahibləri tədricən varlanmağa qane olub qəddarlıq etmirdilər – tərəzinin bir gözündə sürətlə varlanmaq imkanı, o biri gözündə isə aciz və hüquqsuz qullar az qala çəkisiz mənafeyindən başqa heç nə olmadığı bir şəraitdə zəif insan təbiəti asanlıqla tamahın əsiri ola bilərdi. Kentukki malikanələrini gəzənlər, ordakı ağa və xanımlann kölələrlə mehriban münasibətlərini, hətta bəzi qulların öz sahibkarlarına qızğın sədaqətini görənlər, bəlkə də, həmin yerlərdə həyatın “patriarxal” quruluşu haqqında şairanə əfsanələrə və buna oxşar nağıllara inanırdılar. Lakin əslində mənhus bir kölgə – qanun kölgəsi bu münasibətlərə acı bir kədər qatırdı. Və nə qədər ki, qanuna görə, qəlbi və həyatı duymaq qabiliyyəti olan bu insan məxluqları əşya, bu və ya digər sahibkarın xüsusi mülkiyyəti olaraq qalacaqlar, nə qədər ki, səfalət və bədbəxtliklər, işdəki uğursuzluq, yaxud xeyirxah ağanın ölümü onları dərdə və məcburi əməyə düçar edəcək, siz köləlikdə bircə dənə də olsun yaxşı və cəlbedici bir cəhət tapa bilməyəcəksiniz.s

Mister Şelbi kimi adamlar işıqlı dünyada az deyillər. O, açıqürəkli, həlim, ətrafındakılara qarşı rəhmli bir adam idi. Onun zənciləri həyat tərzinin ağırlığından şikayətlənə bilməzdilər. Lakin axır vaxtlar Şelbi aludəliklə birja oyunlarına qurşanmış, borca düşmüşdü. Böyük məbləğli vekselləri Heylinin əlinə keçmişdi. Bu kiçik məlumat yuxarıda danışılan söhbətə açar olmalıdır.

Elizaya gəldikdə isə, o, yemək otağının qapısına yaxınlaşarkən qulağı bir neçə söz çalmışdı və asanca yəqinləşdirə bilmişdi ki, qonaq – qul alverçisidir, ağasından kimisə satın almaq istəyir.

Eliza dəhlizə çıxanda, onların sonrakı söhbətinə qulaq asmaq istəmiş, ancaq evin xanımı onu çağırdığından tələsik ordan uzaqlaşmalı olmuşdu. Lakin, hər halda, Eliza təxmin eləmişdi ki, qul alverçisi mister Şelbiyə onun oğlunu satmağı təklif edir. Görəsən, doğrudanmı eşitmişdi bunları? Birdən elə bil ürəyi dayandı, sonra şiddətlə çırpınmağa başladı və o, Harrini özünə sarı çəkib elə bərk-bərk qucaqladı ki, oğlan matdım-matdım onun üzünə baxdı.

Bayaqdan su bardağını aşırmış, iş zənbilini əlindən salmış Eliza özü də hiss etmədən paltar dolabından xanıma ipək don əvəzinə uzun gecə köynəyini vərəndə missis Şelbi dözmədi:

– Əzizim, bu gün sənə nə olub belə? Eliza diksindi.

– Ah, missis! – deyə səsləndi, gözlərini qaldırıb xanıma baxdı. Sonra ağladı və hıçqıra-hıçqıra kresloya çökdü.

– Eliza, əzizim! Nə olub? – Missis Şelbi qışqırdı.

– Ah, missis, missis! Ağanın yanına qul taciri gəlib, yemək otağında oturub söhbətləşirlər. Öz qulaqlarımla eşitdim.

– Ay axmaq! Bundan sənə nə axı?

– Missis! Doğrudanmı, sahibkar mənim Harrimi satacaq? – Zavallı əsəbi hönkürtülərini saxlaya bilməyib kreslonun söykənəcəyinə dirəndi.

– Harrini satacaq? Səfehliyə bir bax! Guya sən bilmirsən ki, ağan cənublu qul alverçilərinə baş qoşmur və öz nökərlərini satmaq onun peşəsi deyil. Səfehsən, səfeh! Kimə lazımdır axı, sənin Harrin? Vay, vay, necə də axmaqsan! Onunçün ürəyi gedən elə bir özünü görərsən. Kimdi ondan məəttəl? Yaxşı, bəsdir ağladın, dur paltarımı düymələ… Bax, belə! İndi isə saçlarımı yığ, öyrətdiyim kimi də hör. Qapı dalından pusmağı isə tərgit.

– Missis, heç olmasa, siz razı olmayın, əgər, əgər…

– Boş-boş danışma! Əlbəttə razı olmaram! Bu nə söhbətdir! Məgər mən öz uşaqlarımı sataram?! Səninkiləri də satmaram. Vallah, həqiqi sözümdür. Eliza, matahını çıxarmısan öz Harrinin! Bir adam qapıdan girən kimi elə bilirsən, sənin körpəni almağa gəlib.

Xanımın səsindəki qətiyyətdən təskinlik tapıb ovunan Eliza yenicə keçib getmiş qorxularına gülərək, tələsik onu geyindirməyə başladı.

Missis Şelbi böyük ağıla və incə qəlbə malik qeyri-adi bir qadındı. Xeyirxahlıq və alicənablıq onda möhkəm etiqadlarla və möminliklə tamamlanırdı, o bunlara bütün ömrü boyu, dönmədən əməl edirdi. Mister Şelbi dini məsələlərə etinasız olsa da, arvadının möminliyini qiymətləndirir və hörmət edirdi. Hətta bir balaca ondan çəkinirdi də. O, arvadının xidmətçiləri oxutmasına, onların qeydinə – qayğısına qalmağına, xeyirxah öyüd-nəsihətlər vərməsinə mane olmurdu. Hərçənd ki, özü bütün bu işlərdən tamam uzaq idi. Dindar adamların xeyirxah əməlləriylə adi bəndələrin də günahlarının bağışlanacağı fikrini təlqin edən doktrinanın qızğın tərəfdarı olmasa da, mister Şelbi, hər halda, zəif bir ümidlə inanırdı ki, arvadının xeyirxahlığı və möminliyi onların hər ikisi üçün artıqlaması ilə kifayətdir və bu onu cənnətlik edəcək.

Qul alverçisiylə söhbətdən sonra, razılaşdığı sövdələşməni arvadına necə xəbər verəcəyi və onun qəti etirazlarını, inadlı xahişlərini – bu, heç şübhəsiz, olacaqdı, – necə dəf edəcəyi fikri mister Şelbiyə daha çox əziyyət verirdi.

Missis Şelbi ərinin maliyyə çətinliklərindən xəbərsiz deyildi, ancaq onun yumşaq xasiyyətinə arxayın olduğundan Elizanın şübhələrini bütün səmimiyyətiylə qovub dağıtmışdı. Sonradan bu söhbət onu heç düşündürmədi də və qarşıdakı qonaqlığa hazırlaşaraq, bir dəfə də olsun o söhbətə qayıtmadı.

II FƏSİL

ANA

Eliza lap kiçik yaşlarından xanımın yanında tərbiyə almışdı. Xanım onu çox sevir və əzizləyirdi. Amerikanın Cənub ştatlarına yolu düşən səyyahlar, yəqin ki, kvarteron və mulat qadınlara xas olan zərifliyi, onların səsindəki və ədalarındakı incəliyi müşahidə eləyiblər. Kvarteronlarda bu təbii keyfiyyətlər çox vaxt qənirsiz bir gözəllik və mətanətlə qovuşur. Haqqında danışdığımız Eliza da bax belə bir gözəldir. Siz onu müəllif fantaziyasının məhsulu hesab etməyin, o, doğrudan mövcuddur. Biz onunla bir neçə il əvvəl Kentukkidə qarşılamışdıq, indi onun surətini yaddaşımızda canlandırmaq istəyirik. Gözəllik kölə qadınlar üçün taleyin fəlakətli bir bəxşişi idi, lakin xanımının etibarlı mühafizəsi və qayğısı sayəsində Eliza acı məhrumiyyətlərə düçar olmamışdı.

Eliza böyüyüb yetkinləşəndə missis Şelbi onu qonşu malikanənin qulu Corc Harris adlı gözəl, qabiliyyətli bir cavan mulata ərə verdi.

Sahibkar bu cavan qulu giş fabrikinə vermişdi. İti ağlı və fərasəti Corcu orada fəhlələr arasında birinci yerə çıxarmışdı. Texniki ixtiraçılıq təhsili və təcrübəsi olmaya-olmaya Corc çətənə təmizləyən maşın icad etmişdi. Bu onun böyük istedadından xəbər vərirdi və gənc mulatın adını pambıqtəmizləyən Uitni* maşınının yaradıcısı ilə bir sıraya qaldırırdı.

Öz cazibədar görkəmi və nəzakəti ilə Corc fabrikdə hamının hörmətini qazanmışdı. Lakin bu istedadlı cavan mulat qanun qarşısında insan yox, sadəcə bir əşyaydı, köntöy, dar düşüncəli və qəddar bir sahibkarın ixtiyarında idi. Corcun kəşfindən xəbər tutan həmin centlmen, ona böyük şöhrət gətirən ağıllı köləsini görmək üçün fabrikə yollandı. Fabrik sahibi onu böyük hörmətlə qarşılayıb, belə qiymətli bir köləyə sahib olduğu üçün təbrik elədi.

Mister Harris bütün fabriki dolandı. Corc icad etdiyi maşını fəxrlə ağasına göstərdi. Köləsinin sərbəstliyi, cəsarəti və gözəlliyi sahibkarı mat qoydu və o, bu qulun qarşısında öz puçluğunu hiss etməyə bilmədi. Bu nədir, onun köləsi istədiyi yerdə çəkinmədən azad gəzib dolaşır, maşın icad eləyir və ağlarla tay-tuş kimi söhbətə girişməyə cəsarət edirdi?! Buna son qoymaq lazım idi. Tezliklə onu burdan götürüb çöl işlərinə göndərməli – görək onda da indiki kimi özündən deyə biləcəkmi?

Sahibkar birdən-birə mulata çatacaq məvacibi və onun evə qaytarılmasını tələb edəndə fabrik sahibinin və Corcla çalışan bütün işçilərin təəccübünü təsəvvür etmək mümkün deyil.

– Bu nə deməkdir, mister Harris? – fabrik sahibi etiraz etdi, – bu bizim üçün çox gözlənilməz oldu!

– Nə olsun ki? Axı o mənimkidir!

– Biz onun aylığını artırmağa hazırıq, ser.

– Məsələ onda deyil, ser. Adamlarımı başqa yerlərə işə göndərməyə mənim heç bir ehtiyacım yoxdur.

– Lakin, ser, o, əsl bu iş üçün yaranmışdır!

– Tamamilə mümkündür. Mənim qoyduğum işə isə yaramır, eləmi?

– Axı, Corc maşın icad edib! – Ustalardan biri, deyəsən, yersiz olaraq söhbətə qarışdı.

– Ah, maşın! Elə maşın ki, əməyə qənaət edir, zəhməti azaldır, hə? Belə şey ağlına tez gələr. Zəncilər sarıdan arxayın olun. Əməyə qənaətdə pərgardılar. Yox, qoy yığışıb hazırlaşsın evə.

Corc yerindəcə quruyub qalmışdı, dayanıb müqavimət göstərə bilmədiyi bir adamın onun taleyini necə həll etməsinə tamaşa eləyirdi. Dodaqları bir-birinə kip sıxılmış, əlləri qoynunda qalmışdı. İçində vulkanlar qaynayır, damarlarından odlu lava selləri axırdı. O ağır-ağır nəfəs alır, gözləri qızarmış kömürtək yanırdı. Bir saniyə də keçsəydi, qəzəbi partlayacaqdı… Xeyirxah fabrik sahibi vaxtında onun qolundan tutdu və yavaşca dedi:

– Mübahisəni boşla, Corc, dur get, biz sonra birtəhər qurtararıq səni.

Bu, despotun nəzərindən qaçmadı; o, sözləri eşitməsə də, söhbətin nədən getdiyini başa düşdü və nəyin bahasına olur-olsun, öz qurbanı üzərində sahibkar hökmünü axıracan yeritməyi qərara aldı.

Corcu evə apardılar və ən çətin bir işə qoydular. O susur, heç bir nalayiq söz işlətmirdi, lakin yanar gözlərinin və əsəbdən qırış-qırış olmuş alnının narahat ifadəsi insanı əşya etməyin qeyri-mümkünlüyünə açıq-aşkar bir sübut idi.

Eliza Corcla, onun fabrikdə işlədiyi o xoşbəxt günlərdə rastlaşıb ailə qurmuşdu. Fabrik sahibi Corca mərhəmət göstərib ona tam müstəqillik vermişdi. Missis Şelbi elçiliyə, qadınlara xas olan bir həvəslə girişərək, bu nikahı ürəkdən bəyənmişdi. Sevinirdi ki, onun mehribanı, sevimlisi özünə yaraşan bir ər tapıb.

Onların kəbinini Şelbilərin təmtəraqlı qonaq otağında kəsdilər. Gəlinin gur saçlarını narın çiçəkləriylə xanım özü bəzədi, gəlinlik duvağını onun başına saldı, bu duvağa indiyəcən çətin ki, belə gözəl, cazibədar bir çöhrəni bəzəmək qismət olmuşdu. Bu şənlikdə gəlinin və ona böyük mərhəmət göstərən xanımın tərifini göylərə qaldıran qonaqlar da, ağ əlcəklər də, tort da, cürbəcür şərablar da kifayət qədər idi.

Eliza ilk iki ili əriylə tez-tez görüşürdü, yalnız iki körpə balasının ölümü onların səadətini yaralamışdı. Eliza onları alovlu bir məhəbbətlə sevir və kirimək bilmirdi. Buna görə missis Şelbi hərdənbir onu yüngülcə danlayır, gənc qadının ehtiraslı təbiətini bir ana qayğıkeşliyilə cilovlamağa çalışır, səbirli olmağa, Allahın iradəsinə itaət eləməyə çağırırdı.

Ancaq Harri doğulduqdan sonra Eliza get-gedə toxtadı, qəlbi təskinlik tapdı. İztirab çəkmiş ürəyi bu kiçicik varlığa doğru pərvazlandı, yaraları sağaldı və o yenidən səadətə qovuşdu. Bu xoşbəxtlik, ərini zorakılıqla fabrikdən uzaqlaşdırıb fermaya gətirənə, öz qanuni sahibinin əsirliyinə qaytarana qədər beləcə davam elədi.

Corc gedəndən iki həftə sonra fabrik sahibi vədinə əməl edib, mister Harrisin qəzəbini soyutmaq ümidiylə onun görüşünə gəldi, ağanı dilə tutub yola gətirməyə çalışdı ki, cavan mulatı əvvəlki işinə qaytarmağa razı olsun.

– Artıq söz lazım deyil, – Mister Harris inadından dönmədi, – özüm öz işimi bilirəm, ser.

– Allah eləməsin, ser, mən sizin işlərə qarışmaq istəmirəm. Sadəcə, onu fikirləşirəm ki, Corcun təklif etdiyimiz şərtlərlə bizə qaytarılması ancaq və ancaq sizin xeyrinizə olardı. Mən sizi gözəl başa düşürəm! Yoxsa, elə bilirsiniz, onunla gözləşməyinizi və pıçıldaşmağınızı heç kəs görmədi? Mənə kələk gəlmək olmaz, ser! Biz azad bir məmləkətdə yaşayırıq, ser! Corc mənimdir və onunla istədiyim kimi rəftar edə bilərəm. Buna mənim haqqım var. Bax, belə ha.

Corcun son ümüdi də puça çıxdı. İrəlidə isə onu kinli bir despotun ağlına gələ bilən hər cür alçaq bəhanələrlə və təhqirlərlə daha da ağırlaşmış usandırıcı, zəhmət dolu həyat gözləyirdi.

Çox humanist bir qanunşünas nə vaxtsa belə bir kəlam işlədib: “İnsanla ən pis rəftar onu dar ağacından asmaqdır”. Yox! Bu ən pisi deyil – insanla bundan da pis rəftar edirlər!

III FƏSİL

ƏR VƏ ATA

Missis Şelbi qonaqlığa getdi. Eliza eyvanda dayanıb kədərli baxışlarla uzaqlaşan faytonun arxasınca baxırdı, birdən çiyinlərində kiminsə əlini hiss eləyib, cəld başını döndərdi və onun qəşəng gözləri sevincdən alışıb yandı:

– Məni lap qorxuzdun, Corc! Nə yaxşı gəldin! Missis axşamacan olmayacaq. Gedək mənim otağıma, orada rahatca söhbət eləyək.

Bunu deyib, Eliza Corcu qonşuluqdakı kiçicik, səliqəylə yığışdırılmış şüşəbəndli otağa gətirdi, burda o, adətən, tikişlə məşğul olur, xanımın çağırışlarını eşidə bilirdi.

– Mən nə qədər şadam? Sən niyə gülümsəmirsən? Bir Harriyə bax böyüyüb, eləmi? – Oğlan anasının ətəyindən yapışıb dayanmışdı, pırtlaşıq qıvrım saçlarının altından utana-utana atasına baxırdı, – gör necə qəşəng oğlan olub! – Eliza oğlunun saçlarını alnından qaldırıb üzündən öpdü.

– Allah onu heç yaratmayaydı! – Corc acı bir qüssəylə səsləndi, – Onu da, elə məni də!

Bu sözlərdən təəccüblənən və təşvişə düşən Eliza stula çöküb başını ərinə söykədi, yanaqlarından acı göz yaşları süzüldü.

– Ağlama, Eliza! Bağışla, mənim zavallım, bağışla ki, səni məyus edirəm, – o, nəvazişlə dilləndi, – bağışla… Biz niyə tapışdıq? Sən bir başqasıyla xoşbəxt ola bilərdin…

– Corc! Corc! Necə dilin gəlir bu sözləri deyirsən? Söylə, nə olub? İndiyəcən biz xoşbəxt idik axı…

– Bəli, xoşbəxt idik, əzizim, xoşbəxt idik, – deyə Corc, Harrini dizləri üstünə alıb diqqətlə onun qəşəng, qara gözlərinə baxdı, uzun saçlarını sığalladı. – Lap anasıdır durub! Sən isə, Eliza, dünyadakı bütün qadınların ən gözəli, ən mehribanısan. Ancaq niyə tanıdıq biz bir-birimizi?!

– Elə demə, Corc!

– Nə gözləyir bizi, Eliza? Bədbəxtlik, yalnız bədbəxtlik! Mənim həyatım yovşandan da acıdır. Məhv oluram mən. Mən səni də öz arxasınca uçuruma sürükləyən yazıq, zavallı quldan başqa bir şey deyiləm. Bilik qazanmağın, nəyəsə can atmağın bir lüzumu varmı? Yaşamağın nə mənası? Bircə tezliklə ölüb getsəydik, biryolluq canımız qurtarardı!

– Bu günahdır, Corc! Bilirəm, fabrikdən ayrılmaq sənə çox ağırdır, ağan da qəddardır, ancaq döz, bəlkə…

– “Döz” – Corc onun sözünü ağzında qoydu. – Məgər mən azmı dözmüşəm? O məni heç nəyin üstündə fabrikdən götürəndə, məgər mən bir söz dedimmi? Orda xətrimi necə istəyirdilər. Qazancımın hamısı ona gedirdi, axırıncı sentinə kimi, heç kəs də mənə irad tutub deyə bilməzdi ki, pis işləyirəm.

– Bəli, bu dəhşətdir… Ancaq hər necə olsa da, o sənin ağandır axı.

– Mənim ağam! Kim qoyub onu mənim üstümə ağa? Bax, məni hövsələdən çıxarıb dəli edən elə budur. Nə ixtiyarla o mənə hökm eləməlidir? Mən də onun kimi insan deyiləmmi? Xeyr, onun kimi yox, hələ ondan da artıq! İşlərdən ondan da yaxşı baş çıxarıram. Mən daha sürətlə oxuyur, daha səliqəli yazıram. Bütün bunlara görə mən heç də sahibkara yox, ancaq özümə minnətdaram. Mən onun iradəsinə zidd olaraq savad almışam. Onun haqqı varmı, məni bir yük atına çevirsin, məni işlə məşğul olmaq imkanlarımdan məhrum eləsin – özü də o işlə ki, onun nə ağlı çatır bu işə, nə də dərrakəsi. Axı, indiki işimdə heç heyvan da işləməz! O istəyir mən boyun əyim, istəyir alçalım və qəsdən məni ən ağır, ən çətin işlərə göndərir.

– Corc, Corc! Qorxuzma məni! Sənə nə olub? Sən heç vaxt belə danışmazdın! Mən qorxuram… Sən nəsə dəhşətli bir şey fikirləşmisən… Mən hər şeyi anlayıram, ançaq sən səbirli ol, mənim xətrimə, Harrinin xətrinə!

– Mən çox səbir eləmişəm, çox dözmüşəm, ancaq getdikcə günlər bir-birindən daha ağır gəlir. İnsan gücü belə həyata tab gətirə bilməz! O məni lağa qoymağa, təhqir etməyə fürsət gəzir. Mən də fikirləşirdim ki, yaxşı işləyəcəyəm, susacağam, boş vaxtımı isə biliyə, kitab oxumağa sərf edəcəyəm. Lakin görür ki, işin öhdəsindən gəlirəm, elə hey bir yandan artırır. “Sən sussan da, içində bir iblis gizlənib, deyir, bu iblisi təmiz suya çəkmək lazımdır”. Nə olar, cinimin başıma vuracağı gün uzaqda deyil, onda bunun əziyyətini birinci yalnız o özü çəkəcək!

– Aman Allah! Biz neyləyək indi? – Eliza kədərlə səsləndi.

– Bax, elə dünən, – Corc davam elədi, – mən arabaya daş yükləyirdim, sahibkarın oğlu gənc mister Tom isə yanımda dayanıb qırmancı şaqqıldadır, at diksinib bir yerdə qərar tuta bilmirdi. Mən ondan nəzakətlə xahiş etdim ki, dayansın – kimə deyirsən?.. Bir də xahiş elədim. Neyləsə yaxşıdır? Başladı məni şallaqlamağa! Əllərindən yapışdım, o isə qışqıra-qışqıra təpik atmağa başladı mənə. Sonra da atasının yanına şikayətə götürüldü ki, guya mən vurmuşam onu. Atası hirslənib özündən çıxdı: “İndi bilərsən kimdir sənin ağan?!” – o bağırdı. Məni ağaca bağlayıb çubuq sındırdı və mister Toma: “Yoruluncaya qədər döyəclə bunu”, – dedi. O isə canla-başla hazır idi… Bir vaxt yada salarlar bu günü onlar! – Cavan mulat üz-gözünü turşudub gözlərini elə ağartdı ki, arvadı qorxusundan səksəndi. – Kimdir bu adamı mənim üstümə qəyyum qoyan – bax, bircə bunu bilmək istəyirəm!

– Mən isə… – Eliza hüznlü-hüznlü dilləndi, – mən isə həmişə fikirləşirdim ki, hər işdə öz ağalarıma itaət göstərməyə borcluyam.

– Səninki başqadır. Onlar səni öz övladları kimi boya-başa çatdırıblar, yediriblər, geydiriblər, qayğını çəkiblər, oxuyub-yazmaq öyrədiblər. Onların ixtiyarı çatır… Mənim gördüklərim isə ancaq kötək olub, şapalaq, söyüş olub axı… Və hərdənbir sevinmişəm ki, nə yaxşı yaddan çıxmışam, unudulmuşam. Öz ağama mənim heç bir borcum zadım yoxdur. Onun mənə çəkdiyi xərci artıqlamasıyla, lap yüz qat artıq ödəmişəm. Yox, bəsdir, daha dözdüyüm! Bəsdir! – Corc yumruqlarını düyünləyib qışqırdı.

Eliza susurdu. O, ərini heç vaxt belə görməmişdi və onun borc anlayışı Corcun qəzəbinin, hirsinin təzyiqi altında bir qamıştək əyilməkdəydi.

– Hələ sənin hədiyyən – zavallı balaca Karlo! – Corc təzədən danışmağa başladı. – Bu küçük mənim yeganə təsəllim idi. Mənimlə bir yatır, gündüzlər bir addım da yanımdan aralı düşmürdü, gözləri isə elə ağıllıydı ki, sanki hər şeyi anlayırdı. O gün mətbəxdən yemək artıqlarını, qırım-qırıntıları yığıb onu yedizdirirdim. Sahibkar bunu görüb nə desə yaxşıdır: “Mənim hesabıma yedizdirirsən? Əgər hər zənci bir it saxlasa, mən müflis olaram ki”. Əmr edib itin boğazına daş bağlatdı və göldə boğdurdu.

– Corc! Sən də buna razı oldun, eləmi?

– Mən? Sən nədən danışırsan? Heç məndən soruşan oldumu, de. Onlar Tomla birgə yazıq Karlonu suya atıb daşlamağa başladılar, o isə elə yazıq-yazıq baxırdı mənə, sanki soruşurdu: “Nolub, niyə kömək eləmirsən?” Yenə də döyülən mən oldum: iti suda boğmaq istəmədiyimə görə. Qoy döysünlər! Gün gələr, sahibkar anlayar ki, mənim kimilərini kötəklə ram etmək olmaz. Qoy özünü gözləsin, yoxsa, onunçün pis olacaq!

– Sən nə fikirləşmisən, Corc? Qəlbini günaha batırma! Ümidini Allaha bağla, o səni bu bəlalardan qurtarar.

– Mən sən deyən mömin xaçpərəst deyiləm, Eliza. Mənim ürəyim kinlə doludur. Əgər Allah belə ədalətsizliyə göz yumursa, mən ona ümid bağlaya bilmərəm.

– İnamı itirmək olmaz, Corc! Mənim xanımım deyir ki, hətta ən ağır günümüzdə belə biz inanmalıyıq ki, Allah nə eləyirsə, bizim xoşbəxtliyimiz naminə eləyir.

Faytonlarda gəzən və yumşaq divanlarda nazlananlar üçün belə demək asandır! Mənim yerimdə olsaydılar, onlar ayrı hava çalardılar. Mən məmnuniyyətlə xeyirxah, yaxşı adam olardım, ancaq alınmır. Ürəyim sinəmdə qovrulur, itaət edə bilmirəm. Sənə deyilməli sözlərim var, eşitsən sən də tabe olmayacaqsan. Sən hələ çox şeylərdən xəbərsizsən.

– Aman Allah! Sən nədən danışırsan?

Bax, məsələ belədir. Axır vaxtlar sahibkar tez–tez eşitdirirdi ki, guya nahaq yerə mənim kənardan evlənməyimə razılıq verib, çünki o, mister Şelbiyə və onun bütün dostlarına nifrət edir, guya onlar təkəbbürlüdürlər və onunla dostluq etmək istəmirlər, mən de guya sənə görə dikbaşlıq edirəm. O, məni hədələyirdi ki, bir daha bura buraxmayacaq, özümü də bizimkilərdən birilə evləndirəcək. Əvvəllər bunları boş hədə-qorxu kimi qəbul edirdim, ancaq dünən mənə Minayla evlənməyi və onun daxmasına yığışmağımı əmr elədi. Razı olmasam, Cənuba satacağıyla hədələdi.

– Axı, sən mənimlə kəbinlisən, nikahımızı da ağlarınkı kimi, keşiş kəsib! – Eliza sadəlövhcəsinə dilləndi.

Bəs sən bilmirsənmi ki, qul evlənə bilməz? Bizim ölkədə qanun onu müdafiə eləmir. Əgər sahibkar bizi ayırmaq istəsə, mən səni qoruya bilməyəcəm. Bax, buna görə deyirəm: niyə rastlaşdıq biz, anam niyə doğurdu məni?! Biz də, bizim bədbəxt balamız da heç doğulmasaydı daha yaxşı olmazdımı? Bəlkə onu da belə bir aqibət gözləyir!

– Ola bilməz! Mənim ağam mərhəmətlidir!

– Elədir, ancaq kim bilir sonra nələr olacaq? Birdən o ölə bilər, onda Harrini satacaqlar. Biz indi necə sevinə bilərik ki, oğlumuz belə qəşəngdir, ağıllıdır? Budur, deyirəm sənə, Eliza, bu övladın indi sənə bəxş elədiyi hər xoşbəxt dəqiqə sonra göz yaşlarıyla yuyulacaq. Biz bu qiymətli xəzinəni qoruyub saxlaya bilməyəcəyik…

Bu sözlər Elizanı düz ürəyindən yaraladı. Qul alverçisi canlanıb gözləri önündə dayandı. Ağappaq ağarıb güclə nəfəsini dərdi, aynabəndə sarı boylandı, oğlu ata-anasının ciddi söhbətlərindən bezikərək qaçıb aynabəndə getmişdi. O indi təntənəylə öz qarğı atını minib çapırdı. Eliza az qaldı öz intəhasız şübhələrini ərinə danışsın, ancaq vaxtında özünü saxlaya bildi. “Xeyr! Öz dərdi özünə bəsdi, – fikirləşdi. – Ona heç nə deməyəcəyəm. Bunlar hamısı mənasız qorxulardır. Missis bizi heç vaxt aldatmaz”.

– Bax, belə, Eliza, – Corc acı bir qüssəylə dilləndi, – mətanətli ol, mənim əzizim… – Əlvida, mən gedirəm.

– Gedirsən, Corc? Hara?

– Kanadaya, – o, çiyinlərini tərpədərək cavab verdi, – ora çatan kimi pul verib səni qurtaracağam. Bu, bizim yeganə ümidimizdir. Sənin sahibkarın mərhəmətlidir, məni rədd etməz. Mən səni də, oğlumuzu da azad edəcəyəm… And içirəm ki, azad edəcəyəm!

– Aman Allah! Birdən səni tutsalar, Corc?

– Tutmazlar. Mən diri təslim olmaram. Ya öləcəyəm, ya azadlığa çatacağam!

– Sən özünə qəsd edəcəksən?

– Bu lazım gəlməyəcək. Onlar özləri məni öldürəcəklər, çünki Cənuba satılmağıma yol vərməyəcəyəm.

– Corc! Qəlbini günaha batırma, heç olmasa mənim xətrimə! Nə özünü məhv et, nə də başqalarını! Nəfsin böyükdür, bilirəm, ancaq uyma ona. Qaçmağı qərara almısansa, qaç, lakin ehtiyatlı ol! Tanrıya yalvar ki, kömək olsun sənə!

– Dayan, Eliza! Qulaq as, gör mən necə qərara gəlmişəm. Sahibkar məni məktubla burdan bir mil aralıda yaşayan, Mister Simzanın yanına göndərib. O, yəqin fikirləşib ki, mən səni görüb hər şeyi danışacağam və bunun üçün sevinir, axı, o, ancaq “bu Şelbilərin” qanını qaraltmaq istəyir. Mən məyus və lal-dinməz evə qayıdacağam, başa düşürsən? Guya hər şey bitib, qurtarıb. Qaçmağa, demək olar, tam hazıram, kömək edəcək adamlarım da var. Bir-iki həftə axtaracaqlar, tapmayacaqlar məni. Allaha yalvar, Eliza, xeyir-dua ver mənə, bəlkə sənin yalvarışlarını göylər eşitdi.

– Corc! Özün dua et! Tanrıya tapın, o səni bütün günahlardan hifz edər.

– İndi isə salamat qal, – deyib, Corc Elizanın əllərini əlinə aldı və uzun müddət onun gözlərinin içinə baxdı.

Onlar lal-dinməz dayanmışdılar. Vida anlarında deyilən bir neçə kəlmə, acı göz yaşları, hönkürtülər. Bir də görüşə bilmək ümidi hörümçək torundan da nazik olanda məhz bu cür vidalaşır adamlar. Və ər-arvad bir-birindən beləcə ayrıldı.

IV FƏSİL

TOM DAYININ KOMASINDA AXŞAM

Tom dayı sahibkarın evinin lap yanında, tirdən tikilmiş balaca komada yaşayırdı. Komanın qabağında hər cür qayğıyla becərilən kiçik bir bağça salınmışdı. Hər yay burada çiyələk, moruq, çoxlu giləmeyvə və tərəvəz yetişirdi. İri, parlaq-narıncı beqoniyalar, sürünən qızılgüllər bir-birinə sarmaşaraq komanın tir fasadını, demək olar, görünməz etmişdilər. Birillik gülümbaharlar, petunyalar və mina çiçəkləri də bu bağçada özlərinə yurd salmışdılar. Açılan əlvan, sıx çiçəklərdən Xloya xala böyük zövq alır və qəlbi qürurla dolurdu.

İndi isə, oxucu, gəlin komaya daxil olaq.

Sahibkarın evində şam yeməyi qurtarmışdı. Baş aşpaz kimi bu şamın hazırlanmasına rəhbərlik edən Xloya xala yır-yığışı və qab-qacağın yuyulmasını mətbəxin kiçik işçilərinə tapşırıb, öz rahat komasına, "qocasını yemləməyə" getdi. O, ocağın başında dayanıb cızıldayan tavaya nəzarət edir, hərdənbir içində nəsə ləzzətli bir xörək bişən və xoş iyi ətrafa yayılan qazanın qapağını qayğılı-qayğılı qaldırıb baxırdı. Xloya xalanın yumru, qapqara sifəti elə parıldayırdı ki, elə bil onun özünün bişirdiyi çay suxarısı kimi yumurta ağı çəkilmişdi. O, bütün mahalda birinci aşpaz kimi şöhrət qazanmışdı və bu səbəbdən də bəzi özündənrazı, lovğa xüsusiyyətlərdən xali deyildi, təzəcə kraxmallanmış dama-dama çalmalı, daima şən, üzügülər bir adamdı.

Xloya xala qabiliyyətli, işinə ürəkdən həvəs göstərən aşpaz idi. Quş damının həyətindəki bütün toyuqlar, hind xoruzları, ördəklər onu görərkən qəmə qərq olar, axır günlərinin çatdığını düşünərdilər. Xloya xala, doğrudan da, cürbəcür ləvənginin, qovurmanın, bozartmanın elə böyük azarkeşiydi ki, bu qadının görünməsi hər bir düşünməyə meyilli quşu dəhşətə salmaya bilmirdi. Onun qarğıdalı unundan hazırladığı növbənöv kökələr, bulka və qoğallar – bunların hamısını saymaqla qurtarmaz, az təcrübəli aşpazlar üçün cavabsız tapmaca kimi bir şeydi, Xloya xala isə onun peşəsinin zirvəsinə çatmağa can atan rəfiqələrinin əbəs cəhdlərinə qarşı qanuni bir təkəbbürlə, böyürləri titrəyə-titrəyə gülürdü.

Sahibkarın evinə qonaqların gəlişi, təmtəraqlı nahar və şam yeməklərinin hazırlanması Xloya xalanın qəlbində böyük təlatüm yaradır, aynabənddə dağ kimi qalaqlanmış yol sandıqlarını görəndə gözləri sevincindən alışıb yanırdı, çünki bu sandıqlar yeni-yeni zəhmətdən, yeni-yeni qələbələrdən soraq verirdi.

Xloya xala hələ qazana baxmağında olsun, biz isə öz mənzərəmizi sonacan çəkib qurtarmağa çalışaq.

Daxmanın bir küncündə səliqəylə yığışdırılmış çarpayı qoyulub, üstünə qar kimi ağappaq örtük salınıb. Çarpayının önündə isə Xloya xalanın bu aləmdə yeganə adam olmadığına dəlalət edən böyük bir xalça döşənib. Xalça da, çarpayı da, ümumiyyətlə, bütün bu guşə xüsusi diqqətlə əhatə olunub və mümkün qədər uşaqların şuluqluğundan və basqınlarından qorunur. Göründüyü kimi, Xloya xalanın guşəsi qonaq otağını əvəz edir. Daxmanın digər divan önündə o qədər də təmtəraqlı olmayan başqa bir çarpayı da görünür. Sobanın yerləşdiyi divar müqəddəs yazılara həsr olunmuş rəngbərəng litoqrafiyalarla və general Vaşinqtonun¹ portretiylə bəzədilmişdir. Bu portret o qədər naşı üslubda işlənmişdi ki, həmin şanlı qəhrəmanın özü bu şəklini görmək şərəfinə nail olsaydı, yəqin xeyli təəccüblənərdi.

Təsvir etdiyimiz o axşam daxmanın bir küncünə qoyulmuş sadə ağac skamyada qəşəng qaragözlü, qıvrımsaç, yumruca sifətləri parpar parıldayan iki oğlan uşağı oturmuşdu. Onlar təzə ayaq açan bir qız uşağının ilk müstəqil addımlarına maraqla tamaşa edirdilər. Qızcığaz ayaq üstə dayanmağa, bir saniyə də olsa müvazinətini saxlamağa çalışır, lakin səndirləyib döşəməyə sərələnirdi, hər dəfə də onun beləcə yıxılması görünməmiş şey kimi sürətli alqışlarla qarşılanırdı.

Sobanın qarşısında tamam köhnəlib əldən düşmüş örtüklü masa vardı. Stolun üstündə bulaşıq, yöndəmsiz kasalar, boşqablar, axşam süfrəsindən qalma digər qab-qacaq gözə dəyirdi. Mister Şelbinin ən yaxşı işçisi Tom dayı bu stolun arxasında əyləşmişdi. Biz onu oxucuya mümkün qədər dolğun təsvir etməliyik, çünki o, kitabımızın baş qəhrəmanı olacaq. Tom dayı hündürboy, qüvvətli, enlikürək, ağıllı, xeyirxah çöhrəli, açıqürəkli bir adamdır. Onun bütün görünüşündə böyük şəxsi ləyaqət, sədaqət və səmimi bir sadəlik duyulur.

Tom dayı diqqətli baxışlarını qarşısındakı qrifel taxtasına zilləyib oturmuşdu. On üç yaşlı müəllimi mister Corcun nəzarəti altında hərfləri yavaş-yavaş qrifel taxtasına düzürdü. Şən və diribaş oğlan olan mister Corc öz müəllimlik işinə tam məsuliyyətlə yanaşırdı:

– Elə yox, Tom dayı, elə yox, – Corc Tom dayının səylə “E” hərfini tərsinə yazdığını görüb tez dilləndi, – bu, “3” rəqəmi olur.

– Vay Allah! Əşşi, doğrudanmı? – Tom dayı, bir-birinin ardınca surətlə “E” hərfini və “3” rəqəmini yazaraq onu yenə başa salmağa çalışan müəllimi hörmət və heyranlıqla süzdü. Sonra qrifeli götürüb öz kobud, yoğun barmaqlarıyla əvvəlki səbirlə yazmağa başladı.

– Bu ağların əlindən daha nələr gəlmir?! –Xloya xala donuz piyini çəngələ keçirib tavadan götürdü, fəxrlə yenə sahibkarı süzdü. – Oxumağın, yazmağın əsil ustasıdır! Axşam olan kimi bizdədir, hələ bir gəlib bizi də öyrədir. Elə maraqlıdır ki, adam qulaq asmaya bilmir.

– Lap acından ölürəm! – Corc dilləndi. – Tort hələ gec hazır olacaq?

– Bu saat, mister Corc, bu saat, – Xloya xala qazanın qapağını aralayıb, ora boylandı, – bax gör necə qızarıb – xalis qızıl kimi! Mənim işimə söz ola bilməz. Bu yaxınlarda missis buyurdu ki, Salli tort bişirsin. Qoy öyrənsin dedi. Mən dedim: “Missis, siz Allah, qoyun oturmuşuq! Bərəkəti çölə atmayın, heyifdi”. Bir görəydiniz, tort necə köpüb qalxdı: böyürdən baxanda lap mənim başmağıma oxşayırdı! – Bu axırıncı nida ilə Sallinin təcrübəsizliyinə öz nifrətini bildirən Xloya xala cəld qazanın qapağını götürdü və evdəkilərin baxışları altında əla bişirilmiş tortu çıxardı. Bu tortla, hətta şəhər qənnadıçısı da fəxr edə bilərdi. O yəqin ki, Xloya xalanın bayaqkı sözlərinə sübut olmalı idi, bundan sonra o, əməlli-başlı şam yeməyi hazırlamağa girişdi.

– Moz, Pit! İtilin buradan, qaracalar! Polli, canım gözüm, bir az gözlə, qızıma da indi yemək verəcəm. – İndi isə mister Corc, kitabı yığışdırın, mənim qocamla əyləşin, bu saat sizə kolbasa və bir dolu boşqab qoğal verəcəm.

– Məni evdə şama gözləyəcəkdilər, – Corc dedi, – ancaq mən də az bilmirəm.

– Hə də, gəlin bir bilməyin, mənim əzizim! – Xloya xala onun boşqabını şirin kökələrlə doldurdu. – Qoca xalanız həmişə ən dadlı tikələri sizə verir… Lap ağ elədiniz ha! Gəlin bir bilməyin də! – Sevincək olmuş Xloya xala bu sözləri deyib Corcun böyrünü dürtmələyərək yenidən ocağa tərəf qaçdı.

– İndi isə torta girişək! –Tava öz qızğın fəaliyyətini başa vuran kimi, Corc iri bıçağı həmin kulinariya incisinin üzərində yellədi.

– Allahdan qorxun, mister Corc! – Xloya xala onun qolundan yapışıb vahiməylə qışqırdı. – Mənim tortumu bu cür böyük bıçaqla kəsmək istəyirsiniz?! Axı, siz onu xarab edərsiniz, bütün gözəlliyini korlayarsınız! Bundan ötrü mənim xüsusi bıçağım var: köhnə, nazik. Budur, alın… Görürsüz? Elə bil pərqu kəsirsən! İndi isə yeyin, nuş olsun! Bundan yaxşı tort heç yerdə tapa bilməzsən!

– Bəs Tom Linken deyir… – Corc ağzını doldurub donquldadı. – Tom Linken deyir ki, onların Cinnisi səndən yaxşı bişirir.

Məgər Linkenləri bizim sahibkarlarla müqayisə eləməyinə dəyərmi?! – Xloya xala nifrətlə cavab verdi. – Söz yox ki, onlar hörmətli, sadə adamlardır, lakin o ki qaldı kübarlığa, onlarda hardandır, axı! Hələ bir mister Linkeni mister Şelbi ilə yanaşı qoyun! Hələ missis Linken? Məgər o mənim xanımım kimi qonaq otağına bir tovuzquşu təki girə bilər? Bir bax a! Nə danışırsınız siz bu Linkenlərdən! – Xloya xala kübar həyata dair biliyinə möhkəm inamla başını dik tutdu.

– Axı, sən özün dedin ki, Cinni pis aşpaz deyil! – Corc sakitləşmədi.

– Doğrudur, – Xloya xala cavab verdi, – mən belə deyə bilərəm. Cinni biclik bilmir, elə adi qayda ilə bişirib-düşürür. Qarğıdalı qoğalı bişirir, çörək yapır, kartof qaynadır. Onun kökələri, Allah bilir, necə bişib başa gəlir lakin yemək olur. Qaldı ki, nəsə ləzzətli bir şey hazırlamaq… Allah özü saxlasın, məgər bu o bacaran işdir?! O, piroq da hazırlayır – söz yox, – bəs onun üst qatı necədir? O, xəmiri elə yoğura bilirmi ki, pərqu kimi olsun, ağzına qoyan kimi ərisin! Miss Merini ərə vərəndə Cinni bişirdiyi toy piroqunu mənə göstərdi. Biz onunla rəfiqəyik, bunu bilirsiniz, ancaq mən bir kəlmə də demədim, öz-özüməsə fikirləşirəm, mənim bu piroqa görə bir həftə gözümə yuxu getməzdi. Buna da piroq deyir!

– Məncə, Cinni öz piroqundan çox razı qaldı, – Corc dedi.

– Razı qaldı? Əlbəttə! Bəs neyləsin? Ona görə öyünürdü ki, əsl piroqun necə olduğunu bilmir. Cinni hardan bilsin axı? Onda nə təqsir? Elə evdə yaşayır… Ah, mister Corc, siz öz ailənizin və öz tərbiyənizin qiymətini bilinirsiniz! – Xloya xala nəfəsini dərib, məhəbbətlə gözlərini süzdürdü.

– Piroqlarımızın, kökələrimizin qiymətini ki bilirəm,– Corc dedi. – Tom Linkendən soruş, gör onların yanında özümü necə dartıram.

Xloya xala stula sərələnərək cavan sahibkarının zarafatından məzələnib, şən qəhqəhələrlə gülməyə başladı. Onun parıldayan qara yanaqlarından yaş axır, az qala nəfəsi kəsilirdi. Arada nəfəsini dərib Corcun çiyinlərini şappıldadır, böyrünü dürtmələyirdi: “Bəsdi, siz Allah, məni öldürəcəksiniz, vallah gülməkdən öləcəm!” – Corcu şeytan adlandıran Xloya xala ara vermədən gülür, lap uğunub gedirdi. Corc son nəticədə məzəli zarafatını həddən artıq təhlükəli hesab eləyib, bundan sonra ehtiyatla zarafat etməyi qərara aldı.

– Deməli, siz onun üzünə elə beləcə də dediniz? Ah, bu cavanlar, özlərindən daha nələr çıxartmırlar?! Onların yanında lovğalanırsınız? Ah, mister Corc, siz ölünü də güldürərsiz!

– Bəli, bəli, elə üzünəcə elan elədim: “Tom, – deyirəm, –bizim Xloya xalanın piroqundan dadsaydın, pis olmazdı. Piroq deyil, baldır, bal!”

– Doğrudan da, yazıq heç dadmayıb, – Ürəyiyumşaq Xloya xala o saat Tomun halına acıdı, – onu bir dəfə nahara dəvət edin, Corc. Savab iş görərsiniz. Sonra mütəəssir ahənglə əlavə elədi. – Bilirsinizmi, mister Corc, düzdü, siz yaxşı ailədə böyümüsüz, amma məncə heç kimə yuxarıdan aşağı baxmaq olmaz. Hər şey Allahın payıdı, qismətə bağlıdır. Bunu yaddan çıxarmayasan gərək.

– Elə mən özüm istəyirdim Tomu gələn həftələrin birində dəvət eləyim, – Corc dedi, – sən isə bütün məharətini işə sal, Xloya xala. Qoy mat qalsın! Biz onu elə yedizdirərik ki, bu qonaqlığı uzun müddət yadından çıxara bilməsin.

– Yaxşı, yaxşı! – Xloya xala sevindi. – Mən sizi xəcalətli qoymaram, görərsiniz! Biz necə naharlar vermişik! Allah, Allah! Yadınızdadırmı, general Noks bizdə olanda toyuq ətindən necə böyük bir piroq bişirmişdim? Həmin gün biz missislə az qaldıq dalaşaq. Bu ledilər hərdənbir elə qəribə olurlar ki, heyrətlənməyə bilmirsən. Adam vacib işlə məşğuldur, əlləşir, vuruşur, həyəcan keçirir, onlar isə səni addım atmağa da qoymurlar, hər şeyə qarışırlar. Mənim missisim də elə: gah elə deyir, gah belə. Axırda səbrim kəsildi! “Missis, deyirəm, bir öz bəyaz əllərinizə baxın, üzüklə dolu zərif barmaqlarınıza baxın. Elə bil zanbaq üstə şeh düşüb, mənimsə əllərim qara kötüyə oxşayır. Bilirsiz niyə belədi? Çünki Allah kiminə piroq bişirməyi, kiminə də qonaqlıqda oturmağı buyurub!” Özümdə üz gördüm, mister Corc!

– Bəs anam nə dedi? – Corc soruşdu.

– Nə dedi? Bilirsiniz onun necə gözləri var?! İri, qəşəng. Bu gözlər istehzayla baxdı. “Yaxşı, Xloya xala, qoy sən deyən olsun”, – dedi və qonaq otağına qayıtdı, – bu cürətimə görə məni didmək lazımdır, ancaq neyləyim, mən də beləyəm də, mətbəxdə mənə mane olanda əsəbiləşirəm.

– Həmin naharsa şöhrət qazandı, yadıma gəlir, yaman təriflədilər, – Corc dedi.

– Təriflədilər? Siz elə bilirsiniz, mən qapının arxasında dayanmamışdım? Mən hər şeyi görürdüm. Generalın boşqabına düz üç dəfə piroq qoydular! O isə yeyir və deyirdi: “Sizin aşpazınız möcüzədir, missis Şelbi!”. Az qaldım onda sevincimdən öləm! Axı, general yaxşı stolun nə olduğunu bilir! – Xloya xala fəxrlə davam elədi. – Hörmətli adam idi. Onların ailəsi Virciniyada iki ən kübar ailələrdən biri idi. Generalın piroqdan məndən də yaxşı başı çıxırdı. Piroq isə, mister Corc, hər adamın başı çıxan iş deyil. Mən hələ onda fikirləşmişdim: “Bəli, general görüb-götürmüş adamdır”.

Bu vaxt Corc toxluğun elə bir mərhələsinə çatdı ki, artıq boğazından tikə keçmirdi (tamamilə müstəsna hallarda, bu hətta oğlan uşaqlarının da başına gəlir) və nəhayət ki, otağın o biri başında hərisliklə stolun üstünü izləyən iki cüt parıldayan gözü və iki buruq saçlı başı lütf edib görə bildi.

– “Moz, Pit, götürün! – O qışqırıb tortdan iki böyük tikə kəsərək onlara uzatdı. – Yəqin sizin də könlünüzdən keçir, Xloya xala, onları yedizdir”.

Qonaqla ev sahibi yerlərini dəyişib ocağın yaxınlığına –rahat yerə keçdilər. Xloya xala isə yenidən bir yığın şirin kökə qızdıraraq, balaca qızı dizi üstə aldı və növbə ilə tikələrdən gah onun, gah özünün, gah da öz paylarını döşəmədə yumalanıb bir-birini qıdıqlaya-qıdıqlaya, arabir bacılarının ayaqlarından darta-darta yeməyi üstün tutan Mozun və Pitin ağzına qoymağa başladı.²

– Lap ağ elədi bunlar! Ana dəcəllərin üstünə qışqırdı və uşaqların şuluqluğu həddini aşanda ağına-bozuna baxmadan stolun altında onları təpiklədi. – Ağ adam qonaq gəlib, bunlarınsa, heç vecinə də deyil! Qurtarın, elə bu dəqiqə sakit oturun, yoxsa sizə elə bir qulaqburması verərəm ki, yadınızdan çıxmaz, qoy bir mister Corc getsin!

Bu qorxulu hədənin nə demək olduğunu söyləmək çətindir, lakin hər halda bu nəsə qeyri-müəyyənlik balaca günahkarlara heç bir təsir göstərmədi.

– Of, aman Allah! – Tom dayı qışqırdı. – Bütün günü oynaşırlar, heç dinc durmurlar.

Bu yerdə üst-başları patkaya³ bulaşmış oğlanlar stolun altından çıxıb bacılarını öpməyə başladılar.

– Hələ bir bunlara bax! Anaları əliylə onların qıvrım başlarını kənara itələyib qışqırdı. – Yapışacaqsınız bir-birinizə, sonra ayırmaq olmayacaq. İtilin quyu başına, yuyunun necə lazımdır!

Və o, öz sözlərini kifayət qədər bərk şapalaqla sona yetirmək istədi, lakin bu da, fırfıra kimi qapıya diyirlənən körpələrin gurultulu qəhqəhələrinin yeni partlayışına səbəb oldu.

– Belə nadürüstləri görmüsünüzmü? – Xloya xala mərhəmətlə soruşdu və köhnə məhrəbanı götürüb, sınıq çaydandan su töküb islatdı, çağanın üzündəki və əllərindəki şirəni silməyə başladı.

Qızı tərtəmiz silib, Tomun dizi üstdə oturtdu, özü isə qab-qacağı yığışdırmaqla məşğul oldu, qızcığaz o saat atasının burnunu dartışdırmağa, üzünü cırmaqlamağa başladı. Öz toppuş əllərini atasının gur, qıvrım saçlarına ilişdirməyə can atmaq ona xüsusi ləzzət verirdi.

– Bir bu şeytana bax! – Tom qızını yuxarı qaldırdı. Sonra durub onu çiyninə aldı və otaq boyu atılıb-düşməyə, oynamağa başladı.

Mister Corc yaylığını yellədir, artıq özlərini yetirmiş Moz və Pit lap ayı kimi nərildəyərək onların arxasınca qaçırdılar. Nəhayət Xloya xala bildirdi ki, onlar öz hay-küyləriylə onu “başdan-beyindən elədilər”.

Bu “cərrahiyyə əməliyyatı” hər gün təkrar olunduğundan Xloya xalanın bəyanatı ümumi şənliyi heç cür azalda bilmirdi və hamı qaçıb, oynayıb, tamam yorulub əldən düşəndən sonra daxmada sakitlik və asudəlik başlayırdı.

– Hə, deyəsən, rahatlandınız, – Xloya xala alçaq, təkərli çarpayını otağın ortasına itələdi, – Moz, sən də Pit, yıxılın yatın, bir azdan ibadət başlayacaq.

– Ana! Yuxumuz gəlmir bizim! Biz ibadətə baxmaq istəyirik! Elə yaxşı olur ki!.. İbadətə tamaşa eləməkdən xoşumuz gəlir.

– Xloya xala, yığışdır çarpayını!. İşin olmasın, dəymə uşaqlara, – mister Corc ərklə dilləndi və yöndəmsiz çarpayını ayağıyla geri itələdi.

Tərbiyə qaydalarına riayət olunmasından razı qalan Xloya xala burnunun altında deyinə-deyinə böyük həvəslə çarpayını küncə itələdi:

– Neyləyək, bəlkə də bu onların xeyrinədir.

Sonra isə hamısı yığışıb ibadət mərasiminə necə hazırlaşmaq barədə müzakirəyə başladılar.

– Heç bilmirəm kətilləri haradan tapacağıq, – Xloya xala dedi. Nəzərə alınsaydı ki, elə əvvəllər də onların daxmasındakı kətillərin sayı həftədə bir dəfə keçirilən bu mərasimlərin müvəffəqiyyətinə öz təsirini göstərməmişdi, onda bu dəfə də hər şeyin son dərəcə yüksək səviyyədə keçəcəyinə inam bəsləmək olardı.

– Keçən həftə qoca Piter dayı oxuyub-oxuyub birdən coşdu və kətilin iki ayağı yerli-dibli yoxa çıxdı, – Moz xəbər verdi.

Yaxşı, di çərənləmə! Yəqin sən özün sındırmısan onları. Sənin bütün əməllərin mənə məlumdur! – anası onun üstünə çəm–kirdi.

– Eybi yoxdur! Bu ayaqsız kətili divara söykəyib oturanda aşmır. – Moz ona təskinlik verdi.

– Bircə Piter dayını oturtmayın onda. O oxuyanda bütün otağı dörd fırlanır. Keçən dəfə kətildə otura-otura küncdən-küncə dolanırdı, – bunu da Pit dedi.

– Onda lap yaxşı! Qoy elə həmin kətildə də otursun, –Moz sevincək dilləndi, –“Mömin bəndə, sən də, ey günahkar, sən də sözlərimə diqqət kəsil!”, – deyib başlayan kimi kəlləmayallaq olub, təpəsi üstə gələcək yerə. – Moz tın-tın səsiylə mədhiyyəni uzada-uzada oxudu və baş verəcək qəzanın tamaşasını çıxararaq döşəməyə sərələndi.

– Adam kimi apar özünü! – Xloya xala ona acıqlandı. –Heç utanıb-qızarırsan?

Ancaq mister Corc uşağın bu oyunbazlığına uğunub getdi, hələ onu bir “əhsən” nidasıyla mükafatlandırdı da. Bundan sonra ananın öyüd-nəsihətləri, danlaqları lazımi nəticəni verə bilmədi.

– Di yaxşı, qoca, vaxtdır daha, – Xloya xala dilləndi, – çəlləkləri diyirlət bura.

Anamızın bu çəlləkləri mister Corcun kitabdan oxuduğu o dul arvad kimi yaman üzübərkdirlər. –Moz qardaşının qulağına pıçıldadı.

– Hələ bir baxaq görək, bərk dura biləcəklərmi! – Pit ona etiraz elədi. – Yadımdadır, keçən həftə dua oxunan vaxt çəlləklərdən birinin dibi düşdü və hamı döşəməyə yıxıldı.

Mozla Pit öz aralarında pıçıldaşdıqları vaxt otağa iki boş çəllək diyirləyib gətirdilər, hər iki tərəfdən yanlarını daşla bərkidib üstündən bir taxta uzatdılar. Bu qurğuya bir neçə şil – axsaq kətil, ağzı üstə çevrilmiş ləyən və vedrə də əlavə elədilər ki, bununla da ibadət mərasiminə hazırlıq başa çatdı.

– Güman edirəm, mister Corc bu gün bizim üçün kitabdan oxuyacağına etiraz eləməyəcək, – Xloya xala dedi. – Mister Corc elə gözəl, elə rəvan oxuyur ki. Kitabın üzündən oxuyanda isə, bilirsiniz də, lap maraqlı olur.

Corc bu xahişə həvəslə razı oldu, çünki öz şəxsiyyətinin gərəkliyini, nəyəsə qadir olduğunu duymaq bütün oğlan uşaqları kimi, ona da ləzzət verirdi.

Çox çəkmədi ki, səksən yaşlarında saç-saqqalı ağarmış ixtiyar qocadan tutmuş on beş yaşlı oğlan-qızacan müxtəlif yaşlı zəncilər otağa yığışdılar. Qeybətə, lakin heç kəsin xətrinə dəyməyən, mənafeyinə toxunmayan söz-söhbətə meydan verildi. Misal üçün, gop elədilər ki, Salli xala hardansa qırmızı bir yaylıq ələ keçirib örtür başına, xanım özünə təzəsini tikdirən kimi ağ xallı batist paltarını Lizziyə vermək istəyir, mister Şelbi bir kəhər ayğır almaq fikrindədir və bu ayğır guya malikanənin şöhrətini daha da artıracaq. İbadətə toplaşanların bəziləri öz sahibkarlarının icazəsi ilə qonşu malikanədən gəlmişdilər. Onlar da öz eşitdiklərindən, ağalarının evində və fermasında görülən işlərdən maraqlı söhbətlər edirdilər. Bütün bunlar cəmiyyətin yuxarı dairələrində gedən söz-söhbətdən, dedi-qodulardan heç də az maraqlı deyildi.

Bir azdan, toplaşanların hamısına əvəzsiz zövq verən, mənəvi rahatlıq gətirən xor başladı. Heçnə, hətta təcrübəsiz və bir qədər də naşı ifa tərzi belə, melodiyanın qəribə və coşqun axarına qovuşub qaynayan bu səslərin aydan arı saflığına, təbii qüdrətinə xələl gətirə bilmirdi. Hamının bildiyi kilsə himnləri, dini nəğməlar canlı və oynaq bir ritmlə ifa olunurdu. Bu nəğmələrdən birinin tapşırması xüsusi bir həvəslə, ürəkdən gələn yaralı bir səmimiyyətlə oxundu:

Ölümü döyüşdə qarşılayıb mən,                   Ölümü döyüşdə qarşılayıb mən,                   Müqəddəs aləmə bulacam yolu.

Bu yerlərdə, görünür xüsusilə sevilən başqa bir nəğmədə isə bu misralar dönə-dönə oxunurdu:

Qəlbən can atıram müqəddəsliyə              İstərəm səni də ora səsləyəm.

Öz cənnət yurdumdan bir dəstə mələk             Hey çağırır məni əl eyləyərək.                   Bir bax gur selində üzən o yurda,                   Bizi ölümsüzlük gözləyir orda.

Bu nəğmələrdə “lordan sahilləri”, “Hənaan torpağı” və “Yeni Yerusəlim” kimi ifadələr tez-tez yada salınırdı, belə ki, gözoxşayan mənzərələr, şairanə təmtəraq zəngin və ehtiraslı zənci təxəyyülü üçün xüsusilə doğma idi.

Öz sevimli nəğmələrini oxuya-oxuya onlar gülür, ağlayır, gah çəpik çalır, gah da bərk-bərk, hərarətlə bir-birinin əllərini sıxırdılar, elə bil, doğrudan-doğruya gedib İordan sahillərinə yetişmişdilər.

Mahnılar moizələrlə, ibrətamiz rəvayətlərlə növbələşirdi. İş-güclə çoxdan vidalaşmış, lakin hamının sayıb ehtiram göstərdiyi ağbirçəkli qarı ötən günlərin canlı salnaməsi təki yerindən durdu, əl ağacına dirsəklənərək belə bir nitq irad elədi:

– Övladlarım! Sizi görməyimə və eşitməyimə bilsəniz nə qədər şadam, sözlə ifadə edə bilmərəm bunu, çünki əbədi və əsl dünyaya mənim nə vaxt qovuşacağımı kim bilə bilər? Ancaq mən hazıram, övladlarım, elə hazıram ki, hətta yol düyünçəmi də yığıb bağlamışam, ləçəyim də başımdadır, hazırca oturub arabanın dalımca gələcəyi və məni öz evimə aparacağı günü gözləyirəm. Bəzən olur, bütün gecəni yatmırsan və səhərəcən oturub keşik çəkirsən görəsən, o arabanın təkərlərinin səsi gəlmir ki? Mənim övladlarım, siz də hazır olun, – bu yerdə o, əsasıyla döşəməni taqqıldatdı, çünki əbədi, müqəddəs aləmdən şirin heç nə mövcud deyil. Eşidin, övladlarım, ondan şirin heç nə yoxdur! Siz bircə bilsəydiniz, bu necə gözəldir – əbədi dinclik; o müqəddəs aləm! Sözlərini davam etməyə qarının daha taqəti qalmadı və göz yaşlarına qərq olaraq öz kürsüsünə çökdü. Xor şimşək kimi gurladı:

– Ah, Hənaan! Ah, Hənaan! Həsrət qaldığım diyar!

– Mister Corc hamının xahişini nəzərə alıb, Apokalipsisin son fəsillərindən bir neçəsini oxumağa başladı. Onun sözünü tez–tez bu cür heyrətli nidalarla kəsirdilər: “Allah, özün saxla, Allah!”, “Yox, hələ bir eşidin siz!”, “Heç gör ağıla gələrmi?”, “Yəni, burda yazılanlar, doğrudanmı olacaq bir gün?”

Anasından şəriət dərsini yaxşıca mənimsəmiş Corc öz müvəffəqiyyətindən qürrələnərək, arabir oxuduğu mətnin özünəməxsus şərhinə də girişir və bununla da cavanları heyran qoyur, qocaların qəlbində isə riqqətli duyğular oyadırdı. Axırda da dinləyicilər belə bir yekdil fikrə gəldi ki, “Heç keşişin özü hər şeyi bu cür aydın və gözəl izah edə bilməzdi” və bu, “sadəcə olaraq, ağlasığan şey deyil”.

Din məsələlərində Tom dayı bütün bu dairədə az qala din xadimi, ruhani hesab edilirdi. Yüksək əxlaqi-etik normalara riayəti, hərtərəfli inkişaf etmiş ağlı ətrafındakıları, tay-tuşlarını onunla ehtiramla, əsl keşiş kimi davranmağa məcbur edirdi. Anlaşıqlı və ürəkdən gələn moizələri ibrətamiz, rəvayətləri isə, hətta oxumuş adamların belə qəlbinə yol tapa bilərdi. Xüsusən də o, dua edərkən bir səmimiyyət və kövrəklik mücəssəməsinə çevrilirdi. Müqəddəs kitabdan gələn mətnlərlə rövnəqlənən, Tomun qanına-iliyinə işləmiş bu dualar onun dilində həzin-həzin səslənən kövrək bulaq şırıltısı kimiydi və bu duaların uşaq ciddiyyətindən, sadəlövhlüyündən də təsirli bir şey təsəvvür eləmək mümkün deyildi.

Mömin, ahıl zəncilərdən birinin dediyi kimi, Tomun “duaları çox uğurlu alınırdı” və bu dualar Tomu dinləyən dindarlara elə dərin təsir bağışlayırdı ki, onlar az qala, yerlərdən ucalan ehtiraslı hay-küy içində tamam qərq olmaq, deyilən sözü eşitməmək təhlükəsi qarşısında qalırdılar.

Bütün bunlar işçinin daxmasında baş verirdi, sahibkarın evində isə tamamilə başqa bir səhnə oynanılmaqda idi.

Qul alverçisi və mister Şelbi həmin yemək otağında, həmin stolun arxasında əyləşmişdilər, stolun üstündə mürəkkəb qabının yanında bir neçə kağız görünürdü.

Mister Şelbi pul bağlamalarını sayır və bir–birinin dalınca qul alana verirdi.

– Hamısı düzdür, – o da öz növbəsində pulları sayıb dilləndi, – indi isə, bax, burda və burda öz imzanızı qoyun.

Mister Şelbi hər iki kağızı götürüb imzaladı və pullarla birlikdə kənara itələdi. Görünür, o bu xoşagəlməz işi tez qurtarmaq istəyirdi. Heyli nimdaş yol çantasından perqament kağızı çıxartdı, nəzərdən keçirib, öz səbirsizliyini gizlətməyə çalışaraq kağıza doğru əyilən mister Şelbiyə verdi.

– Bax belə, qurtardıq, – qul alverçisi stuldan durdu.

– Bəli, qurtardıq, – mister Şelbi fikirli-fikirli dilləndi və dərindən köks ötürüb təkrar elədi, – qurtardıq!

– Siz elə bil heç sevinmirsiniz! – qul alverçisi təəccüb elədi.

– Heyli, –mister Şelbi dedi, – mən ümidvaram ki, kişi kimi verdiyiniz sözü unutmayacaq, Tomu yad əllərə satmayacaqsınız.

– Axı, siz özünüz elə indicə belə elədiniz, ser, – qul alverçisi dedi.

– Sizə məlumdur ki, bu işə məni məcbur elədilər, – Şelbi təkəbbürlə cavab verdi.

– Məni də məcbur edə bilərlər, – qul alverçisi dedi, – yaxşı, yaxşı, sizin Tom üçün bir babat yer tapmağa çalışaram. Yaxşı rəftara gəldikdə isə, bu barədə narahat olmaya bilərsiniz. Başqa şeyi demirəm, qəddarlıq, Allaha şükür ki, məndə heç yerli-dibli yoxdur.

Heylinin öz humanizmini təsdiq eləmək üçün söylədiyi əvvəlki dəlilləri də xatırlayan mister Şelbi onun bu sözlərinə o qədər də arxayın deyildi, başqa əlacı qalmadığından o, qul alverçisini səssizcə yola saldı və tək qalıb bir siqar yandırdı.

V FƏSİL

ÖZ AĞALARININ DƏYİŞMƏSİNƏ CANLI MÜLKİYYƏTİN MÜNASİBƏTİNDƏN BƏHS EDİR

Mister və missis Şelbilər öz yataq otaqlarına getdilər. Mister Şelbi böyük kresloda əyləşib, gündəlik poçtu nəzərdən keçirirdi, arvadı isə güzgünün qabağında dayanıb Eliza tərəfindən səliqəylə yığılmış saçlarını darayırdı. Qulluqçusunun ağarmış sifətini və çuxura düşmüş gözlərini görən missis Şelbi həmin axşam onu vaxtından tez buraxmış və tapşırmışdı ki, yatıb dincəlsin. Və indi, bu gecə vaxtı darandığı yerdə bir az əvvəl aralarında olmuş söhbəti birdən xatırlayıb saymazyana ərindən soruşdu:

– Hə yeri gəlmişkən, Artur, bu gün nahara gətirdiyiniz o mədəniyyətsiz tip kim idi elə?

– Onun adı Heylidir, – məktublardan başını qaldırmayan Şelbi cavab verdi və narahatlıqla kresloda qurcalandı.

– Heyli? Kimdir o, nə istəyirdi?

– Axırıncı dəfə mən Natçezdə olanda bəzi işləri onunla görmüşdüm.

– Buna görə də o, indi özünü bizim evin adamı hesab edir və naharda da ortaya soxulur, eləmi?

– Xeyr, mən özüm onu dəvət eləmişdim. Haqq-hesaba qol çəkmək lazım idi.

– O, qul alverçisidir? – Missis Şelbi ərinin səsindəki pərtliyi sezərək soruşdu.

– Bu hardan ağlınıza gəldi, əzizim? – Şelbi ona nəzər saldı.

– Hə, əslində heç yerdən. Sadəcə yadıma düşdü ki, nahardan sonra Eliza necə həyəcanla, göz yaşları içində qaçıb üstümə gəldi və məni inandırmağa çalışdı ki, guya qul alverçisinin onun oğlunu almaq istədiyini eşidib. Elə qəribə qadındır ki!

“Onsuz da bu məlum olacaq, geci-tezi var, – o fikirləşdi, – yaxşısı budur elə indidən boynuma alım”.

– Mən Elizanı məzəmmət elədim, – missis Şelbi saçlarını daraya-daraya sözünə davam elədi, – və dedim ki, siz heç vaxt bu cür adamlarla iş görmürsünüz. Axı, öz zəncilərimizi satmaq heç sizin ağlınıza da gəlməz, illah da ki, bu cür əllərə.

– Bəli, Emili, – əri dilləndi, – indiyəcən ağlıma gəlmirdi. İndi isə işlərim elə gətirib ki, başqa çarəm yoxdur. Kimisə satmalı olacağıq.

– Bu adama? Ağlasığmazdır! Mister Şelbi, siz zarafat edirsiniz!

– Təəssüf ki, yox, – Şelbi dedi, – mən Tomu satmağı qərara aldım.

– Necə?! Bizim Tomu? Xeyirxah, sədaqətli, uşaq yaşlarından sizə xidmət eləyən zəncini?! Mister Şelbi! Siz ki, ona azadlıq verəcəyinizi vəd etmişdiniz, biz sizinlə bu barədə neçə dəfə onun özünə demişik! Daha məni heç nə təəccübləndirmir, hətta bədbəxt Elizanın gözünün ağı-qarası yeganə oğlu Harrini belə satmaq istəməniz məni təəccübləndirmir! – Missis Şelbinin sözlərində böyük narazılıq və acı kədər hiss olunurdu.

– Yaxşı, Emili, bir axıracan qulaq asın. Mən Tomu və Harrini satmağı qərara almışam. Və başa düşmürəm, məni niyə belə zalım hesab edirsiniz! Başqaları az qala hər gün belə eləyirlər.

– Axı, niyə ancaq onları satmaq istəyirsiniz? Əgər kimisə satmaq elə vacibdirsə, məgər sizin başqa zənciləriniz yoxdur? Ona görə ki, ən yüksək qiyməti onlara verirlər: bax, buna görə. Düz deyirsiniz, başqasını da seçmək olardı. Bu adam Elizaya görə mənə böyük məbləğdə pul təklif elədi. Bu sizə əl verir?

– Əclaf! – Missis Şelbi qışqırdı.

– Mən ona heç qulaq da asmadım, sizin hisslərinizə hörmət elədim. Heç olmasa, bu işdə mənə haqq qazandırın.

– Bağışlayın məni, – missis Şelbi özünü ələ alıb dilləndi, – mən nahaq yerə qızışıb özümdən çıxdım. Ancaq bu nə qədər gözlənilməzdir! İcazə verin, bu bədbəxtlərçün heç olmasa xahiş eləyim. Tom zəncidir, ancaq nə qədər alicənab, nə qədər namusludur! Mən inanıram ki, mister Şelbi əgər lazım gəlsə, o öz həyatını sizə qurban verərdi.

– Bəli, bilirəm. Bu barədə danışmaq artıqdır. Mən başqa cür hərəkət eləyə bilmərəm.

– Gəlin bu işə öz varımızdan qurban verək. Qoy qurbanın bir hissəsi də mənim payıma düşsün. Ah, mister Şelbi! Mən həmişə çalışmışam bütün qəlbimlə, bir xaçpərəst ləyaqətiylə çalışmışam ki, tamamilə bizdən asılı olan bu sadədil bədbəxt varlıqlara münasibətdə öz borcumu yerinə yetirəm. Mən onlardan qayğımı əsirgəməmişəm, onları xeyirxahlığa çağırmışam və qeydlərinə qalmışam. Gör neçə illərdir sevinclərini, qəmlərini də mənimlə bölüşürlər. Özünüz fikirləşin, əgər hər hansı cüzi bir qazanc naminə bizə hədsiz inanan gözəl bir insanı – Tomu satıb, onu sevimli və qiymətli olan hər şeydən məhrum etsək, mən bizim zəncilərin gözünə baxa bilərəmmi?! Mən onların hər birinə yaxşı ər, ata, ailəcanlı olmağı öyrətmişəm, uşaqlara, valideynlərə hörmət eləməyi öyrətmişəm. İndi isə doğrudanmı açıq-açığına boynumuza alırıq ki, pul bizdən ötrü hər cür müqəddəs, doğma, səmimi əlaqələrdən daha qiymətlidir! Hələ Eliza! Yaxşı ana olmaq barədə ona nə qədər öyüd vermişəm, nəsihət vermişəm! Əgər siz Harrini ondan ayırıb, hər cür tərbiyədən uzaq, prinsipsiz bir adama satsanız, mən nə deyə bilərəm ona! Məgər bundan sonra o mənə inanarmı?

– Sizi kədərləndirmək mənim üçün çox ağırdır, Emili, çox ağırdır, – mister Şelbi dedi, – mən sizin hisslərinizə hörmət edirəm, ancaq gizləmirəm, sizin bu hisslərinizə tam şərik ola bilmirəm. Lakin inanın sözlərimə, bütün bunlar faydasızdır. Mən başqa cür eləyə bilmərəm. Mən bunu sizə deməyəcəkdim, Emili, qısası, məsələ belədir: ya bunların ikisini də satmalıyam, ya da biryolluq hər şeydən əl çəkməliyik. Ayrı çıxış yolu yoxdur. Mənim veksellərim Heylinin əlinə düşüb, əgər onunla haqq-hesabı üzməsəm, o bizi səfalətə düçar edəcək. Mən bacardığım qədər hiylə işlətdim, olan bütün pulları topladım, borc götürdüm – bircə o qalmışdı ki, sədəqə yığım, lakin haqq-hesabı tamam çürütmək üçün Tomu və Harrini satmaq lazımdır. Heyli oğlanı bəyəndi, tələb etdi ki, onu satım və yalnız bu şərtlə işimizi yoluna qoymağa razılaşdı. Burda mən tamamilə gücsüzem. Siz bu iki zəncinin satılmasını ürəyinizə salıb dərd edirsiniz, bəs olan-qalan hər şeyimizdən əl çəkməli olsaq, necə olar?

Bu sözlər missis Şelbini sarsıtdı. O, tualet stoluna tərəf gedib əlləri ilə üzünü örtdü və sinəsindən inilti qopdu.

Köləliyi Allah qarğıyıb və o, qulları da, biz ağaları da məhv edir. Mən ağılsız da fikirləşirdim ki, bu dəhşətli müsibəti yoluna qoya biləcəyəm! Bizim qanunlarla qul sahibi olmaq nə qədər günahdır! Mən bunu həmişə hiss eləyirdim, həmişə, lap uşaq yaşlarından. Lakin mənə elə gəlirdi ki, köləliyi xeyirxahlıqla, mülayimliklə, zəncilərə diqqətli münasibətlə elə ört-basdır etmək olar ki, köləlik bizim qullara azadlıqdan da yaxşı görünə bilər! Elə bunun özü ağılsızlıq deyilmi?

– Emili! Görürəm, siz əsl abolisionist⁴ olmusunuz!

– Abolisionist? Ah, əgər abolisionistlər köləlikdən mən qədər bilsəydilər, onda onlar bu barədə daha böyük əsasla danışa bilərdilər! Xeyr, bizim onlardan öyrənməyimizə ehtiyac yoxdur. Həmişə əzab çəkirdim ki, bizim qullarımız var. Mən hesab edirəm ki, bu belə olmamalıdır!

– Nəticə etibarilə, siz öz fikirlərinizlə bir çox mömin və ağıllı adamlarla həmfikirsiniz, – Mister Şelbi dedi, – axır bazar günü moizəsini xatırlayın.

– Mən o cür moizələrə qulaq asmaq istəmirəm və belə vaizlərin yeri bizim küçələr deyil. Ruhanilər də bizim kimi şərlə, yamanlıqla mübarizə aparmaq iqtidarında deyillər, bəs onda niyə onlar buna haqq qazandırırlar! Həmişə mənə elə gəlib ki, bu sağlam fikrin ziddinədir və təxminən əminəm ki, axır bazar günü moizəsi sizin də xoşunuza gəlməyib.

– Bəli, – Şelbi dedi, – açığını desək, Allahın qulluqçuları hərdənbir bizdən – yazıq günahkarlardan həddən artıq uzaqlaşırlar. Biz çox şeylə razılaşmağa məcburuq, çox şeyə barmaqarası baxmağa məcburuq, lakin qadınlar və ya ruhanilər əxlaq və ləyaqət qaydalarıyla hesablaşmayanda, bunu artıq heç yerə yazmaq olmaz. Mən ümidvaram ki, mənim əzizim, indi siz bu addımın nə qədər vacib olduğuna inandınız, inandınız ki, vəziyyətdən bundan yaxşı çıxış yolu tapmaq olmaz.

– Bəli, bəli, – missis Şelbi dalğın-dalğın qızıl saatını qurdalayaraq səsləndi, – mənim qiymətli daş-qaşım yoxdur, fikirli-fikirli davam etdi, – bəlkə, siz bu saatı götürəsiniz? Vaxtında o baha idi. Mən nəyim var, hamısını qurban verərdim, bircə Elizanın uşağını qurtarsaydım… Heç olmasa bircə onu…

– Mənimçün ağırdır, Emili, sizin bu qədər dilxor olmağınız… – Şelbi dedi, – artıq heç nəylə kömək edə bilməzsən. İş görülüb qurtarıb, kupça kağızı imzalanıb və Heyli onları özüylə aparıb. Allaha şükür edin ki, hər şey müəyyən mənada hələ yaxşı qurtardı. Bu adam bizi var-yoxdan çıxara bilərdi. Əgər Heylini mənim qədər tanımış olsaydınız, taleyinizin tükdən asılı olduğunu başa düşərdiniz.

– Doğrudanmı, o bu qədər qəddardır?

– Heyliyə qəddar demək olmaz, lakin o, soyuqqanlı adamdır, gönü qalındır, yalnız öz xeyrini güdür, bu yolda heç kəs onu saxlaya bilməz, lap əcəl kimi amansızdır. Ona yaxşı pul vəd eləsən, doğma anasını da satar, bu heç də o demək deyil ki, oğlunun qarıdan acığı gəlir və onun pisliyini istəyir.

– Və bu alçaq bizim xeyirxah Torna və Elizanın uşağına sahib oldu!

– Bəli, mənim əzizim, bununla barışmaq mənim özümə də çətindir. Üstəlik, Heyli tələsir və onları sabah aparmaq istəyir. Mən tapşıracağam atı yəhərləsinlər və səhər tezdən gedəcəm. Tomla rastlaşmamaq üçün. Siz də bir yerə çıxıb gedin, Elizanı da özünüzlə götürün. Qoy gözü görməsin.

– Xeyr, xeyr! – Missis Şelbi qışqırdı. – Mən bu amansız işdə köməkçi ola bilmərəm! Mən bədbəxt Tomun yanına gedəcəm, onun bu dərdinə qoy Tanrı özü kömək olsun! Lap dar ayaqda da qoy hiss etsinlər ki, mən onların tərəfindəyəm. Eliza haqda isə düşünmək belə dəhşətlidir. Qoy Allah bizi bağışlasın! Bu nə fəlakət idi, biz düşdük!

Mister və missis Şelbilər güman etmirdilər ki, onların söhbətini eşidə bilərlər.

Qapısı dəhlizə açılan kiçik qaranlıq otaq ər-arvadın yataq otağına bitişik idi. Missis Şelbi Elizanı bu axşam tez buraxanda, həyəcandan özünü-sözünü bilməyən gənc ana bu otağı xatırladı. Orada gizləndi və qulağını divarın çatlaq yerinə söykəyib, olan söhbəti sözbəsöz eşitdi.

Ev yiyələrinin səsi kəsiləndə Eliza səssiz-səmirsiz dəhlizə çıxdı, rəngi ağappaq ağarmışdı, tir-tir əsirdi, sifəti çəkilmiş, dodaqları kip sıxılmışdı. O, əvvəlki mülayim, utancaq məxluqa qətiyyən oxşamırdı.

Dəhlizdən ehtiyatla keçdi, sahibkarlarının yataq otağı önündə addımlarını bir dəqiqəliyə yavaşıtdı və xəlvətcə öz otağına qayıtdı. Onun sakit, səliqəli otağı ev sahiblərinin mənzilləri ilə bir mərtəbədə idi. Burda, günəş dolu bu pəncərə önündə Eliza tez-tez oturub, tikiş tikər, pəsdən oxuyardı; bu rəfdə onun kitabları və bəzək-düzəyi – missis Şelbinin milad bayramlarında bağışladığı hədiyyələr düzülmüşdü. Şkafda və siyirmədə onun sadə pal-paltarı saxlanırdı. Sözün kəsəsi, bu guşəni, Eliza öz evi hesab edir və içində xoşbəxt ömür sürürdü. Elə buradaca, çarpayıda onun uşağı yatırdı. Uzun qıvrım telləri bir-birinə dolaşaraq yastığa tökülmüşdü, parlaq dodaqları azca aralı idi, balaca, totuq əllərini yorğanın üstünə qoymuşdu, təbəssüm yuxulu uşaq bənizini nura bələmişdi.

– Zavallım mənim, zavallım! – Eliza pıçıldadı. – Satıblar səni! Ancaq sən qorxma, anan öz balasını darda qoymaz!

Yastığa bir dənə də göz yaşı düşmədi. Belə dəqiqələrdə ürək də xəsisləşir. O, ağzınacan qanla silələnir və susur. Eliza kağız parçası və karandaş götürdü, tələsik bu sözləri yazdı:

– “Ah, missis! Hörmətli missis! Məni qınamayın, məni naşükürlükdə günahlandırmayın. Mən sizin mister Şelbi ilə söhbətinizi eşitdim. Uşağımı xilas etməyə cəhd edirəm. Məni buna görə mühakimə eləməyin! Xeyirxahlığınıza görə Allah sizdən razı olsun!”

Kağızı iki qatlayıb üstünü yazdı, siyirməyə yaxınlaşıb uşaq paltarlarından əlinə keçəni yığdı və burun dəsmalı ilə kəmərinə möhkəm bağladı. Ana məhəbbəti elə güclü idi ki, Eliza hətta bu qorxulu dəqiqələrdə də oğlunun sevimli oyuncaqlarından üç-dördünü boxçaya qoymağı unutmadı, alabəzək tutuquşunu isə kənara qoydu ki, oğlu oyananda onu bir az əyləndirib, könlünü açsın. Lakin onu tez oyatmaq mümkün olmadı, ancaq budur, oyandı, çarpayıda dikəlib oturdu və anası kaporunu geyinib şalını örtənəcən, oyuncaqları ilə məşğul oldu.

Eliza onun paltosunu və papağını əlində tutub çarpayıya yanaşanda oğlan soruşdu:

– Ana, hara gedirsən?

Anası onun üzərinə əyildi və gözlərinə elə diqqətlə baxdı ki, uşaq o saat ehtiyatlandı.

– Ts! – Eliza pıçıldadı. – Bərkdən danışmaq olmaz, yoxsa bizi eşidərlər. Xortdan bu qaranlıq gecədə balaca Harrini anasından ayırıb aparmaq istəyir. Ancaq anası öz balasını heç kəsə verməyəcək. İndi balamın paltosunu və papağını geyindirəcəyəm və biz qaçacağıq, onda xortdan bizi tuta bilməyəcək.

Bu sözləri deyib paltonu düymələdi, onu qucağına aldı, yenə susmasını tapşırdı və qapını açaraq səssizcə aynabəndə çıxdı.

Gecə soyuq və ulduzlu idi, ana uşağını möhkəm–möhkəm bürüdü. Anlaşılmaz qorxudan uşağın elə bil dili tutulmuşdu, o, bərk-bərk anasının boynuna sarıldı.

Aynabəndin uzaq küncündə yatmış böyük qoca Nyufaundlend* Bruno Elizanın ayaq səslərini boğuq mırıltıyla qarşıladı. Eliza sakitcə iti çağırdı, onun çoxdankı dəcəl dostu olan köpək dərhal quyruğunu bulayıb onların arxasınca götürüldü. Ancaq itin heç ağlına da gəlməzdi ki, işdən sonra bu bivaxt gecə gəzintisi nə ola bilər? Görünür, onu Elizanın təhlükəsizliyi barədə anlaşıqsız şübhələr narahat edirdi, ona görə də, o tez-tez dayanır, qəmli gözləriylə gah Elizaya, gah evə nəzər salır və dərin fikir içində yenidən getməyə üz qoyurdu. Bir neçə dəqiqədən sonra onlar Tom dayının daxmasına çatdılar. Eliza sakitcə pəncərəni döydü.

Həmin gecə dua mərasimi gecəyarıyacan uzandı, hamı dağılışandan sonra Tom dayı bir neçə də solo himn ifa elədi. Bu o demək idi ki, bu dəm, yəni gecəyarıdan xeyli keçsə də, nə o, nə də arvadı hələ yatmayıblar, hələ oyaqdılar.

– Allah, özün saxla, kimdir orda? – Xloya xala diksinərək səsləndi və cəld pərdəni araladı. – Hə, bu ki Lizzidir? Geyin, qoca, hətta Bruno da gəlib buralara çıxıb. Gedirəm qapını açım.

Xloya xala qapını taybatay açdı. Tomun tələsik yandırdığı piy şamın işığı qaçqının hədəqədən çıxmış gözlərinə və əzablı sifətinə düşdü.

– Allah, özün kömək ol! Lizzi, adam sənə baxanda qorxur! Nə olub sənə? Xəstələnmisən?

– Tom dayı. Xloya xala, mən qaçıram… Harrini xilas eləmək lazımdır. Sahibkar satıb onu.

– Satıb! – Onlar bir səslə qışqırıb, əllərini dəhşət içində göyə qaldırdılar.

– Hə, satıb, – Eliza qətiyyətlə təkrar etdi, – mən onların yataq otağının qonşuluğundakı balaca, qaranlıq otaqda gizlənib, sahibkarın missis Şelbiyə dediyi sözləri eşitdim. O, mənim Harrimi və Tom dayı, səni satıb. Sabah sübhdən qul alverçisi sizin hər ikinizi aparacaq, sahibkar isə bu ara evdən çıxıb gedəcək.

Elizanı dinləyən Tom sanki daşa dönmüşdü. Onun əlləri elə göydəcə donub qalmış, gözləri hədəqəsindən çıxmışdı. Bu sözleərin mənasını yavaş–yavaş dərk eləyincə stula yıxıldı və başını dizləri arasında gizlədi.

– Mərhəmətli Allah, rəhmin gəlsin bizə! – Xloya xala qışqırdı. – Doğrudanmı, bu həqiqətdir? Günahı nəydi ki, sahibkar onu satdı.

– Onun heç bir günahı yoxdur, məsələ bunda deyil. Mister Şelbi istəmir onları satsın, hələ missis… Özünüz bilirsiz onun necə rəhmli qəlbi var… Mən eşitdim, o necə bizim tərəfimizi saxlayırdı, xahiş edirdi. Ancaq sahibkar dedi ki, artıq heç nə eləmək mümkün deyil. O, bu adama borcludur və onun əlindədir. Əgər borcunu ödəməsə, onda bütün mülkünü, bütün zəncilərini satmalı olacaq və buradan köçəcək. O adamdan yaxa qurtarmaq müşküldür. Mən özüm eşitdim, sahibkar deyirdi ki, onun başqa yolu yoxdur – ya Tomu və Harrini satmalı, ya da qalan hər şeyindən məhrum olmalıdır. Onun sizə yazığı gəlir… Hələ missis! Siz onun sözlərini eşitmiş olsaydınız! Bilirəm ki, yaxşı iş görmürəm, ancaq ayrı cür də edə bilmərəm. Xanımın özü deyirdi ki, insan qəlbi hər cür var-dövlətdən, xəzinədən qiymətlidir, bəs⁵ mənim oğlumu satanda, kim bilir, körpənin qəlbinə nə dağlar çəkiləcək. Belədi axı, belədi! Yox, əgər mən yanılıramsa, qoy Allah özü keçsin günahımdan!

– Qoca, – Xloya xala dilləndi, – bəs sən niyə durmusan? Gözləyirsən ki, nə vaxt səni gəlib çayaşağı, zəncilərin dözülməz zəhmətdən və acından qırıldıqları yerə aparsınlar? Bundansa, mən ölərdim! Vaxt var ikən Lizzi ilə birlikdə qaç. İcazə kağızın var, heç kəs səni saxlamaz. Qalx, mən indicə sənin şey-şüyünü yığışdıraram.

Tom ağır-ağır başını qaldırdı, kədərli, lakin arxayın baxışlarla komanı süzüb dilləndi.

– Yox, mən heç yana getmirəm. Qoy Eliza getsin, buna onun haqqı var. Kim ananı mühakimə edəcək? Bəs sən eşitmədinmi o nə dedi? Əgər məni satmasalar, onda hər şey məhv olacaq… Neyləmək olar, qoy satsınlar, birtəhər dözərəm buna. –Onun geniş sinəsindən həyəcanlı, titrək bir ah qopdu. – Sahibkar həmişə mənə etibar edib. Mən onu aldatmamışam, icazə vərəqəsindən heç vaxt lüzumsuz yerə istifadə etməmişəm və heç vaxt da etməyəcəyəm. Bütün malikanəni xaraba qoymaqdansa qoy təkcə məni satsınlar. Sahibkarı qınama, Xloya. O səni pis gündə qoymaz…

Tom çarpayıya tərəf döndü, uşaqlarına baxdı və birdən heysizləşdi. Başını stulun söykənəcəyinə əyib, əllərdə üzünü örtdü. Köksündən ağır, xırıltılı hıçqırıqlar qopdu, iri göz yaşları barmaqlarının arasından süzülərək döşəməyə damcılamağa başladı. – Ser, sizin də göz yaşlarınız bax beləcə sellənərək ilk övladınızın uyuduğu tabuta tökülmüşdü. Ölüm ayağında olan körpənizin ağlar səsini eşidəndə siz də, xanım, bax beləcə göz yaşları içində boğulurdunuz, Tom da axı, sizin kimi insandır, ser. İpəyə bürünmüş, daş-qaşa qərq olmuş ana da həyatın zərbələrinə məruz qalanda ürəyi ağrılardan bax beləcə paralanan adicə bir qadın deyilmi?

– İkicə kəlmə də deyim, – Eliza astanadan dilləndi. – Mən bu gün ərimlə görüşmüşdüm, onda hələ heç kim heç nə bilmirdi. Mənim Corcumu o dərəcəyə çatdırıblar ki, o daha dözə bilmir və qaçmağı qərara alıb. Çalışın görün onu və mənim getməyimin səbəbini deyin. Deyin ki, Kanadaya gedən yolu tapmağa çalışacam və əgər bir də heç zaman görüşə bilməsək…

O üzünü gizlədərək yana çevirdi və bir dəqiqə sonra üzgün səslə davam elədi: – …Ona deyərsiniz ki, qoy necə vardı əvvəlki kimi, eləcə də yaxşı adam olaraq qalsın… Onda biz o dünyada bəlkə görüşə bildik. Brunonu zəncirləyin, – sözünün sonunda əlavə etdi, – yoxsa, zavallı arxamca gələcək.

Qısa, hay–küysüz vidalaşma, bir neçə damla göz yaşı, son xeyir-dua… və özünü itirmiş Eliza qorxmuş uşağını sinəsinə sıxaraq səssizcə qapının arxasında gözdən itdi.

VI FƏSİL

QAÇMAĞIN ÜSTÜ AÇILDI

Axşamkı uzun mübahisədən sonra mister və missis Şel-bilər çox gec yuxuya getdilər və səhər həmişəkindən gec oyandılar.

– Başa düşmürəm. Eliza nə üçün belə ləngidi? – missis Şelbi artıq neçənci dəfəydi ki, zəngi çəkirdi.

Mister Şelbi güzgünün qabağında dayanıb ülgücü itiləyirdi. Bu dəm qapı açıldı və yataq otağına zənci oğlan daxil olub üz qırxmaq üçün su gətirdi.

– Endi, – missis Şelbi ona müraciət elədi. – Elizanın qapısını döy və de ki, artıq üçüncü dəfədir zəngi çalıram. – Köks ötürüb yavaşcadan əlavə etdi. – Zavallı.

Bir neçə dəqiqədən sonra Endi təəccübdən gözləri bərəlmiş halda qayıtdı.

– Missis! Lizzinin otağında bütün siyirmələr açıqdır, şeylər hara gəldi atılıb. Deyəsən, qaçıb.

Mister və missis Şelbilər bir anda baş vərmiş hadisəni anladılar. Mister Şelbi qışqırdı:

– Deməli, Eliza nədənsə şübhələnib və qaçmağı qərara alıb?

– Allah eləsin, elə belə də olsun, – missis dedi.

– Siz cəfəngiyat danışırsınız, missis! Nə vəziyyətdə qalacağam mən? Heyli görürdü ki, uşağı satmaq istəmirəm və bu işdə mənim əlim olduğundan şübhələnəcək. Bu mənim şərəfimə toxunur. – Və o, surətlə otaqdan çıxdı.

Sonrakı on beş dəqiqə ərzində evdə vurnuxma kəsilmədi: qapılar çırpılır, qapıların dalından həyəcanlı sifətlər boylanırdı.

Təkcə bir nəfər baş vermiş hadisə barədə nəsə danışa bilərdi, lakin təmkinlə susurdu. O, baş aşpaz Xloya xala idi. Onun güləş üzünü ağır düşüncə kölgələmişdi. Sükutla səhər yeməyi üçün qoğal bişirməyində idi, elə bil ətrafındakı qaçaqaçı, vurnuxmanı nə görür, nə də eşidirdi.

Eyvanın bəzəkli sürahisində şüvülə düzülmüş qarğalar kimi on nəfərə yaxın qara əcinnə oturmuşdu, onlar yad sahibkarın düşdüyü müsibəti necə qarşılayacağını birinci görməyə çalışırdılar.

– Ay qəzəblənəcək ha! – Endi dedi.

– Sən qulaq as, gör bir necə söyüşlər söyəcək, – balaca Ceyk ona səs verdi.

–U–ux, yaman söyüşcüldü! – Qıvrımsaç Mendi dilləndi. – Mən dünən onlar nahar edəndə eşitmişəm. Missisin böyük bardaqları saxladığı anbara girmişdim. Sözbəsöz eşitmişəm.

Başqalarının söhbətinə pişik balasından çox diqqət yetirməyən Mendi qeyri-adi, çoxbilmiş görkəmlə, şəstlə eyvanda gəzişirdi. Həmin vaxt o anbarda olsa da, yumaq kimi yumurlanıb bardaqların arasında şirin yuxuya getdiyini tamamilə unutmuşdu.

Çəkməli və mahmızlı Heyli nəhayət ki, gəlib çıxdı və hər tərəfdən onun üstünə bəd xəbərlər yağış kimi yağmağa başladı. Eyvanda vurnuxan balaca əcinnələr yanılmamışdılar. Onlar hirslənmiş yad sahibkarın bir-birinin ardınca yağdırdığı söyüşlərə diqqət kəsildilər. Sahibkarın qamçısından qəhqəhəylə yayınaraq axırda aşıb eyvanın qabağındakı solub-saralmış çəmənliyə yıxıldılar, var səsləri ilə bağıra-bağıra ayaqlarını havada oynatmağa başladılar.

– Əlimə düşərsiz, şeytanlar! – Heyli dişlərini qıcayıb mırıldandı.

– Hələ ki, düşməmişik! – Endi təntənəylə əlini yelləyib qışqırdı, uğursuz qul alverçisi bir qədər aralandıqda isə, üz-gözünü turşutdu, sifətini eybəcər şəklə salaraq onu yamsıladı.

– Bu nə işdir, başıma gətirirsiz, Şelbi! – Heyli icazəsiz qonaq otağına girdi. – O məlun uşağı da götürüb aradan çıxıb?

Mister Heyli, missis Şelbi burdadır! – Şelbi dilləndi.

– Üzr istəyirəm, xanım! – Heyli üzünün sərt ifadəsini dəyişmədən yüngülcə təzim etdi. – Ancaq mən yenə də təkrar edirəm: qəribə xəbərlər eşidirəm, ser! Doğrudanmı belədi?

– Ser, – mister Şelbi dedi, – əgər “mənimlə söhbət etmək istəyirsinizsə, xahiş edirəm, centlmenə layiq ədəb qaydalarını gözləyəsiniz…” Endi, mister Heylinin şlyapasını və qamçısmı al! Əyləşin, ser. Bəli, ser, çox təəssüflər olsun ki, bu cavan qadın güman ki, bizim söhbətimizi eşitmiş, ya da kimdənsə öyrənərək, bu gün gecə uşaqla birlikdə yoxa çıxmışdır.

– Belə fırıldağı sizdən heç gözləməzdim! – Heyli dedi.

– Sizin bu sözləri necə başa düşək, ser? – Mister Şelbi birdən ona tərəf döndü. – Düzlüyümə və namusuma şübhə eləyənlər üçün mənim ancaq bir cavabım var.

Qul alverçisi qorxdu və tamam başqa bir tonda dedi:

– Bəs namuslu adam özünün bu cür aldadılmasına necə dözə bilər?

– Mister Heyli! – Şelbi davam elədi, – mən sizin dilxorluğunuzu tamamilə anlayıram və qonaq otağımda bu cür nəzakətsizliklə peyda olmağınızı yalnız buna görə bağışlayıram. Bununla belə, nəzərinizə çatdırmağı vacib bilirəm ki, bu dərəcə çirkin bir işdə məndən şübhələnməyə və təmiz adıma ləkə yaxmağa heç vaxt icazə vermərəm. Bundan başqa, qaçqınların axtarılmasmda sizə hər cür kömək göstərəcəyəm. Mənim atlarım, qullarım hamısı qulluğunuzda müntəzirdir. Qısası, Heyli, – o, həmişəki mehribanlığını saxlayaraq, əlavə etdi, – məsləhət görürəm ki, əhvalınızı pozmayasmız və birgə nahar eləyək, sonrakı tədbirləri ordaca müzakirə edərik.

Missis Şelbi ayağa qalxaraq naharda iştirak edə bilməyəcəyini söylədi və qulluqçu mulat qadına centlmenlərə qəhvə verməsini tapşırıb otaqdan çıxdı.

– Xanımınızın məndən nəsə xoşu gəlmədi, – Heyli yöndəmsiz bir ədabazlıqla dilləndi.

– Mən arvadım barədə belə açıq-saçıq danışığa adət etməmişəm, – mister Şelbi sərt cavab verdi.

– Üzr istəyirəm. Sizinlə zarafat etmək də olmur! – Heyli sözlərini saxta bir gülüşlə tamamladı.

– Hər zarafatdan da xoşlanmaq olmur, – Şelbi etiraz etdi. “Gör mənimlə haqq-hesabı üzəndən sonra necə cəsarətə gəlib?! – Heyli öz-özünə donquldandı. – Elə bil heç dünənki adam deyil!”

Tomun taleyi onun yoldaşları arasında elə bir həyəcana səbəb olmuşdu ki, heç baş nazirin işdən götürülməsi xəbəri saray dairələrinə bir belə təsir göstərməzdi. Evdə də, tarlalarda da ancaq bundan danışırdılar. Elizanın qaçması da bu yerlərdə görünməmiş hadisə idi və ümumi həyəcana az təsir göstərməmişdi.

Qara Sem, (yerli zəncilərin hamısından qara olduğuna görə onu belə çağırırdılar) bu hadisələrə dair, əsasən, öz şəxsi mənafeyi baxımından dərindən-dərin mülahizələr yürüdürdü. Vaşinqtondakı, ağ siyasətbazların hər biri onun uzaqgörənliyinə həsəd apara bilərdi.

– Şər deməsən xeyir gəlməz… Allahın işinə bax! – Sem təntənəylə dilləndi, şalvarını çəkib aşırmasına, qopmuş düymənin yerinə iri bir mismar keçirtdi. Öz kəşfindən tamam razı halda təkrar elədi: – Bəli, şər deməsən xeyir gəlməz. İndi ki, Tomun dalından dəyirlər, deməli, onun yerinə başqa zənci qoyacaqlar. Bəs elədə, deyək ki, niyə məni qoymasınlar? Tom aləmi gəzirdi. Əli-ayağı təmiz, icazə vərəqəsi cibində, dünya vecinə deyildi. Niyə indi Semi onun yerinə qoymasınlar? Bax, bunu mən bilmək istəyirəm…

– Ey, Sem! Sahibkar buyurur Billi və Cerrini yəhərləyəsən! – Endi onun sözünü kəsdi.

– Yenə nə olub?

– Məgər bilmirsən ki, Lizzi uşağını da götürüb qaçıb?

– Bilməyənlərə danış! – Sem sonsuz nifrətlə cavab verdi. – Səndən qabaq bilirəm. Məni nə hesab edirsən, axmaq yerinə qoymusan?

– Yaxşı, yaxşı! Bir qulaq as, gör sahibkar nə tapşırıb: atları yəhərlə, biz səninlə və mister Heyliylə birlikdə Lizzini tutmağa gedəcəyik.

– Bax, bunu başa düşürəm! İndi Sem lazım oldu. Sem lap baş zənci olacaq. Mən onu tutacağam, arxayın olun. Sahibkar onda görər Semin fərasətini!

– Dayan, Sem! – Endi onun ağzından vurdu. – Son əvvəlcə yaxşı-yaxşı fikirləş. Missis axı, istəmir ki, Lizzi tutulsun.

– E-e! – Sem gözlərini bərəldib səsini ucaltdı. – Bunu hardan çıxartdın?

– Səhər-səhər üz qırxmaq üçün sahibkara su aparanda missisin dediklərini özüm eşitdim. O məni göndərdi ki, baxım görüm Lizzi zəngin səsinə niyə gəlmir, mən isə qaça-qaça qayıdıb dedim: “Yoxdur, aradan çıxıb!” O bunu eşidən kimi elə be-ləcə də dedi: “Allah eləsin!” Sahibkarsa, ah, o necə də hirslənmişdi, missisi danlamağa başladı: “Missis Şelbi, siz cəfəngiyat danışırsınız!” Əşi, o, missisin qabağında dayana bilməz. Mən bilirəm, axı, bu işin sonrasını. Ən yaxşısı missisin tərəfini saxlamaqdır.

Qara Sem başını qaşıdı, onun bu pırtlaşıq saçlı kəlləsi ağıl dəryası olmasa da, “küləyin haradan əsdiyini” təyin etməyi bacaran müxtəlif şimali və hər növdən olan siyasətbazlar üçün zəruri olan bəzi keyfiyyətlərə malik idi. Sonra o, yenidən şalvarını dartdı, görünür, bu onun fikirləşməyinə kömək edirdi və nəhayət dilləndi.

– Bu bir həqiqətdir ki, bilmirsən bu dünyada qazandığın nədir, itirdiyin nə?! – Sem “bu” kəlməsini elə məxsusi vurğuyla söylədi ki, onun bu fəlsəfi nəticəyə başqa dünyalarla yaxın tanışlıqdan sonra gəldiyini güman etmək olardı. – Mən isə fikirləşirdim ki, missis bütün dünyanı ələk-vələk etməyə hazırdır, təki bircə Lizzi tapılsın!

– Tamamilə doğrudur! – Endi dedi. – Ancaq hər halda, sən zəncisən axı, burnundan uzağı görmürsən. Missis istəyir ki, Lizzinin oğlu bu mister Heylinin əlinə düşməsin. Bax, məsələ bu cürdür!

– E-e, – yenidən Sem sözünü uzatdı.

– Mən sənə başqa şeylər də deyəcəyəm, – Endi davam elədi, – sən bir az tez ol, atları yəhərlə, missis bayaqdan səni soruşur. Bəsdir çərənlədin!

– Bunu eşidən Sem vurnuxmağa başladı və tez evə cumdu. O, atı dördnalla çaparaq yəhərdən yerə tullandı və atların ağzını birdən döndərərək bağlamağa apardı. Mister Heylinin oynaq ayğırı diksindi, cilovu dartışdırıb yerində dingildədi.

– O-ho! – Sem qışqırdı, – Qorxmaginən! – Onun qapqara sifətindən hiyləgərlik yağırdı, – İndi sənə də əl qataram.

Atlar bağlanan yerdə iri bir fıstıq ağacı bitmişdi, altı tikanlı fıstıqla dolu idi. Sem fıstığın birini götürüb, ayğıra yaxınlaşdı, güya onu sakitləşdirib yumşaltmaq üçün tumarlamağa başladı. Sonra guya yəhəri düzəldərək, həmin tikanlı fıstığı gizlicə onun altına soxdu, ürkək ayğır minicinin ağırlığını hiss edən kimi, fıstıq dənəsi ata elə bir ciddi zərər verməsə də, o saatca özünü bildirəcəkdi.

– Belə! – Sem özündən çox razı halda gözlərini süzdürdü, – Məsələ həll olundu!

Missis Şelbi bu anda eyvanda göründü, onu yaxına çağırdı. Sem onun çağırışına elə həvəslə yüyürdü ki, elə bil çoxdan iş axtaran bir adam Sent-Ceyms sarayında, yaxud Vaşinqtonda boşalmış yerə, əldə etdiyi təyinat üçün gedirdi.

– Haralarda itib-batmısan, Sem? Mən axı, Endini sənin dalınca göndərmişəm.

– Aman Allah! Məgər atları tutmaq asan işdir? Onlar, Allah göstərməsin, söz zad da qanmır, gör çapıb haralara gedirlər – ən ucqar otlağa!

– Sem! Sənə nə qədər demək olar – hər boş şeyçün Allahın adını tutma. Yaxşı deyil axı!

– Ah, aman Allah! Unutdum, missis, unutdum! Bir də demərəm.

– Sən elə dediyini deyirsən!

– Doğrudanmı? Ay Allah, bax… Əşi yox, mən qəti istəmirdim ki…

– Özünə qarşı bir az diqqətli ol, Sem.

– Olacam, olacam! Siz bircə mənə macal verin, sonra hər sözümü ölçüb-biçəcəm!

– Məsələ belədir, Sem, hazırlaş, mister Heyliylə gedəcəksən. Kömək elə ona, yolu göstər, ancaq atlardan muğayat ol. Keçən həftə Cerri bir az axsayırdı, sözün qısası, onları çox qovub əldən salmayın.

Missis Şelbi son sözlərini yavaşcadan, lakin çox zəhmli bir tərzdə söylədi.

– Mən, missis, başa düşən adamam, – Sem mənalı-mənalı ətrafa boylandı, – siz atlara görə narahat olmayın.

– Bilirsən, Endi, – o, fıstıq ağacının altına qayıdıb davam elədi, – əgər bu centlmen ata minərkən onun ayğırı tərslik etməyə başlasa, qoy buna başqaları heyrətlənsin, mən təəccüblənməyəcəyəm. Hərdənbir, Endi, bu atlar qəribə oyunlar çıxarırlar, – və Sem Endinin böyrünü dürtmələdi.

– E-e! – Endi o saatca işin nə yerdə olduğunu başa düşdü.

– Görürsənmi, Endi, missis vaxtı uzatmaq istəyir. Bunu hər bir axmaq başa düşər. Nə etmək olar, mən ona az da olsa, kömək edəcəyəm. Əgər bu atlar bağdan açılıb meşə tərəfə götürülsələr, onda yad sahibkar belə tez yola düşə bilməyəcək.

Endi gülümsədi.

– Tutaq ki, Endi, – Sem davam elədi, – tutaq ki, mister Heylinin ayğırcığazı birdən şıltaqlıq eləməyə başladı. Biz nə edərik? Biz köməyə qaçar və əlbəttə ki, mister Heyliyə kömək edərik!

Hər ikisi başlarını dala əyərək, şaqqanaq çəkdilər və sevinclərindən özlərini unudaraq çırtıq çalıb oynamağa başladılar.

Elə bu vaxt Heyli eyvanda göründü. Bir neçə fincan yaxşı kofe içəndən sonra hirsi soyumuş, kefi durulmuşdu, o gülür, nəsə danışırdı, belə görünürdü ki, əhvalı o qədər də pis deyil.

Semlə Endi şlyapa yerinə bir dəstə palma yarpağını başlarına keçirərək, sürətlə at bağlanan yerə, “özgə sahibkara köməyə” götürüldülər.

Semin başında palma yarpaqları, lap Ficci adalarındakı hindi rəhbərlərinin hərbi baş geyimi kimi dörd bir yana dağılmışdı. Endinin şlyapasının kənarları yox idi və o, papağın təpəsini ovcuyla məharətlə şappıldadaraq, özündən razı halda ətrafa boylanır, sanki soruşurdu: “Nədir? Xoşunuza gəlmir?”

– Hə, uşaqlar, – Heyli onlara müraciət etdi, – tərpənin! Vaxt itirmək olmaz!

– Bir dəqiqəni də itirmərik, – Sem sol əliylə yüyəni Heyliyə uzatdı, sağ əliylə üzəngini saxlamışdı, Endi isə o biri iki atı açırdı.

Heyli yəhərə toxunan kimi, dəliqanlı ayğır dal ayaqları üstə şahə qalxaraq öz sahibini yumşaq quru otun üstünə çırpdı. Sem fəğan qopararaq irəli atıldı. Cilovu qoluna doladı, lakin, tərs kimi, yuxarıda qeyd olunan palma yarpaqlan ayğırın gözünə toxunub onu daha da özündən çıxardı. O, Semi də aşıraraq, hiddətlə fınxırdı, sonra da ayaqlarına güc verib, arxalarınca Endinin muşqurub qovduğu Bill və Cerrinin müşayiətilə dördnalla çəmənliyin o başına çapdı. Danışığa görə, Endi onları yubanmadan açmışdı.

Bir çaxnaşma düşdü ki, gəl görəsən. Sem ilə Endi bağıra-bağıra o baş-bu başa qaçır, itlər hürüşür, Mayk, Moz, Mendi, Fenni və bu yerlərin digər azyaşlı sakinləri çığırışır, çəpik çalır, böyük bir həvəslə, yorulmaq bilmədən irəli-geri qaçırdılar.

Heylinin dəliqanlı, harın boz ayğırı bu tamaşada böyük ehtirasla iştirak edirdi. Hər tərəfdən meşəylə əhatələnmiş, az qala yarım mil uzunluğunda çəmənlik onun ixtiyarındaydı və o bundan böyük ləzzət alırdı. Bilirdi ki, onu tutmaq istəyənləri lap yaxına buraxmaq, sonra isə fınxırıb, dördnala çaparaq meşənin dərinliklərində gözdən itmək olar. Sem atları vaxtından tez tutmağa azca da olsa təşəbbüs göstərmirdi, lakin onun atları ələ keçirmək üçün göstərdiyi şeylər, kənardan baxanlara əsl fədakarlıq təsiri bağışlayırdı. Onun palma yarpaqlarından olan şlyapası Şir Ürəkli Riçardın* həmişə döyüşün qızğın yerində parıldayan qılıncı kimi, atların tutulma təhlükəsi olmayan yerlərdə görünüb yox olurdu. Sem var gücü ilə həmin yerlərə götürülür və qışqırırdı: “Budur o! Tut! Saxla!” – və bununla da ancaq ümumi qarmaqarışıqlığı və mərəkəni artırırdı.

Heyli o yan-bu yana vurnuxur, söyür, lənətlər yağdırır, ayaqlarını yerə döyürdü. Mister Şelbi hədər yerə Endinin və Semin fəaliyyətinə rəhbərlik etməyə çalışır, missis Şelbi isə öz otağının pəncərəsi önündə dayanaraq gah gülməkdən uğunub gedir, gah da, bütün bu həngamənin əsl səbəbini başa düşdüyündən, çaşqınlıqla çiyinlərini çəkirdi.

Nəhayət, günortaya yaxın qalib Sem Cerrinin belində, Heylinin atı da yedəyində göründü. Ayğır tamam köpük içində idi, lakin qızmış gözləri və körüklənib şişmiş iri burun pərələri onda azadlıq eşqinin hələ sönmədiyindən xəbər verirdi.

– Tutdum! – Sem təntənəylə qışqırdı. – Əgər mən olmasaydım, hələ də qovurdular, amma mən tutdum!

– Sən tutdun! – Heyli o qədər də lütfkarlıq göstərmədən donquldandı. – Sən olmasaydın, heç bu işlər baş verməzdi!

– Nə danışırsınız, ağa! – Sem kədərlə səsləndi. – Mən axı, can yandırdım, yüyürdüm, vurnuxdum! Yeddi köynək tər axıtdım!

– Yaxşı, yaxşı! – Heyli dedi. – Sənə görə üç saatımı itirdim, maymaq! Bəsdir, özünü gicliyə qoydun, getdik!

– Nə deyirsiniz, ağa! – Sem yalvardı. Siz bizi də, atlarımızı da məhv edərsiniz. Biz güclə ayaq üstə dayanırıq, atlar isə hələ də su içindədir. Doğrudanmı, siz nahar etməmiş getmək istəyirsiniz, ağa? Hələ atınızı da, ağa, təmizləmək lazımdır, – bir baxın, görün necə çirklidir! Cerri isə axsayır. Biz bu cür yola düşsək, missis inciyər… Əşi, şübhə etməyin, ağa, Lizzini tutacağıq. Hardadır onda o zirəklik?!⁶

Missis Şelbi bu söhbəti məmnuniyyətlə dinləyirdi və hiss elədi ki, indi də söz onundur. Eyvandan Endi, baş vermiş qanqaralığa öz təəssüfünü bildirdi və Heylini nahara qalması üçün dilə tutmağa başladı. İnandırdı ki, nahar ləngimədən, təcili olaraq veriləcək.

Heylinin çox pərt halda qonaq otağına doğru addımlamaqdan ayrı əlacı qalmadı. Sem isə onun eybəcər mimikasını yamsılayaraq təşəxxüslə atları həyətə çəkdi.

– Gördün, Endi? Yox, gördün? – Atları bağlayıb tövlənin arxasına keçən Sem dilləndi. O necə söyürdü, oynaqlayır, ayaqlarını yerə döyürdü, – sadəcə, ləzzətli bir tamaşaydı! Mənsə öz-özümə deyirdim: “Söy, söy, qoca iblis! Atı sənə indi verək, ya gözləyirsən, tutandan sonra!” Ah, Endi! Yadımdan çıxara bilmirəm onu! Hər ikisi tövlənin divarına söykənib, ucadan qəhqəhə çəkdilər.

– Bir görəydin, mən atı gətirəndə o, gözlərini necə bərəltmişdi. İxtiyarı çatsaydı, yerimdəcə öldürərdi! Mənsə heçnə olmamış kimi dinməz-söyləməz dayanmışam, dəvə gördünmü, heç qığını da görməmişəm!

– Gördüm, gördüm! – Endi dedi. – Hiyləgərsən ha, Sem! Əsl tülküsən!

– Düz sözə nə deyəsən, – Sem razılaşdı, – missis pəncərə önündə dayanıb gülürdü. Mən fikir verirdim. Bəs sən?

– Hardan görə bilərdim, axı dəli kimi vurnuxurdum, – Endi dedi.

– Bax, görürsənmi, Endi, – Sem tələsmədən Heylinin atını təmizləməyə başladı, – mən çox yaxşı adamam, ona görə ki, hər şeyə fikir vermək adətimdir. Bu, çox vacibdir, Endi. Sənə də məsləhət görürəm: cavan vaxtlarından bu vərdişi özündə inkişaf elətdir… Bir onun ayağını qaldır, Endi… Məsələ bundadır ki, Endi, bəzi zəncilər çox yaxşı olurlar, bəziləri yox. Bütün fərq də elə bundadır. Bəyəm mən səhər hiss etmədim küləyin hardan əsdiyini? Bəyəm mən hiss eləmədimmi bizim missisə nə lazımdır? Baxmayaraq ki, o, ağzından bir söz də qaçırmadı. Deməli, Endi, mən fövqəladə bir adamam. Nə etmək olar – istedad! Ayrı-ayrı adamlarda istedad da başqa-başqadır – birində çoxdur, birində azdır. Ancaq sən qəm eləmə, səy göstərsən çox şeyə nail olarsan. Əgər mən bu gün səhər sənə bəzi şeyləri qandırmasaydım, belə qeyri-adi bir zənci ola bilməzdin. – Endi gülümsündü. – Endi Sem dedi, – sən dərrakəli oğlansan, yüksələcəksən. Səni tərifləmək mənim üçün həmişə xoşdur, Endi. Və əgər sənin kimilərdən nəsə öyrənirəmsə, bunda qəbahətli heç bir şey yoxdur. Bizim hamımız müvəffəqiyyətsizliyə uğraya bilərik, Endi, nahaqdan burnunu dik tutmaq nəyə lazım? İndi isə, Endi, gedək evə. Ürəyimə damıb ki, missis bu gün bizi dadlı xörəklərə qonaq edəcək!

VII FƏSİL

ANANIN MÜBARİZƏSİ

Eliza Tom dayının komasından aralanarkən bu dünyada ondan yazıq, ondan yalqız bir insanın varlığını təsəvvür etmək çətin idi.

Ərinin möhnəti və onu dəqiqəbədəqiqə izləyən təhlükə, oğlunu itirmək qorxusu – bütün bunlar şüurunda əzici risk duyğusuyla qarışmışdı. Doğma yuvasından qaçıb sevimli havadarlarının himayəsindən uzaqlaşmaqla o özünü çox ağır, sıxıntılı bir hiss qarşısında qoymuşdu. İsnişib meyil saldığı doğma yerlərin – uşaqlıqdan tanıdığı malikanənin, altında oynadığı bu ağacların, əvvəlki xoşbəxt zamanlarda cavan əriylə gəzməyə çıxdığı bu çəmənliyin ayrılığı da ona əzab verirdi. Bütün bunlar indi ulduzların soyuq və parlaq İşığına bələnib önündə dayanmışdı və sanki məzəmmətlə soruşurdu: belə bir evdən hara qaçırsan?

Lakin bu təhlükəli anda az qala dəlilik dərəcəsinə çatmış ana məhəbbəti bütün təəssüf hisslərindən güclü və yenilməz idi. Harri artıq böyük oğlan idi və Eliza, adətən, onun əlindən tutub aparırdı. Ancaq indi oğlunu qucağından yerə qoymaq fikri belə onu qorxudurdu və oğlunu sinəsinə basaraq sürətlə addımlayırdı. Azca donmuş torpaq ayaqları altında xırçıldayır, bu səsdən vücudu əsirdi. Yarpaqların xışıltısı, kölgələrin titrəməsi onun ürəyinə səksəkə salır, addımlarını yeyinlətməyə məcbur edirdi. Özü də anlaya bilmirdi ki, bu qədər güc onda hardandır, hər yeni qorxu, səksəkə sanki onun qüvvəsini qat-qat artırır, qucağındakı isə bir lələk qədər yüngül görünürdü.

– Allah, rəhmin gəlsin! Qoru məni, Tanrım! – Bu onun qanı qaçmış dodaqlarından tez-tez qopan yaralı sözlər idi.

Əgər, möhtərəm xanım, "bu sizin öz Harriniz, yaxud sizin öz Villiniz olsaydı və qəddar qul alverçisi sabah tezdən onu sizin əlinizdən alası olsaydı, əgər siz bu adamı öz gözlərinizlə görmüş olsaydınız və bilsəydiniz ki, bütün kağızlar imzalanıb artıq ona təqdim olunub, qaçıb canınızı qurtarmaq üçünsə gecəyarıdan dan üzünəcən cəmi-cümlətanı bir neçə saatınız qalıb – onda sizin də, yəqin ki, bax beləcə tələsməkdən ayrı çarəniz olmazdı! Bir qısaca gecə ərzində öz candan əziz balanızı ürəyinizin başına sıxaraq və onun etimadla boynunuza dolanmış bapbalaca, zərif əllərini, çiyninizdə atılıb-düşən yuxulu başını bütün varlığınızla hiss edəndə neçə mil qaçıb qət eləyə bilərdiniz görəsən?

Harri yatırdı. Bu qeyri-adi gecədə oyandıqdan sonra onun yuxusu qaçmışdı, ancaq anası bir söz də deməyə qoymamış, inandırmışdı ki, əgər sussa, onu xilas edəcəkdir. Oğlan qollarını anasının boynuna dolayaraq kirimişdi. Yuxusuzluq onu əldən salanda isə soruşdu:

– Ana, mənə yatmaq olmaz?

– Olar, əziz balam, yat, yat.

– Bəs əgər yuxuya getsəm, o məni sənin əlindən almaz ki?

– Yox, sən nə danışırsan?! – Ananın bənizi daha da ağardı, qara gözləri alışıb-yandı.

– Doğrudan, almaz?

– Yox, yox! – Öz səsindən özü qorxaraq təkrar etdi. Səsi ona çox yad göründü.

Oğlan yorğun başını anasının çiyninə söykədi və tezcə yuxuya getdi. Boynunda oğlunun isti əllərini və sakit mışıltısını duyan Elizanın hərəkətlərində bir hərarət, bir qüvvə sezilirdi!       İnamla ona qısılan uşağın zərif təması cərəyan kimi iliklərinə işləyirdi. Ruhumuzun cismimiz üzərində hökmü ölçüyəgəlməz dərəcədə böyükdür, elə böyükdür ki, bəzən cismimiz və əsəblərimiz daştək bərkiyir, əzələlərimizə bir polad mətinliyi gəlir və onda, hətta ən zəif varlığın belə gücü – taqəti heç bir hədd-hüdud tanımır.

Malikanənin hüdudları, xiyaban, ağaclıq ona yuxudakı kimi görünürdü, Eliza isə addımlarını yavaşıtmadan, bir dəqiqəni də itirmədən elə hey gedirdi. Dan üzünün sarımtıl şəfəqləri onu tanış yerlərdən çox-çox uzaqlarda, geniş araba yolunun üstündə haqladı.

Eliza öz xanımı ilə birlikdə dəfələrlə Şelbilərin Ohayo çayının sahilindəki kiçik T. qəsəbəsində yaşayan qohumlarıgildə olmuşdu, ona görə də bu yolu yaxşı tanıyırdı. Ora çatmaq, o biri sahilə keçmək – qaçışın aydın olmayan planını o, bu cür fikirləşmişdi, sonra isə… sonra isə ancaq və ancaq göydəki Allahın rəhminə ümid bağlayırdı.

Yolda atlılar və arabaçılar görünməyə başlayanda, Eliza təhlükə altında olan adamın ağlına gələ bilən bir fəhmlə anladı ki, onun tələsik yeriməyi və həyəcanlı görkəmi kənar adamların diqqətini cəlb edər və onlarda şübhə oyada bilər. Buna görə də o, uşağı qucağından yerə qoyub, üst-başını qaydaya saldı, arxayın və təmkinli görünməyə çalışaraq aram addımlarla yeriməyə başladı. Eliza yol üçün tədarük görə bilmiş, alma və piroq götürmüşdü, indi bunların köməyi ilə uşağı yüyürdürdü. O, bağlamadan bir alma çıxarıb yol boyu diyirləyir, oğlan isə var gücü ilə onun arxasınca qaçırdı. Bu kələklə onlar bir milə qədər yolu arxada qoydular.

Tezliklə onlar qalın bir meşəyə yaxınlaşdılar. Meşədən çayın şırıltısı gəlirdi. Harri artıq aclıqdan və susuzluqdan şikayətlənirdi. Eliza onunla birlikdə çəpərdən aşıb, böyük bir daşın dalında torpağın üstə əyləşdi ki, yoldan keçənlər onları görməsin və yemək boğçasını açdı. Harri anasının heç nə yemədiyini görəndə təəccübləndi və kədərləndi, bir əliylə onun boynunu qucaqlayıb, ağzına piroq dürtməyə başladı, ancaq Eliza bircə tikəni də uda bilmədi – elə bil qıc olmuşdu.

– Lazım deyil, Harri! Anan səndən arxayın olmayınca yeyə bilməyəcək. Biz indi uzaqlara, lap uzaqlara gedəcəyik… çaya doğru, – və o, təzədən oğlunu yola çıxartdı, təzədən özünü arxayın, asta-asta yeriməyə məcbur etdi!

Onun tanına biləcəyi yerlər uzaqda, arxada qalmışdı. Əgər o, təsadüfən bir tanış adama rast gəlsəydi də, heç kəs onun, xeyirxahlığı hamıya yaxşı bəlli olan sahibkarlarından qaçdığını ağlına gətirməzdi. Yad isə, onların bəyaz dərilərini görəndən sonra, çətin ki, Harridə və onda zənci qanı olduğundan şübhələnərdi.

Günortaya yaxın onlar səliqə-sahmanlı bir fermaya çatdılar. Eliza burda bir azca dincəlməyi, özünə və oğluna yemək almağı qərarlaşdırdı. O təhlükədən uzaqlaşdıqca dəhşətli ruhi gərginliyi də yavaş-yavaş azalır, yorğunluq və aclıq isə getdikcə öz güclü təsirini göstərirdi.

Fermanın sahibəsi açıqürəkli, söhbətcil bir qadın idi. O, qonaqla söhbətləşmək imkanı düşdüyünə sevindi. Eliza bir qədər aralıda dostlarının yaşadığı və bir həftəliyinə onlarda qonaq qalmaq istədiyini bildirəndə, evin xanımı bu sözlərə tamamilə inandı.

Günün batmağına bir saat qalanda Eliza yorulub əldən düşmüş halda, lakin əvvəlki kimi tam qətiyyətlə T. qəsəbəsinə daxil oldu. Bədbəxt ananın bütün nəzər-diqqəti çaya yönəlmişdi. O biri sahildə onu azadlıq gözləyirdi.

Artıq yaz girmişdi, çayın suyu artmış və gurlaşmışdı. İri buz parçaları bulanıq suda fırlana-fırlana üzürdü. Kentukki ştatının girintili-çıxıntılı sahili çayı qövsvari əymişdi. Dar boğazda buz yığını yaranmışdı. Buz layları bir-birinin üstünə qalaqlanmış və iki sahil arasındakı boşluğu tamamilə tutmuş, yırğalanan buz körpüsü əmələ gəlmişdi.

Eliza o saatca başa düşdü ki, bərə barədə heç düşünməyə də dəyməz və çaydan aralanıb sahildəki kiçik mehmanxanaya daxil oldu.

Tavanın yanında əlləşərək, nəsə cızıldadıb qızardan sahibə Elizanın qüssəli və zərif səsini eşitdi, çəngəli əlindən buraxmayaraq dikəldi.

– Sizə nə lazımdır? – O soruşdu.

– Deyin, buralarda sal, yaxud qayıq olurmu? Mən B.–yə getməliyəm, o biri sahilə.

– Qayıq nə gəzir burda! Bir də ki, qayıq gedən vaxt deyil indi, – qadın cavab verdi, ancaq Elizanın ümidsiz və məyus görkəminə nəzər salıb soruşdu. – Siz o tərəfə getməlisiniz? Xəstəniz var? Tələsirsiniz?

– Mənim uşağım təhlükədədir, – Eliza dilləndi. – Mən bunu ancaq dünən bilmişəm, bu gün isə bütün günü yolda olmuşam ki, heç olmasa, bərəyə çatım.

– Bədbəxtliyə bax! – Qadın səsləndi, ana ürəyi o saatca başqasının kədərinə şərik çıxdı. – Dərdinizi bölüşməyə bilmərəm… Solomon! – O, pəncərədən boylanıb qışqırdı.

Kiçik anbarın qapısı ağzında dəri döşlük geymiş əlləri çox çirkli olan bir adam göründü.

– Qulaq as, Sol, – qadın ona müraciət elədi, – bu gün o biri sahilə gedəcəklər?

– Deyirlər çox təhlükəlidir, ancaq hər halda, sınamaq istəyirlər, – Sol cavab verdi.

Burda bir fermer var, Ohayoya tərəvəz aparmaq istəyir, əgər çay imkan versə… O buraya şam yeməyinə gələcək, gözləməyinizi məsləhət görürəm.

Sahibə Harriyə piroq uzadıb əlavə etdi:

– Sizin necə qəşəng oğlunuz var! Yorulub əldən düşmüş uşaq ağladı.

– Zavallıcığazım mənim! O heç ömründə bu qədər yol getməyib, mən onu heç yatmağa da qoymamışam! – Eliza köksünü ötürdü.

– Uşağı bu otaqda yatızdırın, – qadın rahat çarpayısı olan kiçik yataq otağının qapısını açdı.

Eliza yorulmuş uşağı çarpayıya uzatdı və əllərini ovcuna alıb gözlərinə yuxu gedənəcən yanından çəkilmədi. Özünün istirahəti haqda heç düşünmürdü də. Təqib olunması fikri onun cızdağını çıxarır, elə hey uzaqlaşmağa can atırdı və o özüylə azadlığı arasına düşən bu sərt və gur burulğanlı çaya kədərli-kədərli baxırdı.

İndi isə biz müvəqqəti olaraq Elizanı tərk edək və görək onu izləyənlər neyləyirlər?

Doğrudur, missis Şelbi naharı gecikdirməyəcəyini vəd elədi, ancaq qədim bir atalar sözündə deyildiyi kimi, tək əldən səs çıxmaz. Heylinin yanında lazımi göstəriş verilmiş, Xloya xala xəbərdar edilmişdi. Lakin həmin hörmətli aşpaz xanım ən azı beş yeniyetmə elçini dinləyərək cavab əvəzinə çımxırmış, başını aşağı salaraq adət etmədiyi bir ləngliklə və ciddi-cəhdlə öz işinə davam etmişdi.

Hansısa anlaşılmaz səbəblərdən bütün qulluqçularda belə bir fikir yaranmışdı ki, xanım naharın gecikməsinə o qədər də təəssüflənməyəcək və hamı işin gedişini ləngidən bu qədər əngəlin hardan çıxmasına yalnız heyrətlənməli olurdu! Bir bədbəxt sous qazanını çevirdi və sousu təzədən lazımi diqqətlə və mürəkkəb qaydaları gözləməklə hazırlamaq lazım gəldi. Xloya xala qazanda qaşığı güclə hərləyərək, gözünü ondan çəkmir və xahişlə onu tələsdirənlərə sərt cavab verirdi: "Kim isə kimi tutmalıdır deyə, mən stola alaçiy sous verə bilmərəm". Onun əlaltılarından biri vedrə ilə bərabər yıxıldı və quyuya, su dalınca ikinci dəfə getməli oldu. Üçüncü yağı dağıtdı. Kim isə hərdənbir mətbəxə qaçıb gəlir və gülə-gülə xəbər verirdi ki, "mister Heyli özündə deyil, bir yerdə otura bilmir, irəli-geri gəzişir, gah pəncərəyə boylanır, gah eyvana yüyürür".

– Cəzasıdı, qoy çəksin! – Xloya xala hiddətləndi. – İndi başını itirib, əgər ağlı başına gəlməsə, sonrası daha pis olacaq. Bütün bu günahlarına görə bir gün onu da məhşər ayağına çəkən tapılacaq! Baxarıq, onda nə hava çalacaq?!

– O, mütləq cəhənnəmə düşəcək! – Balaca Ceyk dedi.

– Yolu ancaq oradır, – Xloya xala qeyzlə təsdiq elədi. – Onun ucbatından gör nə qədər ürəkdən qara qanlar axır! Qulağınıza sırğa edin bu sözümü və o, qaşıq tutduğu əlini yuxarı qaldırdı, – mister Corcun o dəfə oxuduğu kimi, hər şey Müqəddəs Kitabda necə yazılıb, eləcə də olacaq: günahsız ölənlərin ruhları qurbangah qapısında ağlaşır və yalvarışlarla Tanrını intiqam almağa çağırır! Və gün gələcək, Tanrı eşidəcək onları! Mütləq eşidəcək!

Mətbəxdə böyük hörmət sahibi olan Xloya xalanı dinləyənlərin həmişə ağzı açıla qalırdı, indi isə, artıq nahar stola qoyulub qurtarmışdı və hamı asudəliklə onun sözlərinə diqqət kəsilərək bacardığı qədər söhbətdə iştirak edirdi.

– Beləsi cəhənnəm odunda bişəcək! – Endi dedi.

– Onun necə bişdiyini görmək qiyamət olardı! – Ceyk səsləndi.

– Uşaqlar! – səs gəldi.

Hamı səsə tərəf boylandı. Bu, Tom dayı idi. Qapının ağzında dayanıb onların söhbətinə qulaq asırdı.

– Uşaqlar, – o təkrar etdi, – özünüz də bilmirsiniz nə danışırsınız. “Əbədi” – dəhşətli sözdür, mənim balalarım. Bu söz barədə qorxusuz fikirləşmək belə mümkün deyil. Əbədi iztirablar! Heç kimə arzulamaq olmaz bunu.

Belə qaniçənlərə olar. – Endi dedi. – Bu yaramazlara elə hamı bunu arzulayır.

Təbiətin özü bunlara qarşı dilə gəlib, – Xloya xala dilləndi. – Məgər körpəcə çağaları analarının sinəsindən qoparıb satan onlar deyilmi? Kiçik uşaqları da satırlar; onlar ağlaşır, analarının ətəyindən yapışıb qopmaq istəmirlər, bu vəhşilərinsə heç tükü də tərpənmir, zorla uşağı anasından ayırır və satmağa aparırlar. Hələ nə qədər arvadı ərindən ayırıblar? – Xloya xala hıçqıraraq ağladı. –Axı, onların nə vecinə ki, insan həyatı məhv olur! – Heç dərd-sərləri də yoxdur; şənlənirlər, şərab içirlər, qəlyan çəkirlər. Əgər Allahın da bunlara gücü çatmırsa, onda bəs o, nəyə gərəkdir! – o, dama-dama önlüyü ilə üzünü örtüb hönkür-hönkür ağladı.

– Müqəddəs Kitab yazır: öz düşmənlərinə dua et, – Tom dayı dedi.

– Düşmənlərə dua et? – Xloya xala qışqırdı. – Xeyr! Buna mənim dilim gəlməz. Mən onlara dua eləyə bilmərəm!

– Xloya, sən deyirsən ki, təbiətin özü bunlara qarşı dilə gəlib. Düzdür, ruh bizdə çox güclüdür, lakin Tanrının mərhəməti onu da ram edir. Sən bircə onu fikirləş ki, bu adamın nə qədər çirkin qəlbi var və səni başqa cür yaratdığına görə Allahına şükür et. Qoy məni bundan sonra lap on dəfə satsınlar, təki vicdanım onunku kimi ləkələnməsin. Yaxşı ki, sahibkar bu gün heç yana getməyib, – Tom davam etdi, – yoxsa satılmağım mənə lap pis təsir edərdi. Getsəydi, onun üçün daha asan olardı. Bəs mənə?! Axı, mən onu uşaqlıqdan tanıyıram… Hər halda, biz onunla görüşdük, indi isə mən Allanın iradəsinə qurban gedirəm. Bizim sahibkar başqa cür eləyə bilməzdi, o, düzgün fikirləşib. Bircə ondan qorxuram ki, mənsiz burda çox şey tələf olsun. Axı, o hər şeyə xırdalığına qədər fikir verməyəcək, mənimtək hər işə qarışmayacaq. Camaatımız pis deyil, ancaq çox səhlənkardır. Bax, bircə bundan narahatam.

Bu vaxt zəng çalındı və Tomu qonaq otağına çağırdılar.

– Tom, – mister Şelbi mehribanlıqla sözə başladı, – mən istəyirəm bunları biləsən: Bu centlmen səni aparmaq üçün qayıdanda, sən yerində olmasan, mən min dollar cərimə verməli olacam. Bu gün o, başqa işlərlə məşğul olacaq, sən isə öz sərəncamındasan, hara istəsən gedə bilərsən.

– Sağ ol, ağa, – Tom dedi.

Bunu yaxşı yadında saxla, – qul alverçisi söhbətə qarışdı. – Və mister Şelbiyə kələk gəlməyi ağlına gətirmə. Əgər qaçsan, mən onun hər şeyini axırıncı sentinə qədər alacağam. Ona deyirəm zənciyə inanmayın, zənci səninçün həşərat kimi bir şeydir: bir də gördün bir andaca əlindən sürüşüb əkildi, o isə mənə heç qulaq asmaq da istəmir.

– Ağa, – Tom dikələrək dilləndi, – qoca missis sizi mənə tapşıranda doqquz yaşın içindəydim, sizinsə heç bir yaşınız da tamam olmamışdı. “Budur, – dedi, – Tom, bu sənin kiçik ağandır, qoru onu”. İndi sizdən soruşuram: Tom öz ağasını heç bir dəfə də olsun aldadıbmı? Bir dəfə də olsun onun itaətindən çıxıbmı? Xüsusən də, mən kilsəyə qəbul edildikdən sonra.

Mister Şelbi bərk həyəcanlanmışdı, gözləri yaşla gilələnmişdi.

– Dostum mənim, – dedi, – Allanın özü şahiddir ki, sən həqiqəti söyləyirsən, mənim cüzi bir imkanım olsaydı, səni heç bir pula-filana satmazdım.

– İnan mənə, Tom, – missis Şelbi dilləndi, – qoy kifayət məbləğdə pul toplayım, səni tezliklə geri alacağıq… Ser, – o Heyliyə müraciət elədi, – Tomu satacağınız adamı yaxşı-yaxşı öyrənib tanıyın və məni xəbərdar edin, görüm o kimin əlinə düşəcək.

– Mütləq xəbər verəcəyəm, – qul alverçisi cavab verdi, – bəlkə də bir ildən sonra Tomunuzu sağ-salamat gətirib elə sizin özünüzə təklif elədim.

– Biz onu alarıq, siz isə yaxşı qazanarsınız, – missis Şelbi dedi.

– Lap yaxşı, mənim üçün fərqi nədir, kim olur-olsun, təki cibə ziyan dəyməsin. Axı, yaşamaq lazımdır, xanım! Bizim hamımızın ilk qayğımız budur.

Qul alverçisinin sırtıqlığı missis və mister Şelbilərə çox toxunurdu. Bu adamın kobudluğu və zalımlığı nə qədər aydınlığı ilə üzə çıxırdısa, missis Şelbinin ürəyi ağrıdan bir o qədər çox sıxılırdı və fikirləşirdi ki, ola bilsin, Elizanı uşağıyla birlikdə tutmaq ona müyəssər olsun. Buna görə də o, canfəşanlıqla bütün qadın kələklərini işə salaraq nəyin bahasına olursa-olsun, onu gecikdirməyə çalışırdı. O, mehribanlıqla gülümsəyir, Heylinin bütün sözlərini təsdiqləyir, yeri gəldi-gəlmədi hey danışırdı – bir sözlə, əlindən gələni edirdi ki, vaxtın keçdiyi hiss olunmasın.

Düz saat ikidə Sem ilə Endi atları eyvanın altına çəkdilər. Səhərki cıdır atları, yəqin ki, canlandırıb gümrahlaşdırmışdı.

Yağlı, dadlı xörəklərlə özünü doydurub bərkitmiş Sem həvəslə və tam hazır vəziyyətdə təqibə başlamağa hazır idi. Heyli atlara yaxınlaşan zaman Sem sözə sərhəd qoymadan Endinin qabağında lovğalanmağa başladı ki, məhz onun iştirakıyla “kələk baş tutur”.

Heyli ayağını üzəngiyə keçirib fikirli-fikirli soruşdu:

– Ağanız it saxlamır?

– Necə saxlamır?! Bizdə düz bir sürü it var! – Sem qışqırdı, – Odur, görürsünüz. Bruno – vəhşidir, it deyil! Zəncilərin də hərəsinin bir iti var.

Heyli nifrətlə çımxırdı və yuxarıda adı çəkilən heyvanların adına bir neçə xoşagəlməz söz də yapışdırdı. Sem də öz cavabından qalmayıb donquldandı.

– Siz niyə onları nahaqdan söyürsüz?

– Bəs zənciləri izləmək üçün sizin sahibkarın iz iti yoxdur? Soruşmaq nə lazım, əşi, bunu mən özüm də bilirəm.

Sem onu gözəl başa düşürdü, lakin yalançı sadəlövhlüklə davam etdi:

– Bizim itlərdə iyduyma qabiliyyəti nə qədər desən, ser. Sizə elə bunlar lazımdır. Düzdür, onları zənciləri izləməyə aparmayıblar, ancaq yaxşı itlərdir, onları bircə lazımi qaydada qışqırtmaq lazımdır… Bruno! – O, iri nyufaundlendi fışqırıqladı, it sevinclə onun çağırışına qaçdı.

– İtil cəhənnəmə! – Heyli yəhərə əyləşərək dedi, – Di yaxşı, tərpən görüm!

Sem bu əmrə əməl elədi, xəlvəti Endinin böyrünü dümsüklədi. O isə elə qaqqıldadı ki, Heyli cin atına minərək şallaqla ona tərəf qolaylandı.

– Sənə təəccüb qalmışam, Endi, – Sem ciddiyyətlə dilləndi. – Məsələ bu qədər ciddidir, sən isə elə – hi-hi, ha-ha! Mister Heyliyə bu cür köməkçilər lazım deyil.

Onlar malikanənin ərazisindən çıxanda qul alverçisi qətiyyətlə dedi:

– Düz çaya doğru gedəcəyik. Mən bu qaçqın zənciləri tanıyıram. Onlar həmişə gizli yola* can atırlar.

– Doğrudur! – Sem qışqırdı, – Mister Heyli hədəfə vurur. İndi isə görün nə deyirəm, çaya köhnə yolla da, kəndarası yolla da getmək olar. Mister Heyli nə fikirdədir?

Endi bu coğrafi faktı birinci dəfə eşidirmiş kimi sadəlövh bir təəccüblə gözlərini Semə zillədi və o saatca da onun sözlərini qızğınlıqla təsdiq elədi.

– Mənə elə gəlir ki, – Sem davam etdi, – Lizzi köhnə yolu seçib, çünki orda adamlar seyrək olur.

Heyli təcrübəli, hər cür hiylə-kələkdən yaxa qurtarmağa öyrəncəli olmasına baxmayaraq bu qarmağa ilişdi. O, bir dəqiqə fikirləşib dilləndi:

– Hər halda, mən sizə inanıram, yalançı vicdansızlar… Tərəddüdlə fikirli-fikirli deyilən bu sözlər Endiyə o qədər ləzzət elədi ki, o, bir qədər aralanıb səsinin içinə qısaraq uğundu, az qaldı yəhərdən aşsın. Semin isə bədəninin bir əzələsi də tərpənmədi və o, ciddi baxışlarla Heyliyə baxmaqda davam elədi.

– Məsləhət sizinkidir, ağa. Kəndarası yolla getməyi buyurursunuzsa, gedək. Bizim üçün, ağa, fərqi yoxdu. Dərindən fikirləşəndə elə düzgünü budur.

– Söz yox, o, gediş-gəliş seyrək olan yolu seçib, – Heyli Semə fikir vərmədən dərindən fikirləşməyində davam etdi.

– Axı nə bilmək olar, – Sem dedi. – Qadınlar qəribə məxluqdur. Nə fikirləşdiklərini bilmək olmur. Sən bir cür bilirsən, bir də baxırsan ki, başqa cür elədilər. Hər şey baş-ayaq oldu. Onlar elə əzəl yaranışdan elədirlər. Əgər hesab edirsinizsə ki, o, köhnə yolla gedib, o biri yolla gedin – onda yəqin ki, taparsınız. Şəxsən mən fikirləşirəm ki, Lizzi köhnə yolu seçib, deməli, kəndarası yola dönməliyik.

İnsan nəslinin qadın yarısına verilən bu dərin məzmunlu qiymət Heylini kəndarası yolla getmək fikrindən daşındırdı. O, qətiyyətlə köhnə yolla gedəcəklərini elan edib, Semdən ora nə vaxt çıxacaqlarını soruşdu.

– O qədər də uzaq deyil, – Sem Endiyə göz vurdu. Sonra əlavə elədi: – Ancaq fikirləşdim, fikirləşdim və bu qərara gəldim ki, məncə, bu yolla getməyinə də dəyməz. Mən heç vaxt orda olmamışam. Xəlvəti, adamsız yoldur, Allah eləməmiş, azıb eləyərik.

– Hər halda, o yolla gedəcəyik, – Heyli dedi.

– Bir şey də yadıma düşdü: deyirlər, çay bir neçə yerdən o yolu kəsib, düzdür, Endi?

Endi dedi ki, o da heç vaxt həmin yolla getməyib və ancaq ağızdan eşitdiklərini bilir. Sözün kəsəsi, ondan ağıllı bir cavab qopartmaq mümkün olmadı.

Həqiqəti, eşitdiyi uydurmaların arasında axtarmağa öyrəşmiş Heyli köhnə yolla getmək fikrinin üstündə dayandı. O, yəqinləşdirdi ki, Sem bu yol barədə təsadüfən çərənlədi, sonra isə birdən yadına düşdü ki, Elizanı pis vəziyyətdə qoyur, ona görə də baş qatır ki, onu ayrı yolla getməyə razı salsın.

Buna görə də, Sem köhnə yolu göstərən kimi o, atını mahmızladı və hər iki zəncinin müşayiəti ilə dördnala çapmağa başladı.

Bu yol, doğrudan da, çaydan keçirdi, lakin yeni kəndarası yol çəkiləndən sonra, burdan heç kəs istifadə etmirdi. İlk bir neçə mili rahat getmək olurdu, ancaq sonrası hasara alınmış tarla və fermalara dirənirdi. Sem bunları çox yaxşı bilirdi. Endi isə, əslində köhnə yolun olduğunu güman etmişdi, çünki onun⁷ yaddaşında həmin yolla çoxdan gedib-gələn yox idi. Buna görə də o, itaətkarlıqla Heylinin arxasınca yortur, yalnız hərdənbir inildəyir və şikayətlənirdi ki, Cerrinin ayağı tamam şikəst olacaq.

– Yaxşı olar ki, siz danışmayasınız! – Heyli dedi. – Məni aldada bilməzsiniz! Nə qədər zingildəsəniz də, bu yoldan dönən deyiləm.

– İxtiyar sahibisiniz, – Sem itaətlə cavab verdi və mənalı-mənalı Endiyə göz vurdu, o isə yeni qəhqəhə partlayışını saxlamaq üçün xeyli qüvvə sərf etməli oldu.

Semin kefi həddən artıq yuxarı idi. O, o tərəf-bu tərəfə süzür, guya ki, qaçqını axtarır, gah hansısa uzaq təpələrin birinin başında “kiminsə kaporunu” görür, gah da Endidən soruşurdu: “Odur e, o dərədə qaçan Lizzi deyil ki?” Bütün bunları Sem yolun elə daşlı və kələ-kötür yerlərində görürdü ki, orda atları çapmaq mümkün deyildi və bu minvalla Heyliyə bir dəqiqə də olsun dinclik vermirdi.

Bir saatdan sonra atlılar dik yamacdan dördnala enərək böyük bir dərəyə gəlib yetişdilər. Həyətdə ins-cins görünmürdü: görünür, fermanın bütün sakinləri tarlada işləyirdilər. Ancaq mərək yolun düz ortasında idi və aydın məsələ idi ki, bu istiqamətdə onların səfərini bitmiş hesab etmək olar.

– Mən sizə nə demişdim, ağa? – Sem təhqir olunmuş bir günahsız görkəmiylə dilləndi. – Siz buralı deyilsiniz. Bizim yerləri tanımırsınız, biz isə burda doğulub böyümüşük.

– Yaramaz! – Heyli qışqırdı. – Sən bilirdin burdan çıxış yoxdur!

– Məgər mən sizə bunu demədim? Siz, axı, heç məni dinləmək də istəmədiniz! Sizi xəbərdar elədim: yol bağlıdır, nə girişi var, nə də çıxışı. Endidən soruşun, o hər şeyi eşidirdi.

– Sem doğru deyirdi – mübahisə əbəs idi və uğursuz Heylinin hirsini boğub geriyə qayıtmaqdan ayrı əlacı qalmadı.

Bütün bu əngəllər üzündən təqib dəstəsi Eliza Harrini kiçik yolüstü mehmanxanada yatızdırandan qırx dəqiqə sonra Ohayo çayının sahilindəki qəsəbəyə yetişdi. Eliza Semlə üzbəüz, pəncərə ağzında dayanıb müşahidə edirdi, onu tanımaq üçün Semə bircə dəfə baxmaq kifayət idi, Heyliylə Endi arxadan gəlirdilər. Bu böhranlı dəqiqədə Sem qəsdən elə eledi ki, şlyapasını külək götürüb qaçdı və o, ucadan qışqırdı. Tanış səsi eşidən Eliza otağın içərilərinə doğru atıldı, atlılar pəncərənin yanından çaparaq keçib giriş qapısı ağzında dayandılar.

Bu bircə anda Eliza min dəfə ölüb-dirildi. Yataq otağının qapısı düz çaya açılırdı. O, uşağı qamarlayıb pillələrlə aşağı atıldı. Qul alverçisi onu artıq çayın qırağında gördü, Semi və Endini səsləyərək yəhərdən yerə sıçradı və onun arxasınca götürüldü, elə bil ov tazısı ceyran qovurdu. Elizaya elə gəlirdi ki, ayaqları yerə dəymir; bir saniyə də keçdi və artıq o, suya yetişdi. Təqibçilər lap yaxınlaşmışdılar. Eliza əli her şeydən üzülmüş adamlara xas olan var qüvvəylə dəhşətli bir qiyyə çəkdi və bir sıçrayışla burula-burula sahilə çırpılan bulanıq sudan keçərək buzun üstə çıxdı. Ancaq dəlilik tutması olan adamlar bu cür tullana bilərdi və onu müşahidə eləyən Heyli, Sem və Endi də özlərindən asılı olmayaraq bağırdılar və əllərini yellədilər.

Böyük, yaşılımtıl buz parçası şaqqıldayaraq yana əyildi, lakin Eliza onun üstündə ləngimədi. O, qışqıra-qışqıra dayanmadan qaçır, buzdan-buza tullanır, sürüşür, ayaqları dolaşır, yıxılırdı… Ayaqqabıları ayağından çıxmış, corabları cırıq-cırıq olmuşdu. Buz üstündə siyrilmiş dizlərinin qanlı izləri qalırdı. Lakin o heçnə görmür, heç bir ağrı hiss eləmirdi və ancaq yuxuda görürmüş kimi, tutqun sahili və əllərini ona uzatmış adamı qarşısında görəndə ayılıb özünə gəldi.

– Siz cürətli qadınsınız! – Həmin adam dedi.

Eliza əvvəlki evinin yaxınlığında yaşayan fermeri tanıdı.

– Mister Simz, xilas edin… yalvarıram… gizlədin məni! – o çığırdı.

– Bağışlayın! O biri dilləndi. – Axı siz Şelbilərdə yaşayırsınız!

– Mənim uşağımı… oğlumu… satırlar! Odur, onun yiyəsi! – Və o, qarşı sahili göstərdi. – Mister Simz, sizin də oğlunuz var!

– Bəli, var! – O, kobud bir mehribanlıqla səslənib, Elizaya sıldırım sahili qalxmağa kömək elədi. – Bundan başqa, siz qoçaq qadınsınız, mənsə sevirəm bu cür cəsurları.

Elizayla birlikdə sahilə çıxan Simz dayandı və dedi:

– Sizə kömək etməyimə şad olardım, ancaq sizi heç yerdə gizləyə bilmərəm. Təkcə məsləhət verə bilərəm, gedin, bax, ora. – O, baş küçədən bir az aralıdakı böyük ağ evi göstərdi. – Ora gedin, orda xeyirxah adamlar yaşayır. Bu birinci dəfə deyil, onlar hamıya kömək edirlər, sizi də bütün bəlalardan qurtararlar.

– Boş şeylərdir! – Simz cavab verdi. – Başqa söz danışın!

Ser! Siz mənim barəmdə heç kəsə danışmayacaqsınız ki?

– Nə deyirsiniz, əlbəttə, danışmayacağam! Siz məni nə hesab edirsiniz? Di, yaxşı yol. Azadlıq sizə havayı başa yetişmədi və onu heç kəs əlinizdən almayacaq, xatırlayarsınız mənim sözümü!

Gənc qadın uşağını köksünə sıxdı və tələsik, mətin addımlarla sahildən uzaqlaşdı. Simz uzun müddət onun arxasınca baxdı.

“Şelbi, yəqin, deyirdi ki, yaxşı qonşu bu cür hərəkət etməz. Bəs mən nə etməliydim? Əgər mənim qadın zəncilərimdən hansısa qaçarsa və ona rast gələrsə, qoy o da mənim kimi edib əvəzini çıxsın. Adamın üstünə it qışqırdırlar, o isə nəfəsi kəsilə-kəsilə qaçır, az qalır canı çıxsın. Mən belə şeyin həvəskarı deyiləm. Bir də ki, nəyə görə mən yad, kənar qulları tutmalıyam?”

Kentukki ştatının bu yazıq, öz ölkəsinin qanunlarından yaxşı baş çıxara bilməyən, vicdanlı, avam sakini bu cür fikirləşirdi. Əgər o da cəmiyyətdə yüksək mövqe sahibi olsaydı, yəqin, daha məlumatlı olar və belə bir xeyirxahlığa çətin ki, qol qoyardı.

Heyli bu səhnəyə tamaşa edərək yerində donub qalmışdı. Eliza gözdən itəndə isə çaşqın, yalvarıcı baxışlarla Semə və Endiyə baxdı.

– Bax, buna deyərəm qəhrəmanlıq! – Sem səsləndi.

– Bu qadın şeytandı, nədi? – Heyli özünü itirmiş halda dilləndi. – Vəhşi pişik kimi tullandı!

– Ağa, yəqin ki, bizi ora göndərməzsiniz? – Sem başını qaşıdı. – Buz üstə at çapmağa meylim yoxdur, məndən inciməyin. O hırıldadı.

– Sən hələ bir ələ də salırsan! – Qul alverçisi onun üstünə bağırdı.

– Ah, ağa, daha özümü saxlaya bilmirəm! – Sem boşalıb ucadan qəhqəhə çəkdi. – Öldüm gülməkdən; atlanır, tullanır… buz çatlayır, şappaşap, şuppaşup! Yenə qaçır! Necə də cəld idi! Endi də ona qoşuldu, gözlərindən yaş gələnəcən uğunub getdilər.

– Siz gülmək əvəzinə ağlamalısınız. – Qul alverçisi qışqıraraq qamçısını qaldırıb qolaylandı.

Onlar zərbədən yayınaraq, bağıra–bağıra çayyuxarı atlara doğru yüyürdülər.

–Sağlıqla qalın, ağa! – Sem təşəxxüslə dedi. – Missis, yəqin ki, Cerri sarıdan narahatdır. Biz mister Heyliyə daha lazım deyilik. Missis heç vaxt Lizzi keçən körpüdən atlarla keçməyimizə razı olmaz.

Sem yumruğu ilə Endinin böyrünü dürtmələdi və onlar qəhqəhələrlə çapıb aralandılar. Getdikcə uzaqlaşan gülüş səsləri uzun müddət Heylinin qulaqlarından çəkilmədi.

VIII FƏSİL

XİLAS OLDU!

Eliza Ohayo ştatı tərəfə keçəndə artıq qaş qaralırdı. O, dərhal çayın üzərini bürüyən boz axşam dumanında gizləndi. Daşqın və buz axınlar onu izləyənlərin qarşısında keçilməz sədd kimi durmuşdu. Ovqatı təlx olmuş Heyli dönüb yavaş-yavaş, nə edəcəyini fikirləşə-fikirləşə mehmanxanaya yönəldi. Sahibə onu kiçik otağa buraxdı, otaqda par-par parıldayan qara müşəmbə salınmış stol, bir neçə hündür söykənəcəkli stul var idi. Döşəməyə şüləklərdən tikilmiş xalça döşənmişdi, alovu güclə işaran ocağın üstündəki tərəcələrə pis boyanmış gips heykəlciklər düzülmüşdü. Heyli peçin yanında səliqəsiz düzəldilmiş uzun kətilə əyləşdi, insan ümidlərinin və insan səadətinin faniliyi, puçluğu barədə dərin fikirlərə daldı.

– Bu körpə necə də ürəyimə yatmışdı! – Qul alverçisi donquldandı. – İndi onun ucundan axmaq vəziyyətdə qaldım! – öz ünvanına elə söyüşlər, lənətlər yağdırdı ki, biz ədəb qaydalarını gözləyərək, burda misal göstərə bilməyəcəyik, o özü bu söyüşlərə və lənətlərə tamam layiq olsa da…

Mehmanxananın qapısı ağzından eşidilən uca, acıqlı səs Heylini öz tənqidi düşüncələrindən ayırdı və o, pəncərəyə yanaşdı.

– Ax, lənətə gələsən! Bəxtim gətirdi! Düz deyiblər ki, gərək bəxtin gətirsin! Doğrudanmı, bu, Tom Lokkerdir?

Heyli cəld qapını açdı. Otağın küncündə piştaxta yanında ucaboylu, enlikürək yekəpər bir adam dayanmışdı. Əynində camış dərisindən tikilmiş tüklü gödəkcə vardı. Bu, onun onsuz da yırtıcı sir-sifətinə vəhşi bir görkəm vermişdi. Üz-gözündən azğınlıq və qəddarlıq yağırdı. Əgər oxucu dal pəncələri üstə gəzən şlyapalı və gödəkcəli buldoqu xəyalında canlandıra bilərsə, bu adam haqqında tam təsəvvür əldə etmiş olar. Yol yoldaşı isə onun tamam əksi idi. O, sısqa, çəlimsizdi, hərəkətləriylə pişiyi xatırladırdı, zil qara gözlərinin kəskin baxışı, nazik, uzun burnu və alnına səpələnmiş qara saçları isə onun ehtiyatlı və hiyləgər adam olduğunu aydın büruzə verirdi.

Yekəpər yarım stəkan viski töküb birnəfəsə başına çəkdi. Balaca ayaqlarının ucunda dayanaraq butulkalara tərəf imrənərək başını hərlətdi və nəhayət, nazik, titrək səslə özünə bir stəkan nanə arağı sifariş verdi. Stəkanı götürüb, yekəpərə özündənrazı bir nəzər saldı və görünür, öz hərəkətinin düzgünlüyünə tam əminliklə xırda ehtiyatlı qurtumlarla arağı sümürməyə başladı.

– Sadəcə bəxtim gətirib! Nə xoş təsadüf! Xoş gördük. Lokker! – Heyli əlini qabağa uzadaraq piştaxtaya yaxın gəldi.

– Lənətə gələsən! – Lokker dilləndi: – Sən hara, bura hara, Heyli?! Onun Merks adlı yoldaşı stəkanı bir anlığa ağzından araladı, boynunu uzadıb gözlərini tanımadığı adama zillədi, – bu vəziyyətdə o, quru yarpağı, yaxud başqa bir hərəkət edən əşyanı qapmağa hazırlaşan pişiyin özü idi ki, durmuşdu.

– Səni görməyimə nə qədər şadam, Tom! Mənə bədbəxtlik üz verib! Xilas elə! Ümidim bircə sənədir.

– Əlbəttə! – Lokker burnunda donquldandı. – Sən əgər kimisə görməyinə belə şadsansa, deməli, nəsə işin düşüb. Yaxşı, de görüm, nə olub belə?

– Bu sənin dostundur? – Heyli Merksə şübhəli nəzər salıb soruşdu. – Yəqin şərikindir?

– Bəli, tanış ol. Merks. O, Natçezdə birlikdə işlədiyim həmin adamdır.

– Çox şadam, – Merks uzun, quş caynağı kimi quru əlini irəli uzatdı. – Mister Heylini görmək şərəfinə nail olmuşam?!

– Özüdür ki var, ser, – qul alverçisi cavab verdi, – İndisə, centlmenlər, icazə verin, bu xoşbəxt təsadüf münasibətilə sizi qonaq edim… Ey, – o, piştaxta arxasındakı adama müraciət elədi, –lütfən bizə qaynar su, qənd, siqar, bunların hamısından qabaq dirilik suyu təşkil elə görüm. İndi böyük bir ziyafət düzəldəcəyik burda!

Budur, şamlar yandırılıb, sobanın alovu bir az da gurlaşıb və bizim üç hörmətli centlmenimiz üstünə yuxarıda sadalanan yemək-içmək düzülmüş stol arxasında əyləşib dostcasına söhbət edirlər.

Heyli düçar olduğu uğursuzluqları çox təsirli dillə nağıl elədi. Lokker qaşqabaqla susur və diqqətlə onu dinləyirdi. Merks öz xüsusi resepti ilə punş hazırlamaq üçün əlləşir, arabir məşğuliyyətindən ayrılıb, iti çənəsini və burnunu az qala Heylinin gözünə soxaraq, bir sözü də buraxmamağa çalışırdı. Hekayətin sonu, deyəsən ona çox ləzzət elədi, vücudu titrəyə-titrəyə, içində güldü, nazik dodaqlarını əyişdirib:                        –Belə çıxır ki, sizə əməllibaşlı kələk gəliblər! Hi–hi–hi. Özü də işi çox təmiz görüblər.

– Bu körpələr başağrısından, əziyyətdən başqa bir şey deyilmiş! – Heyli köks ötürdü.

– Hə–ə! Öz balasını sevməyən qadın cinsi yetişdirsəydilər bax, bu olardı əsl təkmilləşdirmə, – Merks zarafatını yüngülvari təbəssümlə müşayiət elədi.

– Əlbəttə ki! – Heyli dedi. – Niyə bir-birindən o cür yapışıb sallaşırlar, Allaha and olsun, başa düşə bilmirəm! Axı bu uşaqlar onlara ancaq əzab-əziyyət gətirir. Adama elə gəlir ki, bu yükdən xilas olsalar, Allaha şükür edərlər. Amma yox! Deyirsən sısqanın, cılızın biridir, heç bir qəpiyə də dəyməz. Ancaq analar belələrini lap çox istəyirlər.

– Mister Heyli, qaynar suyu mənə verin görüm, – Merks dilləndi. – Bəli, ser, sizinlə razılaşmamaq olmaz. Mən hələ alverlə məşğul olan vaxtlarımda bir dəfə əlimə bir zənci qadın düşmüşdü: sağlam, ucaboy, həm də dərrakəli qadın idi, oğlu isə azarlıydı, nəsə… qozbel idi, nəydi… bilmirəm. Mən onu bir adama havayı verdim ki, xeyirsizdir, həm də bəlkə bir şey qazana bildi. Heç ağlıma da gəlməzdi ki, anası özünü elə didib-dağıdacaq. Bir görəydiniz, o nə oyunlardan çıxdı! Xəstə arıq bir uşaq idi – deyirdin bəs, əzabına, ağrısına dəyməz, anası isə elə bilirdi dünya onun başındadı! Və bu heç də ikiüzlülük, biclik deyildi, ağlayıb özünü öldürür, özünə yer tapa bilmirdi, sanki bu dünyada tək-tənha qalmışdı. Gülməli idi! Nəsə, qadınlar qəribə məxluqdular, onlardan nə desən gözləmək olar.

– Mənim də başıma belə bir iş gəlmişdi, – Heyli söhbəti davam etdirdi, – keçən yay Red-Riveddə uşaqlı bir zənci qadın aldım. Qanışirin, göyçək uşaqdı, gözləri elə canlı, elə parlaq idi ki… Təsəvvür edirsinizmi, məlum oldu ki, o kordur. Heç nə görmür! Fikirləşdim ki, bu xəzinəni başımdan edərəm və doğrudan da bir çəllək viskiyə dəyişməyə razılaşdım. Onu anasından qoparmağa cəhd elədim – nə deyirsən?! Xalis pələngmiş – heç yaxın düşmək də olmurdu. Bu hadisə körpünün yanında baş verirdi, biz hələ yola düşməmişdik və bütün dəstə qandalsız idi. Bilirsiniz nə elədi? Pambıq tayının üstünə sıçrayıb, matroslardan birinin bıçağını əlindən aldı. Hamı qaçıb ondan aralandı. Sonra o başa düşdü ki, onsuz da qaça bilməyəcək, uşaqla birlikdə kəlləsi üstə çaya atıldı – elə o gedən getdi.

Onların söhbətlərini dinləyən Tom Lokker nifrətini gizləyə bilməyərək bərkdən fınxırdı.

– Fərsizsiniz, ikiniz də! Mənim zənci qadınlarım belə oyunlardan çıxmırlar.

– Yaxşı görək! Bəs sən onların öhdəsindən necə gəlirsən? – Merks tez soruşdu.

– Öhdələrindən necə gəlirəm? Bax, belə. Deyək ki, mən zənci qadını alıram, əgər onun satılmalı uşağı da varsa, onda həmişə yumruğu yadına salıram və deyirəm: “Görürsən bunu, zingildəməyəsən ha – meyitini qoyaram. Cınqırını çıxarmayasan, heç yarım kəlmə də eşitməyim səndən. Uşaq, deyirəm, mənimdir, sənin yox, yadından çıxart onu. Əlverişli bir imkan düşən kimi satacam onu, qalmaqal salmağı ağlına da gətirmə, yoxsa dünyaya gəlməyinə peşman olarsan”. İnandırıram sizi, onlar gözəl başa düşürlər ki, mənimlə zarafat pis nəticə verə bilər və balıq kimi lal olurlar. Və əgər birdən hansısa səs-küy salmağa başlasa… – Mister Lokker yumruğunu stola çırparaq, fikrini bu mənalı jestlə tamamladı.

– İnandırıcıdır, nə demək olar?! – Merks Heylinin böyrünü dümsükləyib qəhqəhə çəkdi. – Bizim Tom yaman şeydi! Hi–hi–hi! O hansı gic zəncini desən, ağıllandırar. Elədir, Tom, sən özün şeytan olmasan da, hər halda onun doğma qardaşısan.

Tom təvazöylə bu tərifli sözləri dinlədi və hətta çöhrəsi, Con Benyanın dediyi kimi, belə “itxasiyyət” bir adamın sifətində görünə bilən mehriban bir ifadə alıb yumşaldı.

Heyli gücünü əsas qonaqlığa saxlayaraq, get-gedə ruhlanıb həvəsə gəldi və lovğa-lovğa öz mərdliyindən, səxavətindən, Allah bilir, nələr üyüdüb tökməyə başladı. Belə vəziyyətlərdə bu hər şeydə ciddi məntiqə əsaslanan ağıllı centlmenlər üçün tez-tez baş verən hal idi.

– Elə deyil, Tom, düz demirəm? – O sözə başladı. – Mən həmişə belə hesab etmişəm ki, sən düzgün hərəkət eləmirsən. Yadına gəlir, Natçezdə bu barədə nə qədər səninlə danışıb söhbətləşmişik? Mən hələ sənə onda sübut edirdim ki, kommersiya işlərini itkisiz də yola vermək olar və alver malıyla daha yaxşı rəftar eləmək mümkündür – bu iki işin bir-birinə maneçiliyi yoxdur. Belə siyasətlə bizim dünyamızda yaşamaq da can rahatlığıdır, üstəlik də, bu, son haqq-hesab məqamında, hinkir-minkir ayağında sənin cənnətə düşmək şansını artırır.

– Sən mənə sübut eləmisən! – Lokker hiddətləndi. – Bu hətərən-pətərən danışıqdan elə əzəldən zəhləm gedir mənim, – o su əlavə eləmədən yarım stəkan viskini birnəfəsə başına çəkdi.

– Yox, sən bir dayan, – Heyli əlini yelləyərək kürsünün söykənəcəyinə yayxandı. – Bir imkan ver sözümü deyim. Mən işimi başdan elə qururam ki, birinci növbədə xeyrim çox olsun. Axı, kommersiya və pul həyatda heç də əsas şey deyil, çünki ürək deyilən bir şey də var hamımızda. Eşitmək istəsəniz də, istəməsəniz də, kef sizindir, ancaq mən öz sözümü deyəcəyəm. Mən dinə inanan adamam, mən beləyəm, təki bir balaca var-dövlət gəlsin əlimə, onda vicdan haqda da, ürək haqda, daha nə bilim nələr haqda da fikirləşə bilərəm. Yox, necə istəyirsiniz! Qədərindən artıq qaniçənlik də bir şeyə yaramaz. Ağılsızlıqdır bu!

– Ürək haqda düşünənə bir bax! – Tom nifrətlə onu yamsıladı. – Əbəs yerəcə vaxtını yelə verirsən, çünki səndə ürək deyilən şeyi gündüz çıraqla da axtarsan tapa bilməzsən. Səni şeytan özü ələkdən keçirməli olsaydı belə, əlinə heç nə keçməzdi və onun çəkdiyi bütün zəhmət hədər gedərdi!

– Niyə axı, hirslənirsən Tom! – Heyli dedi. – Adam sənin xeyrini, mənfəətini istəyir, sən isə adicə iltifatı da ona çox görürsən.

– Burax bu mənasız hədyanları! – Tom onun sözünü ağzında qoydu. – Sənin hər zəvzəkliyinə dözə bilərəm, ancaq möminliyin barədə yalandan sızıldayıb zəhlə aparma! Bir də ki, buna qalsa, səninlə mənim fərqim, yəni doğrudanmı belə böyükdür? Bəlkə sən daha vicdanlısan, yaxud sənin ürəyin daha mərhəmətlidir məndən? Ola bilməz axı! Yoxsa, mən görmürəm səndəki alçaqlıqları, yoxsa mən başa düşmürəm ki, sən həm şeytanın özünü barmağına dolamağa cəhd edirsən, həm də istəyirsən kürkünü sudan quru çıxarasan! Dindarlığa qaldıqda isə, bir mömin bəndə kimi özünü gözə soxmasan yaxşıdır! Ürəyim bulanır eşidəndə! Lap gənc yaşlarından iblislə əlbir qardaş olasan, haqq-hesab məqamı yetişəndə isə aydan-arı, sudan duru! Tfu!

– Centlmenlər! Centlmenlər! Belə yaramaz, bu daha işgüzar söhbət olmadı! – Merks söhbətə qarışdı. – Dünyada hər şeyə müxtəlif münasibətlər, müxtəlif baxışlar mövcuddur. Mister Heyli, heç şübhəsiz, gözəl insandır, vicdanlı adamdır, sənin isə Tom, iş üsulun başqadır və bu özünəməxsus yol tamamilə ehtirama layiq sanballı bir yoldur. Sizin dava-dalaşınızın, centlmenlər, qətiyyən mənası yoxdur, gəlin, əsas işə keçək. Yaxşı, indi istədiyiniz nədir bizdən, mister Heyli? Sizin o qaçqın qadını tutmaq, elə deyilmi?

– O mənim vecimə deyil, o mənim yox, Şelbinindir. Bütün məsələ oğlandadır. Axmaq oldum, bu şeytan balasına qol qoydum!

– Sən elə həmişə axmaq olmusan, – Lokker donquldadı.

– Yaxşı, bəsdir, Tom, təhqirə keçmə! – deyib Merks dodaqlarını yaladı. – Mənim başa düşdüyümə görə, mister Heyli bizə xeyirli bir iş təklif edir… Bir dəqiqə sən sus, mən onunla ətraflı söhbətləşim, bu mənim sahəmdir… Hə, Heyli, o qadın necə şeydir? Bir şeyə dəyər?

– Gözəl, ağdərili, yaxşı tərbiyə görmüş. Mən ona səkkiz yüz də, min dollar da əsirgəməzdim və ondan yaxşı da qazanardım.

– Dərisi ağdır, gözəldir, həm də yaxşı tərbiyə görüb, – Merks təkrar elədi. – Eşit, Lokker, bu, axı, şirnikdirir adamı! Gəl girişək. İkisini də tutarıq. Oğlanı, əlbəttə, mister Heyliyə qaytararıq, anasını isə Yeni Orleana aparıb satarıq. Pisdir məgər?!

Ağzını ayırıb dostunu dinləyən Lokker bir tikə ət tapmış it kimi dişlərini şaqqıldatdı və bu yeni ideyanı çeynəyirmiş kimi, dərin fikir dəryasına cumdu.

– Məsələ bu cürdür, – Merks punşunu qarışdıraraq Heyliyə müraciət etdi. – Burda, bütün sahil boyu sözqanan, üzüyola hakimlər çoxdur; onlarla razılığa gəlmək asan işdir. Tom zorakılıq, yumruq ustasıdır. Lakin nə vaxt ki, and içmək lazımdır, onda səhnəyə mən çıxaram. Qəşəngcə geyinib-kecinərəm, çəkmələrimi təmizləyərəm və məhkəmədə peyda olaram. Mən belə şeydə pərgaram! – O qürrəli-qürrəli səsləndi. – Bu gün mən mister Yeni Orleanlı Tvikəm, sabah Mirvari çayından təzəcə gəlmiş plantasiya sahibi yeddi yüzə qədər zəncinin ağası. Bəzən isə özümü Henri Kleyin, yaxud da Kentukki ştatının hörmətli centlmenlərindən birinin uzaq qohumu kimi qələmə verirəm. İstedadlar cürbəcür olur. Məsələn, o yerdə ki, yumruq işə düşməlidir, bunu Tomdan yaxşı heç kim edə bilmir. Lakin yalan danışmağı o bacarmır – bu sahədə acizdi. Və əgər kimə istəyirsən, nəyə istəyirsən, and içmək və yalançı bir dona girmək lazım gəldi, bax, bu işin ustası mənəm, məndən yaxşısını bütün ölkədə tapa bilməzsiniz! Hətta hakimlər nə qədər ciddi, sərt olsalar belə, mən hər deşiyə girə bilirəm. Hərdənbir sadəcə olaraq, mənə ağır gəlir ki, onlarda həqiqi tələbkarlıq çatışmır, – hər şey həddən artıq asanlıqla başa gəlir və bu, adama heç bir ləzzət vermir…

Tom Lokker artıq qeyd etdiyimiz kimi, ağlının itiliyi ilə seçilmirdi, qəflətən Merksin boşboğazlığına son qoyaraq öz ağır yumruğunu stola elə çırpdı ki, bütün qab-qacaq cingildədi.

Razıyam! – O qışqırdı.

– Allah eşqinə, Tom, stəkanları niyə sındırırsan?! – Merks dedi. –Sən öz yumruğunu qoru, onun da öz vaxtı, vədəsi var, hələ gərək olacaq sənə.

– Müsaidənizlə, centlmenlər, bəs mən neyləməliyəm? Öz gəlir payımı alacağam, ya yox? – Heyli soruşdu.

– Biz oğlanı tuturuq, bəs bu azdır? – Lokker dedi. – Sənə özgə nə lazımdır?

– Axı, mən sizə hər necə olsa da, əlverişli iş təklif edirəm, bunun da bir qiyməti olmalıdır axı… Elə deyək ki, çəkdiyim xərcin on faizi.

– Nə? – Lokker bağırdı, yenidən yumruqlarını stola vurub söyüş söydü. – Guya mən səni tanımıram, Den Heyli?! Mənə fırıldaq gəlmək istəyirsən? Yox bir, biz Merkslə bu cür nərmə-naziklərin xoşu gəlsin deyə qaçqın zənciləri havayı tuturuq, yoxsa?! Əlbəttə! iştahını şeş elə! Qadın bizim olacaq, əgər qalmaqal salsan, uşağı da özümüzə götürəcəyik. Kimdir bizə mane olan? Sən bizi izləməyə sövq etmisən? – Etmisən. Deməli, şanslarımız bərabərdir. Əgər siz Şelbiylə birgə onları axtarmaq fikrinə düşərsinizsə, ixtiyar sizindir, havayı zəhmət çəkirsiniz, tapılan deyil, əgər tapsanız, sizə hörmət və ehtiram.

– Yaxşı, yaxşı görək, qoy sən deyən olsun, – qorxmuş Heyli tələsik razılaşdı. – Mənə təkcə uşağı qaytarın. – Tom, sən məni heç vaxt aldatmamısan, sənin sözünə inanıram.

– Hələ gəl bir inanma da! – Tom dedi. – Mən sənin kimi deyiləm, göz yaşı tökməyi bacarmıram. İşgüzar haqq-hesaba gəldikdə isə, mən heç şeytanın özünü də aldatmıram. Necə dedim, elə də edirəm, bunu sən çox gözəl bilirsən, Den Heyli.

– Doğrudur, Tom, doğrudur, elə mən də bunu deyirəm. Sən təkcə söz ver ki, bir həftədən sonra oğlanı mənə təhvil verəcəksən, yerini özün təyin elə, hara gəlim. Mənə ayrı heçnə lazım deyil.

– Mənə isə lazımdır, – Tom dedi. – Axı, səninlə Natçezdə işləməyim hədər getməyib. Əməlli–başlı ağıllanmışam: toruna qızıl balıq düşübsə, çalış tutub saxlayasan. İndi isə, əliaçıq ol, zəhmət çək, əlli dollar düş bəri, yoxsa oğlancığazını görməkdən əlini üz. Mən bilirəm, səninlə necə danışıb razılığa gəlmək lazımdır.

– Bax, bu, artıq ağ oldu, Tom, – Heyli dedi. – Axı sənin təmiz gəlirin min dollar olacaq, bəlkə də min altı yüz.

– Sən hardan bilirsən? Bəlkə bizim burda bir aylıq işimiz var elə! İndi hər şeyi atıb, orda-burda vurnuxacaq, sənin uşağını axtaracağıq və axırda da tapmayacağıq. Özün bilirsən, məgər qadını tutmaq asandır? Bəs əgər tuta bilməsək, onda necə? Qismən də olsa zəhmətimizi ödəyəcəksən? Şərti şumda kəsək, çıxart qoy ortaya əlli dolları! Əgər işimiz baş tutsa, hər şey yaxşı ötüşsə, geri alarsan. Baş tutmasa, bu bizim zəhmət haqqımızdır Merks, mən düz demirəm?

– Əlbəttə, düz deyirsən, – o itaətkar səslə cavab verdi. – Əlli dollar girov əvəzidir. Hi–hi–hi! Biz qanunla hərəkət eləyirik, əlindən nə gəlir? Dava-dalaş nəyə gərəkdir? Gəlin xoşluqla danışaq. Mister Heyli: uşağı hara gətirmək lazımdır, təklifinizi deyin, Tom o cür də edəcək. Düzdür, Tom?

– Əgər mən onu tapsam, Sinsinnatiyə gəl. O körpünün yanında, Belçer arvadda olacaq, – Lokker dedi.

Merks cibindən kirli pulqabısını götürüb ordan bir vərəq kağız çıxartdı və iti qara gözlərini kağıza zilləyib alçaq səslə oxumağa başladı:

– “Baris, Şelbi mahalı, zənci Cim… üç yüz dollar, dirisini, ya ölüsünü tapmalı… Edvars… Dik və Lüsi – ər-arvad, tutulmasına görə altı yüz dollar. Zənci qadın Polli iki uşağı ilə birlikdə altı yüz dollar. Bu qədər də təkcə ona görə”. Mən baxıram ki, görüm nə qədər işimiz var, sizinkinə qol qoya biləcəyikmi?! Lokker, – bir an susub sonra dilləndi, – bunlarla məşğul olmağın vaxtı çoxdan çatıb. Bu işləri Adamea və Sprinqeroya tapşıraq.

– Dədələrinin qiymətini üstünə qoyacaqlar, – Tom cavab verdi.

– Mən özüm onlarla danışaram. Onlar belə işlərdə xamdırlar, razılığa gəlmək olar, – Merks yenidən gözünü siyahıya zillədi. – Axtarışın üçü də asandır… yerindəcə güllələmək, ya da and içib inandırmaq lazımdır ki, güllələniblər, başqa heçnə tələb olunmur. Bu mənasız iş üçün ucuz hesablaşmaq olar.

– Başqa işlərə isə hələ vaxt var. – O, kağızı bükdü. – İndi isə, əsas məsələyə qayıdaq. Beləliklə, mister Heyli, siz bu qadını çaydan keçib qaçanda gördünüz, eləmi?

– İndi sizi gördüyüm kimi…

– Onun sahilə çıxmasına kömək edən adam necə?

– Onu da gördüm.

– Qadını, çox güman ki, bir yerdə gizlədiblər, – Merks dedi. – Ancaq harda? Məsələ budur. İndi isə, Tom, söz sənindir.

Burda fikirləşməli nə var ki? Günü bu gün o biri sahilə keç-məliyik, – Tom cavab verdi.

– Axı, qayıq zad yoxdur, – Merks etiraz etdi. – Buz axını çox güclüdür, Tom! Təhlükəlidir!

– Heç nə eşitmək istəmirəm! İstəsən də, istəməsən də, çayı adlamaq lazımdır. Lokker kəskin cavab verdi.

– Aman Allah! – Merks vurnuxdu. – Neyləyək indi… – O, pəncərəyə yanaşdı. – Qaranlıqdır, göz-gözü görmür… Tom…

– Sözün qısası: qorxdun, Merks?! Deyəsən, bir gün də burda oturub, o qadının gizli yolla Sandaskiyə* göndərilməsini gözləyirsən?

– Mən əsla qorxmuram, – Merks dedi, – bircə…

– Bircə nə?

– Çayı necə keçəcəyik? İndi axı, qayıq tapa bilməzsən.

– Yerli sahibə deyirdi ki, axşam qayıq olacaq, – kim isə o tərəfə getməlidir. Biz nəyin bahasına olur-olsun, o qayığa qoşulmalıyıq, – Tom dedi.

– Yaxşı itləriniz var? – Heyli soruşdu.

– İtlər əladır, – Merks cavab verdi, – əşi, bizə onlardan nə fayda? Bir də ki, sizdə onun əşyalarından qalmayıb, izə düşməyə əldə bir şey yoxdur?

– Bəzi şeylər var! – Heyli təntənəylə səsləndi. – O tələsərək öz şalını unudub çarpayının üstündə qoyub. Şalını və kaporu.

– Bəxtimiz gətirir! – Lokker dedi. – Verin onları bəri.

– Ancaq itlər onu şikəst eləməsin ha, – Heyli birdən ehtiyatlandı.

– Hm, doğrudan da! – Merks dedi. – Mobaylda bizim itlər az qala bir zəncini parçalayacaqdılar, zorla onları dartıb saxladıq.

– Bu yaramaz. Axı elə malın qiyməti onun gözəlliyindədir.

– Düzdür, – Merks razılaşdı. – Şimal ştatlarında itlik bir iş yoxdur. İtlərlə burada, qaçqın zəncilərə heç kəsin kömək eləmədiyi plantasiyalarda işləmək yaxşıdır.

– Deməli belə, – piştaxtanın yanında mehmanxana sahibəsi ilə söhbət edib qayıdan Lokker dedi, – qayıq olacaq, o adam gəlib. Deməli, Merks…

Bu igid tərk etməli olduğu rahat, isti otağa hüznlü bir nəzər salıb itaətkarlıqla yerindən durdu. Heyli Lokkerə mətləbdənkənar bəzi sözləri də deməyi vacib bilib, açıq-aşkar həvəssiz ona əlli dollar verdi və bununla da sanballı məclis dağıldı.

Bizim lütfkar oxucular, yəqin, narazı qalacaqlar ki, onları belə bir kompaniya ilə tanış edirik. Lakin bu bir mövhumatdır və ondan tez ayrılmaq lazımdır, çünki indi qaçqın zəncilərin ovlanması Amerikada ən hörmətli peşələrdən biridir və vətəndaşlıq şücaəti hesab edilir.

Əgər Missisipi və Sakit okean arasında böyük ərazi insan bədəni və ruhuyla alver edilən bir bazara çevrilirsə, canlı əmtəə isə bir yerdən başqa yerə getmək meylini qoruyub saxlayırsa, qul alverçiləri və qaçqın, qul ovçuları, yəqin ki, bizim aristokratiyaya daxil edilirlər.

Mehmanxanada bu səhnə oynanılanda Endi ilə Sem kefikök, əla əhval-ruhiyyədə evə qayıdırdılar.

Sem öz sevincini vəhşisayağı bağırtılarla, bədəninin kəskin hərəkətləri və jestləri ilə ifadə edərək şənlənir, qəhqəhə çəkirdi. O, gah yəhərdə tərsinə, üzü atın quyruğuna tərəf outrur, gah var səsiylə nərə çəkərək atın belində özünü düzəldir və Endini aramsız gülməsinə və səfehliyinə görə danlamağa başlayırdı. Sonra isə qarnını tutub özü bərkdən elə şaqqanaq çəkirdi ki, səsi meşənin dərinliklərində əks-səda verirdi. Bütün bu oyunlar onların sürətlə çapmasına mane olmurdu və axşam saat on bir radələrində at nallarının tappıltısı artıq aynabəndə kimi uzanan çınqıl döşənmiş yoldan eşidilirdi. Missis Şelbi sürahiyə doğru yüyürdü.

– Bu sənsən, Sem? Bəs o birilər hanı?

– Mister Heyli mehmanxanada dincəlməyi qərara aldı. O, tamam yorulub əldən düşdü, missis.

– Bəs Eliza, Sem?

– O, İordan çayının o biri sahilində, Hənaan* torpağındadır, əgər bu cür demək caizsə.

– Sən nə danışırsan, Sem! – Missis Şelbi səsi tutula-tutula səsləndi, hiss edirdi ki, qorxudan qıçları heydən düşür, çünki o, Semin sözlərini özü bildiyi kimi yozdu.

– Bəli, bəli, missis Şelbi, Allah saxlayır öz kölələrini. Lizzi çayı adlayıb Ohayoya keçdi, özü də elə sürətlə adladı ki, sanki onu iki at qoşulmuş alov arabasında Allahın özü o taya keçirdi.

“Hənaan torpağı” – Bibliya rəvayətlərinə görə, Hənaan təntənə torpağı, xoşbəxtlik, səadət diyarıdır: Semin sözünü missis Şelbi Elizanın ölüm xəbəri kimi başa düşür.

Xanımın yanında Semin möminliyi sədd-sərhəd bilmirdi, o öz müqayisələrində və oxşatmalarında böyük həvəslə Bibliyadan faydalanırdı.

Mister Şelbi eyvana çıxa-çıxa dedi:

– Sem, bura gəl, hər şeyi ətraflı danış… Özünüzə toxtaqlıq verin, Emili! – O, arvadının belini qucaqladı. – Əsməcə tutub sizi. Bu lüzumsuz ürəyiyuxalıq nəyə lazımdır axı!

– Lüzumsuz ürəyiyuxalıqmı? Məgər mən qadın deyiləm, ana deyiləm? Məgər Elizanın bədbəxtliyinə görə ikimiz də Allah qarşısında cavabdeh deyilik? İlahi, özün keç bu günahımızdan!

– Günah nədir, Emili? Buna bizi borclarımız vadar edib.

– Mənə isə günahkarlıq hissləri əzab verir, – missis Şelbi dedi –və heç bir dəlil-sübut onu qəlbimdən çıxara bilmir.

– Endi! Tərpən, tez ol, qaraca! – Sem qışqırdı. – Atları tövləyə apar. Eşidirsən, ağa məni çağırır? Və bir dəqiqədən sonra o, palma yarpaqlarından olan şlyapası da əlində qonaq otağının qapısı ağzında göründü.

– Hə, Sem, di hər şeyi əvvəldən axıra nağıl elə görüm, – mister Şelbi dilləndi. – Eliza hardadır?

– Mən, ağa, öz gözlərimlə gördüm, o, buzların üstüylə Ohayoya qaçıb keçdi. Və elə də cəld qaçırdı ki, biz heyrətdən quruyub qalmışdıq! Görünməmiş bir möcüzə idi! Kimdisə bir nəfər onun sahilə çıxmasına kömək elədi, bunu da gördüm, daha başqa bir şey görmək mümkün olmadı, çünki duman çökmüşdü.

– Bu, nəsə ağlabatan deyil, Sem! Buzların üstüylə çayı keçmək olar bəyəm?

– Ola bilməz? Bəli, Allahın köməyi olmasa, qətiyyən mümkün deyil! Bəs nə təhər oldu? Biz üçümüz də mister Heyli, mən və Endi düz sahildəki kiçik mehmanxanaya yaxınlaşdıq. Mən azca qabaqda gedirdim, gücüm tükənmişdi. Lizzini elə tutmaq istəyirdim ki! Beləcə, mehmanxananın tuşuna gəlib yetişdim və birdən nə görsəm yaxşıdır, o, pəncərə önündə dayanıb, açıq-aydın görünür, arxadakılar ise mənə çathaçatdadılar… artıq lap yaxınlaşıblar… Bu yerdə tərs kimi, şlyapamı külək apardı. Məndən bir bağırtı qopdu – ölünü də bu səslə oyatmaq olardı. Əlbəttə, Lizzi səsimi eşitdi və pəncərədən çəkildi. Mister Heyli isə adını tut, qulağını bur, artıq düz qapının ağzındaydı. Lizzi küçəyə yüyürüb düz sahilə götürüldü. Mister Heyli onu gördü və bağırmağa başladı. Bizim hər üçümüz – mister Heyli, mən və Endi onun dalınca götürüldük. O isə artıq çayın düz qırağında idi. Çay iti axırdı, suyun səthi başdan-başa buzla örtülmüşdü və buz layları, sanki böyük bir ada idi, bir-birindən aralı burula-burula axır, üst-üstə qalaqlanırdı. Biz, demək olar, Lizziyə çatmışdıq, fikirləşdim ki, daha o tutuldu. Lizzi birdən qışqıraraq çayın üstündən atlandı və buz layının üstünə çıxaraq sürətlə qaçmağa başladı! Atlanır, tullanır, öz-özünə qışqırırdı, buz ayaqları altında sürüşür, çatlayırdı, o isə keçi kimi sıçrayırdı. Aman Allah, aman Allah! Anadan olandan belə şey görməmişdim, qadın nələrə qadir imiş!

Missis Şelbi həyəcandan ağappaq ağarmışdı, oturub səssizcə Semi dinləyirdi.

– Yaradana şükür! Eliza sağdır! – O səsləndi. – Bəs onun axırı nə olacaq?

– Allah darda qoymaz onu, – Sem mömincəsinə gözlərini süzdürərək dilləndi. – Missis həmişə öyrədirdi ki, biz hamımız Allanın əlində alətik. Əgər mən olmasaydım, mister Heyli Lizzini on dəfə tuta bilərdi. Atları səhər-səhər buraxan və nahara qədər onlarla əlləşən kim idi bəs? Mister Heylini dolama yolla gedib beş mil artıq dövrə vurmağa kim vadar elədi? Mən olmasaydım, o, Lizzini tezliklə it yenotu qapan kimi qamarlayardı! Mən isə Allahın iradəsini yerinə yetirdim.

– Sən bu işə necə də təəssüflənməyə bilirsən, mənim mehriban dostum! Nökərlərimin centlmenlərlə bu cür rəftarına mən dözə bilmərəm! – Mister Şelbi üzünə yalandan sərt görkəm verdi.

– Lakin zəncini də, uşaq yerinə qoyub yalançı ciddiyyətlə aldatmaq çətin işdir. Ona kələk gələ bilməzsən. Zənci riyakarlığı, süniliyi gözəl hiss edir. Və bu məzəmmət Semin azca da olsa, xətrinə dəymədi, bununla belə o, təqsirini boynuna götürən bir adam görkəmi aldı, fağır-fağır dodağını büzərək ağasını dinlədi.

– Düzdür, hamısı düzdür. Mən yaxşı iş tutmamışam, etiraf edirəm. Aydın məsələdir, belə ədəbsizliyə göz yummaq olmaz. Özüm bunu başa düşürəm. Lakin bədbəxt, zənci də, mister Heyli kimi adamlar görəndə, hərdənbir pis işlər tutmağa can atır. Bir də ki, o haranın centlmenidir! Biz əsil centlmenləri lap körpəlikdən görməyə alışmışıq, bizi aldatmaq olmaz!

– Yaxşı, Sem, – missis Şelbi dilləndi. – Bir halda ki, günahını boynuna alırsan, icazə verirəm, Xloya xalanın yanına get və xahiş elə ki, sizə nahardan qalmış soyuq vetçina versin. Endi də, sən də yəqin acsınız.

– Xeyirxahlığınızı heç vaxt unutmayacağam, missis! – Sem nəzakətlə tələsik baş endirib uzaqlaşdı.

Artıq əvvəldə eşitdiyimiz kimi, Semə anadangəlmə vergi verilmişdi. Əgər o, siyasət sahəsində çalışmalı olsaydı, çoxdan indi yaxşı bir qulluğa çatmışdı. Daha dəqiq desək, bu elə bir anadangəlmə qabiliyyət idi ki, o, bütün həyati məsələlərdə ancaq öz şəxsi mənafeyini güdür və bunlardan adının daha da şərəflənməsi və tərifi üçün istifadə etməyi bacarırdı. Bu dəfə də elə oldu: o özü möminliyi və itaətkarlığı ilə sahibkarlarının qəlbinə girərək şlyapasını qıyqacı gözünün üstünə basdı və mətbəxdə də özünü göstərmək fikri ilə Xloya xalanın sərəncamına yollandı.

– “Bu zəncilər qoy bir məni dinləsinlər, – o öz-özünə dedi. – Onlara elə bir hekayət nağıl edim ki, gözləri kəllələrinə çıxsın!”.

Qeyd etmək lazımdır ki, Semin bu dünyada ən çox sevdiyi şey ağasını siyasət yığıncaqlarında müşayiət etməsi idi. O, hasar üstündə zadda özünə yer eləyir, ya da ağaca dırmaşıb ordan natiqlərin çıxışlarına ləzzətlə qulaq asırdı. Sonra isə öz ağaları ilə gəlmiş o biri qaradərili yoldaşlarını da başına yığır, tam ciddiyyətlə danışanları yamsılayır, bütün eşitdiklərini bircə-bircə söyləyib onları öz təlxəkliyinə təəccübdə və heyrətdə qoyurdu. Tez-tez Semin qaradərili dinləyicilərinə ağlar da qoşulurdu, onlar göz vura-vura qəhqəhə çəkir, bu isə bizim boşboğaza böyük ləzzət eləyir və onu daha da coşdururdu. Sem natiqlik sənətində özünü nadir istedad sayır və bu qabiliyyətini nümayiş etdirmək fürsətini heç vaxt əldən vermirdi.

Sem ilə Xloya xala arasında çoxdan bir ədavət, ya da belə demək mümkünsə, münasibətlərində bir balaca soyuqluq hökm sürməkdə idi. Lakin nə qədər ki, kəmərin altını bərkitmək kimi vacib bir məsələ var idi, Sem bu dəfə çıxışa başlamazdan əvvəl sülh bayrağını qaldırmağı qərara aldı. O, yaxşı bilirdi ki, missis Şelbinin əmri nöqtəsinəcən yerinə yetiriləcək, ancaq niyə də özü sahibkar iradəsi icracısının rəğbətini qazanmasın? Bu onun xeyrinədi. O, yaxın adamına köməklik üstündə taleyin saysız-hesabsız əziyyətlərə düçar etdiyi bir itaətkarlıqla və ağlasığmaz təsirli bir üzüyolalıqla Xloya xalanın önündə dayanaraq, xanımın onu buraya nə üçün göndərdiyini ətraflı izah etdi, bununla belə işgüzarlığına etibar edilmiş mətbəxdə Xloya xalanın ixtiyar sahibi olduğunu etiraf eləməyi də yadından çıxarmadı.

Bu kələk öz işini gördü. Heç bir açıqürəkli, sadəqəlb vətəndaş seçkiqabağı kampaniya ərəfəsində hiyləgər siyasətbazın fırıldaqlarına belə asanlıqla uymazdı, necə ki, Xloya xala Semin yaltaq tərifinin təsiri altına düşdü. Heç uzun müddət ata-anasından ayrı düşmüş sərsəri oğlunu* belə bir ana nəvazişi və qayğıkeşliyi ilə qarşılamazdılar. Cəmisi bir neçə dəqiqə sonra təkəbbürlü, xoşbəxt Semin qabağına böyük bir qalaylı cam qoyuldu. Cam son üç gündə mətbəxdə qənaət edilib yığılmış cürbəcür dadlı yeməklərlə dolu idi. Dadlı vetçina dilimləri, qıpqırmızı qarğıdalı kökələri, piroq qabıqları, toyuq qanadları, içalat, ayaqlar – bütün bunlar qəşəng bir mənzərə yaratmışdı. Sem gözünün üstünə basılmış şlyapasında, şahanə bir görkəmlə stolun arxasında əyləşərək, sağ tərəfində özünə yer eləmiş Endiyə də mərhəmət göstərməyi yaddan çıxartmadı.⁸

Mətbəx, malikanənin hər tərəfindən qaçıb gəlmiş Semin dost-yoldaşı ilə dolu idi, onlar hadisələrlə zəngin olan bu günün nə ilə qurtardığını eşitmək üçün toplaşmışdılar. Çoxdan gözlənilən an yetişmişdi. Nəhayət ki, şöhrət quşu öz qanadlarını Semin üstünə gərmişdi! O, çoxusunu da şişirdərək öz qəhrəmanlıqlarından danışırdı. Hekayəti qulaqbatırıcı qəhqəhələrlə dinləyirdilər; bu hay-küyü mətbəxin bütün künc-bucağına doluşmuş, hətta döşəməyə sərilmiş xırda uşaqlar bir az da artırırdılar. Ancaq nağılçı bütün bu haray-həşirin içində öz soyuqqanlılığını saxlayır, nağılının ibrətamiz və yüksək tonunu dəyişdirmədən hərdən-hərdən gözlərini süzdürür, dinləyicilərinə çox gülməli bir şəkildə göz vururdu.

Sem söhbətinin axırında toyuğun ayağını yelləyib təntənəylə dilləndi: “Beləliklə, həmvətənlərim, indi özünüz inandınız ki, sizin hamınızı müdafiə etməyi öz boynuna götürən adam nə qədər kələklərdən çıxmalı olur? Bəli, sizin hamınızı, çünki bizlərdən birinə qəsd edən kəs, bütün bizim xalqa qəsd etmiş olur! Bu sizə zarafat gəlməsin. Adamlarımıza tamah salıb buralarda vurnuxan bütün qul alverçiləri işi mənimlə görməli olacaqlar. Mən onun yolunu kəsəcəyəm! Yaxın gəlin, mənim qardaşlarım! Sem sizin tərəfinizdə duracaq, Sem sizin hüquqlarınızı axır nəfəsinəcən müdafiə edəcəkdir”…

– Dayan, Sem, sən axı bu gün səhər Lizzini tutmaqda mister Heyliyə kömək etməyə hazırlaşırdın, indi isə özün-özünə zidd gedirsən! – Endi onun sözünü kəsdi.

– Məsləhətimi dinlə, Endi, – Sem qeyri-adi bir təşəxxüslə dilləndi, – başın girməyən yerə bədənini soxma. Siz uşaq-muşaq, pis xalq deyilsiniz, ancaq bu, prinsip məsələsidir, sizin belə şeylərdən başınız çıxmaz!

Endi bu anlaşılmaz “prinsip” sözüylə məhv edilib, günahkarcasına mumladı. Bu söz onun o biri yaşıdlarına da güclü təsir bağışladı. Sem isə davam elədi:

– Mənim insafım dilə gəldi, Endi. Mən Lizzini tutmaq istəyəndə elə bilirdim ki, ağa belə istəyir. Xanımın isə, sən demə beynindəki tamam başqa şeymiş. Bax, elə bu yerdə mənim vicdanım dilə gəldi, ona görə ki, xanımın tərəfini saxlamaq həmişə sərfəlidir. Mən isə, inanılmış adamam, öz prinsiplərimdən heç vədə geri çəkilmərəm, insafım da var, – Sem bu sözlərlə coşaraq toyuğun boğazını havada yellədi. –Üstündə möhkəm dayanmayacaqsansa, prinsiplərin nə əhəmiyyəti! Endi, götür bu sümüyü, axıracan gəmirməmişəm.

Semə qulaq asanlar ağzını açıb heyrətlə onu dinləyir, bir sözünü də buraxmırdılar və onun söhbəti davam etdirməkdən ayrı çarəsi qalmadı.

– Mənəviyyatın sarsılmazlığına gəldikdə isə, dostlar, qəliz məsələdir, ondan baş çıxaran azdır, – o, mücərrəd elmi mövzuların izahına çalışan dərin fikirli bir alim ədasıyla sözə başladı.       – Burada məsələ bax belədir: deyək ki, insan bu gün bir şey, sabah isə tamam başqa bir şey istəyir. Belə adam haqqında deyirlər, özü də haqq olaraq deyirlər ki, onda bir qəpiklik səbat yoxdur. Endi, ordan mənə bir kökə ver görüm. İndi isə gəlin daha dərindən bu işin mahiyyətinə varmağa çalışaq. Ümidvaram ki, centlmenlər və gözəl xanımlar belə bir sadə müqayisə üçün məni qınamazlar. Tutaq ki, mən ot tayasının başına çıxmaq fikrinə düşmüşəm. Gətirib nərdivan söykəyirəm tayaya, fəqət bir şey çıxmır. Onda mən daha həmin tərəfdən tayaya çıxmağa cəhd eləmirəm, nərdivanı o biri tərəfdən söykəyirəm tayaya. Deyəcəksiniz ki, mənəvi səbat azdır məndə? Axı mən öz məqsədimə nail olacaq və ot tayasının başına çıxacağam. Anladınız?

– Sənin mənəvi səbatın elə buna çatar ancaq, – Xloya donquldandı. Onun üçün mətbəxdə hökm sürən bu şadyanalıq Bibliyada deyildiyi kimi, “yaraya basılan duz kimi” bir şey idi.

– Bəli, bəli! – Sem toxluq və şöhrət mücəssəməsi kimi kürsüdən durdu və söhbətini yekunlaşdırdı. – Bəli, həmvətənlərim və bəşəriyyətin gözəl yarısının nümayəndələri! Mənim öz prinsiplərim var və mən fəxr edirəm onlarla. Bizim zəmanədə bunlarsız bir addım belə atmaq olmaz, bir də ki təkcə bizim zəmanədə yox, bütün zəmanələrdə və sairə və sairə. Öz prinsiplərimin arxasında mən bir dağ təki dayanmışam. Qoy məni diri-diri yandırsınlar, parçalayıb dörd şaqqa eləsinlər, heç nədən qorxum yoxdur! Ölənəcən də deyəcəyəm: “Öz prinsiplərimin, öz ölkəmin uğrunda və ümumiyyətlə, cəmiyyətin rifahı naminə son damla qanımacan çarpışacağam!”

– Yaxşı, yaxşı, – Xloya xala dilləndi, – bir prinsipə də yiyələnə bilsəydin pis olmazdı, vaxtında yıxılıb yatmaq və camaatı səhərə qədər burda saxlamamaq!.. Di, balacalar, tezcənə əkilin görüm, yoxsa hərəniz bir şapalaq yeyəcəksiniz.

– Zəncilər, – Sem şlyapasını yelləyərək lütfkarlıqla səsləndi. – Sizə xoşbəxtlik arzu eləyirəm! Dağılın evinizə və günaha batmayın.

Və bu xeyir-duayla yığıncaq mətbəxi tərk elədi.

IX FƏSİL

MƏLUM OLUR Kİ, SENATOR DA ADİCƏ BİR ADAM İMİŞ

Buxarı alovunun oynaq İşığı xalça üzərində rəqs edib titrəyir, şəfəq verən çaydanda və fincanlarda bərq vururdu. Buxarının yanında əyləşmiş senator* Berd çəkmələrini soyunub o senatın sessiyasında olduğu müddətdə arvadının tikdiyi təzə, qəşəng ayaqqabıları geyinməyə hazırlaşırdı. Qayğısız, dinə səadət mücəssəməsi olan missis Berd xidmətçinin stolu bəzəməsinə nəzarət edir, tez-tez də yarandıqları gündən analarının rahatlığını əlindən almış nadinc və şuluq uşaqlarına öyüd-nəsihət verirdi.

– Tom, qapınm dəstəyinə dəymə!.. Meri, Meri! Pişiyin quyruğunu burax, yazıqdır!.. Cim, stolun üstünə çıxmaq olmaz!.. Mənim dostum, nə yaxşı ki, sən evdəsən! Biz bu gün səni heç gözləmirdik! – O, əriylə danışmağa, nəhayət ki, vaxt tapıb dilləndi.

– Bəli, bəli! Fikirləşdim ki, bir dəyim evə, heç olmasa, bir gecəliyə; dincəlim bir az. Yaman yorulmuşam, başım da ağrıyır.

Missis Berd tez əyilib şkafdan kamfora yağı şüşəsini çıxarmağa hazırlaşırdı ki, əri onu saxladı:

– Yox, Meri, dərman zad lazım deyil. Bir fincan ətirli, isti çay, bir azca ev rahatlığı, – vəssalam, ayrı heç nə istəmirəm… Bəli, qanunvericilərin həyatı o qədər də asan deyil!

Senator gülümsündü, o fikirləşirdi ki, özünü vətən yolunda fəda eləyir və bu fikirdən zövq alırdı.⁹

– Bəs siz orda, senatda neyləyirsiniz? – Çay dəstgahı qurtarandan sonra arvadı soruşdu.

Xırdaca missis Berd adətən senat işləri barədə artıq qayğılarla özünə zəhmət verməzdi, uzaqgörənliklə yəqinləşdirmişdi ki, öz işləri başını qatmağa kifayət qədər bəs eləyir. Buna görə də mister Berd təəccüblə qaşlarını dartıb dedi:

– Sən deyən, fövqəladə heç bir şey.

– Bəs bu düzdürmü ki, senat bədbəxt qaçqın zəncilərə yemək və sığınacaq verməyi qadağan edən qanun qəbul edib? Mən bu barədə çoxdandır eşidirəm, ancaq nəsə inanmağım gəlmir… Doğrudanmı, belə bir qanunu təsdiq eləmək olar?

– Sənə nə olub, Meri? Sən birdən-birə siyasətlə maraqlanmağa başlamısan.

– Boş sözdü! Mənim sizin siyasətinizə heç bir qarışacağım yoxdur, ancaq bu, mənə görə, eşidilməmiş bir qəddarlıqdır! Ümid edirəm ki, dostum, siz o qanunu buraxmamısız.

– Senat, həqiqətən, Kentukkidən qaçan kölələrə yardım göstərməyi qadağan edən qanun verib. Axır vaxtlarda abolisionistlər o qədər cürətləniblər ki, Kentukkidə ciddi narahat olmağa başlayırlar, biz xeyirxah xaçpərəstlər isə öz ştatımızda nəsə bir tədbir görməli və bütün bu həyəcanlara son qoymalıyıq.

– Yaxşı, bu başıbəlalı bədbəxtlərə heç olmasa bir gecəlik daldalanacaq vermək, onları yedizdirmək və köhnə paltardan verib yola salmaq da olmaz yəni?

– Olmaz, mənim əzizim. Bu elə "qaçqın zəncilərə kömək və yardım göstərmək"dir.

Missis Berd mavigözlü, utancaq, təvazökar bir qadın idi, şaftalı rəngli zərif bənizi, məlahətli, yumşaq səsi vardı. Ancaq elə də qoçaq deyildi. Ortabab hind toyuğu öz qaqqıltısı ilə onu qaçmağa məcbur edə bilir, həyətin itinə isə bir dəfə dişlərini ağartmaq kifayət edirdi ki, onun üzərində tam qələbə qazansın. Missis Berdin bütün dünyası əri və uşaqlarından ibarətdi – elə bir dünya ki, onu hökmlə deyil, daha çox məsləhət və nəvazişlə idarə edirdi. Təkcə bir şey onu özündən çıxara bilərdi – zalımlıq; hər cür qəddarlıq onu həddən artıq əsəbiləşdirirdi, adamın ağlına da gəlməzdi ki, onun nadir həlim xarakteri birdən-birə bu dərəcədə dəyişə bilər. Ondan mərhəmətli və ürəyiyumşaq bir ana təsəvvür eləmək mümkün deyildi, bununla belə, oğulları qonşuluqdakı nadinc uşaqlarla birlikdə sahibsiz pişik balasını daşladıqları günü heç vaxt yaddan çıxarmırdılar. O vaxt missis Berd amansızlıqla onların dərsini vermişdi.

– “Ah, biləsən onda necə qorxmuşdum! – Balaca Bill sonralar nağıl edirdi. – Fikirləşirdim anam dəli olub: üstümüzə bir düşmüşdü ki, gəl görəsən. Nə olduğunu heç dərk etməyə macal tapmadım, məni yaxşıca kötəkləyib ac-acına yorğan-döşəyə uzatdılar. Uzandığım yerdə eşidirəm ki, anam qapının arxasında dayanıb ağlayır. Bu mənim üçün daha ağır idi, ağrıdan ürəyim sıxılırdı. Bilirsiz, – deyə o, öz hekayətini bu sözlərlə qurtardı, – biz bir də pişik balalarına yaxın gedib onlara əziyyət vermədik”.

Ərinin cavabını eşidən kimi missis Berd xasiyyətinə xas olan və ona çox yaraşan bir qızğınlıqla yerinden durub qətiyyətlə dedi:

– Con, açıqca etiraf elə: səndəmi bu qanunu ədalətli hesab edirsən?

– Əgər "hə" desəm, məni öldürməzlər ki, Meri?

– Bax, bunu mən səndən heç gözləməzdim! Doğrudanmı, sən buna səs vermisən?

– Səs vermişəm, məlahətli siyasətçim!

– Bəs heç utanmırsan? Nə qədər iyrənc, biabırçı bir qanun! Bircə vaxt verin, birinci mən onu pozacağam. Görəcək günlərimiz varmış. Qadın evsiz-eşiksiz, ac-susuz, bədbəxt bir adamı yedirdə və içirdə bilməz, ona görə ki, o quldur və bütün ömrü boyu gördüyü ancaq zülm və əziyyət olur!

– Dayan, Meri, mənə qulaq as. Sənin nə keçirdiyini başa düşürəm, əzizim və bu qayğıkeşliyinə görə səni lap çox sevirəm. Lakin ağlın səsini dinlə. Başa düş ki, hədsiz həssaslığa burda yer yoxdur. Söhbət çox ciddi problemlərdən gedir. Cəmiyyətin əmin-amanlığı naminə biz şəxsi nizam-intizamımız mövqeyindən çıxış etməliyik.

– Bir dayan, Con! Siyasətdən o qədər də başım çıxmaz, mən ancaq Bibliyanı oxuyuram, orda gör nə deyilir: acı doyur, çılpağı geyindir, bədbəxti ovundur. Və mən də Bibliyanın tövsiyəsinə görə hərəkət edəcəyəm.

– Bəs əgər sən bununla cəmiyyətə zərər yetirirsənsə?!

– O adam ki, Tanrıya tapınır, heç vaxt cəmiyyətə xətər gəlməz ondan. Bizim üçün ən sınanmış düzgün yol Allahın iradəsinə tabe olmaqdır.

– Qulaq as bir, Meri, indi mən sənə sübut edəcəyəm ki, bütün bunlar cəfəngiyatdır, Con! İstəyirsən lap səhərəcən mənə dərs keç, onsuz da səninlə razılaşmayacağam. Mənə bir şeyi de görüm: sən ac, soyuqdan donan bir adamı qaçqın kölə olduğuna görə öz qapından qovmağı bacararsanmı? De görüm, bacararsanmı?

Açığını desək, onda etiraf etməliyik ki, bədbəxtlikdən, bizim senator təbiətən çox xeyirxah və həssas adam idi və köməyə ehtiyacı olanlardan köməyini heç vaxt əsirgəməzdi. Arvadı onun bu zəif damarını bilirdi və bu səbəbdən də, müdafiəsiz mövqelərə hücuma keçdi. Bu minvalla senatorun başqa çıxış yolu qalmadı və ancaq belə vəziyyətlər üçün mövcud olan sınanmış vasitələrin köməyinə üz tutaraq vaxtı uzatmağa çalışdı. O, “hm” eləyib bir neçə dəfə öskürdü, cibindən dəsmalını çıxararaq gözlüyünü silməyə başladı. Missis Berd rəqibinin çıxılmaz vəziyyətini görüb, öz üstünlüyündən amansızcasına istifadə elədi.

– İstəyərdim ki, görüm sən bunu necə eləyə bilərsən, Con, çox istəyərdim! Misalçün, qışda, qarda-boranda qapını döyən qadını necə qovarsan? Bəlkə sən onu tutub saxlayar və türməyə göndərərsən? Eləyərsən, sağ əlindən gələr!

– Söz yox, vəzifə ağır yükdü… – Mister Berd duruxa–duruxa danışmağa başladı.

– Vəzifə? Con, sən niyə elə deyirsən? Bizim vəzifəmiz heç də bu deyil. Qoy sahibkarlar zənciləriylə bir az yaxşı rəftar eləsinlər, onda onlar heç yana qaçmayacaqlar. Əgər mənim, Allah eləməsin, qullarım olsaydı, mən onlara görə heç narahat olmazdım: kim yaxşı yaşayır, o, qaçmaq barədə fikirləşməyəcək, inandırıram səni. Ancaq zənci, hər halda, qaçarsa, onsuz da o bədbəxt aclığın və soyuğun dəhşətlərinə düçar olur, daha hamını və hər kəsi onun üstünə qaldırmaq nəyə gərəkdir? Yox, mən sizin qanuna tabe olmayacağam!

– Meri, Meri, mənim əzizim! Qulaq as mənə, ağıllı mühakimə yürütmək lazımdır!

– Sən bilirsən ki, Con, mənim mühakimə yürütməkdən zəhləm gedir, illah da bu məsələ barədə. Ən sadə şeylərdən söhbət gedəndə siz siyasət xadimləri daima əllaməlik edirsiniz, həqiqətdə isə öz əllaməliyinizə inanmırsınız. Sənin niyyətini dəqiq anlaya bilmirəm, Con! Sən özün də hiss edirsən ki, senat ədalətsiz qanun çıxarıb və ona tabe olmayacaqsan.

Bu böhranlı dəqiqədə onların qara xidmətçisi qoca Kaco qonaq otağının qapısını aralayıb missisin mətbəxə buyurmasını xahiş elədi. Bizim sənator bir az yüngüllük hiss edib, arvadını gözləriylə qapıyacan izlədi; baxışlarından pərtlik və hiyləgər gülüş yağırdı. Sonra kresloya əyləşdi və qəzetləri nəzərdən keçirməyə başladı.

Çox keçmədi ki, qapının arxasından missis Berdin həyəcanlı səsi eşidildi:

– Con, Con! Bir dəqiqəliyinə bura çıx!

Senator qəzeti bir kənara qoyub mətbəxə yönəldi, astanaya çatanda gördüyü mənzərədən heyrətə gəldi.

Paltarı didik–didik olub, buz bağlamış gənc, nərmənazik bir qadın bayılmış halda yanaşı qoyulmuş iki stulun üstündə uzadılmışdı. Ayaqları yalın idi, corablarının ancaq cır-cındırı qalmışdı, ayaqlarındakı isti yaralardan qan axırdı. Üzünün cizgiləri açıq-aşkar onun təqib olunan irqə mənsubluğundan xəbər verirdi, lakin bu məzhun, kədərli gözəlliyə etinasız qalmaq mümkün deyildi. Bu sifətin soyuq meyit hərəkətsizliyindən se-natorun tükləri ürpəşdi. O, nəfəsini udub dinməzcə dayandı. Onun arvadı və yeganə qara dərili qulluqçuları Dina xala ora-bura vurnuxur, zavallı qadını ayıltmağa çalışırdılar. Kaco kişi isə balaca oğlan uşağını dizləri üstə alıb, onun başmaqlarını və corablarını çıxarır, donmuş balaca ayaqlarını ovxalayırdı.

Ona baxanda adamın ürəyi parçalanır! – Dina xala dilləndi! – Görünür, istiyə düşən kimi keyləşdi. Mətbəxə girəndə elə bir şey yox idi, soruşdu: “Sizdə qızınmaq olarmı?” Mən elə istəyirdim soruşam ki, onlar uşaqla hardan gəlirlər, o isə birdən bu ilmi ölmüsən, bildirmi… Əlləri zərifdir, o saat görünür ki, ağır iş görməyib.

– Zavallı! – Missis Berd iri qara gözlərin ifadəsiz baxışlarını öz üzərində hiss edib səsləndi.

Elə həmin andaca qadının ağappaq ağarmış ölü sifəti dəhşətdən dəyişib tanınmaz hala düşdü. O, yerində dirsəklənib qışqırdı:

– Harri! Hanı o?.. Tutdular onu?

Anasının səsini eşidən oğlan Kaconun dizi üstdən sıçrayıb ona tərəf dartındı.

– O hardadır! O hardadır! – Qadın bağırdı. Xilas edin bizi! Xilas edin! – Missis Berdə müraciətlə deyilən bu sözlərdə sonsuz ümidsizlik duyulmaqda idi. – Onu mənim əlimdən alacaqlar!

– Qorxma, burda sənə heç kəs toxunmayacaq, – missis Berd qətiyyətlə dedi. – Sənə heç bir təhlükə yoxdur.

– Allah sizdən razı olsun! – Qadın pıçıldayıb əlləri ilə üzünü örtdü və hönkür-hönkür ağladı.

Oğlan isə anasının ağladığını görüb, onun dizləri üstünə dırmaşdı.

– Nəhayət, missis Berdin çoxlarında olmayan şəfqəti və nəvazişiylə yazıq qadın sakitləşib ovuna bildi. Ocağın yanındakı enli taxtda tələsik yorğan-döşək açıb yer düzəltdilər və o, çox çəkmədi ki, yorğun, bərk yatmış uşağını da qucaqlayıb dərin yuxuya getdi. Uşağı ayrıca yatırtmaq üçün onu nə qədər dilə tutdularsa da, o, qəti etiraz elədi və hətta yuxuda da onu bərk–bərk sinəsinə sıxmışdı.

Ər-arvad qonaq otağına qayıtdılar və nədənsə yarımçıq qalmış söhbəti təzələmək istəmədilər. Missis Berd nə isə toxumağa başladı, mister Berd isə qəzeti açıb özünü elə göstərdi ki, guya böyük maraqla oxumağa məşğuldur.

Nəhayət, o, qəzeti buraxıb dilləndi:

–Maraqhdır, görən o kimdir?

– Bir azdan oyanar, bir qədər də keçəndən sonra hər şeyi öyrənərik, – missis Berd cavab verdi.

– Qulaq as, arvad… – Mister Berd yenidən başladı.

– Eşidirəm, əzizim.

– Bəlkə sən paltarlarından birini açıb bir balaca genəldəsən, onda onun əyninə gələr? O, deyəsən səndən hündürdür.

Missis Berdin dodaqlarına təbəssüm qondu, cavab verdi:

– Onda məlum olar.

Yenidən sükut çökdü və yenidən mister Berd sükutu pozdu:

– Qulaq as, arvad…

– Yaxşı, daha nə?

– O isti plaş var ha, mən nahardan sonra mürgüləyəndə üstümə atırsan… onu da ver, o da karına gələr.

Bu vaxt Dina qonaq otağına boylandı və dedi ki, qadın oyanıb, xanımla söhbət eləmək istəyir.

Mister və missis Berd iki böyük oğlanları ilə birlikdə mətbəxə yollandılar; balacaları bu zaman artıq yatmağa göndərmişdilər.

Qadın ocağın yanında kətildə əyləşib, kədərli, hərəkətsiz baxışlarını alova zilləmişdi. Əvvəlki qızdırmalı həyəcanlarından əsər-əlamət qalmamışdı.

– Sən məni görmək istəyirdin? – Missis Berd həlim səslə soruşdu. – Ümidvaram ki, indi yaxşısan, zavallı!

O, cavab əvəzinə dərindən, kəsik-kəsik köks ötürdü. Qara gözlərini qaldırıb missisə baxdı, bu baxışlarda elə bir kədər və yalvarış vardı ki, missisin gözləri yaşardı.

– Qorxma, biz sənin dostlarınıq. Danış görüm, hardan gəlirsən və sənə nə lazımdır?

– Mən Kentukkidən qaçmışam.

– Haçan? – Mister Berd sorğu-suala özü başlamağı qərara aldı.

– Bu gün.

– Sən bura necə düşə bilmisən?

– Buzların üstüylə keçdim.

– Buzların üstüylə! – Hamı xorla səsləndi.

– Bəli, buzların üstüylə, – qadın ağır-ağır təkrar elədi. – Allah kömək durdu mənə, çünki arxadan məni qovurdular, başqa çıxış yolum yox idi.

– Aman Allah! Missis! – Kaco qışqırdı. – Axı buz tərpənib, çay gur-gur guruldayır…

– Bunu bilirdim! – Qadının gözləri parıldadı. – Hər halda, yenə də qaçırdım. Heç nəyə ümidim qalmamışdı, o biri sahilə çatacağımı da fikirləşmirdim. Ancaq məndən ötrü onsuz da, qaçmağın da, məhv olmağın da fərqi yox idi.

Mister Berd ondan soruşdu:

– Sən köləsən?

– Bəli, ser. Mənim ağam Kentukkidə yaşayır.

– O səninlə pis rəftar edirdi?

– Xeyr, ser, o çox yaxşı adamdır.

Deməli, hər şeydə xanım günahkardır?

– Xeyr, ser! Ondan xeyirxahlıqdan başqa bir şey görməmişəm,– o qəti cavab verdi.

– Bəs onda belə bir evdən qaçmağa və öz həyatını təhlükə qarşısında qoymağa səni vadar eləyən nədir?

Qadın diqqətlə missis Berdə baxdı və onun dərin matəm içində olduğu iti nəzərlərindən yayınmadı.

– Xanım, söyləyin, – o birdən danışmağa başladı, – siz başa düşürsünüzmü uşağı itirmək nə deməkdir?

Belə bir sualı heç kim gözləmirdi, o, sağalmamış bir yaranın qaysağını qopartdı, ər-arvad Berdlərin öz körpəcə oğullarını torpağa tapşırdıqları günün üstündən heç bir ay da keçməmişdi.

Mister Berd birdən dönüb pəncərəyə yanaşdı, missis Berdin gözlərindən yaş axdı, lakin o özünü ələ alaraq dedi:

– Sən bunu niyə soruşursan? Axı bizim oğlumuz ölüb.

– Onda siz məni başa düşərsiniz. Mən ikisini itirmişəm, bir-birinin dalınca… onların balaca qəbirləri orda, Kentukkidə qalıb. Bu isə mənim yeganə oğlumdur. Mən onu özümdən bir addım da aralı buraxmıram. O mənim ümid yerim, təsəllimdir. Onu da əlimdən almaq… Cənuba satmaq istəyirdilər! Bir özünüz fikirləşin, xanım! Heç zaman anasından ayrılmamış bir körpəni satmaq olar?! Məgər, bununla barışmaq olar? Məgər belə bir dərdə dözmək olar? Mən biləndə ki, bütün kağızlar imzalanıb və oğlum satılıb, gecə ikən qaçdım. Arxamca məni təqibə başladılar. Onlar lap yaxında idilər – Harrini alan adam və sahibkarımın iki işçisi. Mən sahildən buzun üstünə atıldım və bu tərəfə necə qaçıb keçmişəm indi də ağlıma gətirə bilmirəm… Bircə yadımdadır ki, kimsə əlini mənə uzatdı və sahilə çıxmağıma kömək elədi…

Bütün bunları danışarkən qadın ağlamırdı, göz yaşları çoxdan qurumuşdu. Lakin onu dinləyənlər bu qəmli hekayətə hərə öz bildiyi kimi hay verir, ürəkdən kövrəlib öz münasibətlərini bildirirdilər.

Oğlanların hər ikisi əvvəlcə burun dəsmalını axtararaq, ciblərini eşələdilər, hamıya məlumdur ki, heç vaxt onların cibində dəsmalları olmur, buna görə də analarının dizinə sığındılar, burunlarını və gözlərini donunun ətəyi ilə silərək hönkürtüylə ağladılar. Missis Berd yaylığıyla üzünü örtmüşdü. Dina xala qara yanaqlarından süzülən göz yaşlarını silmədən, sızıldayırdı: “İlahi! Rəhmin gəlsin bizə!” Qoca Kaco isə səylə qol köbəsini gözlərinə sıxaraq ağlagəlməz bir qəribəliklə ağız-gözünü əyişdirmişdi, Dina xalanın ağısına hərdən həyəcanla, qızğınlıqla hay verirdi. Bizim senator hökumət adamı olduğu üçün adi adamlar kimi ağlaya bilməzdi, ona görə də üzünü döndərib gözlərini pəncərəyə zilləməli olmuşdu, tez-tez öskürüb boğazını arıtlayır, bərkdən burnunu silir, gözlüyünü təmizləyirdi. Əgər otaqda başqa bir adam olsaydı, onun hərəkətlərinin səmimiyyətinə çətin ki, inanardı. O, boğazına dirənən qəhəri udub birdən səsləndi:

– Sən necə dedin? Deyirsən ki, sahibkarın mərhəmətli idi?

– Mən həmişə də belə deyəcəyəm! Onların hər ikisi xeyirxahdır, ancaq özünüz fikirləşin, onun böyük borcları vardı, kimdənsə asılı vəziyyətə düşmüşdü və hər şeydə ona tabe olmalıydı. Mən onun xanımla bu barədə söhbətini eşitdim. Xanım mənim tərəfimdə idi, lakin ağa dedi ki, kağızlar artıq imzalanıb və heç nə eləmək mümkün deyil. Onda mən oğlumu da götürüb evdən qaçdım. Mən onsuz yaşaya bilmərəm, o mənim gözümün ağı-qarası yeganə balamdır!

– Bəs sənin ərin yoxdurmu?

– Var, ancaq onun yiyəsi başqa adamdır, – qansız və qəddardır. O, ərimi mənim yanıma buraxmırdı, ona göz verib işıq vermirdi. Cənuba satacağı ilə hədələyirdi. Yəqin ki, mən bir də heç zaman onunla görüşə bilməyəcəyəm.

Kənardan baxan fikirləşə bilərdi ki, qadın əriylə ayrılığa tamamilə əhəmiyyətsiz bir şey kimi baxır, – bütün bunları o həyəcansız, sakitliklə danışırdı. Lakin onun iri, qara gözlərində gizlənən dərin iztirab başqa şeylərdən soraq verirdi.

– İndi sən hara gedəcəksən, zavallı? – Missis Berd soruşdu.

– Kanadaya… bircə bilmirəm ki, o hardadır. Burdan çox uzaqdır? – Və qadın sadəlövhlüklə missis Berdə baxdı.

– Talesiz biçarə! – Missis Berd ah çəkdi.

– Yəqin çox uzaqdır?

– Sən təsəvvür eləyəndən də çox-çox uzaqdır, – missis Berd dedi. – Lakin biz çalışarıq sənə kömək edək… Dina, onu öz otağında yatırt, səhər bir şey fikirləşərik. Sənsə, əzizim, narahat olma, rahat yat.

Missis Berd və əri qonaq otağına qayıtdılar. Missis yelləncəyə oturdu, fikirli-fikirli buxarıya baxaraq astaca yırğalanmağa başladı. Mister Berd otaqda o baş-bu başa addımlayır və öz-özünə donquldanırdı:

– Hm! Hm! Belə-belə işlər…

– Nəhayət o, arvadının önündə dayanıb dedi:

– Məsələ belədir, dostum mənim: o bu gecə burdan getməlidir. Bu qul alverçisi sabah tezdən bizdə peyda olacaq. Qadın tək olsaydı, dərd yarı idi, o gedənəcən birtəhər gözləyərdi, uşağı axı, saxlaya bilməzsən! Bir də gördün başını pəncərədən, ya qapıdan çölə çıxartdı – vəssalam. Onları burda tapsalar, mən nə vəziyyətdə qalaram? Xeyr! Onu elə bu gün gecə yola salmaq lazımdır.

– Necə? Bu necə ola bilər, axı? Hara?

– Mən bilirəm hara, – senator fikirli-fikirli çəkmələrinə doğru yönəldi. Çəkmənin bir tayını alayarımçıq geyib ikiəlli dizini qucaqlayaraq dərin fikrə qərq oldu. – Bəli, şübhəsiz ki, bu o qədər də ürəkaçan iş deyil! – O, yenidən çəkmənin boğazından dartıb geyindi, sonra o birisini əlinə alıb, diqqətlə xalçanın naxışlarını nəzərdən keçirməyə başladı. – Kömək eləməksə lazımdır, görüm onları lənətə gəlsin. – ikinci çəkməni geyinmək uzun çəkmədi və senator pəncərəyə yaxınlaşdı.

Missis Berd nəzakətli qadın idi, heç vaxt başqalarını sancmağı, məzəmmətlə “Aha, gördünüz, sizə nə demişdim” söyləməyi özünə rəva bilməzdi! İndi də ərinin fikirlərinin hansı səmtə çevrildiyini başa düşməsinə baxmayaraq, yelləncəkdə oturub təmkinlə susurdu və hökmdarının nə vaxt lütf edib fikirlərini onunla bölüşəcəyini gözləyirdi.

– Bilirsənmi, məsələ nə yerdədir, – nəhayət, mister Berd danışmağa başladı. – Mənim köhnə müştərim Van-Tromp bütün qullarını azadlığa buraxaraq, Kentukkidən köçüb və burdan yeddi mil aralı, çayın yuxarılarında özünə bir malikanə alıb. Malikanə meşənin içindədir və işi olmasa, ora heç kəsin yolu düşmür, bir də ki, onu tapmaq o qədər asan deyil. Orda bu qadın tam təhlükəsizlikdə olacaq. Ancaq dərd burasıdır ki, məndən başqa onu ora heç kəs aparıb çatdıra bilməz.

– Niyə? Bəs Kaco? Axı, o, çox gözəl faytonçudur.

– Hə, doğrudur, lakin çayı iki dəfə dayaz yerdən keçmək lazım gələcək, ikinci keçid çox təhlükəlidir. Mənsə dəfələrlə ordan atla keçmişəm və o yeri yaxşı tanıyıram. Bir sözlə, başqa əlac yoxdur. Qoy Kaco saat on ikiyə yaxın atları hazırlasın – ancaq ehtiyatla, lüzumsuz hay-küy salmasın, – onu özüm aparacağam. Sonra Kaco məni yaxınlıqdakı mehmanxanaya çatdırar, orda saat üçdə Kolumbusa gedən dilicansa çataram, bununla da hər şey ört-basdır edilər, mən də ki, guya evdən düz oraya gəlmişəm. Səhər isə məni iclasda görəcəklər. Ancaq bütün bunlardan sonra mənim əhvalım necə olacaq!.. Di yaxşı, çarəmiz nədir!

– Sən qəlbinin səsinə qulaq asdın, Con, – missis Berd balaca ağ əlini ərinin ovcuna qoydu. – Mən axı, səni sənin özündən yaxşı tanıyıram.

Bu balaca qadının gözlərində yaş damlaları parıldadı və o, həmin anda elə qəşəng idi ki, senator fikirləşdi: “Əgər bu füsunkar varlıq mənə bu qədər heyrandırsa, deməli mən çox ağıllı adamam!” Daha onun gedib minik hazırlığı üçün sərəncam verməkdən ayrı işi qalmadı. Bundan başqa o, qapıya çatıb dayandı, yenidən arvadına yaxınlaşıb tərəddüdlə dilləndi:

– Bilmirəm, sən bu işə necə baxacaqsan. Meri, ancaq siyirmədə bizim… bizim balaca Henrinin xeyli şey-şüyü var, – bunu deyib, mister Berd tələsik döndü və qapını arxasınca çəkib örtdü.

Arvadı yataq otağı ilə yanaşı balaca otağa daxil oldu, daxılın üstündəki şamı yandırdı, mücrüdən açarı çıxarıb yuxarı siyirmənin açar yerinə saldı və fikrə getdi. Həmişə olduğu kimi, analarını dabanbasaraq izləyən hər iki oğlu dinməzcə gözlərini ona zilləmişdilər.

Missis Berd yavaş-yavaş daxılın siyirməsini çəkdi. Orda cürbəcür biçimli balaca gödəkcələr, önlüklər, corab dəstləri, hətta kağıza bükülü geyilib deşilmiş başmaqlar qalaqlanmışdı. Başmaqlarla yanaşı oyuncaq at, arabacıq, fırfıra və top – dəfələrlə ananın göz yaşları ilə islanmış bütün xatirə əşyaları düzülmüşdü. Missis Berd stula əyildi, ovcuyla üzünü qapayıb acı-acı ağladı. Göz yaşları barmaqları arasından süzülür və açıq siyirməyə damcılayırdı. Doyunca ağladıqdan sonra o, başını qaldırdı və tələsik daxıldan ən sadə və ən möhkəm şeyləri seçərək düyünçəyə yığmağa başladı.

– Ana, – böyük oğlan ehtiyatla onun əlinə toxundu: – sən yəni bu şeyləri də vermək istəyirsən?

– Mənin əziz oğullarım, – o, yumşaq, təsirli bir səslə cavab verdi. – Bizim balaca, istəkli Henrimiz, yəqin göylərdən baxır bizə və bu işimizə sevinir. İndiyəcən mən onun əşyalarını, ürəyimdən keçsə də, elə-belə, kimə gəldi verməyə, özümü məcbur edə bilmirdim, indi isə bunları məndən də bədbəxt, talesiz bir qadına bağışlayıram və arzu edirəm bu əşyalar ona xoşbəxtlik gətirsin!

Dünyamızda elə gözəl, saf ürəklər var ki, onların kədəri, ağrısı da başqaları üçün xoşbəxtliyə çevrilir; onların qəbrə gömülmüş, acı göz yaşlarıyla suvarılmış dünyəvi ümidlərindən də sanki bir toxumdan cücərmiş kimi, çilik-çilik olmuş yaralı ürəklərə məlhəm güllər açılıb boy atır. Bu mülayim, zərif vücudlu qadın da belə adamlardan idi. Oturub göz yaşları yanaqlarını yandıra-yandıra, şam işığında talesiz qaçqın qadına uşaq əşyaları, pal-paltarı seçirdi, bu əşyaların hər qarışı, hər çizgisi ona öz unudulmaz ədəbi itkisindən xəbər verirdi.

Missis Berd paltar şkafını açıb, ordan iki-üç don çıxartdı, iş stolunun arxasına keçib iynə, qayçı və üsküklə yaraqlandı. Ərinin məsləhətinə əməl edərək, bu sadə geyimləri açıb təzədən düzəltməyə başladı. İş gecə keçənəcən uzandı və küncdəki qədimi saat gecəyarısını vuranda, o, qapının ağzından yavaş təkər səsləri eşitdi.

– Meri, – deyə plaşını qolunun üstdən aşırmış mister Berd qonaq otağına daxil oldu, – get oyat onu. Getmək vaxtıdır.

Missis Berd tələsik hazırladığı şeyləri balaca çantaya yerləşdirdi və onu faytona qoymağı ərinə tapşırıb, Dina xalanın otağına yollandı.

Bir neçə dəqiqə çəkmədi ki, xilaskarının bağışladığı plaşda, kapora və şala bürünmüş Eliza uşağı da qucağında artırmada göründü. Mister Berd tez onları faytona oturtdu. Missis Berd gedənləri düz qapının ağzınacan ötürdü. Eliza başını pəncərədən çıxarıb eynən ona doğru uzanmış ol kimi qəşəng və zərif əlini yellədi. Gənc ana iri qara gözlərini missis Berddən ayıra bilmirdi, dodaqları titrəyirdi, ancaq o heç nə deyə bilmədi və oturacağa sərilərək əlləri ilə üzünü qapadı. Qapılar çırpıldı və fayton artırmadan uzaqlaşdı.

Bütün son həftə ərzində, işi ancaq doğma ştatının qanunverici orqanını qaçqınlara qarşı, onların havadarlarına və onlarla əlbir olanlara qarşı daha sərt tədbirlər görməməkdə təqsirləndirən vətənpərvər senatorumuzun bir gör özü hansı vəziyyətə gəlib düşmüşdü!

Bizim möhtərəm senator gözəl natiqlik istedadı ilə özünə əbədi şan-şöhrət qazanmış vaşinqtonlu həmkarlarından heç də geri qalmırdı. Əllərini cibinə qoyub, dahiyanə, məğrur bir ədayla oturmuşdu və bir ovuc rəzil qaçqının mənafeyini ştatın yüksək mənafelərindən üstün tutanların sentimental acizliyinə hiddətlənirdi!

O bu səpkili mübahisələrdə şir kimi qorxmaz və cəsarətli idi, öz həqiqətinə və fikrinin düzgünlüyünə özünü də, dinləyicilərini də inandıra bilirdi. Lakin "qaçqın" sözünü yaradan hərflərin arxasında onun üçün heç bir məna gizlənmirdi – bu, olsa-olsa, ondan ötrü, əlində yol ağacı olan çiyni boğçalı adam təsvir edilmiş, altından isə “Sahibkarından qaçıb” sözləri yazılmış kiçicik bir qəzet şəkli idi. Fəqət o, insanın aman diləyən, yalvarışlı baxışından, onun arıq, titrək əllərindən, qüssəylə və ümidsizliklə dolu səsindən əsl kədərin, əzabın təsir gücünü belə yaxından dadıb hiss eləməmişdi. Onun heç ağlına da gəlməzdi ki, bədbəxt bir ana da, bayaq rəhmətlik Henrinin o tanış, hər naxışıyla, cizgisiylə doğma olan balaca papağını verdikləri körpə kimi zavallı və köməksiz bir uşaq da “qaçqın” ola bilər! Və bizim zavallı senatorun da qəlbi, heç şübhəsiz, nə daşdan, nə də poladdan deyildi və onun vətənpərvərliyi, bir azdan hamıya aydın olacaq ki, çox ciddi sınaqlara məruz qaldı. Bir sözlə, Cənub ştatlarından olan qardaşlarımız, gəlin, senatorun bu halını lağa qoyub sevinməyə tələsməyin, çünki, bizə elə gəlir, belə vəziyyətlərdə sizin çoxunuz da məhz onun kimi hərəkət edərdiniz. Biz bilirik Kentukkidə də, Missisipidə də xeyirxah, safürəkli adamlar var, elə adamlar ki, dərdlilər əbəs yerə onlara üz tutmur, əbəs yerə öz əzablarını onlarla bölüşmürlər. Ey bizim xoşəməl qardaşlarımız, bizdən elə əməllər gözləyirsiniz ki, o işlərə heç sizin özünüzün də ürəyiniz gəlməzdi. Məgər bu ədalətlidirmi?

Kim nə deyir desin, hər halda, bizim hörmətli senator siyasi bir günaha batsa da, bu gecənin qəzavü-qədəri, müsibətləri ona öz günahını yumağa imkan verirdi.

Yağışlar başlamışdı. Ohayonun yumşaq, gilli torpağına isə keçilməz palçığa dönmək üçün o qədər də çox rütubət lazım deyildi. Senatorun getdiyi yol keçmiş gözəl zamanlarda “dəmir yolu” adlandırılan bir yol idi.

–“Lütfən, rica edirəm! Bu nə deməkdir axı?” – dəmir yolu dedikdə gözlərinin qabağında rahat və sürətli nəqliyyat vasitəsi canlanan bəzi səyahətçilər soruşacaq.

Elə isə, Şərq ştatlarından olan sadədil dostlarımız, eşidin və agah olun. Qərbin səfalı guşələrində yollara sıra ilə yan-yana tir döşəyir, üstünü torpaqla, simlə – ələ keçən hər şeylə örtürlər. Bu yerlərin xoşbəxt sakinləri belə yolları gediş-gəliş üçün əlverişli sayaraq, tələsik bu yollara çıxırlar. Vaxt keçdikdə yağış torpağı və çimi yuyub aparır, nizamı pozulmuş tirlər baş-ayaq durur, taker izləri və çala-çuxurlar isə yapışqanlı qara palçıqla dolur.

Bizim senator da elə bu yolla səfərə çıxmışdı. O, fürsətdən istifadə edib öz hərəkətinin əxlaq qaydalarına uyğunluğu barədə dərin düşüncələrə qapılmışdı, hal-hazırkı vəziyyətdə bu nə dərəcədə mümkün idi, – demək çətindir, çünki təkərlər tez-tez çala-çuxura düşür, palçığa batır, fayton onları atıb-tutur, senator və uşaqlı qadın ən gözlənilməz vəziyyətlərə düşməli olurdular. Budur, deyəsən, biryolluq ilişdilər! Kaco atları tələsdirir; bir neçə də nəticəsiz təkan, senatorun səbri tükənir… və birdən fayton çaladan çıxır. Sonra isə qabaq təkərlər yenidən çuxura düşür, sərnişinlər qabağa yıxılırlar, şlyapası senatorun qulağına, burnuna keçir və ona elə gəlir ki, onu bir şam kimi örtüklə basıb söndürdülər. Uşaq ağlayır, Kaco coşqun bir nitqlə atlara müraciət edir, atlarsa geri dartınır, qamçının aramsız şaqqıltıları altında yan qayışlara dirənərək gah sağa, gah da sola sıçrayırlar. Daha bir təkan. – Bu dəfə də arxa təkərlər palçığa batıb qalır, senatoru, qadını və uşağı arxa oturacağa tolazlayır. Senatorun dirsəyi qadının kaporuna ilişir, nə üçünsə döşəməyə düşmüş şlyapa qadının ayaqları altında qalır. Lakin budur, bataqlıq arxada qalır və atlar dartınıb dayanırlar. Senator öz baş geyimini axtarır, qadın boynuna sürüşmüş kaporunu düzəldərək, uşağı sakitləşdirir və onlar özlərini toplayıb yeni sınaqlara hazırlaşırlar.

Daha bir neçə dəqiqə keçir: fayton əvvəlki kimi çala-çuxurla irəli cumur, tez-tez gah böyrü üstə əyilir, gah da təməlinədək silkələnib titrəyir. Nəhayət, sərnişinlər bir-birini təbrik edirlər ki, işləri o qədər də pis deyil və birdən daha bir güclü təkan… Onlar öz boyları qədər yuxarı atılıb və qeyri-adi bir sürətlə yenidən oturacağa düşürlər: fayton dayanır, bayırda nəsə əlləşib-vuruşan Kaco kiçik qapını açır.

– Başımıza gələnə baxın, ser! İlişib qaldıq! Heç bilmirəm biz burdan necə çıxacağıq. Şüvül qoymaq lazım gələcək.

Ümidini itirmiş senator ayağını qoyacağı yeri ehtiyatla yoxlayaraq minikdən düşür. Bir ayağı yavaş-yavaş dibsiz dərinliyə gedir, onu çıxartmağa çalışarkən, müvazinətini saxlaya bilmir və palçığın içinə yıxılır. Kaconun köməkliyi ilə ayağa duran senator acınacaqlı bir görkəmə düşüb.

Yaxşı, bu barədə bəsdi daha – axı, oxucumuz da yazıqdı! Qərb ştatlarında səfərdə olmuş adamlar bizim uğursuz, əfəl qəhrəmanımızın halına acıyacaqlar, çünki onlar özləri də gecənin bir aləmində belə maraqlı işlə məşğul olublar: çəpərlərdən payalar sürüyüb gətiriblər və onların köməkliyi ilə zığa-palçığa batıb qalmış faytonu yola çıxarıblar. Gəlin onlardan xahiş edək ki, səssiz-səmirsiz göz yaşları axıda-axıda arxamızca gəlsinlər, görək başımıza daha nələr gəlir.

Və gecədən xeyli keçəndə başdan-ayağa palçıq içində olan fayton çayı dayaz yerdən keçib böyük bir fermanın qapısı ağzında dayandı.

Fermanın sakinlərini oyatmaq üçün xeyli səbir və inadkarlıq lazım gəldi. Nəhayət, hörmətli sahibkar qapını onların üzünə açdı. O, boyu altı futa qədər olan yekəpər, nəhəng bir adam idi, əyninə qırmızı flaneldən köynək geyinmişdi. Neçə gündən bəri daranmamış açıq rəngli pırtlaşıq gur saçları ona xoşagəlməz bir görkəm verirdi. O, əlində şam bir neçə dəqiqə dayandı, gözlərini bərəldərək qaşqabaqla bizim səyahətçiləri süzdü. Senator nə üçün gəldikləri barədə uzun bir izahat verməli oldu və biz də bu fürsətdən istifadə edərək oxucuya həmin adamı təqdim edək.

Con Van-Tromp bir vaxtlar Kentukki ştatının iri plantasiyaçılarından və quldarlarından biri idi. Təbiət ona nəhəng boy-buxun, pəhləvan gücü, bir də çox xeyirxah ürək vermişdi. Quldarlıq quruluşu həm əzilənlər, həm də əzənlər üçün eyni dərəcədə bir rüsvayçılıq idi və bu heç vaxt onun ürəyincə olmamışdı. Nəhayət, Conun ürəyinin bu ağır qandaldan azad olduğu gün yetişdi. O, portmanatını cibinə qoyub Ohayoya getdi, özünə yaxşı, münbit bir torpaq sahəsi aldı, bütün qullarına azadlıq verib, onları ev əşyaları ilə birlikdə arabalara yerləşdirdi və təzə yerə göndərdi. Özünə isə çayın yuxarılarında xəlvət, sakit bir ferma axtarıb tapdı və pak vicdanla orda məskən saldı.

– Siz təqibdən qaçan bədbəxt bir uşaqlı qadına sığınacaq verməyə etiraz eləməzsiniz ki? – Senator eyhamsız zadsız soruşdu.

– Etiraz eləmirəm, – namuslu Con cavab verdi.

– Mən belə də fikirləşirdim, – senator dedi.

– Qoy bircə buralara soxulsunlar, biz onları necə lazımdı qarşılarıq. Mən hazıram! – Mərhəmətli Con güclü çiyinlərini dartdı. – Mənim yeddi oğlum var, hərəsinin boyu altı futdur. Onların da gözü itidir. O qoçaqlara bizim ehtiramımızı çatdırın və deyin ki, biz onları hər dəqiqə qəbul etməyə hazırıq. – O, barmaqlarını gur saçlarında gəzdirib qəhqəhə çəkdi.

Əziyyətdən və yorğunluqdan güclə ayaq üstə dayanan Eliza bərk yuxuya getmiş oğlu da qucağında mətbəxə daxil oldu. Yekəpər, şam ilə onun üzünü işıqlandırdı, rəğbətlə “hm” eləyib, mətbəxlə yanaşı kiçik yataq otağının qapısını açdı. O, Elizanın arxasınca otağa girərək bir şam da yandırıb stolun üstünə qoydu və ancaq bundan sonra dilləndi:

– Gör nə deyirəm, əzizim; sən heç nədən qorxub eləmə, qoy sənin dalınca kim istəyir gəlsin, məni qəflətən yaxalaya bilməzlər! – O, buxarının üstündən asılmış tüfəngləri göstərdi. – Və burda özbaşınalıq etmək fikrinə düşənlər xeyir tapmazlar, bu, mahalda hamıya məlumdur! – Rahatca yat, elə bil ki, anan beşiyini yırğalayır.

– Qənirsiz gözəldir! – senatorla təkbətək qalanda o dilləndi. – Belədi də… Qadın gözəl, ismətli olduğu qədər də başıbəlalıdı. Mən bunu bilirəm.

Senator qısaca Elizanın başına gələnləri ona danışdı.

– Eh! Nə deyəsən? Belə də dərd olar! – Mərhəmətli Conun ürəyi ağrıdı. – Zavallını xallı maral kimi ovlayırlar! Bir də ki, yaxşı anadan başqa şey tələb etmək də olmaz. Allaha and olsun, bu cür biabırçılıqları eşidəndə, ədəbsiz bir söz danışmaqdan özümü güclə saxlayıram. – Con iri, çilli əlləri ilə gözünü sildi. – İnanırsınızmı, ağsaqqal, mən illərlə kilsəyə getmirdim, onların moizələrini dinləyə bilmirdim, guya ki, Bibliya köləliyi təsdiq edir. Özümsə oxumamışam, nə yəhudini, nə yunancanı bilirəm. Bir də ki, keşiş hardaydı, oturub onunla söhbətləşəydim, mübahisə edəydim! Sonralar belə bir keşiş tapdım hər halda, elmdə, kamalda bunlardan heç də geri qalmırdı. – O tamam başqa şeylər nəsihət eləyirdi… Bax elə o vaxtdan da mən bağlandım kilsəyə.

Bunlar danışa-danışa Con qazlı alma şərabının tıxacını çıxardı və onu stola qoydu.

– Qalın burda səhərəcən, – o, açıq ürəklə təklif etdi. – Mən bu saat qarını oyadım, sizə tez yataq hazırlasın.

– Təşəkkür edirəm, dostum, – senator dedi. – Mən dilicansa çatmaq istəyirəm, Kolumbusa getməliyəm.

– Özünüz bilən yaxşıdır, – əgər belədirsə, mən sizi bir az ötürərəm, o biri yolu göstərərəm. Sizin gəldiyiniz yol çox bərbaddır.

Con geyindi və əlində fənər senatorun faytonunun qabağıyla addımlayaraq, onu fermanın arxasından keçən başqa yola çıxartdı. Xeyirxah Conla xudahafizləşən senator ona on dollarlıq kağız pul uzatdı.

– Qadına verərsən, – dedi.

– Yaxşı, – Con da qısa cavab verdi. Onlar bir-birinə əl verib, ayrıldılar.

X FƏSİL

MAL YOLA SALINDI

Tom dayının komasına tutqun, çiskinli bir fevral səhəri boylanır, içəridəki ağır, üzücü kədərdən boğulmuş bənizlər işıqlanırdı. Ocağın qabağındakı balaca stolun üstünə ütü örtüyü sərilmişdi. Stulun söykənəcəyindən elə indicə ütüdən çıxmış iki kobud, lakin tərtəmiz köynək asılmışdı, üçüncüsü Xloya xalanın önündə, stolun üstə sərili idi. O, hər qatı, hər qırışı səylə ütüləyir, tez-tez də bulaq kimi qaynayan, yanaqları boyu süzülən göz yaşlarını silirdi.

Tom dirsəklənib başını əllərinə söykəyərək stolun qırağında oturmuşdu: önündə açıq Bibliya vardı. Ər-arvad susurdular. Obaşdan idi, uşaqlar hələ özlərinin ensiz taxta çarpayılarında bir-birinə qısılaraq yatırdılar.

Öz məzlum xalqının həqiqi oğlu olan Tom bütün varlığıyla ailəsinə bağlıydı, o, stuldan durub səssizcə çarpayıya yanaşdı və uzun müddət uşaqlarına baxdı.

– Son dəfə, – deyə pıçıldadı.

Xloya xala bir söz demədən qəşəng ütülənmiş köynəklə əlləşirdi, sonra birdən ütünü bir tərəfə qoyub stula çökdü və hönkür-hönkür ağladı.

– Allahın iradəsinə tabe olmalı! Bu yerdə necə tabe olasan, axı? Heç olmasa, bilsəydim səni hara aparırlar, necə əllərə düşəcəksən? Missis deyir, iki ildən sonra geri alacağıq. Kərəminə şükür, Allah, məgər ordan geri qayıdırlar! Orda adamlara ölüncəyə qədər əziyyət verirlər! Eşitmişəm mən, o plantasiyalarda onların başına nə oyunlar gətirirlər!

– Allah hər yerdə var, Xloya, o, orda da məni darda qoymaz.

– O hər yerdə var, ancaq hərdənbir onun iradəsiylə çox dəhşətli işlər tutulur, – Xloya xala dedi. – Sən bununla məni ovundurmaq istəyirsən!

– Mən Allahın əlindəyəm, – Tom davam elədi. – Şükür ki, məni satdılar: səni və uşaqları yox. Burda heç kəs sizi incitmir. Mən bütün əzabları tək çəkəcəyəm, Allah isə mənə səbr və dözümdə kömək edər…

İnsan qəlbinin dözümü və gücü o qədərdir ki, o, yaxın adamların əzablarını yüngülləşdirmək naminə öz ağrılarını ram edib gizləyə bilir! Tom çətinliklə danışır, səsi boğazından kəsik-kəsik çıxırdı, lakin yenə də onun hər sözü qətiyyət və əzmkarlıqla dolu idi.

– Hər halda, gəl, sahibkarımızın mərhəmətli işlərini yada salaq, Tom çətinliklə əlavə elədi. Belə bir məqamda bu barədə fikirləşmək, doğrudan da, onun üçün çox çətin idi.

– Sahibkarların mərhəməti! Nəsə, ağalardan sənin dediyin o mərhəməti görmürəm mən! Yox, ədalətsizlikdir bu! Sahibkar niyə səni satdı? – Xloya xala sakitləşmədi. – Axı, sən onun borclarının əvəzini artıqlamasıyla çıxardın. O neçə ildir ki, sənə azadlıq vəd eləyir və indiyəcən də verməyib. Ola bilsin, indi onun vəziyyəti ağırdır, ancaq mən hiss edirəm ki, səninlə belə rəftar etmək düzgün deyil. Məni fikrimdən döndərməyə cəhd eləmə! Kimdi sədaqətli ona, səndən başqa kim idi öz işlərini buraxıb, daha çox onun işinə can yandıran?! Onun xətrinə arvadını, balaca uşaqlarını da unutmuşdun! Bir özün fikirləş! Sən varlığınla ona bağlanmısan, o isə səni satır ki, borclarından çıxsın! Allah bu işə görə onun cəzasını verəcək.

– Xloya, əgər məni sevirsənsə, elə danışma! Bəlkə biz səninlə sonuncu dəfədir bir yerdəyik. Sahibkarı da pis sözlərlə təhqir eləmə, Xloya. Qoca missis onu mənə tapşıranda südəmər körpəydi. Buna görə də təəccüblü deyil ki, mən gecə-gündüz onun haqqında fikirləşirəm, o isə… o isə zavallı Tom barədə nə fikirləşə bilər axı?! Ağalar öyrəşiblər ki, onların nazını çəksinlər. Sən hələ bir bizim sahibkarı başqalarıyla müqayisə elə: kimin yanında mən belə yaxşı yaşaya bilərdim, harda mənimlə bu cür rəftar eləyərdilər? Əgər mister Şelbi, əvvəlcədən bilsəydi ki, işləri belə dolaşacaq, o işi elə oradaca yarımçıq saxlayar, qul satışına qədər gətirib çatdırmazdı. Mən buna möhkəm əminəm.

Xeyr, burda nəsə başqa məsələ var, – Xloya xala ona xas olan ədalətlilik hisslərini rəhbər tutaraq inadla sözünün üstündə durdu. – Bilmirəm, günahkar kimdir, ancaq burda nəsə məsələ başqa cürdür.

– Allahın dərgahına tapın, Xloya. Onun iradəsi olmadan, başımızdan bir tük də özbaşına düşmür.

– Olacağa çarə yoxdur, amma mən bunda da təskinlik tapa bilmirəm, – o, köksünü ötürdü. – Bir də ki, danışmağın xeyri nədir?! İndi piroq hazır olacaq, nahar edərsən… kim bilir, bir də nə vaxt dadlı yeməklər görəcəksən…

Zəncilərin Cənuba satılmalarının onlara necə ağır təsir elədiyini başa düşmək istəyirsinizsə, bu xalqın nə qədər güclü hisslərə malik olduğunu xatırlayın. Zənci doğma yerlərə ürəkdən bağlı olur, o, öz evini, öz ailəsini sevir. Buna onunçün gizli bir sirr olan bütün dəhşətləri də əlavə edin, bir şeyi də əlavə etməyi unutmayın ki, uşaq vaxtlarından onun qəlbini ancaq bir fikir titrədib lərzəyə salır: “Birdən məni Cənuba satarlar!” Onun gözlərində bu, ən dəhşətli cəzadır – çubuqla döyülməkdən də, hər cür işgəncədən də dəhşətli bir cəza. Bizim özümüz bu barədə zəncilərin öz aralarındakı söhbətlərin dəfələrlə şahidi olmuşuq. Onlar təbii bir qorxu hissiylə “hələ heç kəsin qayıtmadığı o biri dünya” hesab etdikləri, “hardasa uzaqlarda, çayın aşağı axarlarındakı” ölüm məkanı yerlər haqqında bir-birinə qorxunc əhvalatlar danışırlar.

Kanadada qaçqın zəncilər arasında yaşayan missioner* bizə danışırdı ki, nə qədər təhlükələrə məruz qalsalar da, çoxları hətta mərhəmətli ağalarını da qoyub qaçırdılar; təki Cənuba satılmasınlar. Özünü də, arvadını da, uşağını da daima izləyən bu aqibətdən dəhşətə gələn qorxaq, quzu kimi həlim zənci cəsarətə gəlir, açlığa və soyuğa tab gətirir, mütləq tutulacağını bilsə də, yenə cəsarətlə işgəncəyə, amansız cəzaya doğru gedirdi.

Stolun üstündən burum-burum buğ qalxırdı – süfrəyə sadə nahar qoyulmuşdu. Missis Şelbi Xloya xalanı ağalıq mətbəxindəki işlərdən azad etmiş, o yazıq isə olan-qalan gücünü də toplayaraq vida ziyafəti hazırlığına başlamışdı: ən yaxşı toyuğu kəsmiş, ərinin çox sevdiyi piroqu hazırlamışdı. Ocağın yanında yalnız ən əlamətdar günlərdə dünya işığına çıxarılan cürbəcür turşu və şoraba bankaları düzülmüşdü.

– Bir bura bax, Pit! – Moz sevindi. – Kefdir bugünkü naharımız!

– Və o, qabdan toyuq tikələrindən birini götürdü.

Xloya xala ona yağlı bir sillə çəkdi.

– Bu nədir axı! Bədbəxt ataları son dəfə evdə nahar edir, bunlarsa öz qarınlarının hayındadırlar!

– Xloya! – Tom onu yüngülcə məzəmmətlədi.

– Daha gücüm qalmayıb! – O, üzünü önlüyü ilə qapayıb çığırdı.

– Lap başımı itirmişəm, özüm də bilmirəm neyləyim!..

Oğlanlar durduqları yerdə donub qalmışdılar, səssizcə gah atalarına, gah da analarına baxırdılar, körpə isə anasının ətəyindən sallanaraq ağlayır, inadla nə isə istəyirdi.

– Yaxşı, yaxşı, qurtardıq! – Xloya xala gözlərini silib qızı qucağına götürdü. – Bir də vurmaram. Stola yaxın oturun. Toyuqların ən yağlısını qızartmışam bu gün! Yeyin, balalarım! Zavallıcığazlar! Bu da analarının onlara payı!

Dəvəti ikinci dəfə təkrar etməyə ehtiyac qalmadı. Oğlanlar lazımi vaxtda özlərini yetirib acgözlüklə yeməyə girişdilər, çünki onların köməyi olmasaydı, nahar bəlkə də toxunulmamış qalacaqdı.

– İndi sənin pal-paltarını yığışdırmaq lazımdır, – tələsik stolu yığışdıran Xloya xala dilləndi. – O, yəqin ki, hər şeyi tələb edəcək. Bu vəhşilər tamahkar olur, tanıyıram onları. Bax, bu küncə flaneli qoyuram, ehtiyat üçün, əgər yel sənə əziyyət versə, geyərsən. Gözlə itirməyəsən: itirdin – heç kəs sənə ayrısını tapmayacaq. Bax, burda köhnə köynəklərdir, üstündən – iki təzəsi. Corabları gecə toxuyub uzatmışam; içinə gözəmək üçün bir top yun sap qoymuşam. Aman Allah! Kim onu çitəyəcək axı! – Və içində qıvrılan kədərə Xloya xalanın daha gücü çatmadı, başını sandıqcanın içində gizlədib gözlərinin yaşını sel kimi axıtdı. – Xəstədirmi, sağlamdırmı – heç kəsin vecinə olmayacaq! Fikirləşəndə başımdan tüstü qalxır! – Adamdan hələ bir itaətkarlıq da tələb edirlər!

Oğlanlar stola düzülmüş yeməklərin axırına çıxıb, indi də, baş vermiş hadisə barədə fikirlərə qərq oldular. Atalarının məyus-məyus oturduğunu, analarının isə ağladığını görüb, onlar da zarıdılar və yumruqlarıyla gözlərini silməyə başladılar. Tom dayı qızını dizləri üstdə oturtdu və ona əylənməsi üçün tam sərbəstlik verdi. Körpə onun üz-gözünü cırmaqlayır, saçlarını yoluşdurur və səbəbi ancaq onun özünə məlum olan bir sevinclə, hay-küylə qəhqəhə çəkirdi.

– Sevin, zavallı, sevin! – Xloya xala dilləndi. – Sənin də dövranın gələr. Bir vaxt sənin ərini də, bəlkə də, elə özünü də satarlar. Oğlanlarımız böyüyər – onların da aqibəti budur. Belə də biz zəncilərin ailə qurub evlənməsi nəyə gərəkmiş?!

Birdən oğlanlardan biri onun sözünü kəsib qışqırdı:

– Xanım bura gəlir!

– Gəlməyindən nə fayda? Onsuz da kömək üçün əlindən bir şey gəlmir, – Xloya xala dedi.

Missis Şelbi daxmaya girdi. Xloya xala qaşqabağını töküb, səssizcə ona stul göstərdi. Missis Şelbi nə stulun, nə də ki, stulun necə verildiyinin fərqinə vardı. Onun sifəti həyəcanlı idi, bənizi ağappaq ağarmışdı.

– Tom, – o dilləndi, – mən gəldim ki… – və birdən dili dolaşdı, nəzərlərini sükuta batmış ailə üzvlərində dolandıraraq stula çökdü və yaylığıyla üzünü bürüyüb hönkürdü.

– Missis, Allah eşqinə! Nə olub axı! – Xloya xala özünü saxlaya bilməyib ağladı, onun arxasınca isə o birilər səs-səsə verdilər.

Bu məzlum adamların incikliyi, əzabları və qəzəbi onların özlərinin və sahiblərinin gözlərindən bulaqtək qaynayıb axan göz yaşları içində beləcə əriyib gedirdi. Qoy dul qadınlara, kimsəsiz binəsiblərə həqarətlə baxanlar biryolluq bilsinlər və agah olsunlar ki, onların saymazyana, soyuqqanlıqla verdikləri bahalı bəxşişlər ürəkdən süzülüb gələn bu göz yaşlarının bir damlasına da dəyməz.

– Dostum, – nəhayət, missis Şelbi danışmağa başladı, mən sənə heç nə verə bilmərəm, – pulu, onsuz da əlindən alacaqlar. Ancaq inan mənə: həmişə mənim nəzərimdə olacaqsan və əlimə imkan düşən kimi səni geri alacağam, o vaxta qədər isə Allahın köməyinə arxalan.