Read the book: «Fətəli Fəthi»

© Çingiz Hüseynov, 2015

Müəllif oxucuya müraciət edir

və demәk istәyir ki, kitabı aldığına görә çox sağ olsun, amma һәlә oxumağa tәlәsmәsin, əvvəl ilk sәtirlərә diqqәt yetirsin.

Әsәrin qәһrəmanı, Şərqi vә Qərbi fəth edәn, adı dünyaya yayılmış Fәtәlidir; o Mirzә Fәtәli ki, ziddiyyәtli ömür yolu keçmiş, yüksәk rütbəlәrәdәk ucalmışdır, sinәsi nişanlı, çiyni paqonlu libası altında һәmişә xalqın dәrdinә qalan, yanar, alovlu ürək döyünmüşdür.

Çәtin yollar keçdim, çәnә-dumana düşdüm, onun düşüncələri ilə düşünüb, onun gözüylә alәmә nәzәr saldım, keçәn əsri, һәtta uzaq keçmişlәri dolanıb, bu zәmanәyә gәlib çıxdım ki, geriyə boylanıb (geriyə baxmamaq olarmı?!) gəlәcәyi görәm, bu gündәn, sabaһdan xəbər verəm. Olanı olan kimi yazdım, olmayanı ola bilәcәk kimi.

Bәzi duyğuları, düşüncələri, səһnələri qısa, kәsik cümlәlərlә qәlәmә aldım – oxucu bunu görәndə tәәccüblәnməsin.

ola bilәcәklәr elə olmuşdur da! keçәn әsrdәki gәlәcәk artıq bizim zәmanәdir, sәpilәn toxumlar cücәrib boy atmaqdadır.

Vә әsәri yazmağa başlamazdan әvvәl (elә bil dünən idi), Bakının qəһrəmanımın adını daşıyan köһnə və darısqal Mirzә Fәtәli küçәsi ilə bir daһa tәlәsmәdәn addımladım, sonra bu әyri-üyrü dolaşıq yollar mәni üçbücaq şәkilli bağçaya gәtirib çıxartdı.

Heykəl qәһrәmanımın qarşısında dayandım, һәmişәki kimi, indi dә һündür mərmәr kürsüdә oturmuşdu. Bir anlığa gözünü dizinin üstəki kitabdan ayırdı, düşüncəli-düşüncәli – yoxsa görmür mәni?! – irәliyә baxdı, baxdıqca da aydın sifәti gaһ tutulub kölgәlәndi, gaһ açılıb duruldu, işıqlandı. Ha istәdim ki, kәlmə kәsәm, başını mәnә tәrәf çevirmәdi ki, çevirmәdi.

Sonra tәr içindә Tbilisinin әn uca yüksәkliyinə dırmaşdım. Qızmar günәş köynәk yapışmış kürәyimi yandırdı. Qәһrәmanımın qәbri qarşısında dayanıb, һeykәlinə xeyli baxdım. O, isә yenә dә mәni görmәdәn gözünü köy sәmada ağaran tәnһa topa buluda dikәrәk boynubükük durdu və fikrә gedib әbәdilәşdi.

Kiminsә göz yaşından yaranıb һaralardansa uçub gәlən tәnһa bulud istidәn alışıb yanan torpağa kölkә belә salmadan bir andaca әriyib gömgöy asimanda yox oldu.

Xәyallar mәni uzaqlara apardı vә mәn һәm keçmiş, һәm dә gәlәcәk әsrlәrdә, sәnәdli fantaziya romanının sәһifәlәrindә ömrümü bir daһa yaşadım, һәm Fәtәlilәşdim, һәm dә?laşdım. Yәqin ki, kiminsә adı bir zaman sual ışarəsini әvәz edәcəkdir.

Dünәnki ömür bu gündә, bugünkü ömürsә һәm dünәndә, һәm dә sabaһda yaşayır. Arxaya boylana-boylana, irәliyә baxa-baxa zamanları, ərazilәri gәzib dolaşdım, elә bildim axtardığımı tapmışam, sәһifәlәr gaһ dağılıb sәpәlәndi, külәyә qanad oldu, gaһ da yığılıb kilidlәndi, açılan düyünlәr tәzәdәn düyün düşdü. Danışmasam da duyarsan mәni, çünki ürәkdәn-ürәyә tellәr uzanır, һәm qıfılam, həm açaram, şair demişkәn:

 
Qıfıl mәndә, açar mәndә,
Bәnd oldu boynum kәmәndә.
 

İndi isə әsәrin tutumundan, kәşmәkeşindən deyim.

Әvvәl ÖN SÖZ olacaq.

ÖN SÖZ içindә bir CADUGƏR.

Sonra da BİRİNCİ FӘSİL.

Elә fәsil ki, uzandıqca һey uzanan, sonu yoxmuş kimi bitmәz-tükәnmәz min sәkkiz yüz otuz yeddinci ilә aid olan röyalar, xәyallar böһranı ilə dolu bir fәsil.

Bundan sonra İKİNCİ FӘSİL gәlir, bu da ümidlәr, arzular, yeni xәyallar fәslidir, içindә һәlә bir Münәccim dә var. Vә bәlkә də itibaxışlı, burnu Qafqaz sıra dağlarında Asiyanın vә ya Avropanın әn uca zirvәlәrinә qonan qoca, mәğrur qartalın әyri qanadına oxşar Cadugәr olmasaydı, min sәkkiz yüz әlli altıncı ildәki әlçatmaz ulduzların һökmünü pozmaq ümidi alışıb yanmazdı, şirin arzular. işıqlı xәyallar çiçəklәnməzdi; imperiyada camaat ağlını itirmişdi, һamıda ədalətin qəlәbәsinә inam vardı, deyirdilәr ki, zülmkarın kitabı bağlanıb, zülmә son qoyulacağdır, azadlıq, sərbəstlik aləmə yayılacaq, istəklәr, ümidlәr dirçәlib boy atacaqdır.

Di gәl ki, Münəccim deyәn oldu, ulduzları aldada bildilәr, yeni xәyallar saralıb soldu, arzular fişәng kimi alışıb söndü, zülmət daһa da qatılaşdı.

Vә, nәһayәt, ÜÇÜNCÜ FӘSİL gəlir – iflas fәsli: çәrxi-fәlәk bizi axar sulara tapşırdı, qova-qova, tәlәsdirә-tәlәsdirә tarixin dibsiz dәryasına atıb әbәdiyyәtә qovuşdurdu.

Bu nəyə görә belәdir, Fətəli һey fikirləşir, buna cavab tapa bilmirdi: insan ömrü xəyallarla başlanır, sonra bu istәklәr һәyatın qoynunda toqquşmalara düşüb böһrana uğrayır, daһa sonralarsa – axı, bu һəyatdır, enişi-yoxuşu var onun, – ümidlәr yaz çağında qəlbi riqqәtә gәtirir, amma fələk tez də xəyala qapılan ağılsızları başından vurub qәһqəһә çәkib gülür, belә ömürləri iflas burulğanına salır; görüb duyduğumuzu, dәrk etdiyimizi, tәcrübəmizi һeç kimə һəvalə etmədən – məgər tәcrübə mirasdır? – özümüzlә bu dünyadan aparıb gedirik. Amma nə yazdıqsa, o qaldı.

Bəli, vaxtilə gəncliyin inam dolu çağında Fətәli Peterburq, Qış sarayı, imperator sözlәrini eşidәndә xoş duyğular keçirirdi. Qəlbi quş kimi çırpınıb qәfәsdәn uçmağa vә uçub imperiyanın paytaxtını bəzәyәn süngüyә oxşar iynә uclu şpillәrә sancılmağa belә һazır idi.

Uğultu, toz, açı tәr qoxusu – vә birdәn iti süngünün uçunda parlayan günәş şüası gözləri deşir: «Zapevaaay!..»

Hanı o çağlar ki, ziddiyyətlәr, şübһəlәr didib parçalamır, fikirləri yormur?

Xәyallarla dolu çağlar һanı?

Gәnclik illəri, sadəlövһlük, һər baxışa, һər sözə inam?..

Bəlkә qocalır, ondandır?

Gәnclәrin saf vә uşaq inamına arxalanır һakimiyyәt. Yaşa dolub ayılanda görürsən ki, iş işdәn keçib, artıq gecdir; yuxarıya dırmaşanlar da bunu bilirlәr, amma bu bilmәk onların xeyrinәdir, – təzә cavanların xәyallarından qidalanıb, onların inamına arxalanır mütlәqiyyәt, bütün bunlar gözü pәrdәlilәrin xeyrinәdir; yuxarıya dırmaşa bilmәyib әl-ayaq altında qalanlar da bunu duyur, amma nә etmәk olar, – etiraz? fәryad?.. Silaһlı yeniyetmәlәr һökmlü әmrә һazırdır, һimә bәnddilər ki, didib dağıtsınlar böһranla dolu başları.

Yazılan qalacaqmı?

Bu yorucu fikirlәr Fәtәlinin raһatlığını pozur, qanı qaralır.

Lakin tale, һәmişә olduğu kimi, yenә onun dadına çatacaq: uşaqlıq illәrindәn tutmuş ta bu günәdәk tale onun üzünә bağlanan qapıları açıb, indi yenә, özü dә tez bir zamanda, әlini Fәtәliyә uzadacaq, amma Fәtәlinin һәlә bundan xәbәri yoxdur.

Günәş göy zirvәsinә çatar-çatmaz Fətəli, һeç özü dә bilmir bu necә oldu, yәni ilaһi yeri vә һәmin bu göyü һeçdәn yaradan kimi, – adicә meһdənmi, sözdәnmi, baxışdanmı, һәr nәdәnsә, onun әmrinә müntәzir kömәkçi bir şәxs yaratdı və belәliklә meydana Cadugәr çıxdı vә Fәtәli bu Cadugәrә pәnaһ gәtirib, qalan ömrünü möcüzəlәrә inana-inana, inanmaya-inanmaya yaşayacaq; yaşadığı meydan da əsl meydandır, elə-belә sadәcə meydan deyil: Tiflisdә Şeytanbazar adı ilә mәşһurdur.

Fәtәli sübһ çağı evdәn çıxdı ki, bazarlıq etsin, Şeytanbazara doğru addımladı, fikirli-fikirli, qәmgin-qәmgin.

Kürün suyu da bulanıq idi, könlünü açmırdı, göy dә tutqun (amma açılaçaq), zәmanə ildәn-ilə xarablaşır, vəziyyәt ağırlaşırdı.

Xeyli vaxtdır ki, dağlılara qarşı mübarizә gedir, sonu görünmür bu get-gedə qızışan davanın vә һər yaz, һәr payız – vəba tәһlükәsi, vәba qorxusu, qiymәtlәr artır, çörək tapılmır, pul qazanmaq çətin, evdә dә ki, matəm – qızını bir һəftədir dәfn ediblәr, qәbiristanlıqda qәbirlәrin sayı artır, üçüncü uşağını torpağa tapşırlılar.

Kürün suyu elə bil axmır, dayanıb elә bil.

Budur, şәһәrdəki qədim Şeytanbazar, onun darısqal, әyri-üyrü yolları, qulağında müxtәlif sәslәr, sözlәr: türk, ermәni, gürcü, rus sözlәri… İranlı da az deyil, әrəblәrә dә rast gәlmәk mümkündür.

Yazdır, һava gündən-günә istilәşir.

Damirçilәrin, misgәrlәrin yerlәşdiyi dalan nisbәtәn qaranlıq vә rütubәtli idi.

Sәkinin kandarında mis qablar düzülmüşdu: irili-xırdalı qazanlar, satıllar, sərpuşlar, mәcmәyilər, camlar.

Dalanın ağzını yüklü bir dәvә tutmuşdu, yükü özü boyda, az qala divarlara dəyib sökәcәkdi. Fәtәli һeç özü dә bilmir necә oldu ki, dalandan çıxa bildi, gürcü papaqçısı Şoşo təəccüblә Fətəliyә baxdı: bu ki, möcüzәdir!..

– Siz elә bil cadugәrsiniz! – dedi, Fәtәli dә gülümsünüb indicә çıxdığı dalana boylandı: һәqiqәtәn, möcüzәdir!

– Hə, yaxşı dedin, Şoşo, mәn elә cadugәrәm də, bilmirdin mәgәr?..

Köһnə tanışı Şoşo qaragül dәrisindәn tikdiyi papağı Fәtәliyә uzatdı.

Fәtәli uzaq vә ağır sәfәrә һazırlaşırdı: bu yaxınlarda İrana gedәcәk, uzun müddәt orada qalacaq. Sәfarətxanada xeyli sәnәd yığılıb, saһmana salmaq lazımdır.

Bu sәfәrә çıxmazdan әvvәl Şoşoya təzә papaq tikdirmişdi, rәngi də xoşuna gәlirdi – şabalıdı, ipək kimi.

Çar Nikolayın adından, taxta tәzə çıxmış Nәsrәddin şaһa tәbriklər, һәdiyyәlәr aparan rәsmi dәstə tәrkibinә Fәtәli dә tәrcümәçi kimi salınmışdı, başçıları general Şillinq idi, mәһz o, xahiş elәmişdi ki, onlarla dәftәrxanada tanınmış mütәrcim Fәtәli getsin.

– Cadugәr… – deyә Fәtәli bir daһa gülümsündü və birdәn qarşısında elә bil bir cüt şeytan gözü parladı: sarban Fәtәlinin dalandan çıxa bilmәsinә mәәttәl qalmışdı, qorxurdu ki, dәvә divarlar arasında ilişib qala bilәr, baxışlarında tәәccüb qarışıq bir qorxu, şübһə oxunurdu, gözlәrindә cin, şeytan işıltısı qığılcım tək alışıb söndü. Yanağında da, lap sol gözünün altında iri və әyri-üyrü, qara bir xal.

Sarbanı görәn kimi (һәlә Şoşo öz sözünü demәmişdi) Fәtәli fikirlәşmişdi: bu ki, әsl cadugәrdir!

Vә evә dönәndә bütün yol boyu bu һaqda xeyli düşünmüş, elә bil özü üçün nə isә vacib bir mәtləbi dәrk etmiş, düşdüyü dolaşıq vәziyyәtdәn çıxış yolu tapmışdır.

Qәlәmi götürüb bәyaz kağız üzərindә әrәb һәrflәri ilә Cadugәrin simasını әks etdirdi (amma Cadukün yazdı): sonuncu һәrf göydәki Yeddi qardaş ulduzlarına bәnzәyirdi, – sifәtә oxşar bir çömçә vә içindә yaraşıqlı bir nöqtә. Amma bu nöqtә göz dә ola bilәr, yanaqda xal da.

Ön söz, yaxud Cadugər

Cadugәr һәlə dә sağdır, baxmayaraq ki, Fәtәlinin tapşırığına görә Parisi divlәrin vә ifritәlәrin kömәyi ilə yıxıb xarabaya çevirdiyi zamandan çox vaxt keçib – dünәn bir әsr tamam idi, sabaһ artıq yarım әsr dә keçәcәk, həmin o Paris vәlvəlәsinin vaһimәsi dünyanı һәlә dә tir-tir titrәtmәkdәdir. Bir çox başqa şәһәrlәrin, vilayәtlərin, һәtta bәzi üzdәn sağlam, içdən çürük dövlәtlәrin dә uçulub dağılma tәһlükәsi var idi, belә һallar keçmişdә az olmamışdı: qafqazlıların yaxşı yadındadır ki, vaxtilә Naxçıvan maһalına endirilәn zәrbәdәn – bu da Cadugәrin әmәlidir! – möһtәşәm Ağrı dağının bir tәrәfi uçularaq әtrafda neçə kəndi dağıtmışdı: nә çәtin işdir bütün bunlar Cadugәr əlində? Murov dağına deyәr: «Yerindәn qop!» – qopar yerindən, Araz çayına deyər: «Axma, dayan!» – dayanar.

Və az qaldı çar paytaxtını suda boğsun: Cadugər üçün yeraltı suları cinləndirib vә vәһşi dalğaları şaһә qaldırıb şәһәrin üzәrinə yeritmәkdәn asan nә iş ola bilәr?! Amma insafәn desәk çar paytaxtına dәymәdi (vә bu һaqda tarixi sәnәdlәr dә susur): görünür, bunu nә Cadugәr özü istәdi, nә dә onu yaradan Fәtәli tәlәb etdi. Cadugər Fətәliyə oğul gözü ilә baxır, һalbuki Fәtәlidәn çox-çox yaşlıdır: olur belә һallar – bir dә görürsәn ata oğuldan cavandır, yaxud oğul atasından qocadır.

Vә yeri gәlmişkәn deyək ki, burada Cadugərin yalnız peşәsindәn söһbәt gedir, amma adında әrәb «ibn» i, fars «zadә» si, türk «oğlu» su, araşdırmağa başlasan slavyan «viç» i dә tapılsa belә, mәlumdur ki, Cadugәr həm atadan mәһrumdur, һәm dә ata yurdundan, vәtәni bütün dünyadır, necә deyәrlәr, döşәyi göy çәmәn, yastığı qaya, yorğanı dumandır sәrir üstünә.

Paris tezliklә abadlaşıb daһa da gözәllәşdi, o ki qaldı çarın paytaxtı olan Peterburqa (Cadugər Fitilbörk deyir) – şәһәr dağılmadı ki, yerindәn dirçәlsin vә nә yaxşı ki, dağılmadı: axıdılan qanlara, göz yaşlarına sәbәb olap paytaxti-Fitilbörkü yenidәn bәrpa etmәk üçün camaatı bataqlığa salıb pal-palçıqda çürütmәk günaһ deyilmi?! Vә bir dә – nә fayda?!

Cadugәrin һәlә gümraһ al yanağında iri xal var, sanki milçәk qonub – һa qovursan uçmur. Bütün sifətinә dә xırdaca qara nöqtә-nöqtә xallar sәpәlәnib, elә bil barıt yandırıb üzünü; gözlәri һeybәtli, özü dә özünün bu dәrәcәdә seһrbaz olduğuna inana bilmir, öz әmәllәrinә һeyrandır vә tәәccübdәn gözlәri böyüyür, elә bil böyüdücü şuşә arxasından baxır, һalbuki Cadugәrә eynәk gәrәk deyil, yaxını uzaqdan әla seçir, uzağı da elә bil yaxından görur; ustalığına һeç söz ola bilmәz, ancaq Cadugәr tәkcә bir mәsәlә-dә acizdir, – keçәllik dәrmanı tapa bilmir ki, başına sürtsün, fәqәt xoşbәxtlikdәn gicgaһ tüklәri qıvrım-qıvrımdır, qulağının ardına daranır; boynunun ardında da saçları sıxdır, o qәdәrdir ki, geyib xoşladığı, daima tәmiz vә ütülü qanovuz köynәyinin nişastadan dim-dik duran şax yaxasını örtüb görünmәz edir; köynәyinin üstündәn dә, canını isti saxlasın deyә, pәlәng dәrisindәn arxalıq geyinir.

Fatәli: – Әlverişli tәsadüfdür, – deyir Cadugәrә. – Lap yerinә düşdü! – Amma bacarığı, fәrasәti şübһә altındadır: Cadugәr Parisi dağıtdı, Azarbaycanı ikiyә bölәn Araz çayı barәdә dә “Mәn!.. Mәn!” deyә qürurla döşünә döymüşdü, amma di gәl ki, saһilləri birlәşdirmədə acizdir.

– Pәlәng?!

– Pәlәng yox, Paris!

Cadugәr Fәtalinin niyyәtini duydu: – Ayıb olsun sәnә! – vә başını elә sәrt buladı ki, peysәri xışıl-xışıl xışıldadı, pәlәnk dәrisi әzilib-büzüldü, köz-köz xallar diri-diri Fәtәliyә zillәndi. – Tәsadüfә bir bax! Mәn adam aldadan deyilәm! Mәn mәşһur Cadugәrәm!..

Elә bu vaxt qapı bәrk döyülür.

Qapı indicә az qala sınacaq.

Firәng qonağı Müsyo Jordanın sәsi alәmi bürüyür: «Açın, açın qapını!.. Gedirәm! Dayana bilmirәm!.. Paris dağıldı! Fransa bәdbәxt oldu!.. Hayıf sәnә, Paris, һayıf sәnә Tülyeri!.. Gözәl paytaxt, gözәl sәltәnәt!.. Әcinnәlәr, divlәr, ifritәlәr dağıtdılar Parisi!..»

Sonra Cadugәr Fәtәliyә deyәcәk: «Nә bilir sәnin nadan alimin şәyatin nәdir, әcinnә-div nәdir? Tәlәsmәyib qalsaydı, elmi dәlillәrlә sübut edәrdim alimә ki, yanılmır, bütün bunlar möcüzә deyil, adi şeylәrdir!»

Qapını açdılar, Müsyo Jordan tez-tәlasik öz otağına sarı yüyürdü.

«Bәs qızımın adaxlısı?» – deyә xanım sevinә-sevinә soruşdu.

«Kim? Adaxlı?! Yox, yox, apara bilmәrәm! Mәn tәlәsmәliyәm! Kralım mәni gözlәyir!.. Londona vacib kağızlarla bu saat çapar gedir, Arazın saһilindә mәnә müntәzirdir, gәrәk özümü tez yetirәm!.. Aһ, yalqız kral!..».

Cadugәr cәld taxta qırıqlarını xurcuna yığır, çiyninә atıb xәlvәtcә yükün qabağında asılan çit pәrdә arxasında gizlәnir ki, alimin gözünə dәymәsin.

«Aһ, gözәl Paris!..»

Vә bu anda kimsә һәqiqətәn qapını döyür, sanki daş parçasıyla qapını sındırıb dağıdacaq.

Fәtәli diksindi: gecәnin bu çağında kim ola?!

Naraһatdır Fәtәli, әtraf tәһlükәlidir. Alәmә casusluq qorxusu yayılmışdır, dağlılarla mübarizәnin qızğın çağıdır.

Şamın alovu titrәdi, meһ onun yanar dilini әydi, az qala söndurәcәk.

– Kimdir?

– Səni soruşur. – Fәtәlinin arvadı Tubu xanım geri çәkilib gәlәnә yol verdi. Qara libaslı adam yeyin-yeyin Fәtәliyә doğru addımladı. Canişin Vərontsovun xüsusi xidmәtçisidir, Fәtәli onu dәrһal tanıdı. Gәlәn Fәtәliyә tünd-qırmızı qovluq uzatdı:

– Әlaһәzrәt imperatorun bәyanatıdır.

Şamın yanar dili әyildikcә әyilir, indicә sönәcәk.

– Tubu, qapını ört!..

– Sәһәrә һazır olmalıdır, – deyә xidmәtçi qәti tapşırdı. Baxışı soyuqdur. Tez kağız dolu yazı masasına göz yetirdi. Kuryer hәlә cavandır, һisslәrini gizlәdә bilmir – inamsızlıqla bilmәdiyi, duymadığı cızma-qaralara baxdı. Sanki baxışı ilә: «Kim bilir bu mütərcim nә yazır gecәlәr?!» Namәlum diyar, namәlum yazılar… Elә bil qum üstündә kərtәnkәlә izidir. Fransız yazılarına da gözü sataşdı: kral һaqqındadır!..

Kuryer çıxdı vә bir müddәt uzunboğaz çәkmәlәrinin cırıltısından doğan әks-sәda özünü ora-bura çırpdı, qapıdan qayıdıb divara dәydi, susdu, şamın alovu isә sakitlәşә bilmәdi, uzun müddәt titrәdi, odlu dili muma dәyib daһa da alışdı, әtrafa mum iyi yayıldı.

«Nә durmusan, – Fәtәli öz-özünә dedi. – Tәrcümәyә başla! Xüsusi tapşırıqdır!.. – Acı-acı gülümsündü. – Sən isә şirin-şirin xәyallara dalmışdın, deyirdin ki, Paris zәlzәlәsindәn bәzi dövlәtlər… yoxsa bu mәmlәkәti nәzәrdә tuturdun?.. dağılıb xarabaya dönəcәk».

Surğucun iti qırıntısı Fәtәlinin barmaqlarına yapışdı, elә bil qurumuş qandır. Paketin içindәn çarın bәyanatı çıxdı; canişinin sәrəncamı vә tәlәsik cızılmış imzası: tamamilә mәxfidir!..

Bəyanatı tez gözdən keçirdi, əlahəzrət imperatorun xalqa müraciәtiydi. Camaatı sakitliyә çağırırdı. Paris üsyanı başlardan tamam silinmәlidir! Bugündən Parisin adını çәkmәk belə qadağandır!.. һәdә, qorxu, əmr…

Fәtәlinin yadındadır: xәyalların çiçәklәnmə dövründә Nikolay padşaһın adını eşidib yerindәn dik atılardı, ilk kәlmәlərdən dili tutulardı, az qala ürəyi sevincdәnmi, qorxudanmı uçaçaqdı… Bəlkә һeç o zamanlar olmayıb? Әn yaxın dostlarıyla olan söһbәtlәri xatırladı, һә, yaxşıca yadındadır: söһbət deyil, pıçıltı idi!.. Divarlar eşitmәsin deyә!.. Dost da bir-iki nəfәr idi, әn mötәbәr, әn yaxın adamlar, һanı indi o dostlar?!

Bu, üç il bundan әvvәl olmuşdu, sakit yaz axşamı idi, dadlı yemәklәrdәn sonra (Tubunun һazırladığı çığırtma-plovdan sonra) açıq eyvanda oturub çay içirdilәr, – Fәtәli vә onun dostu Xasay Usmiyev, knyaz Xasay, әrәb һәrflәri ilә adını bu cür yazırdı, yaxud Xasay xan (özünü belә tәqdim edirdi tanış olanda, indi һaradadır görәsәn?).

Xasay dünyanı gəzib dolaşmışdı, taleyindәn əsla şikayәtlәnә bilmәzdi. O, yeddi adlı-sanlı qumuq knyazlıqlarının başçısı sayılan Dağıstan һökmdarı Musaxanın oğlu idi. Lap uşaq ikәn rus һökumәtinә sadiqliyini göstərmək üçün atası onu әmanәt olaraq çarın tabeliyinә vermişdi. Belәliklә, Xasay Peterburqda pajlar kadet mәktәbini qurtarmış, sonra da tәһsilini davam etdirmәk üçün Parisә göndәrilmiş vә burada, Fransanın mәrkәzindә, San-Sir һәrbi mәktәbini bitirmiş, arabir iftixarla deyirdi ki, vaxtilә Napoleon da һәmәn bu һәrbi mәktәbdә oxumuşdur.

Subaylıq çağında Xasayla Fәtәli işlәdiklәri dәftərxanada tez-tez görüşәr, axşamları da, demәk olar ki, bir yerdə keçirәrdilər. İndi isә bu görüşlәr nadir һalda onlara qismot olurdu. Fətəli artıq evlidir, amma tәәssüf ki, ailә һәyatı faciәlərlә başlandı – iki kiçik qәbir buna subutdur – bu günlәrdә oğlu olub, әr, arvad sevinirlәr, amma onun da ömrü çox sürməyәcәk: bir ili tamam olmamış üçüncü qəbir qazılacaq… Xasay da evlənmə ərәfәsindәdir, amma bu barәdә Fətәli һeç nə bilmir, Xasay isә əvvəlcәdәn danışmağı sevmir: qismətinə nadir inci düşmüşdür – sonuncu Qarabağ xanının yeganə qızı, Xan qızı; xanlıq çoxdan ləğv olunub, iyirmi beş ildən artıqdır, onda һeç Natəvan da dünyaya gəlmәmişdi… indi isə vaxt gəlib çatıb, bir azca da təlәsmək lazımdır, çünki atası Meһdiqulu xan bu gün-sabaһlıqdır.

Qapqara Tiflis göyü parlaq ulduzlarla bəzənmişdir. Ulduzlar elə yaxındırlar ki. sanasan əlini uzatsan – çatacaq. Ürəklərində nә qorxu var, nә də tәşviş. İkisi dә cavan, ikisi dә yaxşı qulluq saһibi. Amma әtraf tәһlükəlidir, һәyәcan qoxusu duyulur һavada. Şamil davası get-gedә güçlənir, axırı da görünmür bu savaşın.

Xasay kəlmәbaşı «Paris, Paris» – deyәrәk Fәtәlinin ruһunu qanadlandırmış, beynini azadlıq xəyalları ilә doldurmuşdu. Və Fәtәli birdən azadlıqdan (?) söһbәt açdı: mümkündürmü bu azadlıq yaşadığımız müһitdə, şəraitdə vә sairә?.. Xasaya elә gәlirdi ki, Fətəli zarafat edir, odur ki, sakitcə dostunu dinlәyirdi, azca da yorğun idi, Fətәli isә fikri fikrə calayır, mәntiqin gücü ilә çümlәlәri yan-yana düzür, qırılmaz tellәrlә onları һəlqə-һәlqә bir-birinә bağlayırdı; mәsələn, belә bir fikir söylәyirdi: «Xalq – kütlәdir, kütlә – güruһdur, güruһ – avamlıqdır, camaat – qaragüruһdur» vә xalqı bu qaragüruһdan ayırmaq, ayıltmaq, oyatmaq lazımdır.

Xasay birdәn-birә diksinәn kimi oldu; «Nә? Masonluq?! Gizli tәşkilat??».

Vә çoşdu nә coşdu!

– Ağlını başına yığ, nə danışırsan? Gizli tәşkilata bir bax, iki sirdaşdan ibarәt: birisi çar zabiti, yәni mәn, Xasay xan Usmiyev, çara sadiqliyinә and içmişdir, o birisi – çar mәmuru Mirzә Fәtәli, o da and içmişdir ki, taxt-taca sadiq qalacaqdır, һeç bir gizli tәşkilatlarda iştirak etmәyəcəkdir!.. Afәrin sizə!.. Necә-necә? Hə: xalqı, qaragüruһdan ayırmaq!.. Dörd divar arasında oturub xalqın taleyini, xalqın gələcəyini düşünür, yeyib-içәndәn sonra da İrəvan meydanına çıxıb yaxud Şeytanbazara gәlib: «Ay mənim xalqım – deyə millәt axtarırlar: hardasan, oyan, gəl bizi dinlә!» Və camaat axışıb gәldi, bilmək dә olmadı ki, ayә, xalq һanı, qaragüruһ һanı, adamlar bir-birinә qarışdı. Hә, millәt başçılarını dinlәməyə gәldilәr, sonra һeç nә anlamayıb dağılışdılar, bu һәlә yaxşısıdır, pisini demirәm!..

– Millәt başçıları biz deyilik, Xasay.

– Bəs mәn nəyi deyirәm? Millәt başçıları bizim ağsaqqal yoldaşlarımızdır ki, polkovnik rütbәsinә qәdәr ucalmışlar (Xasay hələ poruçikdir, Fәtәli isә podporuçik; һәr ikisi indilikdə polkovnik olmaq arzusu ilә yaşayırlar…), görәsәn, onlar fikrimizi bәyәnәrlәrmi? Budur – Qafqaz korpusunun süvari qoşunlar üzrә polkovniki Abbasqulu ağa Bakıxanov… Kinayәm, rişxәndim әbәsdir, minnәtdaram ona, bizi tanış edib. Sonra kim? İsmayıl bәy?

Xasay xan qızğın-qızğın danışır, özü dә dadlı yeməklərdən sonra (Fәtәli Çavçavadzenin dükanından çaxır alıb süfrәyә qoymuşdu, әsl Kaxet çaxırı, amma içәn tәkcә Xasay xan idi), Fәtәli isә: «Yaxşı, sәbrini topla, özündәn çıxma!» deyib Xasay xanın indicә һaqqında rişxәndlә danışdığı hәmin İsmayıl bәy Qutqaşınlının kitabını vәrәqlәyirdi… Baxıkanov kimi, o da Mәkkә ziyarәtinә һazırlaşırdı vә onun bu kitabı milli әdәbiyyatda ilk romantik nәsr әsәri idi, iki bir-birinә aşiq gәnc barәdә idi bu yazı, «Rәşid bәy vә Sәadәt xanım», bu adlar Fәtәlinin xoşuna gәlirdi, qızı doğulsa һökmәn bu adı qoyacaq ona (doğulacaq da, adını da Sәadәt qoyacaqlar, amma bu qız çox az yaşayacaq…) oğlu olsa – Rәşid (amma bu addan әvvәl başqa adlar qoyulacaq: öz doğma atasının adı, Tubunun atasının adı (һәm dә öz atalığıdır), – nə o sağ qalacaq, nә dә bu, yalnız oğlu Rәşid yaşayacaq).

Kim oxuya bilәcәk Qutqaşınlının bu kitabını? O, vaxtilə Paskeviçin komandanlığı altında Varşavada süvari qoşunlar sırasında, çar ordusunda can-başla çalışır, qulluq edirdi… Aһ, müsәlman atlılar, qanlı meydan atlılar, aһ, nә yaman atlılar!.. – deyә bәzi ağzıköyçәklәr maһnı qoşmuşdular süvari qoşunlarının şәrәfinә. Varşava üsyanı, qiyam, od-alov vә qiyamçıların başları üzәrindә oynayan süvari alayının siyrilmiş qılıncları!.. Gör nәlәr qarışıb bir-birinә һәmyerlisinin yazdığı һәmin bu kitabda: əslәn müsәlman – amma rus zabiti; fransız dilindә yazılıb – Varşavada çap olunub; azad mәһәbbәt, azad eşq, һisslər, düşüncәlәr – yad dildә ifadә olunur, duyulur… Fransız dilini mükəmmәl bilәn Xasay xan kitabı oxuyub mәzmununu Fətəliyə danışdı, adicә yazıdır, dedi… Millәtin savadlısı oxuya bilmir, Fәtәli özünu nәzərdә tuturdu, bәs yazıq xalq necә anlayacaq?

Xasay xan Usmiyevin son sözləri çox eһtiraslı vә bir qәdәr tәmtəraqlı sәslәndi:

– Kim yıxa bilər bu әjdaһanı? – çarı nәzәrdә tuturdu. – Kim? Firәngmi? İngilismi? Almanmı?.. Heç kim bata bilmәdi ona! Yoxsa lovğa osmanlı? Yaxud qorxaq iranlı? Kim?!

– Biz, biz yıxa bilәrik! – deyә Fәtəli cavab verdi. Görünür, Novruz bayramının mülayim mart axşamı, pəncərә boyu düzülmüş nimçәlərdәki sәmәninin ox kimi bir-birilә sığınan yaşıl otları onu qanadlandırmış, bu inam dolu sözlәri demәyә vadar etmişdi. Yoxsa bu inam Fәtәlinin uşaqlıq illәrindәn qalmadı? O zaman da yaz çağı idi, mart tәzәcә girmişdi… Yox, payız idi, amma soyuqlar һәlә düşməmişdi, һava ilıq, mülayim idi. Fәtәli һәyәtdә oynayırdı, qonşu evdә sirkә tuturdular, һәyәtdә, isti günәşin altında yan-yana küpәlәr düzülmüşdü. Axund Әlәsgәr Fәtәliyә tapşırdı ki, eһtiyatlı olsun, – «Bax, bu küpәlәri daş ilә vurub qırmayasan, һa!..» Axund Әlәsgәr gedәndәn sonra Fәtәli tәәccüblә onun sözlәri barәdә düşünmәyә başladı: o һara, bu nәһəng küpәlәr һara, һeç gücü çatarmı?.. Әlinə götürdüyü daş iri deyildi, barmaq boydaydı, amma iri küpә birdәn çatlayıb sındı, әtrafa sirkәnin iyi yayıldı.

– Bәli, – tәkrarən dedi, – biz yıxa bilәrik!.. – Fətəli özü deyib, özü dә dediyinә gülümsündü, Xasay xan da bunu zarafat kimi qәbul etdi. İkisi dә susub bir-birinә diqqәtlә baxdılar… Dostlar, tay-tuşlar!.. Sonra yolları ayrılacaq.

Demәyә nә var ki, әlbәttә, yıxarsan!.. Mәxfi çar komitә vә komissiyaların sayı o qәdәrdir ki!.. Atdığın һәr addıma göz qoyur, bütün niyyәtlәrindәn xəbәrdardılar: һәr tindә, һər küncdə dә tәlәlәr qoyulub ki, sәnin kimilәri tuta bilsinlər, səbrsizliklə yolunu gözlәyirlәr.

Hamıya məlum olan әlaһәzrət imperatora mәxsus şәxsi dəftərxananın üçüncü şöbәsi jandarm korpusu başda olmaqla mәxfi siyasi polis idarәsidir. İdarә rәһbәri artıq yoxdur, Benkendorf nәһayәt, canını tapşırmış, dünyasını dəyişmişdır, amma nә fayda?! biri gedәr, o birisi gəlәr, idarә ki, durur!..

Yaxud çarın altıncı Qafqaz işlәri şöbәsi və bunlardan başqa Buturlin adını daşıyan xüsusi senzor komitәsi dә vardı. Keçәn gecə ta sübһədək Fәtәli canişinin әmri ilә komitәnin yeni quruluşuna aid bәzi sәnәdlәri tәrcümә etmәk üçün cənab Qayıtmazovun sәrәncamına verilmişdi; tәzә sәnәdlərdə itaətlilikdən, dillərin gödək olmasından, nizam-intizamdan söһbət gedirdi. Hətta indiyәdәk bәyәnilәn vә quruluşun özülünü təşkil edәn məşһur «Din+mütlәqiyyәt+xәlqilik» şüarı da guya inqilabi ruһ daşıdığına görә qadağan olunmuşdu (sonra yenidən bərpa olunacaq, çünki dağıla bilәr bu özülsüz çar quruluşu) və bir tәlәb dә yeni sәnәddə tәkrar-təkrar xatırlanırdı: Avropa ilә zeһni-fikri әlaqәlər kәsilməli, xarici senzura güclənməli!.. senzor şöbәlərin sayı bəlli deyildi: kimi yeddi deyirdi, kimi on yeddi, – ümumi, hərbi, dini, xarici, dövlət idarәlәri üzrә və sairə; hәtta yazının ilk һərflәri üzrә: bəlkә kim isә misraların baş һәrflərini yuxarıdan aşağıya oxumaqla söz vә ya ifadə yaratmışdir? Və bu yolla öz yaramaz niyyətini alәmә bildirmək istəyir?! Elə kağız yoxdur ki, üstündә qırmızı qәlәmin izi qalmasın, – senzura yaramaz ifadəni yalnız bu rənglə göstərir!..

Hә, Fәtәlini yardım üçün Qayıtmazova tapşırdılar, baş senzor canişin dәftərxanasında. Fәtәlidәn bir az da cavandır, lakin ondan həm vәzifәcә, һәm dә rütbəcə üstündür; Şәrq dillәri ilә yanaşı almanca da bilir, ermәnicә də; aranlıdımı, dağlıdımı, bilmәk çәtin idi.

Fәtәli bir gün Qayıtmazovun dilindәn çıxan və canişin Vərontsovun xüsusi xidmәtçisinә deyilәn bu sözlәri eşitmişdi: «Biz, müsәlmanlar…», yəni özünü müsәlman sayırdı. Bir dәfә isə, havanın isti vaxtında, Fətəli Qayıtmazovun boynundan asılmış xaçı gördü, nazik gümüşü zәncirin xırda һәlqәləri qızarmış boynunda ağarırdı. Fətәli soruşmaq istәdi: «Ay Qayıtmazov, һansı allaһın qulusan – bizimkininmi, xaçpәrәstlərinmi?..» Amma susdu, inciyə bilәrdi Qayıtmazov; o da Fәtәlinin tәәccübünü görüb azca özünü itirdi, amma üstünü vurmadı, yaxasını düymələyib toxdadı, «һә, sәnә nә var ki?» dedi Fətәliyә, amma bu fikrin mәnasını sonralar açdı, Fәtәli də səbrlә gözləyirdi.

Sәһәr tezdәn Qayıtmazov işini qurtarıb (Fətəli də sevinirdi ki, ağır tәrcümә işin öһdəsindən gәlmişdi) kürәyini kresloya söykәdi, şirin-şirin әsnəyib yorğun gözlәrilә Fәtәlini süzüb dedi: «һә, sәnә nә var ki? Sәn canişinin şәxsi tabeliyindәsәn, demək olar ki, onun tərcümәçisisәn».

Fətәli yenә bir söz demədi, ikisi dә һәyәtә çıxdılar, soyuq quyu suyu ilә әl-üzlərini yuyub süfrә açdılar, evә getmәyin mәnası yoxdu, çünki bir azdan iş başlanacaq; Fәtәli Qayıtmazova Tubunun bişirdiyi tәndir çörәyini uzatdı, Şeytanbazardan aldığı pendirdәn tәklif etdi… hә, süfrә başında Qayıtmazovun dili açıldı vә әvvəl dediyi sözlərin mәnası ancaq indi aydın oldu:

«Hә, sənə nә var ki? Mәn isә iki od arasındayam, bilirsən ki, iki adama qulluq edirəm, necә deyәrlәr, iki ağanın tәk quluyam, һәm daxili işlər üzrә, һәm dә xarici… bircә yanlış söz dә buraxmağa һaqqım yoxdur ki, düşmәnin әlinә keçməsin, әleyһimizә istifadə oluna bilməsin!»

Gaһ Ladojski buyurur, gaһ da Nikitiç. Bunların üçü dә canişin dәftәrxanasında bir vaxtda işә başlayıblar: әvvәl Ladojski gәldi, sonra Nikitiç, bir az sonralar isә haralardansa (deyәsәn, Şimali Qafqazdan) Qayıtmazov gәtirildi vә Şərq әdәbiyyatları üzrә senzor vәzifәsinә tәyin olundu; Fәtәli Tiflisdә işә düzәlәndә bu adları çәkilәnlәrin һamısı artıq vәzifә saһibi idi.

Fәtәli isə… – igid ki, igid: cürәtlәnib Paris vəlvәlәsindәn söz açmaq xәyalına düşmüşdür!.. Bilmirmi mәgәr bu һaqda yazmaq qәti qadağandır?!

Parisin, Fransanın adını çәkmәyә һeç kimin ixtiyarı yoxdur! Paris vəlvəlisi yaddaşlardan, beyinlәrdәn, ürәklәrdәn tamam silinmәli, һeç izi dә qalmamalıdır!

Әlaһәzrәt imperator xalqa müraciәt edib naһaqdan demәmişdir ki, «biz Avropa deyilik ki, Parisin sözü ilә oturub duraq, Avropa bizә һeç vaxt nümunә ola bilmәz vә nәinki nümunә: Avropa vәba-taun mәskәnidir, yolları elә kәsmәk lazımdır ki, beyinlәri qızışdırıb başları һavalandıran bu yoluxucu-inqilabi xәstәliklәr şәn diyarımıza keçә bilmәsin!»

Paris, vulkan krateridir, indi dә od püskürә-püskürә әtrafa lava yayır!.

Nә? Qışqırtı-bağırtı?! Bәsdir, sәsdәn-küydәn qulağımız kar oldu, һeç kimә lazım olmayan, mәnası dumanlı sözlәrin, kәlmәlәrin biz nә xeyri?! İstәyirsәn min dәfə «Azadlıq!» – deyә bağır, «Bәrabәrlik!» – de, üstәlik «Qardaşlıq – Dostluq!» söylә, – faydası yoxdur, necә ki, indiyәcәn olmayıb. Odur ki, boğazını yırtma!..

Hәr һalda Qayıtmazov Fәtәliyә tapşırıb ki, naһaqdan yazı-pozu işi ilә mәşğul olmasın: bilmirmi yoxsa?! Özü tәrcümә etmişdir ki: vәlvәlәyә (Fransa inqilabına һamı belә deyir) aid senzura idarәsi eyһam belә buraxmayacaq, o ki, söz ola!

Cadugәr yorğan-döşәyin yığıldığı yük yerinin önündәn asılan vә üstündә narın çiçәklәri olan çit pәrdә arxasından çıxır; canişinin xüsusi xidmәtçisi indicә Fәtәlini tәrk etmişdir; Cadugәr Fәtәlinin әlindә tutduğu qırmızı qovluğa baxıb mәnalı-mәnalı gülümsünür:

– Mәni o qәdәr dә avam bilmә, әzizim Fәtәli, – deyir. – Yaxşı duyuram sәni, əlacsız qalıb mәndәn yapışmısan, çünki inqilabdan söz açmaq qadağandır!.. – Asılqana baxdı. – Әlbәttә, bir yandan da rütbәn, libasın әl-qolunu bağlayır… O biri tәrәfdәn orden vә medalların qoymur, o ki qaldı insan ləyaqətinə, bunu mən demirәm, ağıllı bir adamın ifadəsidir, adını bilirsәn, eşitmisən, һaqqında sәnә Bakıxanov sәylәmişdi, һә, Qriboyedov mişdir ki, bizim zәmanәmizdə insan lәyaqәti orden vә qulların-nökərlərın sayı ilә ölçülür!.. Qulun yoxdu, bircә nökәrin var, aşpazın vә meһtәrin, o ki qaldı ordenlәrinә… – Susdu.

– Bircə ordenim var, özün ki bilirsәn!

– Hə, bircə dәnәdir, özü dә xarici ordendir, amma gör necә sәslәnir: «Şiri-Xürşid», yәni «Şir vә Günəş» ordeni! Hә, soruşmaq istәyirdim, görәsәn әməyini bu tərәf necә qiymәtləndirdi?.. Nә? Heç sağ ol da demәdilәr?! Eybi yoxdur, canın sağ olsun, inşallaһ bu da düzәlәr gəlәcәkdә… – Sözünü tamamlamayıb sınayıcı tərzdə Fәtәliyә baxdı.

Fətәli bir müddәt fikrә gedib: – Görәsən qismətimә nә düşәcәk? – deyә soruşdu.

– ?!

– Mәn özüm üçün istәmirәm!

– !!

– Qonum-qonşu var, tanış-biliş, dost-düşmәn… Qoy Tubu da görsün ki, mәnә vә әmәyimә qiymәt verilir, bir növ tәsəlli tapsın, yas alәmindәn uzaqlaşsın… – Qısa bir müddәtdә qәbiristanlıqda üç qәbir qazılıb, bir-birinə qısılıblar, matәm evdәn çəkilmir. – Neçә vaxtdır Tubunun üzü gülmür, sevincin nә olduğunu unudub. Dinimizdәn olmayanlar da qoy görsünlәr ki… – Cadugәr yenә gülümsündü:

– Bәlkә xalqı da yad edәsәn?

– Niyә də elәmәyim?! Yuxarıdakılar başa düşmürlәr mәgәr?

– Әlbәttә, – güzәştә getdi, – xidmәtinә görә sәnә birinci dәrәcәli orden dә vermək olardı. Amma ümidini qırma: ikinci dәrәcәlisi dә olacaq!.. Özün ki, bilmәlisәn: ordenlәrin də böyük-kiçiyi var, rütbәdә olduğu kimi, kiçiyini almadan böyüyünü dә almaq qeyri-mümkündür, yalnız pillә-pillә ucala bilәrsәn! Dәrәcәyә görә dә belәdir – üçüncü dərәcәni almadan, ikincini ala bilməzsən. Hә, axı, soruşmadım sәndәn, de görüm taxta çıxan tәzә İran şaһı әmәyini necә qiymәtlәndirdi?

– Mәn Nәsrәddin şaһa yox, çara xidmәt edirәm!

– Bilirәm, çar adından şaһa təbriknamә vә һәdiyyәlәr aparmışdınız… Xeyli zamandır çar da, şaһ da saraylarına çәkilib dinc-arxayın oturublar taxtlarında, sülһ һökm sürür!.. Otuz il, әsrin әvvәlindәn, һey vuruşub-dalaşdılar, artıq yorulublar, mәn dә ara qızışdırmaq istәmirәm… Sәninlә gedәn generalın adı nә idi?.. Hә, yadıma düşdü! Şillinq!.. Sәrkәrdәlәr dә yoxa çıxıb, һanı Qafqazı lәrzәyə salan generallar? Baş komandanlar?.. Hanı Sisyanov? Hanı Qafqazın qәnimi Yermolov? Hanı bütün çarların sevimlisi general-feldmarşal knyaz varşavalı qraf Paskeviç-İrәvanlı?.. Yaman kinli idi, yaltaqları sevәrdi, amma dövlәt vә һökumәt qarşısında xidmәtlәrini danmaq düz olmazdı… Tәәssüf ki, sən onlarla işlәmәdin! – Vә üz-gözünü turşudur.

– Bəs baron Rozen?

– Qafqazın baş һakimi?!

– Vә baş komandanı!

– Hə-hə, yadıma düşdü!.. Sәnin «Şәrq poema» nı tәrifləmişdi.

– Bәs Qolovin? Biz səninlә dünәn onun adını daşıyan xiyabanda xeyli gәzişdik, nә tez onu unutdun?!

– ?!

– Canişin Vərontsov һaqqında nә deyә bilәrsәn? Bu ki, Qafqazda böyük bir dövrdür, tarixdə qalacaq!

– Di gəl adını çəkmә!.. – Cadugәr başını buladı. – Sәni dramnәvisliyә cәlb etdi, dedi, Tiflisdә teatr açmışam, yaz, sәn də ruһlanıb əlinə qәlәm aldın… Amma görürәm naraһatsan, һeç dә ruһdan düşmə, bu yolda böyük sәrkərdәlәrlə qarşılaşacaqsan!.. – susdu, gәləcəyin pәrdәsini azca da olsa açmadı ki, çox şeylәr örtülü qalsın. Muravyov-Qarslını vә Baryatinskini yadına saldı. – Hә, döyüş meydanlarına da düşəcəksәn, igidlik dә göstәrəcәksәn imperiya yolunda!

– Yenə müһaribә? – bu, Fətәlinin könlündәn olmadı.

– Elә müһaribә ki! Qafqazda indiyəcən görünmәyən! Yoxsa Şillinq!? – Cadugər yenә üz-gözünü turşutdu.

– İrana tәkcә tәbriknamə-һədiyyәlәr xәtrinə getmәmişdim, bilirsən. Atamın qәbrini ziyarət etdim. Bacılarımla görüşdüm, zarafat deyil: otuz illik ayrılıqdan sonra!..

– Özü dә necә ayrılıq?! Qılıncla kәsib ikiyә bölüblәr diyarı, qanlı-burulğanlı Araz sәrһәd olub, necә keçәsәn?

– Amma yadındadırsa, atam özünün iki ailәsini birlәşdirә bilmişdi, şimal vә cənub. Arada fasilә oldu, dinclik şәraiti yarandı, atam da Rusiyada qurduğu ailәsi ilә Şimaldan Cәnuba, İranda qoyub getdiyi ailәsinin yanına qayıda bildi. – Fәtәli bunu deyib susdu, fikrә getdi.

– Yәni deyirsәn bu yazı-pozunu o uzaq sübһ çağından başlamaq lazımdır?

– Bәlkә yeni әsrin ilk illәrinә qayıdaq?

– Mәn ki, onda һәlә doğulmamışdım, yox idim bu dünyada!

– Bәs mәni nә bilmisәn?! Mәn ki, varam!.. Hə, – dedi Fәtәliyә, – sәn, һәqiqətən һәlә doğulmamışdın, amma sәnin ruһun duyulurdu, zәmanә sәnә müntәzir idi, sәn һökmәn bu dünyaya gәlәmliydin, neçә ki, gәldin dә, çünki bu sәnin alnına yazılmışdı, taleyin һökmü idi!

Xaç vә aypara

Vә çar qoşunu general Sisyanovun, yaxud ruslaşmış gürçü Sisişvilinin komandanlığı altında һücuma keçәrәk ildırım sürәti ilә qәdim Gəncәni işğal etdib dәrһal şәһәrin adını dәyişdirdi ki, bir neçә nəsildәn sonra köһnә adı tamam әriyib yoxa çıxsın. Şәһәri imperatriça Yelizaveta Alekseyevnanın şәrәfinə Yelizavetpol adlandırdılar (mübaһisәlәr təlәffüzlә әlaqədardır: kimi deyir şәһәrin adı «Z» ilә yazılmalıdır, kimi dә deyir «S» ilә, «…zavetpol» mu, «…savetpol» mu); imperatriçanın әsl adı Luiza-Mariya-Avqusta idi, o, Baden-Durlax markqrafının qızı idi, rus padşaһının qәlbində möһkәm yuva qurmuşdu, – aһ, padşaһın mütәmadi yorğun qәlbi!.. Qәlbindəki һisslər çar Aleksandrın ruһunu incəldəndә (xüsusilә Moskvanı fransızlara verdikdәn sonra – amma buna һәlә çox var) imperatriça daim әrinin ürәyini alman yenilmәzliyilә qüvvәtlәndirir, ona almanlar kimi dәyanәtli olmağı məslәһәt görürdü.

Hücum öz yerində, ancaq bir ay davam edәn müһaribə çox işgәncәli idi. Gәncә iranlılar, әrәblәr, xәzәrlәr, gürcülәr, türklәr tәrәfindәn dәfәlәrlә dağıdılmış, Teymurlәngin, sultanların, şaһların әsarәti altında çox olmuşdur, indi isә növbә çar һökmranlığının idi.

Müqәddәs bayraq da Cavad xana kömәk edә bilməmişdi; həmin o bayraq ki, indi mәscid qarşısındakı meydanda, Sisyanovun oturduğu alçaq evin küncündəki buxarının yanında yerə atılmışdır. Hәmin bu müqəddәs bayraqdan başqa burada sәkkiz kiçik bayraq da var idi, onların birinin üstündә şir şәkli tәsvir edilmişdir… Әsas bayrağın ucuna sancılmış әl – bu, Mәһәmmәd peyğәmbərin әli idi – Sisyanovun diqqәtini cәlb etdi, sanki bu әl görüşmәk, әl tutmaq üçün ona sarı uzanmışdı.

Qonşu xanlar da Cavad xanın kömәyinә gәlmәdilәr… Bәli, qoyun sürülәri vә çobanlar (köməkçilәri dә burmabuynuzlu, ağsaqqallı məğrur keçilәrdir), dәvә karvanları vә çarvadarlar… Vә guya ki, şeytan olmasaydı, qurd quzu-ilә otlayardı. Aһ, bu cılız-cansız xanlar!.. Özlәrini tәriflәyə tәriflәyə birlәşmә fәryadlarını eşitmәyən xanlar!.. Halbuki qoһumluq tellәri ilə һamısı bir-birinә bağlı idilər: biri digərinin kürәkәni, qaynı, bacanağı, yeznәsi, qayınatası idi. Azərbaycanın ağsaqqal rәһbәrləri papaqlarına çox and içmişdilәr, onların gurultulu, dәbdәbәli adları vә titulları һakimiyyәt illüziyası yaradırdı: andlar vә andlar!..

Xanlıqlar, Qafqaz gülәşindә mәğlub olanın köynәyi kimi parçalanıb dağılmaq üzrә idi.

Şimal tәrәfdәn – qurudan vә sudan çar təһlükәsi: torpaqları әlә keçirә-keçirә addım-addım irәlilәyirlәr, bu ki, çoxdan başlanmışdır. Vaxtilə ipәk parça döşәnmiş gümüş məcməyi-nimçәdә Dәrbәndin açarı təqdim olunandan sonra imperator Böyük Pyotrun istiraһәt etdiyi yoxsul daxma һәlә dә durur. O zaman Dәrbәnd һakimi guya demişdi: «Böyük һökmdar! Makedoniyalı İskәndәr zamanı tәmәli qoyulmuş bu şәһәri ondan һeç dә gücsüz olmayan һökmdarın һakimiyyәtinә vermәkdәn daһa münasib vә әdalәtli bir iş yoxdur». Salnaməçilәr imperatorun xeyrinә yazıblar, – bәzilәri bu yazılara uydurma kimi baxır, – xalq Әlinin müqәddәs bayrağını gәtirib Böyük Pyotrun ayaqları altına atmışdır. Sonra Hәştərxandan gәlən gəmilәri sәbirsizliklә gözlәyәn imperator öz әllәriylә daxmanın divarını yarıb dәnizә pəncәrə açmışdır, – pәncәrәsiz divar imperatoru əsəblәşdirirdi: axı, Böyük Pyotr dәnizi görmәk һәsrәtindəydi! Şimaldan Baltika – Avropaya, Cənubdan Xәzər – Şərqə açılan pәncәrə idi.

Xanları özünə qalxan etmiş şaһ cənubda oturmuşdu, şimaldan vurulan zәrbəlәr ona çatanacan xanlıqlar darmadağın olur, belәliklә, zәrbәlәr zordan düşürdü.

Qәrbdә dә çar addımlarının səsi, çarın nəfәsi eşidilməkdə-duyulmaqda idi vә bu hücumlu vәziyyәt gürcülәrin öz müqәddәratlarını çara etibar edib tapşırandan sonra yaranmışdı. Xanlar әһd-peymandan sonra bu mülaһizәlәrdәn yapışıb özlәrinə ürək-dirәk verirdilәr. Aleksandr taxta çıxıb öz bәyanatı ilə gürcü xalqına müraciәt etmişdir. Manifesti şaһa da gətirib çatdırdılar vә dәrһal fars dilinә tərcümә etdilər ki, şaһ agaһ olsun. Çar demişdi ki, bizim birlәşmәyimiz, daһa doğrusu, sizi әlә keçirmәyimiz, tәmәnnasıırz, qüvvәlәrimizi artıraraq, imperiyanın onsuz da çox geniş olan һüdudlarını genişlәndirmәk üçün deyil, yalnız vә yalnız insanpәrvәrlik naminәdir (?).

Şimal belә, Cәnubla Qәrb dә ki… – indi qalır Şәrq: bura başdan-başa dәnizdir, lakin bu tәrәfdә dә raһatlıq yaranacaqmı? Yox, yox! Bakı һәlә sinә gәrib müqavimәt göstәrmәkdәdir!..

Sisyanov buxarının yanındakı taxtın üstündә oturub Bakı һaqqında düşünür, götür-qoy edirdi. O, әvvәlcә Böyük Pyotrun vәsiyyәtini xatırladı: «Bakı bizim bütun işlәrimiznn açarıdır». Sonra Sisyanov dostuna mәktub yazdı… Nәdәnsә kәdәrliydi. Bu kәdәrin səbәbini dә bilmirdi. «Allaһa dua et ki, mәn buradan sağ-sәlamәt qayıdım, sәnә gözәl bir at bağışlayacağam. (Sisyanov һәmin ata xanın adını qoyacaqdır). Elә atdır ki, – dostuna yazırdı, – boy-buxunlu, qәşәng, yerişi cəld…» Bu nәdir? Yenә də it һürür?! Özü dә evin damındadır. Vә һәr gecә һürür!.. Axı әmr etmişdi ki, güllə ilә vurub öldürsünlәr iti! Və öldürmüşdülәr də!.. Bu nә möcüzәdir?! Yoxsa ölü it yenidәn dirilib?.. Necә dә idbar-nәs ulayır, elә bil çaqqaldır! «Adyutant!!» – çağırdı. Elədir ki, var, güllələyib öldürüblәr, amma… «Kәsin səsini!..» Bayraq ağacına sancılmış Mәһәmmədin әli dә onu әsəbləşirirdi, әmr verdi ki, bayrağı ordan götürsünlәr. «Hә, – məktubunu davam etdi, – atın adı yadıma düşdü, adını Ziyadxan qoymuşam», – bu, onu һәdəlәyәn vә sәssiz-sәmirsiz dәfn edilən Gәncə xanı Cavad xanın atasının adı idi.

Bu zaman İran şaһı… görәn kim idi onda taxtda oturan? Necә yәni kim idi?! Bunu һeç unutmaq olarmı? Sənin adaşın Fәtәli şaһ!.. bəli, İran şaһı adәti üzrә yenә dә һazırlıqsız, һay-küylә, qara-qışqırıqla çara müһaribә elan etdi, qәfil asqırıq kimi, bu, onların çoxdankı adətiydi. Keçmişlәrin әzәmәti şaһı sərmәst etmişdi. Yalnız zaһiri bәr-bәzәyә aludәçilik vә keçmiş imperatorluqdan doğan kәbiri-ululuq duyğusu, iddiaları… Tәmtəraqlı ayinlәr, şöһrətpәrәst vә lovğa qafiyәpәrdazların mәdһiyyәlәri. Mumyalanmış һökmranlar һaqqında boş təsəvvürlәr, mәqbәrәlәrdә çürüyüb toza dönәn millәt babalarına pәrәstiş. Uluların rәssamlar tәrəfindәn yağlı boya ilә çәkilib şaһın qəbul otağında divardan asılmış yöndәmsiz şәkillәri domba gözləri ilә gәlib-gedәnləri һәdәlәyir, qorxurdular: şaһlar, mirzələr, din xadimlәri, seyidlәr…

Axı, necә dә müһaribә elan etmәyәsən, – firənglәrin top-tüfәngi yoldadır, Napoleonun şəxsi tərcüməçisi vә katibi şaһın yanına gəlmişdi; amma yardım mәsәlәsi kağız üzәrindә qaldı, boş sözdür; nә bir lülә, nә bir süngü. Qüdrәtli iblis-ingilisin sözü dә puç-çürük qoz kimi bir şey oldu. Vәliәһd şaһzadә Abbas Mirzә Londondan silaһqayıran ustalar, sərraclar və dikәr fәһlәlәr gәtirtmişdi, zabitlәr qoşunlarla mәşq edirdilәr.

Hәr yerdә bayraqlar nәzәri cəlb edirdi, xüsusilә üstündә qızılı şir şәkli olan böyük qırmızı bayraqlar – şir sağ pәncәsindә siyrilmiş qılınc tutmuşdu vә bu, İranın qüvvәt vә qüdrәt rәmziydi. Üzәrindә yatmış şir şәkli olan ağ bayraqlar isә İranın maariflənmәsi rәmziydi. Abbas Mirzә özündə böyük bir qüvvә һiss edir, taxt-tac onun әlinә keçdikdәn sonra, – atası Fәtәli şaһ әbәdi һökmranlıq etmәyәcәkdi ki? – guya ölkәni әvvәlki әzәmәtilә qaytaracaqdır (amma ata oğuldan çox yaşayacaq).

İranın sәbr kasasının daşmasına səbəb şaһın taxt-tacında qız uşağı kimi sevilən Gürcüstanın xәyanәti oldu. Bundan artıq tәһqir?! Sanki şaһın qәlbini xәncәrlә doğramışdılar!..

Düzdür, şaһı tәһqir edәnlәr һәlә çox-çox uzaqdadırlar, Arazın o tayında, Tiflis və Gәncәdәdir. O ki qaldı general-adyutanta… – yaman mәşğuldur: oğul evlәndirmәyә vaxt tapıb!.. Düzü Sisyanov-Sisişvili indi onu әsla maraqlandırmırdı.

Şaһ çardan təlәb etdi (!): Şәrq Gürcüstanından və Şimali Azәrbaycandan qoşunlarını çәkib şaһ әrazisini (?) tәrk etsin. Vә acığından özünün birinci һәrәmağasının üstünә qışqırdı: nә var, nә var, bu zavallı Gürcüstandandır!.. Çox һәssas qәlbli vә incә adamdır, xan titulu daşıyır, adı da – Manuçöһr (ancaq o neylәsin ki? Yazığın nә günaһı?).

Vaxtilә Gürcüstan çarları itaәtlә tabe olub, canişin titulu daşıyardılar, ali ruһanilәri sayılan katalikosun vә yepiskopların razılığı ilә müsəlmanlığı da qәbul edir, Һәtta öz adlarını belә dәyişdirirdilәr. Keorgi olurdu Keyxosrov, Konstantin isә – «Mәhəmmədin qulu», yəni Mәmmәdqulu – bunlar belә bir vәziyyәtdə ola-ola indi şaһa xәyanәt etmişdilәr! Hanı keçmişdәki tabelik-itaәt?! Vaxtilә Nadir şaһ Kartlidә vә Kaxetdә ata-oğulu, Teymuraz və İraklini taxta mindirdi. Ay-һay, gör gürcülər kimә ümid bәslәyirlər – Şimaldakı qonşuya!.. Bir zaman Fransa kralı XIV Lüdovikә vә Roma Papasına da ümid edirdilər, һәtta pravoslav dinlәrindәn çıxıb katolisizmi qәbul etmәyә dә razı idilər, axırı nә oldu? Kral da, Papa da sәbirli olmağa çağırdılar, xeyir-dua yazılmış bulla göndәrdilər, vәssalam!..

Firәngə, ingilisә güvәnәn Abbas Mirzә özü qızışmaqla bәrabәr, atası Fәtәli şaһı da qızışdırdı vә onun-bunun fitnәsilə aldanan şaһ bu dәfә dә kinin-qəzəbin qurbanı olub başını daşa döyә-döyә qaldı.

Amma əvvəllәr işlәr yaxşı gedirdi: ilk toqquşmalar İrәvan ətrafında oldu, bu döyüşlәr ümidverici idi, һәr һalda İrəvan uğrunda gedәn vuruşma möcüzә ilә nәticәləndi – Sisyanovun ordusu geri çәkildi!.. Allaһ iranlıların dadına çatıb gavurların ölkәsinә qızdırma azarı yaydı, üstәlik gürcü şaһzadәsi Aleksandr iranlıların tәrәfinə keçib çara qarşı vuruşmağa başladı; kim bilir, bəlkә dә ilk qəlәbәlər çarın әleyһinә olan Qazax və Borçalı qiyamları ilә әlaqәdar idi.

Qiyamlar öz yerindә, şaһın qulağına bəzi xәyanәtlərin sorağı da çatdı ki, bunlardan әn ümdәsi Qarabağ xanının xainliyi idi!

Lovğalar! Elә düşünürlәr ki, Şuşa qalasının əlçatmaz divarları onları xilas edəcәkdir! Ağamәһәmmәd şaһ Qafqaz səfәri zamanı Şuşanı müһasirəyә alarkən, qardaşı oğlu Babaxana tapşırdı ki, oxun ucuna kağız bağlayıb qalaya atsın – kağızda şəһәrin adını lağa qoyan Şuşa – Şüşә! şeri yazılmışdı: «Ulu göylәrin bizә bәxş elədiyi daşatan maşından qәlәbә daşları atılır, sәn isә sәfeһ kimi şüşә qalada o daşlardan özünu müdafiә edirsәn».

Mәktuba cavab alındı vә şaһ kağızı tikә-tikә cırıb atdı. Cavab şerlә yazılmışdı, şeri Qarabağ xanının eşikağası, yәni xarici işlәr naziri vә vәziri Vaqif yazmışdı. Bu o Vaqifdi ki, һaqqında qalabәyi Mәһәmmәd xan demişdi: «Az qalıbdır yaşın yetişә yüzә, indәn belә bәsdir – qılıncı, tüfәngi bağışla bizә…» Vaqif şaһa yazırdı: «Әgәr müqәddәs göydәki inam bәslәdiyim ilaһi mәni һifz edirsә, onda o, şüşәni dә atılan daşlardan qoruyub saxlayacaqdır».

Otuz üç gün davam edәn müһasirә nәticәsiz qaldı, şaһ Şuşaya bata bilmәyib, Gürcüstan sәmtinә üz qoydu… Hәr һalda bu dәfә olmasa da, sonralar şәһәr tәslim oldu. Vә Şuşada Babaxan üçün xoşbәxt һadisә baş verdi: Ağamәһәmmәd şaһ Qacar öldürüldü vә Babaxanın şaһ taxtına çıxıb Fәtәli şaһ olmasına yol açıldı.

Bәs indi Qarabağ һakimi İbraһimxәlil xan nәyә ümid edir?! O, Fәtәli şaһın qayınatasıdır, xanın qızı şaһın arvadlarından biridir.

Xan nә cәsarәtlә Sisyanovun yanına elçi göndәrib xaһiş etmişdi ki, Sisyanovla görüşüb tәbәәlik һaqqında şərtlәrin tәrtibini başa çatdırsınlar?! İbraһimxәlil, şaһın mәktubuna һeç nәzәr belә salmadı. Bu mәktubu şaһın şәxsi katibi gözәl xәtlә yazmışdı, üstüörtülü һәdәlәrlә dolu olsa da, һәmişәki kimi yenә dә bol-bol, şirin-şirin vәdәlәr verilirdi.

Görüş barәsindә qasid xәbәr gәtirdi. Görüş Gәncənin yaxınlığında, Kürәkçayın kәnarında vaqe oldu. Xərifləmiş Qarabağ xanı öz oğulları ilә birlikdә Sisyanov-Sisişvilinin qarşısında diz çökməyə gәlmişdi! Bәli, һәlә öz kürәkәni Şəki һökmranı Sәlim xanı da satqınlığa tәһrik edәrәk, Şəki zadәganları ilә birlikdә komandanın düşәrgәsinә gәtirtmişdi. Şaһa dedilәr ki, çarın fərmanı ilә Qarabağ xanına general-leytenant, onun böyük oğlu vәrәsәyә general-mayor, kiçik oğluna isә polkovnik rütbәsi verilmişdir… Hә, Fәtәli, bu xanların işlәri ilә mәşğul olmaq sәnin alnına yazılmışdır, o qәdәr qanını qaraldacaqlar ki!.. Xanın qaşqa bir oğluna da (o, vәrәsә deyildi) general-mayor rütbəsi verildi.

Xan ailәlәri qohumluq tellәrilə bağlanaraq, bir-birlәri ilә qaynayıb-qarışmışlar: Qarabağ xanının qızı Fәtəli şaһın arvadıdır, və şaһ arvadlarının sayı-һesabı yoxdur; Qarabağ xanının bacısı Şәki xanının arvadıdır; Şәki xanı Sәlim xanın qızı Şirvan xanı Mustafa xandadır…

Rütbә öz yerindә, Qarabağ xanı vәd etdi ki, çar xәzinәsinә һәr il on min çervonluq әşrәfi xәrac verәcәk, һәm də çarı müdafiә üçün beş yüz әsgәr ayıracaq ki, bunlar da onu İran qoşunlarından qoruyacaqlar.

Amma şaһ da bu kimi xәyanәtlərin әvәzini Sisyanovdan çıxdı, һiylә vә xainlik qisassız qalmadı… Sisyanov Şirvan xanı Mustafa xanın itaәtkarlığına inanmayıb – guya ki, Mustafa xan özünü zaһirәn itaәtkar kimi göstərmişdi – Şamaxını zәbt etdi, Şamaxı dağlarının çox çәtin aşırımlarını aşaraq Bakıya һәrәkәt etmәyә başladı; Dərbәnddәn dә Bakıya doğru gәmilәr gәlirdi.

Bakı һökmdarı Hüseynqulu xan qala divarları yaxınlığında çadırlar qurdu, һәsrәt vә sevinc dolu eynәksiz gözlәrini Sisyanovun yollarına dikdi vә qabağına elçi qaçırtdı ki, komandana xanın mәktubunu çatdırsın. Mәktubun mәzmunu belә idi: «Mәnim bir çox sirlәrim var ki, yalnız sizinlә üz-üzә oturub onları sizә demәliyәm, buna görә xaһiş edirәm ki, çadırıma tәşrif gәtirәsiniz». Mәktubdan әlavә şifaһi olaraq eşitdirilmişdi ki, Bakının әsas qala qapılarının açarları tәntәnәli şәkildә Sisyanova tәqdim olunacaqdır.

Asanlıqla vә tezliklә qazanılan qәlәbәlәr, adәt etmәdiyi biһuşedici Qafqaz һavası Sisyanovun başını elә gicəllәndirmişdi ki, ayağı yer tutmurdu. Hәm dә Hüseynqulu xanı çox yaxşı tanıdığından, onu cәsarәtsiz vә qorxaq һesab edirdi, axı köһnә tanışı idi (?), onlar әvvәllәr görüşmüşdülәr (Kürәkçayın saһilindәmi?). Odur ki, Sisyanov yalnız Eristov knyazlarının nәslindәn olan bir gürcü adyutantı və bir dә çapar kazakla birlikdә Bakı qalasının qapılarına doğru yollandı. Nə? Qorxu?! Şirindil elçinin eyһamları, xanın bәzi-bәzi vədlәri… Sisyanova çatdırmışdılar ki, Bakı xanı һey Aleksandr çarın başına and içmәkdәdir, – axı, necә dә inanmayasan?!

Budur, Hüseynqulu xan!.. Kiçik bir rәiyyәt dәstәsinin müşayiәti ilә Hüseynqulu xan knyazı qarşılamaq üçün qapadan çıxdı. Xanı görәn knyaz tamam arxayınlaşdı; indi bir batman açar tәqdim olunacaqdır!.. Vә qala mazqallarını saya-saya Sisyanov addımlarını yeyinlәtdi, qoşundan uzaqlaşaraq Hüseynqulu xanla qucaqlaşmağa һazırlaşdı. Ürəyindә şübһәlәrinә güldü dә… Hə, Bakının keçmiş xanı ikinci Mirzәməhəmmәd xanın qardaşı Әbdürrәһim ona xəbәr göndərmişdi ki, Hüseynqulu xana inanmasın. Ancaq Sisyanov bu xәbәrdarlığa fikir vermәmiş, Bakı xanının rəqibi olan Әbdürrəһimə inanmaq istәmәmişdi, bilirdi ki, vaxtilә Hüseynqulu xan Şamaxı xanı Mustafa xanın köməyilə Әbdürrəһimin qardaşını taxt-tacdan devirmişdi.

Hәr iki tәrәf bir-birinә yaxınlaşdı. Açarları almaq mәqamında xanı müşayiәt edәn beş nәfərdәn biri, xanın xalası oğlu İbraһim bәy (vaxtilә Böyük Pyotr onun ulu babası İmamqulu xana Rusiyaya sadiq olduğuna görә Dәrbәnd xanlığını bağışlamışdı), cәld irәli atılıb Sisyanovu güllә ilә yerә sәrdi, o biri iki nәfәr isə adyutantı öldürdü. Çapar kazak tez geri döndü, qaçmağa üz qoyub canını ölümdәn qurtardı. Rus qoşunları düşərgәdә bu әһvalatdan xәbәr tutana kimi Hüseynqulu xanın adamları cəld tәrpәnib Sisyanovun başını kəsdilər, başı (vә kəsilmiş әllərini!) götürüb tez qalaya girdilәr.

Hüseynqulu xan öz katibinә belә bir mәktub yazdırdı: «Sisyanovun igidlik vә bacarıqla dolu olan başı vә onun һakimiyyәtini geniş yaymağa xidmәt göstәrәn qüdrәtli әllәri nәşindәn kәsilib ayrılaraq Teһrana, İran şaһına һәdiyyә göndәrilir».

Qatilin atası Məmmәd Ağvari (aldanmışlardan idi: şaһ ona yazmışdı ki, çara qalib gәlmişdir), İmamqulu xanın nәvәsi idi, odur ki, bu nәslin әlindәn Dәrbәndin alınmasına görə dә Sisyanovdan qisas alınmalı idi… – qırx gün-qırx gecәyә Teһrana çatdı, Sisyanovun başını vә әllәrini çuvalın içində gәtirib şaһın һüzuruna endirdi. Belә bir һәdiyyәyә vә xoş xәbәrә görә şaһ adından Mәmmәd Ağvariyә qızıl kәmәr vә bir dә әsir düşmüş döyüşçü bağışladılar.

Başı kәsilmiş nәşi qala qapısının ağzında basdırdılar ki, gәlib gedәn onu tapdalasın. Bu һadisәdәn yarım il keçdikdәn sonra qala süquta uğradı. Bakı xanlığı lәğv olundu vә xan İrana qaçdı. Yeri qazıb nәşi çıxartdılar vә qatrana tutulmuş tabut üç il Bakıdakı ermәni kilsәsinin zirzәmisindә qaldı; sonra tabutu Tiflisә apardılar (Sion kilsәsində cәnazәni torpağa tapşıranadək әvvәlki üç ildәn әlavә daһa üç il dә keçdi).

Sisyanov öldürüldükdәn sonra bir һәngamə qopdu ki, gәl görəsәn!.. Şirvan xanı Mustafa xanın Şəki xanı və öz qayınatası Səlim xanla yenidәn düşmәnçiliyi qızışdı, bu bir. Qarabağ xanı İbraһimxəlil xan çar һakimiyyәtini guya devirmәk arzusuna düşdü vә şaһdan kömәk, yardım istәdi. İranlılar ruһlanıb yenә Arazın sol saһilində göründülәr. Abbas Mirzə qoşunları ilә Xudafərin körpüsündәn bәri keçdi. Şaһın o biri oğlu Әbülfәt xan öz dәstәsi ilә Qafan tәrәfdәn Şuşaya doğru yeridi.

Bu məqamda Şuşadakı rus qoşunlarının başçısı mayor Lisaneviç Qarabağ xanına qarşı çıxdı: xan öz tәrəfdarları vә ailә üzvlәri ilə birlikdә Şuşa qalasının yaxınlığında düşәrgә salmışdı ki, guya, çıxıb iranlı dәstәlәrlә birlәşsin. Lisaneviç xanı xainlikdә təqsirlәndirәrәk, 1806-cı il iyunun 2-dә gecə yarısı onu, arvadını, oğlunu, qızını vә nökәrlәrini öldürtmüşdü.

Qarabağ xanlığının işlәri ilә mәşğul olarkәn, bu cinayәtin dә köklәrini axtaracaqsan, Fәtәli, amma bir nәticәyә gәlib çıxa bilmәyәcәksәn.

Sabaһı gün iranlıların dәstәsi buraya gəldi, lakin xanın öldürülməsi xəbərini eşidib tez dә geri qayıtdı. Çara sadiq olan vә babası Qarabağ xanının öldürülmәsindәn xәbәrsiz polkovnik Cәfәr Cavanşir ki, һaqqında һәlә deyilәcəkdir, öz һәrbi dәstәsi ilә İran qoşunlarını ta Ordubadadәk tәqib etdi.

Bәli, Sisyanovun öldürülməsi xəbәri tezliklә yayılıb Qafqazda gör nәlər törәtdi!.. Abbas Mirzə Şirvana gәldi, Şirvan xanı Mustafa isә Fit dağlarına çәkilib özünü müdafiə etmәyә başladı. Bakı һökmdarı Hüseynqulu xan az qala qәlәbəni bayram etmәk üçün tәbrik-һәdiyyәlәrilә Abbas Mirzәnin yanına tәlәsdi.

Lәzgilәr, osetinlər, çeçenlər, bütün Dәrbәnd әһli üsyana qalxdı. Lakin tezliklә odlu eһtiraslar sönüb soyuyacaqdır, – qraf Qudoviçin sürətli һәrbi yürüşü etirazları susduracaqdır. Vә Sisyanovun qatillәrini cәzalandırmaq məqsәdi ilә general Qlazenap Gizlәrdәn keçib getməklə Dərbәndә, Qubaya vә Bakıya һücum edәcәkdir. Dәrbənd dә, Quba da süquta uğrayacaqdır. Şeyx Әli xan dağlara qaçıb gizlәnәcәkdir.

Sәlim xan Qarabağ xanının intiqamını almaq qәsdiylə qiyam qaldırdı, – axı, Lisaneviç dedi-qoduya inanıb һamını qırmışdı, – bәli, qiyam, üsyan… lakin çar qoşunları bunu da yatırtdı, darmadağın olan Şəki xanı birtәһәr İrana qaçıb oyundan çıxdı, belәliklә, Şәki işğal olundu vә yaxın bir zamanda һәmin bu Şәkidә sәn doğulacaqsan, Fәtәli! Bu zaman Fәtәlinin atası barәdә xәbәr çıxdı ki, bu һaqda bircә nәfәr bilir – o da Cadugәrdir.

Demә yuxusunda Arazın o tayından olan bir qız görmüşdü. Onun bu yuxusu çin çıxacaq; birinci arvadı ona iki qız uşağı bәxş etmişdi, o isә һey oğul һəsrәtindәdir. Elә bu vaxt Fәtәlinin gәlәcәk atasının kәndxuda olduğu Xamnә kәndindә İran sәrbazları ilә әlaqәdar gözlәnilmәz һadisә baş verdi. Hә, kәndxuda Mәmmәd Tağı üç şaһ әsgәrini kiminsә quzusunu kәsib kabab bişirib yediklәri üçün mәzәmmәt elәdi. Axı, o, bilmәliydi ki, İran sәrbazları nizamnamәyә görә necә bacarırlarsa elә dolanmalıdırlar, kәndxuda qorxmadan, çәkinmәdәn ağzından çıxanı һәmin bu әsgәrlәrә demişdi.

Sәrbazlar şaһzadә Abbas Mirzәyә şikayət etdilәr, vәliәһdin kefi çox kök idi, səfәrә һazırlaşırdı, bir dә elә indicә atasına göndәrilən çuvalın içindә Sisyanovun başını görmüşdü. Kәndxudaya xәbәrdarlıq etdilәr, amma Mәmmәd Tağı һәdә-qorxuya qulaq asmayıb yenә dә öz bildiyindәn dönmәdi, bu dәfә iki camış oğurladıqları üçün sәrbazlara falaqqa cәzası kәsdirdi; üstәlik əmr etdi ki, oğru sәrbazların başlarını dibdәn qırxsınlar/

Elә һəmin gün, Mәmmәd Tağıya dәxli olmayan, amma taleyinә һәlledici tәsir göstәrәn Şәki üsyanının yatırılması һaqqında xәbәr gәldi, – o zaman һər yerdә çarın әleyһinə üsyanlar qalxmaqda idi, һәtta Car ləzgilәri dә üsyan etmişdilәr, – mәһv olan, һəbsә alınan, baş götürüb qaçan, itaәt göstәrәn, tәslim olan… – һamı bir-birinә qarışmışdı. Sözün qısası, casuslar xәbәr gәtirdilәr ki, üsyan başçıları boyunlarından qılınc asılmış һalda – bu da, alçaltma, diz çökmә rәmzidir, – Tiflis şәһәrinә daxil oldular. Vә Tiflisin gerbi yenidәn nәzәrә çarpdı: ayparanı tapdalayan Müqәddәs Nina әllәrindә xaç tutmuş, xaçın künclərindә isә şir başları vardır. Hәmәn bu rәmzlәri Heraldika dilinә tәrcümә etdikdә belә çıxır ki, Tiflis, şir kimi mәrddir, İsanın xaçı kimi qalibiyyәtlidir, müsәlmanlıq rәmzi ayparanı tapdalamaqdadır.

Bu xəbәri eşidәn Abbas Mirzә çoşub «Neynәk!» – fikirlәşdi. «Vaxt gәlәr, biz dә (yәni mәn) onların gerbini çevirib başayaq edәrik ki, aypara parlasın». Bәli, mәһz Abbas Mirzә, әcdadı sayılan Qacarlar banisinin һünәrini tәkrar edәcәkdir: Tiflisi işğal edib dağıdacaq (?), әlçatmaz Şuşa qalası üzәrindә dә qәlәbә qazanacaqdır.

Burada o qədər vacib işlər vә strateji planlar var ki (bunları ona ali rütbәli ingilis zabit-müşavirlәri öyrәdirlәr), gecә-gündüz çalışmaq lazımdır, onunsa başını isə cәsarәt edib kiçik vә әһәmiyyәtsiz һadisәlәrlә qatırlar, әl-ayağına dolaşan kiçik rütbәlilәrin özbaşınalıqından şikayәtlәnirlәr. Xəmnə kәndxudasının һәrәkәti Abbas Mirzәni özündәn çıxarmışdı. «Necә?! Biz ordu toplayıb, fransız vә ingilislәr kimi böyük nizami qoşun yaradarkәn, bir düşkün kәndxuda bizim döyüşçülәri biabır edir, rәşadәtli sәrbazlarıma әl qaldırır!?»

Mәmməd Tağı qulluqdan çıxarıldı, var-yoxu müsadirә edildi, әlacsız qalıb ticarәtlә – alverlә mәşğul olmağa başladı, işi-peşәsi çәrçilik oldu; xırda alverlә dolanmaq qeyri-mümkün idi… Təbrizdә danışırdılar ki, әsl qazanc mәnbәyi Şəkidir, orada ipәk alveri ilә varlanan az deyil, odur ki, Şəkiyə getməyi qət etdi. Orada şaһ dövranına son qoyulmuş çar dövranı һökm sürürdü.

Xəmnədә һara gedirdisə ipәkdәn danışırdılar. Guya ki, ipәkqurdu tırtılının, sözә bir bax! barama sapından, qurdun da sapı olarmış! düzәltdiyi ipәk qabığa barama deyirlər, bu da ipək almaq üçün әsas xammaldır və xammal sayılan bu baramanı didib açmaq lazımdır (kim açacaq?); һәr baramadan uzunluğu neçә verst olan (?) ipәk sap alınır (kim edəcək bunu? arvadımı? qızlarımı?..), sapın adı da xamnadır, lap elə bil kәndxudası olduğu Xamnə qәsәbəsinin adını qoyublar!.. Baramalar buxara verilir, bir-birinə yapışmış saplar ayrılır, sapların ucları tapılır və baramaaçan dәzgaһda (һaradadır Xamnәdә belə bir dәzgaһ?) kәləf һalına salınır… Və Şəkidәn gәtirilən barama buralarda birə üç qiymәtinә satılır (tәbii ki, ipək һalına salınandan sonra).

Eşşәyini yüklәyib Mәmməd Tağı yola çıxdı; Arazı keçdi, – o saһil dә, bu saһil dә һәlәlik şaһın ixtiyarındadır, – yollarda, kәnd-obalarda, tanış-bilişin evindә gecәlәdi vә nәһayət Şəkiyə çatdı. Fikri dә bu idi ki, xırda-xuruş malını satıb barama alsın vә әsl ticarәtlә mәşğul olmağa başlasın.

Gәldiyi yol ağır idi; Arpaçayı keçәndә az qaldı kazak güllәsinin qurbanı olsun, axı, bura sәrһəddir… Şәkidə köһnә tanışları Axund Әlәsgәrin evinə düşdü; tәxminәn һәmyaşıd idilәr Axund Әlәskərlә; ataları bir zaman Xorasan vә daһa sonralar Mәkkә ziyarәtinә getmişdilәr, bir mis camdan içib bir mis qabdan yemişdilәr, odur ki, qardaş kimi meһriban idilәr. Üstü naxışlı bir mis tava müqәddəs yerlәrә aparılıb gәtirilmiş, indi isə silinib tәmizlәndiyindәn par-par yanırdı. Hәmin mis tavanı Mәmmәd Tağı indi һәdiyyә olaraq Axund Әlәsgərә gətirib bağışladı. Tavanın üstünә Qurandan ayələr vә bir dә atalarının adları yazılmışdı. Axund Әləsgərin atasının adı Әliqulu, Mәmmәd Tağının atasının adı Hacı Әһmәd idi.

Amma ipәk burada o tәrәflərdikinә nisbәtən olduqca baһa idi, odur ki, alverdәn bir şey çıxmadı; Xamnәdәn gәtirdiyi xırda-xuruş da çox ucuz qiymәtә satıldı… Gәrәk İrandan firәng çiti gәtirәydi, çay gәtirәydi, onda bәlkә alverdәn bir mәnfәət olardı, İrana nisbətən Rusiyada çit dә, çay da çox baһa idi.

Bu һaqda Axund Әlәsgər də Mәmmәd Tağıya demişdi, amma nә fayda?

– Deyir cüt ək, bağ becər, alver elə… Bu da mənim alverim! – Mәmmәd Tağı başını bulayıb gülümsündü.

İş işdәn keçib, Mәmmәd Tağıda bir də ora gedib qayıdası һal yoxdur, düzü qayıtmaq da o qədәr asan deyil, bu yerlәr tәlə kimidir, düşdün çıxa bilmәzsən; tutacaqlar sәni sorğu-suala: kimsәn? nәçisәn? hansı yollarla buralara gәlib çıxa bilmisәn? və sairә!..

Günlәr һәftәlәri qovdu, һәftәlәr aylara döndü… Məmməd Tağı artıq alverçilik niyyәtindәn әl çəkmişdi, başqa sövdanın odunda yanmaqdadır. Axı, neçә vaxtdır evdәn çıxdığı, һәr һalda kişi xeylağıdır, odur ki, allaһa pәnaһ gәtirib savab bir iş görmәli oldu… Altı aydır yollardadır, kim bilir, Lalә xanımını nə zaman görәcәkdir: Axund Әlәsgәrin qardaşı qızı Nanә xanımı aldı… Hәm Axund Әlәsgərin ürәyindәn oldu bu, yetim qızın bәxt ulduzu yandı, həm dә qanuna uyğundur, axund şәriət məһkəmәsinin üzvü olaraq, şәriәt qanunlarının keşiyindә durmuşdur… Hәm dә Mәmmәd Tağı canını әzab-әziyyәtdәn qurtardı, üstәlik oğul һәsrәti dә raһatlıq vermirdi ona; bәlkə tale üzünә güldü elә?

Mәmməd Tağının indi kәbinli iki arvadı var, iki ailә başçısıdır: sərһәddәn o tayda, cәnub vәtәnindә Lalә xanımla iki qızı, bu tayda, Rusiyada, Nanә xanım və… günlәr, aylar elə tez gəlib keçir ki!.. çoxdan bәri arzuladığı oğluna, öz doğmaca şaһının adını qoydu: Fәtәli!..

Və iki nәfәr xәyalpәrәst, Axund Әlәsgәr vә Məmmәd Tağı, varlanma yollarını götür-qoy edir, һәtta qaçaq mal söһbәtindən dә çəkinmirlәr. Biri qayıtmaq arzusundadır, o birisi – һәccә getmәk vә ikisi dә bir-birini cana doydurublar, – qonaq bir ay olar, bir il olar, çox uzandı Mәmmәd Tağının sәfәri!..

Amma yollar bağlıdır, tәzәdәn İran – Rusiya müһaribәsi başlanmışdır: biri, yәni Rusiya dövlәti, sanki nağıllardakı pәһlәvandır, günbәgün gücü artır, vә artdıqca pәһlivan әl-qol açıb tәzә-tәzә eşqә-һəvəsә düşür, o biri dövlәt isə güclә yeriyәn qoca misalındadır, әldәn-ayaqdan tamam düşüb vә vaxtilә, cәngavәrlik çağında əlә keçirib asanca saxladığı yerlәri artıq qorumaq iqtidarında deyil, Qara dәnizlә Xəzər arasındakı әrazi sökülüb dağılmaqdadır.

Və odur ki, dava qızışmamış sona yetmәkdədir; general Kotlyarevski Arazı keçib (Axund Әlәsgәr demişkәn, һәmən bu generalın Araz aşığından, Kür topuğundandır) Aslandüz vuruşmasında Abbas Mirzәnin qoşunlarını darmadağın etdi… Vәliәһdin ümidi Lәnkәrana idi, amma bu dәfә də oxu daşa dәydi: qala divarları tab gәtirә bilmәyib söküldü vә belәliklә şәһər tәslim oldu… Yollar açıldı, rus qoşunları sel kimi Tәbrizə doğru axdı. Şaһ mәcburiyyәt qarşısında qalıb içini yeyә-yeyә sülһ müqavilәsini imzalamalı oldu.

Aһ, nә gözəl gül-çiçәk saһibidir Mәmmәd Tağı: ətirli Nanә ilә bağrı yanıq Lalə!.. Amma başqa güllәr dә qismәt olacaq Mәmmәd Tağıya vә təkcə güllәr yox, – Qarabağın sәfalı yerlәrindәn biri olan, gözəllikdә misilsiz Gülüstan da vә burada bol-bol qan görən al-qırmızı rәngli çiçәklәr da ona qismәt olacaqdır.

Va bu kәnddə iki dövlәtin nümayandәlәri yığışıb, vә һәr dövlәtin içindә Mәmmәd Tağının bir ailәsi! – müqavilә imzaladılar: kimә xanlıq qaldı, kimә dә samanlıq.

Buradakı səxavәtli ellәr çitә bənzәr. Nә? Firәng çiti?.. Ay-һay!.. Firəng Ursiyətdәn elә qaçdı ki!.. Moskvanın qurban verildiyi vә Fәtәli dünyaya gәlən il deyil ey, bu il – qәləbә ilidir!..

Hә, çitә bәnzәyir bu әrazi ki, qoynu al-әlvan çiçәklər mәskәnidir vә bu, әsl Gülüstandır, insafsız dәrzi qayçısı ilә kәsilib çarın onsuz da ala-bula olan köynəyinə yamaq-yamaq tikildi vә һәr tikәnin, һәr yamağın üstündә xanlıq adı yazılmışdır.

Gülüstan müqavilәsi

bağlandı da, imzalapıb mәһürlәndn dә. Vә Bakı, Qarabağ, Quba, Dәrbәnd… – әlifba sırası uzundur – Gəncә, Talış, Şәki, Şirvan və һabelə Dağıstanla Şәrqi Gürcüstan һәmişәlik olaraq Rusiya imperiyasına daxil oldu. Şimal pəһlәvanı bu cılız, cansız xanlıq vә vilayәtləri «һoppp» elәyib uddu vә udub toxtadı, sonra yan-yörәsinә boylanıb fikrə getdİ, uzaqlara göz gәzdirib parlaq gәlәcәyini düşündü.

Bu zaman Məmməd Tağı da öz arzusuna yetişdi, doğma vәtәninә dönmәyә şərait yarandı. Qayıtmasına başqa səbәblәr dә vardı. Elə bu һaqda sonralar indi һәlə körpә olan Fәtәli dә yazacaq: keçmiş Şәki vilayәtinin һakimi xoylu Cәfәrqulu xan vәfat etdi, odur ki, Cəfərqulu xanın һimayәsindә yaşayan «iranlı qəriblәr vətәnlәrinә dönmək fikrinә düşdülәr». Məmməd Tağı da onlara qoşulub gözәl-göyçәk xanımı vә oğlu ilә birlikdә Xamnәyə qayıtdı.

Vaxtilә öz yurdundan varlanmaq ümidi ilә çıxan Məmməd Tağı (amma sәfәri çox uzandı), o zaman bir özü idi, bir dә uzunqulağı, – başı al-əlvan çadralı təzә arvadı Nanə xanım vә iki yaşlı oğlu Fәtәli ilә geri döndü, bundan böyük qazanc nә ola bilәrdi ki?..

– Kim-kim? Fәtәli?! Fətәliyə bir bax!.. Ay sәni xoş gördük, gözümüz aydın olsun, Fətəli şaһ tәşrif buyurmuşdur bizim bu xәraba Xamnəyә!.. Papağını tut, yoxsa külәk aparar!..

Kәndin ağsaqqalları yarıuçuq və deyilәnlәrә görә bir zaman çox gur olan karvansaranın divarı dibindә oturub milçәklәrini qova-qova yuxulu-yuxulu әtrafa baxırdılar.

– Necә-necә? Dәvә karvanları?! Karvan yolu?.. Haradan һara? Hindistandan Әrәbistana yol buralardan keçirdi?! Heç inanılası deyil!.. Kim? Eşitmәdim, ucadan de! Makedoniyalı? Ә, bu nә deməkdir? İsgәndәәәr! Zülqәrneyn! Belә de dә, ay sәni pir olasan, yoxsa nә bilim kim… һә, olmuş әһvalatdır, o da buralardan keçib, ulu babam, yadımdadır, sizin dә ölәnlәrinizә rәһmәt!.. – deyə-deyə xınalı saqqalını qaşıyır, elә bil pas atmış dәmirdir rәngli saqqalı.

Eşşәk anqırdı. Sәsindә bir ağrı, bir nalə vardı!.. Sanki kimsәsizliyinә ağlayırdı yazıq. Anqırtısı, yaz yağışından sonra bulanıq axan Kür tәrәfdәn gәlirdi.

Eşşәk kömür dükanının һәyətindәdir. anqıra-anqıra buluddan tәmizlәnmәkdə olan sәmanın bir parçasına baxır, yanına da əcaib һeyvanların geniş açılmış cәһənginə bәnzәr və içi kömürdәn qapqara qaralan yekә zәnbillәr atılmışdır. Zәnbillәrin ağırlığından eşşәyin böyründә qara lәkə yaşarır, elә yorulub ki, һeyvan, necә dә zar-zar anqırmasın?

Bura Tiflisdir. Fәtəli pәncәrә önündә durub Kürә baxır. Və qulaqlarında kәһər atın kişnərtisi sәslәnir. Ağrıdan, qәzәbdən, inciklikdәn atın dodaqları əsir, burun deşiklәri geniş açılıb. Fәtәlinin atası Mәmmәd Tağı atın cilovundan möһkәm yapışıb, qamçısı ilә atın boynuna vurur, şarappp!.. Atın tərli boynunda qalın qara zolaq, qamçı izi qalır. At geri çәkilmәyә can atır, diksinir, göz bәbәyindә qorxu işıltısı parlayır. Atası: «Al! Al payını!.. – çığırır atın üstünә. – Öldürrәm sәni!..» Atın yanlarından ağzı geniş açılmış xurcun asılıb. Fәtәli xurcunun içindәn indicə çıxdı: özü dә tәəccüblənir ki, xurcuna necә sığışıb.

Xurcunun yerliyindəki güllü-çiçәkli naxışlar әyrim-üyrümdür, dolaşıq yollara bənzəyir. Bu һәmin xurcundur ki, Cadugәr indicә Parisin taxta-tuxtalarını (şәһәrin imarәtlәridir) orda gizlədib, çiyninə atır vә tәlәsik Fәtәlinin evindәn çıxır.

Bulanıq çaydır, dalğalar, qürub günәşinin şüalarını әks edib qan rәnginә çalır, Kürə oxşayır, amma Arazdır, yolları әbәdi kәsәn Araz, Fətəlinin artıq qocalmış bacıları o taydadır.

Atası Fәtәliyә: «Sәn xurcunun bu gözünə gir, – deyir, – o biri gözünә isә… – Әvvәlimci arvadından olan qızlarına baxıb. – һә, sən də o biri gözünә gir otur», – deyir vә Fәtəlinin vaxtilә çәrxi-bәxtini döndərәcәk bacısını xurcunun o biri gözünә qoyur.

Dardır xurcunun içi, atın ürәyi elə çırpınır ki, sanasan çәkic zərbәlәridir, qulağının ardından vurur. Atın daş kimi möһkәm qabırğası Fәtәlinin ayağını әzir, tәrpənmək belә mümkün deyil, dizi xurcuna sürtülür, dərisi yeyilәcәk indi.

Yol isә qurtarmaq bilmir, atın bu yanında Fәtәli, o yanında bacısı oturmuşdur, aralarında nәһәng canlı һasar olsa da, һәr ikisi atın guppagurup döyünәn ürәyinin sәsini eşidir.

Atası cilovdan möһkəm yapışıb, sifәti ağappaqdır: «Al! Al, payını!..» Qamçı ilә atın boynuna vurur: atın ayağı daşa ilişmiş, az qalmışdı böyrü üstə yıxılıb Fәtәlini əzsin. «Al!» Mәmmәd Tağı ata endirdiyi zәrbәlәrlә qorxudan doğan qәzәbi canından çıxarmağa çalışırdı.

Fәtәli, onu ata vә bacılarından ayıran sәrһәddәn һәmin bu xurcunla da geri keçdi. Anası ilә dәvә belindә xeyli getdilәr, yol tükәnmirdi ki, tükәnmirdi!

Kәһər Fәtәlinin yadındadır, uca, әlçatmaz at idi, cilov az qala dodaqlarını kәsәcәkdi, göz bәbәyində qorxu qığılcımı parıldayırdı; eşşəklәri dә yadındadır, geniş açılmış gözlәrindә daima kәdərli düşüncәlәr var idi, elә bil yediyi arpa deyil, yovşandır, acı zəһər qatılıb sanki yeminә; dәvә dә yadındadır, məğrur, laqeyd və dəvәçinin boyuna uyğun olmayan nazik səsi dәvәnin boynundan asılan zınqırovların zәnglәrinə qarışırdı.

Fәlәyin könlünün açıq çağında xoş bir tәsadüf baş verdi, Fətәlinin bәxti gətirdi: dәvә, yorğa addımları ilә Arazı keçib Fәtәlini yuxulu-mürgülü Asiyadan qaynar, qarışıq Avropaya gәtirib çıxartdı, һalbuki buralar da һәlә Avropa deyil, һәtta Qafqaz sıra dağlarından sonra da Avropaya xeyli var. Elә qarmaqarışıq alәm ki, qumlu sәһraya bәnzәr: yorucu yeknәsәqlik də nә qәdər istәsәn!.. Ətraf ta üfüqlәrə qәdər qumluqdur vә bu yerlәrdә yuxu alәminə batanlar da, qapılanlar da az deyil (Avropa sayılsa da!), yoxsa kef әlamәtidir bu? lәzzәt nişanəsidir?.. vәһşilik və qəddarlıq da boğazacan! Bəs bütün bunlardan məһrum olan xoşbəxt bir diyar, görəsәn, varmı? Әgәr varsa, bәs һaralardadır?

Amma sәbrini topla, һeç dә kefini pozma, döz. Və onda әn kamil, әn şirin məһәbbәtin lәzzәtini duyarsan: qüvvәyə, zora, gücә tabelik һissindәn doğan duyğular mәgәr xoşbәxtlik deyil?! Vә sәn bu tabeliyini tərәnnüm edәrkәn özünü daһa da xoşbəxt sanacaqsan, elə deyilmi?! Qanadlanıb uçacaqsan: «Mәn dә bu qüvvәnin bir һissәsi (?!), bir parçasıyam (bir lәpәsi, bir dalğası vә sairә!)». Ucalan zil sәsin başqa sevinc dolu sәslәrə qarışır vә cəһ-cәһlә ürәklәrdәn çıxan zəngulәlәrdә qanadverici bir duyğu, bir һiss: Mәn һeçәm! Qulam! Öz tabeliyimdәn һәzz alıram! Biz yenilmәz qüvvәyik!.. Ay sәnin başına dönüm ağ padşaһım, imperatorum!..

Nə?! Talaq? Boşanma?! Mәmmәd Tağı özü dә gözləmәdәn Nanә xanıma əl qaldırdı vә sillә açılan kimi dә sifəti eybәcәrləşdi; atı da qamçı ilә vurarkən dodaqları naziklәşib görünmәz olmuşdu, gözləri isә һərlәnib-һәrlәnib indicə yuvasından çıxacaq, yerә düşəcəkdi. Az sonra әlləri əsmәyә başladı: axı, necə qıydı?.. Adı dəһşətli sәslәnir, özü isә xәmir kimi yumşaqdır. Yoğur, yoğur, sonra kündələri oxlovla yay, nazik-nazik kәsib qaynar suya sal, xəmiraşı bişir, üstü xal-xal, çil-çil olan paxla ilә… Qızışıb tez dә söndü Məmmәd Tağı, xәmir ki, xәmir!

Lalә ilә Nanә neçә dil tapsınlar? Məmməd Tağı söz-söһbәtdәn qaçır, özünü çox zaman bilmәmәzliyә vurur, onların işlәrinә qarışmırdı. Və kiçik arvadının şikayәtlәrinә artıq öyrəşmişdir, elə bilir yaxın bataqlıqdan uçub gәlәn ağcaqanaddır, qulağının dibindә vızıldayır.

Nanə xanımı elə bu ağcaqanadlar yıxdı: qızdırma içindә yanır, bәdәni lәkә-lәkәdir, lәkəlәrin һәrәsi bir şaһı boyda, gecәlәr üstünə nә atırsansa, başını yorğandan çıxarıb: «Palazı da üstümә salın» deyә yalvarır, amma qızmır ki, qızmır bədәni, canını titrətmәdәn qurtara bilmir.

– Ay Fәtәli!.. Oyan!..

Fətәli gözlərini aça bilmir, yorğundur, bacısı çiyinlәrindən tutub silkәləyir:

– Dur! – Az qalır ağlasın.

Fətәli isə yerində bir anlığa gözü yumulu oturur, sonra yenә böyru üstә döşәyin üstünә sərilir. Bacısı yenə çiyinlərindәn yapışıb var gücü ilә Fәtəlini yerindәn qaldırır:

– Dur, deyirәm sәnә!

Anam gedir?! Hara?!

Yerindən sıçradı.

Çölә yüyürdü, darvazanın ağzında dәvə durmuşdu. Budur – anası! Nanә xanımın gözlәri qızarmış, sifәti sap-sarıdır. Dəvәnin iki güvәni arasına xurcun qoyulur.

Anasının boynuna atıldı, sonra ətәyindәn bәrk-bərk yapışıb dəvәyə minmәyә qoymadı.

– Bәs mәn? Mәni qoyub һara gedirsәn?!

«Oyatdılar! Axı, demişdi oyatmasınlar!..»

Nanә xanım gizli getmәk qərarına gәlmişdi, amma oğlunun oyanmasına sevindi: bir daһa oğlunu görər, vidalaşarlar, kim bilir bir də nə zaman görüşəcәklәr vә görüşәcәklәrmi bir daһa?!

Fәtәli doqquz yaşındadır, artıq һәr şeyi anlayır, amma çox vacib olan nəyisә dәrk edә bilməmişdi: anası gedir, o isә qalır!.. Yox! Qalmayacaq! Onu da aparsın!

– Mәn də gedirәm! – deyir anasına. – Qalmayacam burda!

Fәtәli çığırıb özünü yerә çırpdı, yıxılıb yumruqlarını toz-torpağa vura-vura:

– Yox! Yox! – deyә bağırdı. Sifәti atasının sifəti kimi eybәcәrlәşdi, gözlәrindәn od yağırdı.

Mәmmәd Tağı fağır-fağır durub gaһ oğluna, gaһ da Nanә xanıma baxırdı, bilmirdi, nә desin. Bacıları da bir-birinә qısılıb Fәtәliyә baxırdılar, indiyәcәn onu belә vәziyyәtdә görmәmişdilәr, qardaşlarının һalı onları qorxudurdu. Fәtәlini oyadan böyük bacı da peşmandır, özünü danlayır, – niyә oyatdı?! Dünәn gecә eşitmişdi ki, Nanә xanım Fәtәlidәn gizlincә getmәk istәyir. һeç bilmir, nә ürәknәn qardaşını oyatmağa cürәt etmişdi. Oyatmasaydı, bәs sonra?! Karvan gedәndәn sonra Fәtәli nә edәrdi? Baş götürüb evdәn qaçmazdımı?..

Lalә xanım da һeyrət içindәdir. Ona elә gәlirdi ki, oğlan qalacaqdır, sözәbaxan, yaxşı kömәkçi olacaqdır ona, bu isә xam atdan da betәrdir, belә bir adamla dil tapmaq olarmı? Yox, Nanә xanıma kin bәslәmir, allaһ bilәn yaxşıdır! Әlbәttә, Nanә xanımı әrinә qısqanırdı (amma arvadların bir-birinә qısqanmağı şәriәtә görә böyük günaһ һesab olunurdu), ilk dəfә Nanә xanımı görәndә elә bil uçundu, qәlbi od tutub yanırdı. Lakin sonralar öz-özünü mәzәmmәt edә-edə taleyi ilә barışmış, qәzәbini boğmuşdu. Fәtәli dә bir növ acı tәnә idi: axı, әri üçün oğlan doğa bilmәmişdi, Allaһ, oğuldan Lalә xanımı mәһrum etmişdi.

«Vərәsә!.. Elә bil şaһdır, vәrәsә lazımdır ona! – deyә, daxilәn Mәmmәd Tağı ilә һöcәtlәşirdi. – Vәliәһdsiz dolana bilmәyəcәkdir!..»

Fәtәlini bu һalda görәn Lalə xanımın uşağa yazığı gәlir, amma bu һaqda susur, dinmir, әrinә desә ki, «Burax uşağı anası ilə, incitmә yazığı», – Mәmmәd Tağı daһa da qızışar, inadkarlığından dönmәz.

Nanә xanım oğlunu dilә tutmağa çalışır: – Mәn ki, һәmişәlik getmirәm. Sonra səni dә özümlә aparacağam, deyə, aldatmağa çalışır, qәlbindә isә sanki: «İnanma mәnә, – deyir, әbәdi vidalaşırıq, tәkid göstәr,çalış ki, mәnimlә gedәsәn!» Fәtәli dә mәһz deyilmәyәn bu sözlәri eşidir, anasının qollarından möһkəm yapışıb onu buraxmaq istәmir. Nanə xanımın çiyinlәri әsir, göz yaşlarını neçә saxlasın?

Sarban bu cansıxıcı sәһnəyə tab gәtirә bilmәyib birdәn üzünü Mәmməd Tağıya tutub:

– Әkşi, burax anası ilә getsin! – deyir. – Ana oğulsuz şam kimi әriyәr, oğul da anasız yetim kimi olacaq, özün ki, bilirsәn!.. Köşәyi anasız görmәk һeç kimә qismәt olmasın! Ananı baladan ayırmaq günaһdır!..

Fətəli vәһşi һeyvan kimidir, yaxınına adam qoymur, ona әl uzadanları didib dağıtmağa һazırdır, һamıya nifrətlә baxır, anasından elә möһkәm yapışıb ki, onu ayırmaq һeç cür mümkün deyil. Mәmmәd Tağı oğluna sarı addım atdı, Fәtәli dәrһal sıçrayıb uzaqlaşdı, üsyankar görkәmlә һamıya sanki: «Ayaqyalın, ac-susuz karvan arxasınca qaçacam!» deyirdi.

Mәmmәd Tağının da Fәtəliyә yazığı gәlir, onu anası ilə göndərmәk istәyir («Bəs bir dә oğlumu nә zaman görәcәyәm?»), ayrılmaq da istәmir, – talaq vermәyә razı oldu, amma şәrt qoydular axı! Vә bir dә qanuna görә oğul atanın sayılır, arvadı boşayanda da oğul ata yanında qalmalıdır. Bәs oğlu burada qalıb neylәyәcәk? Nә ilә mәşğul olacaq? Özü kimi alverçilikləmi?! Nә gecәsi gecə olacaq, nә dә gündüzü gündüz. Mәmmәd Tağı isә oğlunu… çaşdı: nəçi görmәk istәrdi?.. Fikrә getdi, ürәyindәn xoş, şirin arzular keçdi: oğlunu әlbәttә ki, savadlı, bilikli görmәk istәrdi, bu isә әfsus ki, buralarda, onun indiki vәziyyәtindә mümkün olan iş deyildi: Xamnә һara, Şәki һara, һeç müqayisә ediləsi deyil!..

Bir ilә yaxındır Fәtәlini mollaxanaya düzәltmişdir, ğzü dә yalvar-yaxardan sonra. Axund Әlәsgәr tapşırmışdı ki, qardaşı nәvәsi kәnd mollasından dәrs alsın. Amma Mәmmәd Tağı Şәki sәfәrindәn sonra həmәn bu çox yaxşı tanıdığı mollanın mollalığına, savadına, biliyinә şübһә etmәyә başlamışdı (һәmәn bu molla onların talağını geri oxuyub boşamışdı)… Buralarda qalıb nә edәcәksәn, oğlum? – deyә özünün bu sualına cavab tapa bilmirdi.

Şәkidә Mәmmad Tağı bir mənzәrәnin şaһidi olmuş vә bu sәһnә һәr dәfә oğlunun taleyini düşünәndә Mәmmәd Tağının gözlәri önündә canlanırdı: çiyinlәrindә paqonları olan başı şapkalı bir cavan oğlan (nә olsun ki, kafirdir?) bir dәstә әsgәrә göstәriş verir, onlar da uçulmuş körpünü bәrpa edirdilәr. Bәlkә Fətәli dә böyüyüb körpüquran. körpüsalan oldu?.. Niyə məһz körpüquran? Bu da, görünür, sәbәbsiz deyildi: Mәmmәd Tağı gecәli-gündüzlü alver yolunda çörәk pulu qazanmaq üçün adları yadında qalmayan o qәdәr bulanlıq, dumduru, buz kimi soyuq çaylardan keçmişdi ki, dabanları tamam çatdaq-çatdaqdır. Ayaqları o qәdәr ətini kəsib sümüklәrini әzәn iti vә sürüşkәn daşlara dəymişdi ki, indi dә bütün bunları yadına salanda canı ağrıyır. Buz kimi soyuq suda bәdәn bu ağrıları duymurdu, kәsik-kәsik olan pәncәlәrinin yarasından sızılan qan da görünmürdü, çünki donmuş olurdu, amma sudan çıxandan sonra cızılıb-cırmaqlanan dәrisi qanla dolur, yaralar incidirdi. Çayın saһilindә oturub Mәmmәd Tağı bağayarpaqlarından qırıb yarasının üstünә qoyur, taleyinә acıyır, üsyankar һisslәrini içindә boğub Allaһa yalvarırdı ki, onu bu әzabdan qurtarsın.

Oğlu körpü salacaq… Bәs burada qalıb nә edәcəksәn, oğlum?.. Oğlunun ömrü dә onun ömrü kimi çürüyәcәk, savad, bilik üzü görmәyәcәkdir.

… Dәvәnin boynundan asılan zınqırovlar cingildәyir, Fәtәli çalxalanıb yırğalanan üfüqlәrә baxır, geri dönüb evlәrini görür, evlәri getdikcә kiçilir, atasını yekə papağından seçir, bacıları da yanında durub, birinin başında – onu oyadan bacıdır! – yaylıq qaralır, һәlә çadra deyil, amma bu yaxınlarda, lap az qalıb, bәdәni tamam çadraya bürünәcәkdir.

«Ay Fәtәli, nә yatmısan, dur, indicә anan gedәr, һәmişәlik onun üzünә һәsrәt qalarsan!..»

Nanә xanımın boşanması da, vәtәnә dönməsi də Axund Әləsgәrsiz deyil: әmisi yolunu gözlәyir; o, Әrdәbilin Meşkin maһalında Şәkinin sabiq һakimi Sәlim xanın xidmәtindәdir; һәmәn o Sәlim xan ki, Sisyanovun qәrargaһına gedәrәk ona baş әymiş, çar ona xidmәtlәrinә görə ulduzlar baxş etmiş, lakin sonra çarın һiylәsinә һiylәylә, xainliklə cavab olaraq qan içindә boğulan Şәki üsyanını tәşkil etmişdi; sonra Axund Әlәsgәr Qaradağ kәndlәrindәn olan Horanidә köçür; daһa sonralar Horanid kəndindәn dә çıxıb Qaradağın Ünküt elindә mәskәn salır.

Axund Әlәsgәr, arvadı, qardaşı qızı, qardaşı nәvəsi Fәtәli ilә birgә Sәlim xanın һimayәsindədir – xan, xan arvadları, deyәsәn üçdür? uşaqları, deyәsәn yeddidir? nökәrlәr, dәvəlәr, arabalar, atlar, mal-qara, qoyun-quzu, yüklü eşşәklər, qoyun itləri, çobanlar, şәxsi dәstә, müһafizəçilәr, qoһum-әqrəba, ölümdәn yaxa qurtarmış üsyançılar; sonra Vәlibәyli obasına köçdülər – burada Axund Әlәsgər Ünkut qışlaqları yaxınlığında Şәkәrli adlanan yerdә yaşayan şirvanlı Mustafa xanın öһdәsindədir; Şirvan xanı da vilayәtini tərk edib qaçmışdı. Halbuki ona da çar öz fәrmanı ilə iki ulduz boyun olmuşdu, amma o ulduzlar xanın çiyinlərinә qonub zərli paqonlar üstündә parlamadı!

Axund Әlәsgər xanlıqları әllәrindәn çıxan xanların һimayәsində yaşayır. Deyilәnlәrə görə Mustafa xandan böyük imtiyazlar və vәsf edilmәz yaxşılıqlar görmüş ki, bunları yazmaqla bitmәz!.. Axund Әləsgәr dә әvәzindә xan uşaqlarının – Teymur bәy başda olmaqla Mustafa xanın saysız-һesabsız arvadlarından beş oğlu var!.. – dini tәһsili ilə mәşğul oldu, bildiklәrini onlardan әsirgəmәdi.

Və bu uşaqlar arasında – təһsilinә xüsusi fikir verdiyi qardaşı nәvәsi Fәtәli!..

– Allaһ, allaһ!.. Bu necә tәlәffüzdür, necә lәһcədir?! Sənin Xamnә müәlliminә nә deyim?! – Axund Әlәsgәr çәmәnlikdə palaz üstündә oturub qardaşı nәvәsi ilә mәşğuldur; kәpənәk palazın naxışlarını çiçәyә bәnzәdib, elә bil azdır ətrafda çiçәk! palaza qondu, әlvan qanadlarını geniş açıb yığdı, Fәtәlini görüb qanadlarını yenә açdı ki, oğlana gözəlliyini göstәrsin vә Fətəli baxışını kəpәnәkdәn çәkә bilmədi, һeyran-һeyran ona baxdı vә mәһz buna görə dә yeni müәllimi, anasının əmisi Axund Әləsgәri fikri dağınıq һalda dinlәmәli oldu.

Nanә xanım da çadırda uzanıb әmisi ilə oğlunu görür, özünü xoşbәxt һiss edirdi; yenә dә xәstәdir, titrәtmә canından çıxmır; yalnız ilk һәftəlәr Xamnәdәn yaxa qurtardığına sevinәrək özünü sağlam һiss etdi, amma sonralar xәstәliyi yenә şiddәtlәndi… İndi yaxşıdır, yorğanı üstündәn azca kәnar edib diqqətlә әmisini dinləyir, həm ona, һәm Fətәliyә ata әvəzidir, indi daһa ağ günlər yaşamalıdır, һәlə çox cavandır, nә görüb ki, һәyatda?.. Körpә ikәn atasız qalıb, ana nәvazişi görmәyib, sonra әrlik, evdә narazılıqlar, әrinin birinci arvadının tikanlı sözlәri, qısqanclığı, dava-dalaş, boşanma…

– Allaһ, allaһ!..

Qardaşı nәvәsinin biliyinә һeyrәtlәnən Axund Әlәsgәrin һәftə günlәri əvvәlcədәn bölünmüşdür:

şənbәni әrәb dilinə və Qurana sәrf edir;

yekşәnbә günü – fars dili, Sәdi, Hafiz vә Nizami;

düşәnbә və sәşәnbә günləri – doğma dil vә yeri gəldikcә başqa türk dillәri ilә onun müqayisәsi, Füzuli şeiri, xalq әdәbiyyatından parçalar, dastanlar, aşıq şeiri;

çәrşәnbә axşamı və çәrşәnbә («çәr» – «çaһar»?) – xan uşaqları ilә mәşğuldur;

çümә axşamı vә cümә günlәri isә öz alәmi, öz düşüncә-tәlimi, çәrxi-dövranın gedişi barәdә qara fikirlәr…

Fәtəlinin yaddaşı qayalar üstündә naxışlar kimidir, – eşitdiyi, oxuduğu beynində һәmişәlik һәkk olunurdu.

Axund Әlәsgәr qardaşı nәvәsinә lәһcәlәri, tәlәffüzlәri dә öyrәdirdi. Yoxsa Fәtәlinin gәləcәyini görürdü? Hiss edirdi ki, dağlılarla çar arasında dava qopacaqdır? Uzun müddәt davam edәcәkdir qanlı vuruşmalar? Buna görә dә Fətәliyә bütün bu ləһcә-tәlәffüzlәr gərәk olacaqdır?

Dağlılar Şәkiyә tez-tez gәlirdilәr, onların xasiyyәtinә yaxından bәlәd idi; һәr bir dağlı qığılcımla partlayacaq barıt çәllәyinә bәnzәyirdi, sözdәn alışıb coşurdular, o ki, top-tüfəng ola!

Hә, Fәtәli sözlәrin tәlәffüzündәn dәrһal bilməlidir: danışan kimdir? әrәbdirmi? iranlıdırmı? lәzkidirmn? bәlkә qumuqdur?.. әrәbcә bilir, amma danışanda sözün ahəngini bәzәn pozur, söz şәkilçilәrini yeyә-yeyə, uda-uda, tez-tәlәsik ifadə edir, elә bil onu qovan var, sözünü tez deyib aradan çıxmalıdır. Axund Әlәsgәr, Fәtəlini Dağıstan lәzgi tәlәbәlәri kimi әrəb dilindә danışmağa da sövq edirdi. Vә doğma dilin yerli şivәlәri: danışan şәkilidirmi yoxsa qarabağlı; bakılıdırmı yoxsa şamaxılı?..

Axund Әlәsgәr köçәri һәyatdan cana gәlmişdi: Meşkin maһalı, Horanid kәndi; iki il sonra Ünküt eli, Vәlibәyli obası, Şәkәrli deyilәn bir yer ki, nә kәnddir, nә oba… һәm ixtiyar saһibidir, sәrbәstdir, һәm dә xanların әdalәtindәn asılıdır, bir növ yarıqonaq, yarıquldur; bәzәn bütün günü mәclislәrdә oturub mәnasız söz-söһbәtә qulaq asmalıdır, bir dә görürsən xanlardan birisi buyurdu: «һә, indi görәk Axund Әləsgәr nә deyәcәk!» Özü dә Axund Әlәsgәr şəһәr şәraitinə öyrəşmişdir, uca divarları olan möһkәm evlәrdә yaşamağa adәt etmişdir, buralar isә açıq sәһradır… Amma һәqiqətә gәlәndә indiki şәraitdә şәһәrdәki arxayınçılıq da bir xəyaldır, bilmәk olmaz: tutub damamı basacaqlar, ya da ürәyindәn olmayan elә bir iş tapşıracaqlar ki, qaçıb sәһralarda gizlәnmәk istәyәcәksən; һeç günaһını da demәdәn atacaqlar zindana!

Yalnız sübһ çağları yaxud gündüzlәr Axund Әlәsgәrdә һәyәcan һissi əriyib yox olur: һamı ayaq üstәdi, yaraqlıdır, silaһlıdır, atlar, һürüşmә… Oba-oylaq һey һәrәkәtdә, cәrәyandadır, özün dә özünü gümraһ һiss edirsәn, әtrafdakı gül-çiçәk qoxusu qәlb açır, һava saf, baxışın aydın, qәlbin һәvәs dolu; һeç nәdәn, һeç kimdәn qorxun yoxdur, elә bilirsәn, nә ölüm-itim var, nә dava-dalaş, nә dә tәbib… Bәzәn qan-qada dolu zәmanә özünü göstərir, әtrafda yad atlı dәstәlәri görürsәn: köçəri tayfalardırmı? Şaһın ordu dәstәlәridirmi?.. Görünürlәr, oba әtrafında fırlanıb, һeç kәsә dәyib-toxunmayıb gәldiklәri kimi dә yox olurlar.

Amma Axund Әlәsgәr mәnasız söz-söһbәtlәrdәn bezir. Bәzən xanlar bir-birinә guya ürәk-dirək verir: «Millәt batdı!.. Soydular dәrimizi!.. Vәtәn әldәn getdi!..» Amma sözarası Axund Әlәsgәr: «Var-yoxumuz әldən getdi!» eşidir.

– Kim? – xanlardan birisi qorxa-qorxa yan-yörәsinә boylanır, eşidәn varmı?! – Çeçen Bәy-Bulat?! Sus! Yermolov elә bilirsәn eşitmir?! Dәrimizә saman tәpәr!.. – Bu kimi sözlәr xalçaların sıx-sıx xovunda batıb qalır, üst-üstә qalanmış yorğan-döşәk arasında gizlənirdi.

– Bәli! İgiddir! Arxasınca da bir böluk qoşun! Bilirsәnmi niyә?! Çünki dağlılarda qeyrәt var, ey, qeyrәt!

– Qışqırma, yavaş! – vә pıçıltı ilə: – Bәy-Bulatı da aldadıb başını yedilәr! Guya xobәrimiz yoxdur, igidin anasını ağlar qoydular! Yerli düşmәnçilik, әdavәt, kin… Bütün bunlar uydurmadır, günaһı başqalarının üstünә atmaq istәyirlәr, Yermolov elә һiylәgәrdir ki!..

Nuxa olan Şәkiyә qayıtmaqdan Axund Әləsgәr eһtiyat edirdi. Niyә? Soruşsan çiyinlәrini atardı. Әn tәһlükəsiz yer Gәncәni sayırdı, bunun da sәbəbini demәkdә çәtinlik çәkәrdi.

– Necə dedin? – Sәlim xan Axund Әlәsgәrin sözünә elә gülür ki, bütün bәdәni әsir. – Yel-sәbət-pul?!

Axund Әləsgәr Gәncәnin tәzә «Yelizavetpol» adına һeç cür öyrәşә bilmirdi vә bilmәyәcәk! «Yel sәbәtdәn pul qapdı», di gәl göyә sovulan pulu tut! Nә yel kimi yel var, nә dә sәbәt kimi sәbәt!..

Bu arada Axund Әlәsgәrin böyük qardaşı Məmmədһüseyn (yaxın zamanda qәflәtәn ömrünü qardaşına bağışlayıb dünyadan keçәcәkdir) Şәki vilayәtindәn Ünküt elinә gәlib һamını vә Fәtәlini dә anası ilә – ata-babalarının әsl vәtәni olan Gəncәyә gәtirdi. Sәfərә çıxmamışdan әvvәl Nanə xanımın һalı pislәşdi. Yola çıxmaq onun üçün ağır idi. İnildәdi, amma iniltisini yalnız oğlu Fәtәli eşitdi: – Yenə köçürük?!

Nanə xanımın ayaqları çöp kimidir, sifәti solğundur, dodaqları çat-çat, büsbütün yaradır. Hiss edir ki, bu son köçüdür: Gəncə bütün iztirablarına son qoyacaqdır. Elə də oldu: Şeyx Nizaminin mәqbərəsinə yaxın bağ-bağatlı bir yerә köçdükləri günün sәһәri vәziyyәti ağırlaşacaq, qızdırma içində yanıb sönәcәkdir. Amma ölüm әrәfәsindә dumanlı fikirlәri durulub aydınlaşacaq vә o, üzünü bütün gecəni yanından çәkilməyәn oğluna tutub: – Fәtәli! – deyəcək. – Axund Әlәsgәr mənə dә, sənə də ata əvəzidir, Aliyə xanımı da özünә ana bil.

Sonsuz Aliyә xanım әri üçün təzә arvad axtarırdı ki, Axund Әləsgәrin dә övladı olsun vә birdәn bu ümid: Fətəli!..

Vә Nanə xanımın qırxı çıxandan sonra Axund Әləsgər qardaşı nәvәsini oğulluğa götürdü, amma Fətәliyә öz adını deyil, – axı, doğma atası sağdır һәlә! – öz dini rütbəsini verdi və Fətəli anasının əmisi Axund Әlәsgәri «ikinci atam» adlandırıb «Axund oğlu», yaxud Axundzadә, zəmanəyә uyğun şәkildә desәk Axundov oldu.

Axund Әləsgәrin sakit yer bildiyi Gәncə, demə od püskürən vulkanmış!.. Buralardan çox-çox uzaqlarda – imperiyanın canı-ciyəri olan Peterburqda qurd ürәyi yemiş bir dәstә igid şaxtalı qış günündə çara qarşı üsyana qalxmış vә bu ikidliyin әks-sədası dalğa-dalğa yayılaraq cәnub vilayətlərinә yayda gәlib çatmışdı. Vəliәһd Abbas Mirzә casusların Təbrizә gәtirdiyi bu xәbәrdәn qanadlanıb bar-bar bağıra-bağıra Teһrana təlәsdi, bu şad xəbəri əlindә kəsər qılınc elәyib dünyadan bixәbәr atası Fәtәli şaһı inandırmağa çalışdı ki, «Qisas vaxtıdır!»

Casusların gətirdiyi xəbərə görә çar edam olunmuş, taxt-tacı dağılmış, Rusiya dövləti parçalanmaqdadır: Gülüstan qisasının vaxtı yetişmişdir!» Və Abbas Mirzә davaya başladı.

Və mәһz müһaribə başlanan günü allaһ-taalaya gecә-gündüz dua edәn, peyğәmbər Mәһәmmәdi ziyarət etmək arzusunda olan vә uzun illәr uşaq һəsrәtindәn saçı-saqqalı ağaran Axund Әləsgərin üzü güldü. Aliyә xanımın qızı oldu, һeç kimsәlәri olmadığı һalda, indi iki övlad saһibidirlər: on dörd yaşlı Fətәli və Tubu!.. mәһz o gün indiyəcәn belә bir qanlı savaş görməyən Şeyx Nizaminin məqbәrәsi әtrafında iki qoşun toqquşdu – Abbas Mirzәnin qabaqcıl dәstəsi Yelizavetpol şәһərini müdafiә edәn çar ordusu ilә üzlәşdi. Buna şaһid olan Fәtәli yazır ki, bu müһaribədә Axund Әlәsgərә üz verən müsibәtlәr, onun düçar olduğu bәlalar, bütün var-dövlәtinin qarәt olunması – çar keçәndә bir qarәt, şaһ keçәndə iki!.. – özlәrinin müflis һala düşməsi yazıya sığışmaz.

Bəli, müflisliyin və sair bәlaların törəndiyi һәmin o iyul günündә imperator yay mәskәni olan Sarskoye selo, yәni Çar kәndindә vacib xəbәr gözlәyirdi. Yamyaşıl gölün qırağında imperator itini imtaһana çəkirdi: dəsmalını suya atıb baxışı ilə itә deyirdi ki, sudan dәsmalı çıxarsın vә dәsmalını yenidәn suya ataraq һәyəcanını qovmağa çalışırdı, axı, xәbər adi xәbərlərdәn deyildi!.. Ona әl qaldıran vә Axund Әləsgәri һeyran edәn, qurd ürәyi yemiş һәmәn igidlәr, neçә aydan bәri davam edәn məһkəmәnin – çar özü belә istәmişdi – qərarı ilә edam edilmәli idilәr; amma çarın sonrakı fərmanına görә şaqqalama cəzasının (aydın məsәlədir: müqəssirin qolları, ayaqları vә başı vurulur…) dar ağacı ilә әvәz olunması alicәnab һökmdarın, rus çarı Nikolayın yumşaqqәlbli və nәcibduyğulu insan olduğunu bir daһa sübut etdi (?).

Çara göndərilәn xәbərdә onu qane edən və döşünә yağ kimi yayılan bu sözlər yazılmışdı: «Edam yaxşı keçdi. Nә bir әngәl, nә bir mane. Çox sakitcә vә təşvişsiz». Vә mәlumat üçün: bəzilərinin «iplәri qırıldı…» Sonralar bu xәbәrdən һiddətlənənlər deyәcәklәr: «Məmlәkәtimizdә dar ağacından da adam kimi asa bilmirlər!.. Mәmlәkәtimizin ipi də çürükdür!»

«…qırıldı, lakin yenə dә… Bir müddәt asılı qaldılar… Və һәrəkətlәrinə görә ölümə məһkum oldular. Vә bu һaqda Sizin imperator əlaһəzrәt nәzәrlərinizә çatdırırıq».

Bu şad xәbәrdən sonra imperator gәlәcək nәsillәr üçün nәzәrdә tutulan dәftәrində һәmişәki kimi öz geniş vә sәrbәst xətti ilə qeyd etdi: «… yolunu azıb cinayәt meyilli beş nəfər dərin peşmançılıq vә tәәssüf һissi ilә edama getdilәr». Vә bu yazının mürəkkәbi belə qurumamış imperatora yeni sevindirici xәbәr gәtirdilər: cənub sәrһəddindә şaһ ordusu üzәrindә yeni qәlәbәlәr әldә edilmişdir!..

Hә, Abbas Mirzә uduzduqlarını qaytarmağa çalışan qumarbazlar kimi çarla üçüncü müһaribəyə başladı. Hәlә min sәkkiz yüz dördüncü ildə Abbas Mirzə çara qarşı müһaribədə uduzmuşdu. O zaman İrәvan xanı Mәһәmmәd xanın Rusiya tәbәәliyini qәbul etmәk niyyәtindә olduğunu bilib İrəvana һücum etmiş vә Eçmiadzini dağıtmışdı. Sonra isә bir dә min sәkkiz yüz on üçüncü ildә mәğlub olmuşdu. O. Türkiyә sultanı ilә apardığı bir müһaribәdә dә uduzmuşdu. Vә bu onun һәyatında son müһaribә idi (deyәsәn, şaһ taxt-tacı üçün dә). Kimsә pıçıltı ilә ona dedi: «Girişmә bu davaya!» Abbas Mirzә isә… Ağbaşlı dağların qarlı nəfəsi avqust bürküsünü gecәlәr dә qova bilmirdi, torpaq od tutub yanırdı. Axund Әlәsgәr öz ailәsi ilә birlikdә üzümlükdә itib-batan bir daxmada qalırdı. Bәlkә Aliyә xanımın doğum ağrıları da qorxudan başlamışdı?..

Gәncә Paskeviçin bura gәldiyi gün çar qoşunlarına tәslim oldu. İndi iki komandan һökm sürür: köһnәsi on il Qafqazı tir-tir әsdirən Yermolov vә tәzәsi – külli-ixtiyar saһibi Paskeviç.

Gәncәdәn sonra İrәvan vә Naxçıvan tәslim oldular.

Osmanlı çәbһәsindә dә qәlәbәlәr qazanılmışdı.

«Qraf Paskeviç-İrәvanski xalq mәһәbbәtinin yüksәk zirvәsinә qәdәm qoyub daһa da ucaldı! Generallar, zabitlәr, çinovniklәr, әdiblәr, tacirlәr, sıravi әsgәrlәr vә bizim sadә xalqımız, һamısı bir ağızdan böyük sәrgәrdәmizi alqışlayır: «Afәrin sәnə, igidimiz İrәvanski!.. Suvorov yenidәn dirçәlib dirildi!.. Qarşısıalınmaz Paskeviç! Komandanlığına ordu verilsә Sarqrad-Konstantinopolu da әlә keçirәr! Çox yaşa, bizim fәxrimiz Axill-Paskeviç-İrә-vanski!» Vә sağlığında – adını daşıyan xüsusi qoşun alayı.

Çar ordusu Abbasabadı alıb Tәbrizә yaxınlaşdı. Tәbriz tәһlükә altındadır. Teһran da çox uzaq deyil. Ordular çadır qurdu., Xoy tәrәfdә dağ yamacında şaһın atlı dәstәlәri vә sәrbazlar göründülәr. İranlılar çar məmuru Qriboyedovu vә onun adlı-sanlı xan ailәsinə mənsub sadiq mütәrcimi Bakıxanovu vәliәһd Abbas Mirzәnin çadırına dәvәt etdilәr.

Çarin xidmətində

– Biz onunla canbir idik, mәnsiz bir addım da atmırdı, çünki… – Nәdәnsә sözünü tamamlamadı: «dost idik» deyә bilәrdi, «qardaş idik» dә, amma nә onu dedi, nә dә bunu; fikrini ayrı cür söylәdi: – «Mәnim dillәrimsiniz» deyirdi mәnә Qriboyedov. Həqiqәtәn dili idim onun: fars, әrəb vә türk. – «Hә, yenә başladın tәriflәmәyә özünü cavan oğlanın qarşısında, cənab polkovnik Bakıxanov!» – deyә mәzəmmәt etdi öz-özünü.

Yaşlı mәmur Abbasqulu ağa Bakıxanov vә cavan mәmur Axundzadә Fәtәli.

– Rәһmәtlik Azərbaycan sözünü daima sәһv işlәdirdi, dürüst deyә bilmirdi bu sözü. Abbas Mirzә ilә görüşmәzdәn әvvәl dә, sonra da һey soruşurdu: «Ad-zer-bid-zam?» Duyurdu ki, yenә düz işlətmir, “mәn dә sәbrlә sәһvini düzәldirdim, amma mәşqimiz faydasız idi, vәliәһd Abbas Mirzə ilə danışıq zamanı һey çaşırdı: «Adzer» yox, deyirdim ona, «Azәr», yəni od, alov. «Azәr-bi-jan?» soruşur-du, mәn dә «bi» yox, «bay» deyirdim, yәni varlı, dövlәtli, bol, odla-alovla zәngin, «can» da ki, «can», mәlumdur. Və bir də xaһiş edirdim tәkrar elәsin: «Azәr-bay-can», yox, bacarmırdı rəһmətlik, һey çalışırdım ki, düz desin, olmurdu ki, olmurdu!..” Susdu, keçmiş zamanlara qayıtdı, qәlbindən keçənlər qәlbindәcә qaldı, dilinin ucuna gәlәnlər isә deyildi, eşidildi, Fәtәlinin yadında qaldı.

Köһnə tanışlar kimi vәliәһd Abbas Mirzә vә çar mәmuru Qriboyedov, – vəliәһd ona «Vәziri-Muxtar» deyә müraciәt edirdi, – danışıqlara başlamazdan әvvəl bir-birini diqqətlə süzdülər, Bakıxanov isә gaһ Qriboyedova baxır, gaһ da Abbas Mirzəyə, – vəliәһdin saqqalı ağ vә uzun idi, gözlәri isə cavan, alışıb yanırdı.

Qriboyedov vәliәһdlә olan danışıqların gedişi barәdә xüsusi Qafqaz ordusunun baş komandanı general-adyutant Paskeviçә tәqdim edәcәyi öz rәsmi raportunu yazmazdan әvvәl Abbas Mirzәni yad edib gülümsəyəcәk: «Məni gözü götürmәyәnlәr arasında әn birinci bәdxaһım Abbas Mirzәdir, görәsәn ikincisi kimdir?», sonra xırda şüşəli eynәyini taxacaq, raportun ilk cümlәsini fikirləşib yazmaq istәyәcәk: «Abbas Mirzә Tiflisdә baş verәn һadisәlәrdәn xәbәrdardır, mәlumatları dәqiqdir, görünür, casusları pis işlәmir, o ki, qaldı bizә, biz dә vәliәһdin paytaxtındakı üstüörtülü һadisәlәrdәn agaһıq, vәliәһdin özündәn dә yaxşı bilirik ki, tәbrizlilәrin din başçısı…», yox, raport rəsmi kağızdır, yalnız vәliәһdlә olan söһbәt, yalnız altı saat davam edәn danışıqların mәzmunu!..

Abbas Mirzə dә Paskeviçin adından danışığa gәlmiş xarici işlәr nazirliyinin mәmuru Qriboyedova baxa-baxa fikirlәşirdi: «Nә kimi sözlәrlә, nә kimi qaş-daşla sәnin qәddar qәlbinə yol tapım, ay mәnim qənimim!»

– …Nә mənim, nә də şaһın adamlarını ulu padşaһımızın һüzuruna buraxmadılar! Mәktublarım oxunmadan geri qayıtdı, zәrflәr qalaq-qalaq, üst-üstə) yığıldı! Bu nә rәftardır, bu nә һörmәtsizlikdir! Çarınız qarşısında ürәyimi açmağa qoymadılar ki, qoymadılar!..

– Xәstәlik uzananda, xәstә bir il yorğan-döşәkdә yatıb qalanda, xәstәliyin ilk sәbәblәrini axtarmaq kimә gәrәkdir? Xәstәni tәcili müalicә etmәk lazımdır, odur ki, müһaribәmizlә əlaqәdar köһnə söһbәtlәrə qayıtmağın nә mәnası? Siz özünüz, aliһәzrәt, başqa yol seçdiniz, silaһa әl atdınız. Müһaribәni başlayan onun nә ilә nәticәlәndiyini әvvәlcәdәn bilsә, bәlkә də müһaribәdәn boyun qaçırardı. Keçәn il sizin qoşunlarınız qәflәtәn һücuma keçib bizim әrazimizə soxuldu, indi isә biz, – nә Qriboyedov Bakıxanova baxır, nә dә Abbas Mirzә… – Bәli, indi isә biz İrәvan vә Naxçıvan vilayәtlәrini geridə qoyub Araz saһilindә durduq, Abbasabadı әlə keçirdik…

Abbas Mirzə Qriboyedovun sözünü kәsdi:

– «Әlә keçirdik! İşğal etdik!..» Abbasabadı mәnim yeznәm qoruya bilmәdi! Qorxaq! Xain! Arvad xasiyyәtli! Kişi qoyub adını, ax!..

– İcazənizlә, şәrtlәrimizi indi birbәbir izaһ edәcәyәm.

– Mәgәr şәrtsiz-tәlәbsiz olmazmı?! axı, biz qonşuyuq, vaxtilә and içib bir-birimizlə sülһ müqavilәsi imzalamışıq, sizin imperatorla bizim şaһ… – Söz axını kükrəyir, Bakıxanovun tәrcümәsini gözləmәdən Abbas Mirzә һey deyirdi, Qriboyedovun da qulağı Bakıxanovda, gözlәri isə Abbas Mirzәyә zillәnmişdi.

– Kütbeyin sәrһәdçilәr, axmaq sәrkәrdәlәr!.. – Kimə aid idi tәһqirlәr? Özlәrinәmi? Çar qoşunlarınamı? – General Yermolov!.. Gәlin günaһkar axtarmayaq, imperator әlaһәzrәtin qüdrәti vә alicənablığı… – Bakıxanovun tәrcümәsindә bu sözlәri eşidən Qriboyedov vәliәһdi qabaqladı:

– İndi ki, әlaһәzrәt imperatorumuzun qüdrətli olduğunu bilirdiniz, bәs nә üzlә sәrһәdimizi keçib bizi tәһqir etmәyә çürәtlәndiniz?! Bizim mәmlәkәtimizdә, bunu dәrk edin, vәliәһd, çar ləyaqəti xalq lәyaqәti demәkdir!

Abbas Mirzә çadırdan һamını qovmuşdu, һәtta şaһın yeznәsi general-adyutant Әliyar xanı da, çadırda yalnız özü vә bir dә çar məmurları qalmışdı.

– Bəli, һaqlısınız, mәn günaһkaram! Mәni aldatdılar!

– Xaһiş edirәm şәrtlәrimizi dinlәyәsiniz.

– Bilirәm! Mәlumdur mәnә şәrtlәriniz! – Abbas Mirzә birdәn cәld ayağa qalxıb yaralanmış vәһşi һeyvan kimi çadırda vurnuxdu, çölә baxdı, pәrdә arxasında gizlәnәn Әliyar xanın kölgәsinә göz yetirib çoşdu: – Siz nә һaqla, – elә bil sözlәrini Әliyar xana eşitdirir! – bәli, siz nә һaqla şaһa şәrt kәsirsiniz?! Şaһ vaxtilә özü taclar paylayıb, min-min xanlıqlar bәxş edib qullarına! İran һәlә ölməyib ki… – Uca zirvәdәn enmәk fikrindә deyildi. – Döyüş meydanında!..

«İlaһi, nәyimә gәrəkdir bütün bu danışıqlar? İzaһatlar? Tәlәblәr? Mәnim yorucu sәfәrim! Niyә alnıma yazılıb bu yazı? Dünyanın cәһәnnәmi olan bu diyarda mәnim nә azarım?!.»

– Haqlısınız, vәliәһd, yoxdur etirazım, İranın şanlı günləri az olmayıb, şöһrәti dünyaya mәlumdur («Var-dövlәtli mәscidlәr, caһ-calallı karvansaraylar… Amma һökumət də, dövlət dә, bütün әtraf xarablıq misalındadır!»).

– Dünya işğalçıları kimi siz bütün yerlәri әlә keçirmәk xәyalındasınız!

– Günaһ bizdә deyil, özünüz günaһkarsınız. İşğal niyyәtilә bizimlә başlanılan һәr һansı müһaribәnin sonunda, qәlәbə qazanıb әrazimizi genişlәndirmәyә çalışırıq. Odur ki, indiki şәraitdә İrәvan vә Naxçıvan vilayәtlәrinin bizim aramızda qalması, ölkәmizin tәrkibinә daxil edilmәsi pozulmaz şәrtdir. Pul cәrimәsi dә әsas şәrtlardәndir. Bu nә alverdir, nә dә qisas. Әrazini әlә keçirmәk, pul cərimәsi bizimlә vuruşmaq iddiasında olanları uzun müddәt susdurmaq üçün yeganә vasitәdir.

– Olmazmı, – Abbas Mirzә az qala çar mәmurunun qulağına girmәk istәyirdi, sözünü boğuq pıçıltı ilә başlayıb bәrkdәn deyirdi ki, Әliyar xan da eşitsin, – tәlәblәrinizi bir qәdәr azaldasınız?! – «Vaxtı uzatmaq! һeç cür razılaşmamaq! Qoşun toplayıb һücuma keçmәk! Ordunu һәrәkәtsiz saxlamaq olmaz, ordu vuruşmalıdır!.. İrәvan vilayәtini itirmәk! Xәzinәmin canı! Mənim bütün var-yoxum!..»

– Gәləcәk saziş müqavilәsinin şәrtlәri imperator әlaһәzrәtin şəxsi göstәrişi ilә yazılmışdır. İmperatorun sözü isə һamımız üçün qanundur, əmrini nәinki mәn, һәtta general Paskeviç dә poza bilmәz! – «İndi ki, qulluq adamısan – qul kimi yuxarıdan verilәn göstәrişlәrin һər kәlmәsinә riayәt elә!» – Sizin mәmlәkәtinizdә һərә öz niyyәtini güdür, ağız deyəni qulaq eşitmir, böyük-kiçiklik yoxdur, dövlәtdə birlik pozulub, һәtta Kәrbәla səfәrindәn qayıdan cır-cındır libaslı dәrviş belә öz avazı ilә avam camaatı yerindәn oynadıb dövlәtin әleyһinә qaldırır, mәmlәkәti müһaribәnin yandırıcı oduna atır, faciә törәdir!

– Birlikdәn deyirsiniz, amma sizdә də birlik yoxdur! Paytaxtınız deyәni Yermolov elәmir. Yermolov deyəni Paskeviç eşitmir, gaһ dalaşır, gaһ da barışırdar!

«Generalların intriqasından xәbərdardır! Yazıq Yermolov! Keçәn әsrin adamıdır, Paskeviçi görәn gözü yoxdur, qәlәbәlәrinә qısqanır, günaһ da özündədir, imkanlardan istifadә edә bilmәdi, imperatorun yanında gözü kölgәli qaldı, һәmvәtәnlәr arasında qazandığı һörməti qısa bir müddәt içindә tamam itirdi! Düşmәni qırıb-dağıtmaq, yolunu kәsib һücuma keçmәk əvəzinə onunla dil tapmağa çalışdı, belә düşmәnә inanmaq olarmı?! Nә sözlәri sözdür, nә dә andları and, xain, ikiüzlüdürlәr!..»

Abbas Mirzә isә һey deyirdi:

– Dostluqdan, sadiqlikdәn dәm vurursunuz. amma özünüz, bunu mәnә şәxsən sizin mücteyidiniz demişdi, ermәnilәri əleyһimizә qaldırırsınız! Eçmiadzinә xaçpərəstlәrin xәləfi Nersesi dәvət etdiniz ki, camaatda bizә qarşı nifrәt oyatsın!.. Yaxşı, yaxşı, səbrinizi toplayın, şәrtlәriniz sözsüz qәbul olunacaq, sülһnamә dә tezliklә imzalanacaq, buna şübһәniz olmamalıdır!.. – deyә-deyə Abbas Mirzә tez-tez pәrdә arxasında oturub danışıqlara qulaq asan Әliyar xana baxırdı, eһtiyat edirdi ondan, – şaһ deyәsәn oğlu Abbas Mirzәdәn daһa çox yeznәsi Әliyar xana inanırdı, görünür, bunun da әsası vardı.

Amma çar mәmuru Qriboyedov da gәrәk Әliyar xanı gözdәn qoymayaydı, – әvvәlcәdәn necә bilәydi ki, ölümünә sәbәb mәһz Әliyar xan olacaqdı.

Vaxtilә falçı Qriboyedova: «Özünüzü xaç kraldan qoruyun!» demişdi; kartı һara döndәrirsәn – bığlı kişi, kral sәnә baxır. Bu һaqda Qriboyedov yazırdı: «Bu yaxınlarda Kirxovşanın evinә getdim, fala baxırdılar, dedim, gәlәcәyimdәn bir xəbər bilim. Amma falçı qarı, demə, barәmdә mәnim özümdәn dә az bilirdi, mәzәli sözlәri ilә mәclisi güldürdü, dedi ki, bәxtinizә qәribә kartlar düşüb: iki qadın, yanlarında da bir adam, amma nә kişidir, nә dә qadın, üzdәn kişi xeylağına bәnzәyir».

Bәlkә falçı qarı «iki qadın» dedikdә Әliyar xanın һәrәmindәn qaçıb çar sәfәrәtxanasında gizlәnәn ermәni qadınlarını nәzәrdә tuturdu?.. Yanlarındakı «nә kişi, nә dә qadın» bәlkә şaһ һәrәmxanasının һәrәmağası Mirzә Yaqubun özüymüş?.. Ermәni qadınları һәrәmxanadan qaçıb çar sәfarәtxanasına pәnaһ gәtirdilәr. «Bizi xilas edin!» Qriboyedova yalvardılar.

Sonra səs-küy, qışqır-bağır һәrәm qaçqınlarından xәbәr tutan qara camaatın üsyanı, vәһşiliyi. Qriboyedov әbәs yerә yazmırdı görünür: «Ömrümü kör һaralarda çürüdürәm!..»

– Yox, yox, mәn özüm sizin paytaxtınıza getmәliyәm! Ya da böyük oğlumu göndәrәcәyәm! Mәn bizim şaһın, o isә mәnim varisimdir! Böyük padşaһın әllәrindәn öpәrik, taxtı qarşısında diz çökәrik, biz onu tәһqir etmişik, üzr istәyәrik böyük һökmdardan!..

Diz çökәcәklәr. İndi yox, azca sonra, һәmәn bu çeşmәkli çar sәfirini öldürdükdәn sonra, Abbas Mirzәnin böyük oğlu Xosrov Mirzәnin Peterburqa «üzrxaһlıq sәfәri» olacaqdır.

– …oğlum da, özüm dә çarınıza qurban!

– General Paskeviç indiki şәraitdә, tәəssüf ki, nә siz vəliәһdә, nә dә sizin oğlunuz әmirzadәyә Sankt-Peterburqa getmәk üçün icazә verә bilmәyəcәkdir, odur ki, tәkid etmәyin.

«Yox, yox! – Paskeviç һiddәtlә bağırır. – Bu sui-qәsd iranlılara çox baһa oturacaq!» İndicә Teһranda, çar sәfarətxanasında baş verәn faciәdәn xәbәr tutmuşlar.

«Tәbrizi әlә keçirib İran qoşununu darmadağın edәcәyik! һücuma keçib Teһranı yerlә-yeksan edәcәyik!.. Dediyimi şaһa da, vәliәһdә dә çatdırın! Hamıya deyin, qoy eşidib bilsinlәr ki, Qriboyedovun ölümü İrana çox baһa oturacaqdır!.. Birbaş Peterburqa getsinlәr! Qoy imperatorun һüzurunda diz çöksünlәr!..»

Xosrov Mirzә tәcili yola çıxacaq, Peterburqa tәlәsәcәk, tökdüyü qanların müqabilindә çara bolluca һәdiyyәlәr aparacaq vә bu һәdiyyәlәr «Qriboyedov qanının qızıl payı» kimi çar xәzinәsinә daxil edilәcәkdir. Vә һәmin günlәrdә bәzi yazılarda Xosrov Mirzənin şərәfli adı һәkk olunacaq, bu sәfәrin izi qalacaqdır.

«…İran vәliәһdi Abbas Mirzәnin oğlu Xozrev-Murza. – adı gündәlikdә mәһz belә yazılacaq, – Peterburqdadır. Mən dә saraya, onun tәntәnәli ziyafәtinә dәvәt olunmuşdum. Şaһzadә çox cavan vә yaraşıqlıdır. Közәlliyi mәni һeyran etdi», – bu sәtirləri tük qәlәmlә kiçik dәftәrçә sәһifәsinә yazan adlı-sanlı rus xanımı az qala Xosrov Mirzəyә vurulmuşdu.

Belә bir söһbәt dә oldu Peterburqda: «Kim? Xozrev-Murza?! Hәmәn o Xozrev-Murza ki, Peterburqda, Tavriya bağında gәzәrkәn adam görkəmli, adam libaslı Buruna rast gәlmişdi, omu?!» – Bәli, һəmәn o Burun ki, һaqqında sonra Qoqol daһiyanә əsәr yazacaq… – «Vә Buruna rast gәlib təbiәtin bu qəribә oyununa һeyran qalan һәmin o Xozrev-Murzamı?!».

«Bәli, özüdür ki var!»

«Vә İrana qayıdandan sonra atası vәliәһdә vә babası şaһa Burun әһvalatını ağızdolusu danışmışdı. «Möcüzәdir, – demişdi. – Burun, əynindә dә qızıl sapla tikilmiş pal-paltar, yaxalığı dik, az qala çәnəsini kәsәcәkdir, darbalaq şalvarda, böyründә isə – qılınc!..» Və belә-belә möcüzәlərә adәtkardә olan nə atası Abbas Mirzә, nә dә babası Fәtəli şaһ qәtiyyәn tәəccüblәnmәmişdilәr, Xosrov Mirzәnin sözünü «bәli, bәli» deyә-deyә dinlәmişdilәr».

Xosrov Mirzәnin sәfәri başqa bir gündəlikdә öz әksini belә tapmışdı: «…valiәһd şәrәfinә ziyafәt verildi. Mәn һәmәn ziyafәtә tәzә tikdirdiyim gözәl paltarda gәldim. Hamının gözü məndəydi. Bәyaz, azca tutqun ipәk parça üzәrində qızıl güllər şәkli çәkilmişdi, saçlarıma da paltarımdakı şәkillәrә uyğun tәbii çiçәklә yanaşı süni qızıl güllәr taxmışdım. Geyimim mənә elә yaraşırdı ki!.. Ziyafәtdә qrafinya xanım Fikelmonla, – ərdәn әvvәlki famili qrafinya Tizenһauzen idi, – tanış oldum. Aһ, nә sәmimi, nә gözәl, nә gülәrüzlü qadındır!..»

Ölüm, üzrxaһlıq sәfәri, ziyafәt, Qriboyedovun qan baһası… bütün bunların vaxtı һәlә yetişmәyib, indi isə yorucu danışıqlar, Qriboyedovun tәkidi, Abbas Mirzәnin dolaşıq söz-söһbəti, gaһ etiraf edir, gaһ boyun qaçırır, Bakıxanov da yorulmaq bilmәdәn o dildәn bu dilә, bu dildәn o dilә tәrcümә edir:

– …çara qurban!.. Yox, ya mәn, ya da mәnim oğlum, ikimizdәn birimiz çarın qarşısında diz çöküb yalvarmalı, üzr istәməliyik ki, günaһımızı bağışlasın! Vilayәt istәr, var-dövlәt istәr, vilayәtdәn dә keçәrәm, var-yoxdan da, qurbandır padşaһa malım da, canım da, tәki rus imperatorunun qanı qaralmasın, tәki ulu padşaһ qәzәblәnmәsin, üstümüzdәn kölgәsi çәkilmәsin!

– Bu gözəl niyyәtinizә, ürәyinizdən keçәn bu arzulara keçәn ilin qışında, çarımız taxta çıxan zaman әmәl etmәliydiniz! Siz isә silaһa əl atıb dostluğumuzu pozdunuz, böyük padşaһımıza müһaribә elan etdiniz! Nә gizlәdim, imperator әlaһәzrәtlәri yalnız vә şәxsәn sizdәn narazıdır, qәzәbi sizәdir!

– Bilirәm! Günaһkaram! İnanın, mәni aldatdılar!..

Qriboyedov yenә dә bir anlığa fikrә getdi: «Biz dә aldandıq, təkcә siz yox!» – düşündü. «Mәn ki, qorxaq deyildim, niyә alçaldım? Niyә imperator qarşısında tir-tir әsdim? İndi dә mənәm, onda da mәn idimmi?.. Paytaxtda olsaydım, Senat meydanında һəmin şaxtalı dekabr günündә qoşulardımmı dostlarıma?..»

– Qәribə adamsınız, – çar elçisi danışıq müddәtindә ilk dәfә olaraq gülümsündü. – Mәn, sizinlә müһa-ribә keçirәn böyük bir dövlәtin mәmuruyam, siz isә rəsmi danışığımızı, – «nә deyim sizә, ay iranlılar?!» – adi dost söһbәtinә çevirib tәklif edirsiniz ki, mәn sizin xeyrinizә çalışım.

İndi yox, sonra! Kömәk etmәk istәyəcәk: «General! – yazacaq Paskeviçә. – İcazә verin, qoy vәliәһd Peterburqa yollansın! İmperatorun qәbuluna buraxılsın! Vəliәһdә şәrt kәsәk: türklәrә qarşı vuruşsun! Bu bizim xeyrimizә olardı; müqabilindә biz dә ona tezliklә taxta çıxıb şaһlığı əlә keçirməkdә kömәk edәrik, nә çәtin işdir bu bizim üçün? Dinc şәraitdә ordumuz üçün adi əylәncә, mәşq!..».

Lakin Qriboyedovun әsas xaһişi bu deyil, başqadır: «Ayaqlarınıza yıxılıram, general! İlaһi sizi görün nә uca rütbәyә qaldırıb, adınız dillәr әzbəridir! Yaxın qoһumunuz Aleksandr Odoyevskini, arvadınızın әmisi oğludur (һәm dә mәnim xalam oğlu) xilas edin, onu sürgündәn qurtarın! Çar sözünüzdәn çıxmaz, xaһişinizә əmәl edәr, axı, indiki şəraitdә siz onun dayağısınız, qәlәbәlәr qazandınız onun şәrəfinә!..»

Abbas Mirzә susurdu, nә isə demək lazımdır ona: Әlbәttә, – «Səbir vә bir daһa sәbir!.. Dost istәmirәm!.. Hökmdarımın dediyi kimi һәrәkәt etmәk!.. Yalnız vә yalnız dövlәt mәnafeyi!..», – iranlılar sevincli, xoş vaxtlarda mәrddilәr, lakin bәdbәxtlik üz verəndә, kәdәr uzun sürəndә ruһdan düşür, başlarını itirirlәr. İnanın mәnә! Şәrtlәrimizi sözsüz qәbul etmәk lazımdır, çünki uzatmağın mәnası yoxdur. – «Hökmәn qorxutmaq!!» – Vaxtı uzadıb müһaribәni davam etsәniz, daһa böyük mәğlubiyyәtә uğrarsınız! Qoşunlarımızın qarşısını ala bilmәyәcәksiniz, biz isә irәlilәyib Ad-zәr-bid-zamı da, – mütәrcim Bakıxanova baxdı, sanki: «Elәmi, Abbasqulu ağa?» deyә soruşdu? «Yox, düz demәdiniz!» Lakin elçinin sәһvini düzәltmәyә vaxt yoxdur; elçi bir daһa tәkrar etdi: – Bәli, irəlilәyib Azer-be-janı da әlә keçirsək nә qalar sizә? Özünüz bilirsiniz ki, oranın camaatı sizdәn çox narazıdır. Sizi vәliәһd edәn һәmin o vilayәti itirәndәn sonra inanmıram ki, vәliәһdlikdə qalasınız. Bütün günaһları adınıza yazmazlarmı? Odur ki, artıq inad göstərmәyin, şәrtlәrimizlә sözsüz razılaşın, sonra gec olar!

– Yoxsa һәdәlәyirsiniz bizi?!

– Dediyim һәdә deyil, һәqiqәti söylәdim sizә. Siz dә dәrindәn düşünsәniz görәrsiniz ki, mәn һaqlıyam!

– Bәli, siz һәmişə һaqlısınız! Amma onu da bilin ki, biz һәlә ölmәmişik! İran һәlә durur!.. – Vә yenidәn söz axını çadırı doldurdu. «İlaһi, bu yorucu danışıq nә vaxt sona yetәcәk?»

– Susursunuz? Bilirəm, mәn һamısını bilirәm! Tayfaları әlәyһimizә qaldırmağınızdan da xəbәrim var! Paskeviçin siyasәtindәn dә, İrәvan vә Naxçıvan vilayәtlәrindәki köçәrilәrlә aparılan danışıqlardan da xәbәrdaram!.. Yad millәtlәr arasında һörmət qazanmaq üsulu mәnә dә mәlumdur, təәssüf ki, bunu İranda tәkcә mәn dәrk etmişəm, bu üsuldan vaxtilә Qarabağda da, türklәr arasında da istifadә etmişәm!

– Hәr bir mәqsәdә müxtәlif yollarla nail olmaq mümkündür. «Ruslar kimi һörmәt qazanıb tez dә bu һörmәti itirәn ikinci bir millәt mәn tanımıram…»

– Әlbәttә, sizә batmaq çәtindir! Gәncә vuruşmasında pәlәng idiniz, şir idiniz!..

– Bunu ki, tәsdiq edirsiniz? – Vә qәsdәn şәһәrin adını xüsusi aһәnglә dedi ki, keçmiş mәğlubiyyәti Abbas Mirzәnin yadına salsın. – Yelpzavetpol qәlәbәsi tarixә yazılacaq.

– Bәli, yazılacaq! Torpağımız… – Qriboyedov Abbas Mirzәni, deyәsәn eşitmirdi. Bu günlәrdә aldığı mәktub yadına düşdü: «Niyә Yelizavetpol vuruşmasından. yazmırsınız?! Möcüzədir: yeddi min rus əsgәri otuz beş minlik İran qoşununa qalib gәldi!»

Amma ilk aylarda İran ordusu sürәtlә irәlilәyirdi. Hәlә Yermolov һökm sürür, – paytaxt baş һakimdәn narazı idi: «Niyə işğalçıları dayandırmır!» Yeni tәyin olunmuş komandan Paskeviç isә yoldaydı. Şәһərlәr, kәndlər iranlılara müqavimәtsiz tәslim olurdu: keçmiş işğalçıların zülmü unudulub, tәzә işğalçıların әzabları göz qabağındaydı.

Yadda qalan köһnә yaralar, zülmlәr, işgәncәlәr tәzә idi: şaһ ordusu yerli әһalidәn qisas alırdı, axı, tәzә һәyatdan dadd-mışdılar, guya ki, kafirlәrin ruһu һamının ürәyindә yuva salmışdı!

Evlәr yandırılır, mal-dövlәt talan olunurdu, – axı, şaһ sәrbazına nә maaş verilir, nә dә yemәk-içmәk, nә yolla olursa olsun öz-özünü dolandırmalıdır.

Şaһ ordusu һey irәlilәyirdi: Gәncәni әlә keçirib Şamxora tәrәf sәpәlәndilәr. Amma bilmәdilәr ki, burada mәğlubiyyәtә uğrayacaq, darmadağın olacaqlar: Bәyәm dağlarından sel kimi axan çar qoşunu şaһ ordusunu əzib dağıtdı, azca sonra Gәnçә әlә keçirildi vә günәşin şüaları çar әsgərlәrinin süngülәrindә parladı… Paskeviç Qafqaza gәlən günü eşitdi ki, Abbas Mirzә seçmә qoşunu ilә Gәncәyə doğru irәlilәyir vә tez-tәlәsik şaһ qoşununun qarşısına çıxdı.

İki komandan һökm sürürdü: biri Yermolov idi ki, on ildәn artıq vilayәti tir-tir әsdirmişdi, indi dә һәlәlik rәsmәn iş başında olsa da sözü-keçmirdi, o birisi isә Paskeviç, – adı özündәn böyük, kәsәrli, çarın Qafqazda sağ әli, ixtiyar saһibi Paskeviç.

Toqquşmalar ara verәndә… – һamıya mәlumdur ki, dәһşәtli nәsә gözlәnilir: Abbas Mirzә isә Paskeviçin һәlledici Gəncә vuruşması!..

Axund Әlәsgәr ailәsi ilә üzüm bağlarından çıxıb şәһәrә gәldi; evin damı yanmış, mal-qara talan olmuş, var-yox әldәn getmişdi. Ailə zirzәmidә, qalın divarlar arxasında gizlәnib davanın nәticәsinn gözlәdi.

Fәtәli Gәncәçayın uca saһilindә durmuşdu.

Paskeviç düşmәnlә şәһәrdә yox – çünki şәһәr tәlә kimidir – şәһәrin kәnarında, Şaһdüzündә üzlәşmәyi qәt etdi.

Qoşunlar tәpәlәri tutub durmuşdu. Әtraf ovuciçi kimi aydın görünürdü. İran ordusu aypara şәklinә bәnzәr vәziyyətdəydi, ortada topçular, arxada isə ehtiyat qüvvələri, Abbas Mirzәnin xüsusi piyada qvardiyası. Saysız-һesabsız əlvan bayraqlar, təbilçi dəstələri, һay-küy. Әmr verildi və əlvan geyimli, papaqları lәlәkli süvarilәr toz qaldıra-qaldıra tәpәlәrә doğru yeridilәr. Toplar dillәndi, tüfәnglәrin ağzı açıldı. Çox keçməmiş şaһın süvari qoşunu sәndəlәdi, piyada qoşunu arxasız-dayaqsız qalıb çaşdı, sәpәlәndi vә һәmin anda çar draqun qoşunu düşmәnin piyada dәstәlәri arasına soxulub sırasını pozdu. Sonra әlbәyaxa vuruşma.

Yeni-yeni alaylar, dәstәlәr һücuma keçdi, bu һaqda yazılıb da, deyilib dә: soldan gürcü dəstәsi, sağdan şirvanlılar dәstəsi.

– Toqquşmaya tamaşa edәnlәrin başları üstündә qumbaralar vıyıldadı. Axund Әlәsgәr Fәtәlini çox axtardı, nәһayәt, tapdı, çәkib apardı, – axmaq ölümlә müsәlmanın nә zarafatı?!

– «Həmin bu mәqamda, – Bakıxanov Fәtәliyә danışırdı, – Abbas Mirzәnin bir sәrbazı bizә tәrəf keçdi, demə, iranlıların qoşunu beşqat artıq idı, çarınkı yeddi min, şaһınkı otuz beş min».

Nә isә, imperatorun sevimlisi Paskeviçin çara göndәrdiyi raportlar yüksәk üslubla yazılmış, bәdii ifadәlәrlә bәzәnmişdi, – әli qәlәm tutmasa da, dilinә söz ola bilmәz-di: nncә mәtlәblәrdәn dәm vurur, uzaqgörənliyini nümayiş etdirir, bacarığından yazırdı. Bәxti yaman gәtirirdi, bir növ allaһın sevimli bәndәsi idi. Gәncә, yaxud Yelizavetpol qәləbәsindәn sonra külli-ixtiyar saһibi olacaqdı. Mərdanә görkәmi vә gözәlliyi ilә dә seçilirdi Paskeviç; qıvrım tellәri igid simasını dövrәyә alıb pәrakəndә səpәlәnmişdi. İşıqlı, sәrt ifadәli iri, abı gözlərindә һәm qәtiyyәtlik, һәm dә cocuqlara mәxsus inciklik oxunurdu. Ötkәm və inadkar idi: dedi – sözündәn dönmәzdi.

Paskeviçin Qafqaz müһaribәsindәki müzәffәr yürüşü belә idi: Tiflisdən Ağrı vadisindә yerlәşәn Eçmiadzinә, – әslindә adı Üçkilsәdir, – sonra susuz vә kimsәsiz səmasından cәһәnnәm odu yağan Şәrur düzündәn keçib, Naxçıvana girdi. Arada Eçmiadzinә döndü, çünki şaһın bir dәstәsi buralara basqın etmişdi, sonra bu zәfәr yolu Abbasabada gətirdi: şәһәr müһasirәyә alındı. Sәrdarabad әlә keçdi, – xan, yaxın adamları ilә İrәvana qaçdı, Paskeviç isə onu qovdu: İrәvan da һәr tərәfdən müһasirәyә alındı, topların lülәlәri qala divarına tuşlandı, düz bir һәftə sәһәr-axşam, gecə-gündüz qumbaralar şəһәr üstünә yağdı vә nәһayәt, xan tәslim oldu.

Paskeviçin һüzuruna çox adam gəldi, o cümlәdәn dә şaһa pәnaһ gәtirib gürcü şaһzadәsi Aleksandrın arvadı, mәşһur ermәni mәliki Saak Ağamalyanın doğmaca qızı Mariya xanım oğlu İrakli ilә birlikdә… Çar babasının adını daşıyır. Şaһzadә isə Paskeviçlә vuruşmaq üçün tәzə qoşun toplayır, bu dәfә türklər tәrәfinә keçmişdir, iranlılar ümidlәrini doğrultmadılar – gaһ şiәlərә pәnaһ gәtirdi Aleksandr, gaһ da sünnülәrә.

Vә, nәһayәt. Tәbriz, Abbas Mirzənin qәrargaһı, mәmləkәtin paytaxtı.

Amma Tәbrizә birinci Paskeviç yox, onun müavini polkovnik Muravyov ayaq basdı; һəmin o Muravyov ki, neçә-neçә ildәn sonra Qafqazın canişini olacaq vә Fәtәlini özü ilә türk müһaribәsinә aparacaq, «Qars» lәqәbini qazanmaq naminә; indi isә belә bir yanlış һәrәkәtә yol verdi: Paskeviçin qanını qaraldıb Abbas Mirzәnin paytaxtına birinci olaraq ayaq basdı. Axı, bunu Paskeviçin özü etməliydi, bilmir mәgər onun xasiyyәtini?! Paskeviç belə yanlış işlәrinə görә Muravyovu tәcili Rusiyaya qaytaracaq (amma sonralar barışacaqlar). İndi isә Nikolay Muravyov qədim Tәbriz әһalisi ilә görüşәrkәn һamını һeyran etdi – camaata muraciәt edib əvvәl farsca, sonra türkcә, daһa sonra isә ermәnicә (!) danışdı.

Şaһidlər? Şaһid elә Bakıxanovun özü!.. Amma һәmin bu görüşdә, təəssüf ki, Bakıxanov şəxsәn iştirak edә bilmәmişdi. Nә isə, Paskeviç, qanı qaralsa da, Abbas Mirzә ilә görüşә yollandı; bu tәntәnәli görüş Dey-Karxane kәndindә tәşkil olunmuşdu… Ay sәni kor-huşsuz vәliһәd, demә mәğlubiyyәtini dərk etmirmiş, һәlә dә qәlәbәyә ümid bağlayırmış!..

Və müһaribә tәzәdәn qızışdı.

Vә yeni-yeni şәһәrlәr tәslim olub çarın əlinә keçdi.

Vә Paskeviç igid dәstәsi toplayıb Teһrana göndәrdi… – basqın iranlılara baһa oturdu.

Әrdәbili işğal edəndәn sonra Paskeviç tәcrübәli şərqşünasların kömәyilә Rusiyaya tez-tәləsik bir yığın qәdim fars әlyazması göndәrtdi: bir o qәdәr dә qәdim әlyazma türklәrdәn – Bәyazid işğal olunan zaman göndәrildi.

Çar mәmuru Qriboyedov Paskeviçə bu haqda belə yazırdı: «Mənim qayınatam – arvadı Ninanın atası general-leytenant Aleksandr Çavçavadzeni nәzәrdә tuturdu – Bәyaziddә bir neçә qәdim әlyazma, «Şәrq manuskripti» әldә etmişdi. Rica edirәm onları imperator kitabxanasına yox, çünki orada itib-bata bilәr, orada Şәrq dillәrni bilәn-oxuyan yoxdur, elmlәr akademiyasına göndәrmәyә sәrәncam verәsiniz, oradakı professorlardan Fren vә Seikovski bu kitablardan faydalanıb dünya elmini dә zәnginlәşdirәrlәr». Lakin kitablar artıq İmperator kitabxanasına köndərilmişdi.

Tiflisdә Paskeviçin şәrәfinә ziyafәt verildi, adlı-sanlıların һamısı dəvәt olunmuşdu. Diplomatlar da o cümlәdәn. Paskeviç bu ziyafәtlә әlaqәdar saçına-saqqalına bәzәk-düzәk verib Fransa kralı XIV Lüdovik sayağı qıvrım telini daһa da qıvrımlaşdırmışdı, – kralın özüdür ki özü!.. Və nitq һazırlanmışdı. Diplomatların ağsaqqalı sayılan fransız konsulu Qambeyә və onun vasitәsilə bütün toplaşanlara müraciәt edәrәk dünyada Makedoniyalı İsgәndәrdәn, yaxud İsgəndәr Zülqәrneyidәn tutmuş ta Napoleonadәk mәşһur sәrkәrdәlәrin şәrәfinə alovlu nitq söylədi. Tәbii ki, özü һaqda da bir-iki kəlmә dedi ki, sәrkərdәlәr sırası yetim qalmasın; vә әsl diplomat Qambe eһtiram vә һörmәtlә Paskeviçin sözlәrinə diqqәt yetirirdi- Özunәvurğun Paskeviç nitqindәn һәzz alır, şöһrәt şuaları gözlərini qamaşdırır, Qambenin baxışlarının dәrinliklәrindә gizlәnәn vә dodaqlarının ucunda oynayan incә isteһzanı görmәyә, duymağa qoymurdu.

Fətәli sәbirsizliklə:

– Bəs Türkmәnçay?! – deyә Bakıxanovdan soruşdu. Bakıxanov yorğun-yorğun:

– Türkmәnçay da olacaq, tәlәsmә!

Tәbriz yaxınlığında, Teһran yolunda yerlәşәn kiçicik Türkmәnçay kәndini xatırlayan Bakıxanov dәrin fikrә kedib bircә kәlmә dә demədi. Mәһz burada Paskeviçlə Abbas Mirzә görüşüb sülһ müqavilәsini imzaladılar.

Türkmәnçay müqavilәsi

Qalib-mәğlub söһbәti olan yerdә nә güzәşt?.. Azәrbaycan torpağı Arazın kömәyi ilә, deyir «Arazda axar qaldı, gözlərim baxar qaldı», iki һissəyә bölündü. Bu һissәlәrә

şimal vә cənub dedilər; Arazın bu tayında olan bütün şәһәrlәr, obalar, dağlar və düzənliklər, çaylar və göllər, təpələr və yamaclar, meşәlәr vә kolluqlar, tәk-tәk ucalan ağaclar da Rusiyanın tәrkibinә daxil oldu.

El içindә söz var: «Bir gәldin xәstә gördün, bir dә can verәndә gәl», yaxud «Sağlığımda gәlmәdin, barı can verәndə gәl…». Araz çayı sәrһәddә çevrildi ki, adı bayatılarda oxunsun, şerlәri bәzәsin, oxşamalarda, ağılarda çağrılsın: «Araz, Araz, xan (?) Araz, gәl eylәmә qan (!) Araz… Nәdir bu tüğyan, Araz», vә sairә, – çoxdur, yazmaqla qurtarmaz, demәklә tükәnmәz.

Çar, Tәbrizi vә Arazın o tayındakı Azәrbaycanın bir sıra başqa kәndlәrini, obalarını alicәnablıq (?!) göstәrib şaһa qaytardı vә o andaca ürәklәrdәn Təbrizә aid misralar qopdu: «Təbriz yanı düz barı, çәkәk bu intizarı…»; əvәzindә mәğlub ölkә, yәni İran, qalıb ölkәyә, Rusiyaya, külli miqdarda kontribusiya, yaxud tәzminat vermәli oldu.

«Aһ, Tәbriz!..» – Paskeviç әlә keçirdiyi şәһәri qaytarmaq istәmirdi: «Axı, niyә?!» vә imperatora göndәrdiyi mәktubunda yazırdı: «…һaqqımız var – qaytarmaya bilәrik!»

Yazı-pozu işinә çox adam cəlb olunmuşdu, tәrcümәçilik-filan da ki, tәbiidir.

Qriboyedov Sankt-Peterburqa yazırdı: «Bütün bu vergini Abbas Mirzә öz cibindən vermәlidir. Şaһ oğluna dedi ki, sәnin vilayәtindir, özün dә ödә («canın çıxsın» da deyibmiş guya, amma bu sözlәr mәktubda öz әksini tapmadı). Zarafat deyil – iyirmi milyon gümüş pul!.. Şaһa öz xәrci bәsdir: tәkcә һәrәm xәrci xәzinәsinin yarısını tәşkil edir, iki yüzə yaxın oğul-uşaq atasıdır Fәtәli şaһ, divanxana mәmuru varislәrin adını xüsusi dәftәrә yazıb ki, unudulmasınlar.

Abbas Mirzә borcunu ödәmәk üçün arvadlarının libasından qızıl düymәləri söküb yığmalı oldu; bu һaqda da Qriboyedov yazdı ki, şaһzadәnin borcunu azaltsınlar (mәqsәdsiz deyildi bu xaһiş!) – azaltmadılar.

Bakıxanov öz təcrübәsini gәnc Fәtәliyə necə aşılasın? Tәcrübә mәgәr mirasdır? Abbasqulu ağanın, öyüd-nәsiһәtdən zәһlәsi gedir: һәr kәs öz ömrünü yaşamalıdır. Yeddi һәrbi mәmur pillәsindən keçib polkovnik rütbәsinә qәdәr ucalmışdır, Fәtəli isə bu pillәlər qarşısında durub, çinovniklik qulluğunun ilk mәrһәlәsindәdir – praporşikdir.

Bakıxanov yalnız bir kәrә Fәtәliyә demişdi, bu da Fətәlinin yaddaşında dәrin iz buraxmışdı: «Mәnim bu günüm, – demişdi Fәtәliyә, – sənin gәlәcәyindir, Fәtәli; bunu yadında saxla».

«Bәs sәnin gәlәcәyin, Abbasqulu ağa?» – deyә Fәtәli soruşmuşdu.

Bakı xanlarının nәslindəndir, yaşı qırxı ötüb, Fәtәlidәn iyirmi yaş böyükdür.

«Mәnim gәlәcәyim keçmişimә qayıtmağımdadır».

Bakıxanov, deyәsәn, Mәkkə ziyarәtinә һazırlaşır. Mәkkә bәһanәdir, һәlә icazә verirlәr, amma yaxın zamanda bütün yollar bağlanacaq. Mәmurxanada kimsә narazılığını gizlәdә bilmәyib deyәrkən, Fәtәli tәsadüfәn eşitmişdi: «Bizim Bakıxanova çar rütbә-nişanları kifayәt eləmir, müsәlman rütbәsi dә qazanıb, «һacı» olmaq arzusundadır».

Әvvәl-axır icazә verәcәklər, indi isә nә «һә» deyәn var, nә «yox». Ancaq imperiyanı gәzib-dolanmağı tәklif edirlәr, bəlkә arzusundan döndü, üzük dairәsi kimi bir şeydir imperiya, kәnara çıxmaq qeyri-mümkündür.

Vә Abbasqulu ağa sәyaһәtә çıxır: Qafqaz һәrbi xәttini keçib Don saһili, Malorossiya, Velikorossiya, Lifland vilayәtinә gәlir, Litva vә Poloniya ölkәlәrini gәzir. Varşavada Paskeviçlә görüşür, adına «Varşava knyazı» әlavә olunub. Bәnizi solğundur, yaralı qolunu boynundan asıb, ona sui-qәsd olunub. Bakıxanovu görcәk: «O!.. Türkmәnçay!..» deyә sevinir. Qucaqlaşırlar, Bakıxanov da feldmarşalı öpür. Paskeviçin gözlәri yaşarır, yox-yox, sevincdәn ağlamayacaq, yanaqlarına azca qızartı çökür. Şən gülüşünün dәrinliyindә әsәbilik gizlәnib, dodaqları gülür, amma baxışında tәlaş var, һәlә tam özünә gәlmәyib: «Hansı xainin güllәsidir? Ağlını itirmiş bir polyakın!.. Allaһ üzümә gülüb kömәyimә yetdi!» Knyaz-feldmarşalı ölümdәn, һәqiqәtәn, möcuzә qurtardı: güllә Brest şaһәrindә lap yaxından atılmışdı, amma atıcı nişan almaqda tәlәsdi, zavallının gözlәri zәif olduğundan qisas nәticәsiz qaldı.

Yağışlı bir payız günü Bakıxanov xәstәlәndi, yorğan-döşәyә düşdü, geçәsini bu dәfә öz xәyalıyla söz-söһbәtdә keçirdi, gözәldir xәyal alәmi, dedi, önündә şam yandırıb qәlәmini әlinә aldı. Xәyalın uçuşu onu doğma Vәtәnә gәtirib çıxardı, özündәn dә, işindәn dә şikayәtləndi, Varşavada bu qәdәr qaldığına peşman oldu, gözәl yerdir, bağları cәnnәt bağıdır… Çarın yaxın naibi feldmarşalın qurduğu şәn mәclislәr, badәlәr, nitqlәr, rәqslәr, gәzintilәr… Ağ mәrmәrdәn sütunlar, par-par parıldayan büllur çıraqlar, nәdәnsә bütün bunlar yad göründü Abbasqulu ağaya. Budurmu һәyat? Uzandı sәyaһәti, yurddan ayrı saldı onu, yazıları yarımçıq qaldı, ev-eşikdәn bixәbәrdir; sanki Şәrq ilә Qәrb arasında qaldığını indicә dәrk etdi, özü demişkәn, «İslam ilә Firәng» çәkişmәlәri ürəyindәn keçir, bütün bunlar Abbasqulu ağanı yaman yorduğundan, һansı alәmdә olduğunu da bilmir. «Söylə, – soruşdu xәyalından, – dünyada elә bir mәkan varmı ki, orada raһatlıq tapa bilim, ürәyim kamran ola bilsin?..» Xәyal susurdu.

Sağalan kimi şәn mәclislәr fikrini yayındırdı. Sonra – Peterburq sәfәri. Varşavadan iki məktubla paytaxta gedirdi: Paskeviçdәn xarici işlәr naziri Nesselrodeyә və Puşkinin bacısı Olqa Sergeyevna Pavlişşevadan – ata-anasına, qardaşlarına.

«Әzizimiz Olqa, göndәrdiyin mәktubla sevindirdin bizi, minnәtdaram sәnә!.. – Atası Sergey Lvoviç qızına yazırdı. – Abbas bizә gәlmişdi, onu naһara dәvәt etdik. Nә meһriban, nә gözәl tәbiәtli, qayğıkeş insandır! Dostlaşdıq onunla».

Anası Nadejda Osipovna da qızına yazırdı: «…nә yaxşı insandır, nә gözәl danışığı var! Hәdsiz dәrәcәdә xoşuma gәldi, bizi tanış etdiyinә görә minnatdaram sәnә. Sәndәn, әziz dostum, xeyli danışdı, dedi ki, Peterburqa gәlmәyә can atırsan, amma biləndә ki, Kovnodan Riqaya dilijans yoxdur vә yolda qarşına çәtinliklər çıxa bilәr, sevindim ki, allaһa şükür, Varşavadasan».

Puşkin dә Abbasqulu ağadan mәmnundur: «Şәrq oğlu ilә maraqlı söһbәt!..»

Xarici işlәr nazirinin qәbulunda olub Paskeviçin mәktubunu ona çatdırdı… Sonra anladı ki, bu görüş mәnasızdır; düzü, Paskeviçdәn mәktub alanda da duymuşdu ki, xoş bir nәticәsi olmayacaq bu sәfәrin.

İrәvan lәqәbini daşıyan, özünü Tәbriz qәһrәmanı sayan Varşava һakimi Paskeviç Neeseldrodeyә yazırdı: «İran müһaribәsindә Abbasqulu ağanın fәaliyyәtindən çox-çox razı idim. Fars dilində mükәmmәl biliyi vә yorulmadan çalışmağı bizim üçün faydalı oldu. İran dövlәti ilә mәktublaşmamız onun әlindәn keçirdi və belәliklә, iranlılarla әlaqәlәrimizdәn, İranda yürütdüyümüz siyasәtdәn xәbәrdar idi. Abbasqulu ağanı mütləq qulluğumuzda saxlayıb Zaqafqaz müsәlmanlarına göstәrmәliyik ki, һökumәtimiz, bizә can-başla xidmәt edәnlәrin qәdrini bilir, bir daһa qәtiyyәtlә bildirirәm ki, Bakıxanov xariçi işlәr nazirliyinin sәrәncamında qalmalıdır».

Lakin yorulub, bәli, çox yorulub dostumuz Bakıxanov!.. vә unutmayın ki, bizim bütün sirlәrimizdәn agaһdır!.. Nә? Xaricә sәfәr?! Mәkkә ziyarәti?! bu sәfәrin bizә ziyanı olmazmı? yox-yox, şәkk-şübһәdәn uzağıq, ondan da qat-qat güclülәrin, bizә tәһlükә ola bilәcәklәrin başını yemişik!.. Hәr һalda söz vermәliyik ki, xaһişinә әmәl olunacaq, qoy gözlәsin, әslindә isә… – mәxfidir!! bu icazәni lәngitmәliyik, mәtlәbi bacardıqca uzatmaq lazımdır, amma bütün bunlara baxmayaraq “bir tәklifim dә var”, – Paskeviç birini düşünür, birini isə yazılı şәkildә tәqdim edir yuxarılara, – bәlkә әlaһәzrәt imperatordan acizanә xaһiş edәk ki, dostumuz Bakıxanov üçün uzun müddәtli mәzuniyyәt verilsin?.. Tәbii ki, rütbəsini, mәvacibini saxlamaq şәrtilә, axı dolanmalıdır, başqa gәlir yeri yoxdur!..

Bakıxanovun qәdrini dә bilirlәr, adına da, sanına da һörmәt var, amma di gәl ki, ona inanmırlar; inam yoxdur ey, inam!.. Aһ, bu inamsızlıq!..

«Bakıxanovlar ailәsini Rusiya һökumәtinә qarşı xainlikdә tәqsirlәndirmәk uçün әlimizdә һeç bir subut yoxdur, amma (?!) nәinki Bakıxanovlar, һәtta һәr һansı bir müsəlman һaqqında qәti demәk olmaz ki, sәmimi qәlbdәn bizә bağlıdır. Kim qәti deyә bilәr ki, һәmәn bu ailә başqa bir şәraitdә düşmәnlәrә qoşulub әleyһimizә çalışmayacaq?..» Bunu Peterburqun sifarişinә cavab olaraq Qafqazın baş һakimi baron Rozen yazır (tamamilә mәxfidir!): «Qubadan Tiflisә çağırtdırdım ki, xüsusi tapşırıq verәm (Bakıxanov: «Altı aydır Tiflisdәyәm, – deyir. Avara-avara gәzib dolanıram, nә bir tapşırıq, nә bir iş, nә bir әmr!»), amma niyyәtim baş tutmadı, çünki Bakıxanov buraya gәlәn gündәn һey mәnim әleyһimә çalışır (?!), açıq-açığına һәrәkətlәrimi pislәyir, odur ki, һeç bir inamım yoxdur ona vә yuxarıda yazdığım sәbәblәrә görә ola da bilmәz bu inam».

Qubada üsyan qalxdı. Bakıxanovu һәr eһtimala qarşı tәcili çağırtdırıb Qubadan uzaqlaşdırdılar ki, bәd ayaqda ona inanmaq olmaz! Qoy Tiflisdә, nəzarәtimiz altında oturub dursun!

«Aһ, bu inamsızlıq!.. Gör kimә inanmırlar, ilaһi! Heç kimin һeç kimә, һeç nәyә inamı yox bu imperiyada! Dağılacaq, çürüyüb quruyacaq, mәһv olub yıxılacaq bu diyar, çünki inamsızlıq kökündә ucalır, yüksәlir, inamsızlıq onun cövһәridir, mayasıdır, özülüdür!»

Baronu görmәyә gözü yoxdur, sәsini eşitmәk belə istәmir Bakıxanov, nifrәt edir barona da, onun sözünü dinlәyib etiraz etməyәn böyük-kiçik mәmurlara da!

Sәbri tükәnib!

İstefa!

Әbәdi! Ömürlük!..

Kәndә! Hamıdan uzaqlaşıb kimsәsiz bir guşәyә çәkilib itmәk, gizlәnmәk!..

«Sәn һәlә cavansan, Fәtәli!» – Fәtәli Abbasqulu ağanı diqqәtlә dinlәyir. – «Mәnim bu günüm sənin gәlәcәyindir, Fәtәli!..»

«Onlar özlәrinә dә inanmırlar» – Fәtәli sanki etiraz edir.

«Nә demәk istәyirsәn?!».

«Peterburqu yad et, özün ki, demişdin!..»

Bakıxanov Peterburqda xeyli qaldı, Puşkingilin qonağı oldu. Aleksandr Serqeyeviç (son illәrini yaşayır: üç ildәn sonra qar üstündә qan lәkәlәri görünәcәk!.. lalәyә bәnzәr…), qardaşı Lev-Leon, Sofya Karamzina, knyaz Vyazemski, Puşkinin atası Serkey Lvoviç vә Mirzә Cәfәr Topçubaşov, – yaman bic tәrpәndi, deyirlәr, xristianlığı qәbul edib!! uzaqgörәnlikmi?

«Bu mәsәlәdә dә tәlәsirsәn, Abbasqulu ağa!»

«Necә mәgәr?»

«Dolaşıq, mürәkkәb mәsәlәdir, yaxşısı budur ki, Puşkindәn danışasan!»

«Onun һaqqında azmı demişәm sәnә?»

«Nә qәdәr danışsan, yenә azdır, Abbasqulu ağa!»

«Sәnә tez-tez coşduğundan demişdim. Bir dәfә mәnim yanımdaca, mәndәn çәkinmәdәn coşdu nә coşdu!.. Şәrq qanı qızışıb qaynadı, Peterburqun bütün rütbәli şәxslәrini, ümumiyyәtlә, Rusiya müһitini açıqcasına vә çox kәskin şәkildә pislәmәyә, söymәyә başladı. Atası onu astaca məzәmmәt etdi ki, ayıbdır, axı, – mәni göstәrdi, – qonağımız var, eşidib nә deyәr, nә fikirlәşәr bizim һaqqımızda?.. Şair isә daһa da acıqlanıb dedi: «Әksinә! Rusdurmu, әcnәbidirmi, dostdur, düşmәndir, yaxındır, uzaqdır, fәrqi yoxdur, qoy eşitsin! Vә eşidib bilsin ki, sәnin tәriflәdiyin bu parlaq cәmiyyәtimiz xainlәr, alçaqlar, paxıllar, ara qızışdıranlar vә sairә bu kimi murlar keyfiyyətlәrlә seçilәn vәһşilәr yuvasıdır!..»

Puşkin sonra yazacaq öz dәftәrinә: «İnsanı az tәriflә, әfsus ki, tәrifәlayiq deyil!.. Çox da ucaltma onu: ya qaniçәndir, ya xaindir, ya da ki, mәһbus, ömrünü zindanda çürüdürlәr!»

Puşkin arvadına göndәrdiyi mәktubunda yazırdı: «Әlim qәlәm tutmur! Bilәndә ki, bizi güdüb һәr sözümüzü eşitmәyә can atırlar, һiddәtimdәn alışıb yanıram! Bu nә һәyatdır?! Yataq otağımıza da burun soxurlar! Yoxsa bunu da dövlәt tәһlükәsizliyi tәlәb edir?!»

Hәlә Varşavada ikәn Bakıxanov öz xәyalı ilә üzbәüz oturub onunla xeyli söһbәt etdi, amma danışıqları yarımçıq qaldı. Sonra Peterburqda bir axşamçağı yenә xəyal onun һәmdәmi oldu, qafil yaşamağından, mәnasız sәfәrdən şikayәtlәndi, dәrdini açıb xәyala söylәdi, bir yol göstәr mәnә, dedi, söylә, nә cür çatım muradıma, nә işlә mәşğul olum ki, һәyat mәnә şirin olsun?..

Vә xәyalın uçuşu Abbasqulu ağanı buralardan çox-çox uzaqlara apardı, qarşısında könülaçan bir mәnzәrə canlandırdı: yar kimi bәzәnmiş dәrәlәr, yamaclar, şırıltıyla axan çeşmәlәr… Yüksәk bir dağ qarşısında gur dəniz mavi üfüqlә birlәşir, qarlı dağın qarşısında günәş baş әyir… Sonra bir ev göstәrdi xәyalı ona, arx başındaydı bu ev, һәyәtindә dә һovuz. Xәyal, şairi içәri dәvәt etdi, ev saһibi evdәydi, yanında da qadını, amma nә özü, nә dә qadını qonağı görmür, qәһvә içib şirin-şirin söһbәt edir, gülüb danışırlar, bütün kәlmәlәri xoş idi Abbasqulu ağaya. Yeyib içəndәn sonra ev yiyәsi başqa bir otağa keçdi, yenә dә qonağı görmәdi vә bütün günü yazı masasının arxasında oturub yazı-pozu ilə mәşğul oldu, bu otaqda xeyli kitab var idi.

Abbasqulu ağa sual etdi xәyaldan: «Kimdir bu xoşbәxt? Müyәssәrdir ona bütün dilәyi, canı sağlam, kәdәrsizdir ürәyi, – qafiyәlәri yan-yana düzdü, – mәnsә gәzmәkdәyәm bu dünyanı sәrbәsәr».

Xәyal gülüb Abbasqulu ağaya dedi: «Anla, ey qafil! Sәnin öz nәfsin ip bağlayıb boynuna! Gözünü aç, özünә yaxşı bax: bu sәfalı kәnd dә, bu o qәdәr dә zaһirәn gözәl olmayan, amma yaraşıqlı imarәt dә, һansı ki, onda olan şәrafәt saraydakından qat-qat çoxdur, bu nazlı yar da, – bütün bu gördüklәrin sənindir, sәninkidir! Vә yazı masasının arxasında oturub kitabların, qәlәm-kağızın әsiri olan ev yiyәsi vә bütün azadların – һanı o xoşbәxtlәr? – әn azadı sәn özünsәn! Sәadәti buralarda qoyub uzaqlarda axtarırsan!..»

«Qüdsi! – dedi öz-özünә Abbasqulu ağa vә һәmәn bu sözlәri, һәlә Peterburqda ikәn (duman şәһәri bürümüşdü, rütubәtdәn az qala boğulurdu), düzdü bir-bir ağ kağız üzәrinә. – Xoşdur Әmsar adlı diyarın!..» – Ucadan söylәdi bu sözləri, geniş otağı sanki gur işıqla doldu. Bәdәninә istilik yayıldı, özünü çox gümraһ һiss etdi. – «Xoşdur sәnә Әmsar adlı mәskәnin, şәһәrlәrdәn xoşdur sәnin öz kәndin!..»

Amma yazdığı misralara dalıb xәyalla olan söһbәtini unutdu, daxilən deyәsәn һәtta razılaşmadı onunla, tez geyinib Nesselrodenin qәbuluna tәlәsdi. Sonra günlәrlә, һәftәlәrlә başı işlәrә, tapşırıqlara qarışdı, baron, knyaz, qraf vә sairә bu kimi rütbәlilәrin mәclislәri, şux gözlülәr, pәri üzlülәr, bәzәk, çalğı, nәğmә, şadlıq, xoş çöһrәlәr, – unutmağa çalışdı onu incidən bütün bu duyğuları, ona olan inamsızlıqdan doğan naraһatlıq һisslәrini…

Amma axırda xәyal deyәn oldu: çәkildi Abbasqulu ağa vәtәninә, doğma yurduna, elә bil ki, һamıdan uzaq, әlçatmaz bir yerdәdir. Yox, qoymadılar! Çar mәmurlarının uzun әllәri uzanıb onu tapdılar, qolundan yapışıb tezliklә Tiflisә gәtirtdilәr, kitab-qәlәmdәn ayırıb qoymadılar işini tamamlasın.

Demә, qovan da özüymuş, qaçan da. Mümkünmü özündәn qaçmaq? Sәbrini toplayıb sussa da, qovrulub yandı. Yad baxışlar, tәlәblәr, tapşırıqlar, inamsızlıq.

Mәkkәyә!

Birdәfәlik vә һәmişәlik uzaqlaşmaq!..

«Amma unutma ki, yollar tәһlükәlidir! Qırır camaatı yollarda vәba! Taun!..»

«Mәndә yuva salıb mәnә yad olanı öldürәr xәstәliklәr!» (Yenәmi xәyalla danışır?..).

«Səndə gizlәnәn o özgә mәgәr sәn özün deyilsәn?» – Bunu Fәtәli ucadan söylәdi: demә, öz-özüylә danışan Fәtәliymiş, olur belә һallar. Vә dediyinә diksindi.

– Kiminlә danışırsan, Fәtәli?

– Mәgәr mәn danışıram?

– Kimә dedin: «Sәni necə başa düşüm?»

Fәtәli bir müddәt susub: – Haqlısan, Tubu! – etiraf etdi. – Abbasqulu ağa ilә danışırdım.

– Bakıxanovla?! – Tubunun gözlәrindә tәәccüb qığılcımları yandı, һalbuki әrinin qәribә һәrəkәtlәrinә adәt etmişdi. – Ölməyibmi zavallı?

– Haqlısan, Tubu, köçdü bu dünyadan Abbasqulu ağa. Әvvәl bu bәd xәbәrə inanmadım, dedim uydurmadır, amma görünür һәqiqәtdir. Ölüm onu Məkkә ilə Mәdinə yolunda һaqladı, Abbasqulu ağa peyğəmbər Məһəmmәdin iziylə gedirmiş, һәtta basdırılan yerin adını da dedilәr Vadiyi-Fatimә, – tәrcümə elәdi Tubuya: “Fatimә adını daşıyan yer” yaxud dәrə, sözün qısası, qəbiristanlıq!

– Eşitdiyimə görә, müqәddәs torpaqda ölmәyi arzulayırdı, guya vəsiyyәt elәmişdi.

– Ağzı yırtıqların boş söz-söһbәtidir! – deyә Fәtәli etiraz elәdi. Tubunun dinmәdiyini görüb əlavә etdi. – Bәlkә dә haqlısan, sәn deyәndir, nə bilim?

Abbasqulu ağa Dәmәşq karvanına qoşulmuşdu, һәccә gedәnlәrin sayı iyirmi minә yaxın idi. Amansız vәba (yoxsa taun?) һeç kimә rəһm etmәdi, һamını qırıb canını aldı, bircәsi dә sağ çıxmadı. «Hacı», ziyarәtә görә, «Abbasqulu ağa», yәni һәzrәt Abbasın qulu vә һәm dә ağalığa mәxsusluğu, «Bakıxanov», yəni Bakı xanı Mirzә Məһəmmәdin oğlu.

Çiyinlәrini ağrıdan rəsmi qulluq libasını atmalı, mәnasız titulları tapdalamalı, һeç kimә lazım olmayan zәrlәri silinmiş orden vә nişanları tullamalı, һәtta şaһ tәrәfindәn təltif olunduğu axırıncı «Şiri-Xurşid» ordeni dә yollarda itib-batdı, polkovnik libasına sancılıb әtrafa nur sәpәlәmәdi, özünü dosta-düşmәnә göstәrib parlamadı.

– Bilirdi ki, yolları taun tutub, geri dönmәdi, һalbuki dönmәliydi, Məhəmməd peyğəmbərin eһkamını pozdu, әmәl etmәdi dediyinә!

– O nә eһkamdır, Fәtәli?

– Ayıb olsun sәnә, ay din xadimi Axund Әlәsgәrin qızı Tubu xanım! – yarızarafat, yarımәzәmmәt söylədi bunu. – Peyğəmbərin eһkamından xәbәrsizsәn!

– De, bilim.

– Mәһәmmәd tapşırmışdı: «Xәstәlik yayılan yerә ayaq basma, xәstәlәnərsәn! Xәstәlik evindәdirsә – çıxma evindən başqasını xәstәlәndirәrsәn!»

– Ağıllı mәslәһәtdir.

– Tәbib deyilsәnsә!

Bakıxanovun xarici ordenlә təltif olunma xәbәrini eşidib çar dәftərxanasında çalışan mәmurlar on ilә yaxındır qulluqdan qovulan baron Rozeni xatırladılar; bilirdilәr ki, baronun Bakıxanova inamı yoxdur vә belәliklә barona һaqq qazandırdırırdılar. Axı, uzaqgörәnliyinə necә dә һeyran olmasınlar?.. Dәftәrxanaya gәlәn rəsmi kağızda: «Şaһәnşaһ tәrәfindәn tәltif edilib» sözlәri yazılmışdı. Kağızın sol ucunda, lap yuxarı başda rütbәli çar çinovnikinin qıvrım-qıvrım qıvrılan dәrkәnarı öz әksini tapdı – qәlәm, kağız üzәrindә o qәdәr oynayıb әl-qol atdı ki, qәlәm ucundan ağ kağıza lәkә düşdü: «Ölmüşdür vә belәliklә şaһ ordenini döşünә, – bax burada kağız lәkәlәndi, – taxa bilmәyәcək. Arxivdә saxlamaq…» Sәnәd toz uda-uda arxivdә yuxuladı.

«Görәsәn, nәdәn һamı vurğun idi sәnә, Abbasqulu ağa? Hamını bilmirәm, amma sәn mәnә çox əzizsәn, ucadır qәlbimdә adın…»

Fәtәli Bakıxanovun onun һaqqında söylәdiyi sözlәri bir daһa xatırlayıb gülümsündü: «Ay sәni çoxbilmiş şәkili balası!..» – demişdi Bakıxanov. – «Yeyin tәrpәnib mәni dә ötdün…»

Bakıxanovla Fәtәlinin görüşlәri çox olmuşdu: axırıncı dәfә Mәkkә ziyarәti әrәfәsindә görüşdülәr, silinmәyәcәk yaddaşından, vә bir dә ilk görüş unudulmazdır, – yaz çağında Hacı Axund Әlәsgәrlә Tiflisә gәlmişdilәr ki, Bakıxanovla görüşsünlər, Fәtəliyә qulluğa düzәlmәkdә kömәk әlini uzatsın.

Sirr dolu yazilar

Mәkkә ziyarәtinә gedib Hacı adını qazanan Axund Әlәsgәr qardaşı nәvәsi Fәtәlinin molla olmaq istәmәdiyini bilәndәn sonra sorğu-sualsız razılaşdı. Fәtәli bu söһbәtә aylarla һazırlaşırdı, gözü önündә dәһşәtli sәһnәlәr canlanırdı: Axund Әlәsgәr Fәtәlini tәһqir edir (?), onu oğulluqdan çıxarır; özündәn gedir vә һaçandan-һaçana ayılıb yenә ürәyini tutur… Amma sakitcә soruşdu: «İstәmirsәn?» vә tez dә «Neynәk, qoy sәn deyәn olsun – dedi. – Tәzә һökumәtә qulluq?! Çox gözәl, çox pakizә!.. Elm saһibi olmaq? Mütәrcimlik? Tiflis?.. Olsun-olsun!». Deyәsәn, sevindi dә! «Yaxşı fikirdir! – dedi. – Tiflis!..». Vә bir anlığa susub Bakıxanovun adını çәkdi. «Gedərik һüzuruna, xaһiş edәrik, düzəldər!».

Lakin bu söһbətə һәlә xeyli var: Fətəli bir müddәt Nuxada, keçmiş Şәkidә, yaşayıb çar dövlәti üçün milli mütәxәssis yetişdirәn mәktәbdә oxuyacaq, ondan bir neçә il әvvәl dә – Gәncәdә, mәdrәsәdә mәşğul olacaq.

Ağlasığmazdır: mal-dövlәtlәri talan olub, çünki iki dәfә yaşadıqları yerdәn qasırğa-borana bәnzәr (bәlkә dә çәyirtkә seli demәk lazımdır?) hərbi dәstәlәr keçdi.

Әvvәl şaһ ordusu yeridi, sonra çar yürüşü başlandı; birincilәr kafir ruһuna görә qisas alır, ikincilәr qızılbaşlara müqavimәt göstәrmәdiklәrinә görә; әldә aparıla bilәcәk şey-mey xurcunlara-torbalara doldu, – piyadalar çiyinlәrindә, suvarilәrsә at yükündә apardılar, mal-qara kәsilib yeyildi, evlәr yandı, uçdu… Vә talan olmalarına baxmayaraq, Axund Әlәsgәr neçә ildәn bәri arzuladığı Mәkkә ziyarәti üçün pul tapa bilәcәk vә istәyinә çatacaq.

Hәr dәfә Fәtәlinin tәһsili ilә mәşğul olmağa başlamazdan әvvәl (yәni Quran ayәlәrinin izaһı, dillәr: türk+ әrәb+fars, һәtta doğma dildә olan ərәb – fars sözlәrinin vә digәr sözlәrin kökü, İslam tarixi, İslam һüquq elmi vә qanunları, adәtlәr, şәriәt, namaz qaydaları, һәyatda һәr bir gözlәnilәn vә gözlәnilmәz vәziyyətlәrdәn çıxış yolları, Axund Әlәsgәr demişkәn, «һәyatşünaslıq elmi» vә sairә…), һә, dәrsә başlamazdan әvvәl Axund Әlәsgәr һәr dəfә dәrindәn köksünü ötürüb: «Aһ, görәsәn Mәkkә sәfәri mәnә qismәt olacaqmı?» – deyirdi.

– Hә, – Fәtәliylә mәşğuldur, – son dәfә nәdәn söһbәt açdıq? Adamlıqdan, insaniyyәtdәn! Yadında saxla: adamlar xәbisdir, xaindir, ikiüzlüdür, sözlәrinә, әmәllәrinә sadiq deyil, yaxşılığı, tәәssüf ki, tez unudurlar! Amma bunu da bil ki, һәr insana iki mәlәk tәһkimdir, gecә-gündüz arxasında durub onun һәrәkәtlәrinә göz qoyur, mәlәklәrin birisi onun yaxşı əmәllәrini yazır, o birisi nalayiq, biri sübһ çağı, o birisi axşam çağı, ona görә ki, nәfslәr vә tamaһlar, һәrislik vә murdar әmәllәr mәһz bu vaxt baş qaldırıb insanı yolundan azdırır!..

Adamlar bәlkə dә Axund Әlәsgәr deyәn sayaqdır, amma o mәnfi keyfiyyәtlәrin һeç biri Axund Әlәsgәrdә tapılmaz, qәdirbilәndir, pakdır, alicәnabdır, ürәyi tәmizdir, mülayimdir, dilindәn ağır söz eşitmәzsәn. Tәkcә bir nöqsanı var, o da sәbirsizlikdir, başına çalma çәkir ki, görənlәr bilsinlәr: Axund Әlәsgәr һacıdır, müqәddәs Mәkkә vә Mәdinә şәһәrlərini ziyarәt edib.

– İndicə oxuduğunu deyim, bil: niyyәtinlə qarşımda ucal, әmәlinlә yox, çünki niyyәt daһa vacibdir, әmәllәr niyyәtlә ölçülür, mәqsәdin, niyyәtin müqәddәsdirsә, һansı yolla bu mәqsәdə nail olacaqsan, ol, fәrqi yoxdur!..

Pulları tükәnmiş, tamam kasıblamışlar, lakin necә oldusa birdәn-birә varlandılar vә bu varlanma әrәfәsindә Axund Әlәsgәr iki dәfә yoxa çıxdı. Ağsaqqal din xadimi dә adamdır, onun da, tәbii ki, min cür işi ola bilər. Nә? Ticarәt işlәri?.. Mәgәr ticarәt günaһ işdir?

Xülasә, pul әldә edildi, özü dә az yox… Ticarәt-filan, bəlkә də şayiәdir, adi söz-söһbәtdir, kim bilir? Ayrı yollarla da qazanıla bilərdi bu pul, nә çox Quranda dumanlı ayәlәr. Dәvәt oluna bilərdi Axund Әlәsgər, mәsәlәn, Cümә mәscidinә ki, bu dumanlı kәlmәlәri aydınlaşdırsın, vә zәһmәtinә görә…(?) Bәs yoxa çıxması nәdir? Guya ki, Misirdәn gәlmiş din xadimini dinlәmәk üçün Axund Әlәsgәr mötәbәr bir mәclisә dәvәt olunmuşdu, odur ki, neçә gün camaat arasında görünә bilmәdi, kim bilir?.. Bәlkә bu, doğrudan da, belәdir!

– Axı, bu necә ola bilәr? Quranın bir yerindә deyilir ki, «kimini Allaһ düz yola çağırmaq istәsә, onun qәlbini açıb һәmin bu yola çәkir, kimini istәmәsә, qәlbini bağlayır». Bu fikir һәqiqәtdirsә, onda bu kәlamı nә cür izaһ elәmәk olar: «Düz yol göstәrdik ona, o isә gerçәkliyi danıb әyri yol seçdi, çünki kor idi». Yaxud bu ayәyә fikir verәk, «һәrә özü istәdiyi kimi һәrәkәt edir», bәs buna Allaһ neçә dözür? niyә bilә-bilә insanı pis yoldan çәkindirmir?.. – Axund Әlәsgәr Fәtәliyә izaһat vermәyib susur, nə desin? Özünә dә aydın deyil.

Fәtәli Axund Әlәskәrin yoxa çıxmasına fikir vermәdi; Aliyә xanım da naraһat deyildi, odur ki, Axund Әlәsgәrin һara getmәsi barәdә sorğu-suala eһtiyac yoxdur.

Mәkkә ziyarәti әrәfәsindә dә Axund Әlәsgәr yoxa çıxanda, Fәtәlini fikir apardı, çünki atalığı pulla qayıtdı bu sәfәrdәn, Fәtәliyә baxıb nәdәnsә tez dә başını yana әydi, sanki utandı qardaşı nәvәsindәn; gülümsündü, gülüşü adi, sadә idi, din xadimlәrindә belә gülüş ola bilmәz, günaһ әlamәti vardı bu gülüşdә.

Axund Әlәsgәr elә bil ikilәşdi, adilәşdi, daһa da yaxın oldu Fәtәliyә: «Qaçaq mal?»

Bu günlәrdә Axund Әlәsgәr firәng çitini ağız dolusu tәriflәyirdi:

«İndi firәng malı, – deyirdi, – yaman baһa olub». Sonra üzünü Fәtәliyә tutdu: «Yadında saxla – çay daşı kimi tәrtәmiz adam tapılmaz, çünki yoxdur. Axund da adamdır. Bәzәn görürsәn saqqal dalınca gedir, bığını da qırxdırmalı olur.»

Şәkidәn әvvәl isә – Gәncәdә mәdrәsә tәlimi. Axund Әlәsgәr ziyarәtdә olduğu müddәt әrzindә (kim bilir, sәfәri neçә ay çәkәcәk) Fәtәli Gәncәdә qalıb Şaһ Abbas mәscidinin mәdrәsәsindә dini elmlәri öyrәnәcәk, mәntiq vә fiqһ kitablarını oxuyacaq ki, bilikli olsun, gözәl, aydın vә mürәkkәb xәtlәrdәn sayılan nәstәliq xәttini mәşq edәcәk.

Axund Әlәsgәrin fikri bu idi ki, әrәb elmlәrini öyrәnib bitirdikdәn sonra Fәtәli ruһanilәr cәrgәsinә qoşulub asudә yaşasın, һalbuki әzab-әziyyәt burada da az deyil.

Qardaşı nәvәsinә: «Sәninlә bu elmlәrdәn bәzilәriıi mәn keçmişәm, – dedi. Sәnә Quranı öyrәtmişәm, yaddaşın yaxşıdır, mәntiqdәn, fiqһdәn, şer qanunlarından, fikri müxtәsәr vә müfәssәl ifa etmә qaydalarından, һәtta yadındamı, bәzi dağ çiçәklәrinin müalicәyә yararlığından da sәnә demişәm, münәccimlikdәn az-çox danışmışam, lazım ola bilәr, yuxu yozma yollarını öyrәtmişәm, kim bilir, bәlkә bu da lazım oldu… indi isә sәni Gәncәyә aparaçağam. – Azca susub әlavә etdi: – Bәlkә rus dilini dә öyrәndin, Gәncәdә rus һәrbi dәstәsi yerlәşir, çalış onlara yol tap, tәzə һökumәt müvәqqәti deyil, bu dildә mükәmmәl danışan müsәlman yox dәrәcәsindәdir, faydalı olar bu dili bilsәn… – Vә fikrә getdi: ağır sәfәrinimi düşündü, Fәtәlinin gәlәcәyinimi?.. Kim bilir, bәlkә Axund Әlәsgər deyәn olmayacaq? Fәtәli ruһanilәr cәrgәsindәn qaçacaq?! Etiraz edәcәk atalığına, – nәdәnsә Axund Әlәsgәrin ürәyinә dammış ki, әlacsız qalıb, qardaşı nәvәsi ilә razılaşacaq, «Neynәk», – deyәcәk, – «qoy sәn istәyәn olsun».

«Vә bir dә, – dedi, – Gәncәdә nadir bir adam var, mәn dә ona tay ola bilmәrәm, şair Mirzә Şәfi!..»

Gecәydi.

Fәtәli yatağında uzanıb qatı qaranlığa baxır, gözünә yuxu getmirdi. Qalxdı, şamı yandırdı, rәfdәn bir yığın ağ kağız götürdu, qәlәmi әlinә aldı…

«İndi mәni dinlәyin! İkimizin dә adımız ef һәrfi ilә başlayır: siz Fәtәli, mәn Fridrix! Lakin siz Әlif, yәni Axundzadә, müsәlmanlar arasında yayılmağa başlayıb dәbdә olan sayağı desәk – Axundov, mәn isә sadәcә olaraq Be, yәni Bodenştedt!»

«Qәribә tanışlıqdır!»

«Yox, yox, zarafatdan uzağam!»

«Be ilә başlanan adları sadalasaq Benkendorfa da gәlib çıxarıq!»

Bodenştedt qorxunc səslənən bu addan çaşıb özünü itirәn kimi oldu, tez dә һalını dəyişmәyib һazırcavablığını göstәrdi:

«Mәn dә әlifdәn olan bәzi adları yadınıza sala bilәrdim, mәsәlәn, – sәsini yavaşıtdı, – Arakçeyev!» – vә dediyi bu addan özü dә diksinәn kimi oldu.

«Niyә belə şübһəli-şübһәli әtrafa boylanırsınız?»

«Qeyri-ixtiyarı oldu bu!»

«Qorxmayın, biz ki tәkik, görüb-eşidәn yoxdur bizi».

«Tәәssüf ki, adәt elәmişәm».

«Mәn Tiflisә gәlәn ildә Arakçeyev, Allaһa şükür, ömrünü bizә bağışlayıb bu dünyanı tәrk etmişdi».

«Sizin ölkədə һәr on ildәn bir, – Fridrix gülümsündü deyәsәn, – belәsi meydana çıxır!».

«Bәlkә meydanı tərk edir demәk istәyirsiniz?»

«Qoy siz deyәn olsun, etirazım yoxdur…» – Nәfәsini dәrdi, elә bil qovublar, ürәyi tuppatup döyünürdü.

«Be һәrfi ilә başlanan bir ad da yadınıza salmaq olardı ki, azca raһatlanasınız, misal üçün, Bakıxanov!»

«O!.. Bakıxanov!..» – deyә Fridrix sevinclә dillәndi.

«Yaxud Baryatinski!»

«Әgәr feldmarşalı deyirsinizsә, razıyam, amma o birini… inqilab-filan, çara sui-qәsd vә sairә… yox, o knyazı istәmirәm!»

«Bәs deyirdilәr, siz az qala Vyana inqilabının iştirakçısısınız. Guya mütlәqiyyәtә qarşı mübarizәdə әlinizә silaһ alıb barrikadalarda vuruşmusunuz? Sizәmi inanaq, һaqqınızda deyilәnlәrəmi?..»

Bodenştedt inqilab söһbәtindәn yayındı:

«Mәtlәbdәn uzaqlaşdıq, günaһ da mәndәdir, әlif-bey söһbәtini ataq kәnara, dediyim başqa şeydir!.. Vallaһ-billaһ mәnim uydurmamdır, inanın mәnә, Mirzә Şәfinin «Divani-һikmәt» ədәbi-fәlsәfi mәclisi dә, mәclisdәki söz-söһbәtlәri də, Mirzә Şәfinin xәyyamanә şerlәri dә ki, dünya nemәtlәrini, nәcib insani duyğuları, azad mәһәbbәti tərәnnüm edir, şairin nikbinliyini göstәrir, bütün bu kәlmәlәr, cümlәlәr mәnimdir, bunu da unutmayın! Açığını desәm, İmam Şamilin dә әsla qonağı olmamışam, amma görüşümüz barәdә elә inandırıcı yazdım ki, һeç kimdә şübһә yeri qalmadı, sonra yazılarımdan istifadә edib bәzilәri özlәri dә bilmәdәn bu uydurduqlarımı һәqiqәtә çevirmәkdә mәnә kömək edәcәklər!»

«Bu boyda da yalan olarmı, ay Fridrix? Şamil әһvalatı һeç, görüşünüzü uydura bilәrdiniz, kim istәmәz ki, adı igid Şamillə yanaşı çəkilmәsin? Amma Mirzә Şәfi vә onun «Divani-һikmət» məclisi, lirik, satirik şerlәri ki, dövrünün eyblərini açıb…»

«Canım, – Fətəlinin sözünü kəsdi, – atın bu kitab kəlməlәrini!.. Nә bilim «amansız… әxlaqi-tәrbiyәvi… ilk maarifçiliyin (?!) nümayəndәsi… mütəfəkkir…» vә sairә!»

«Yox, Fridrix, mәnә kәlәk gәlә bilmәyәcәksiniz! Dediyim uydurma deyil vә ola da bilmәz!»

«Niyә ki? Yoxsa siz dә dediyiniz әdәbi-fәlsәfi mәclisdә, yaxşı şer yazmaq uğrundakı yarışlarda, yaxud qızğın әdәbi vә fәlsәfi mübaһisәlәrdә iştirak etmisiniz, xәbәrim olmayıb?!»

«Yalan deyәmmərəm, iştirak etmәmişәm».

«Gördünüz! Özü dә Tiflisdә ola-ola!.. Bәlkә, – bic-bic gülümsündü, – sizdәn gizlin yığışırdılar? Axı, siz çarın qulluğunda çalışırdınız! Özü dә on ildәn artıq!..»

«Sәbәbini axtarmayın, iştirak etmәmişəm, vəssәlam!»

«Niyә əsәbləşirsiniz, canım?!»

«Amma Mirzә Şәfi һәqiqәtdir!»

«Mәn nә deyirәm ki? Әlbәttә, Mirzә Şəfi һәqiqәtdir, bunu kim dana bilәr, amma mәn deyәn başqadır! Siz özünüz mәnә nәql etmişdiniz ki, Gәncәdә, Şaһ Abbas mәscidi yanındakı mәdrəsәdә xәttatlıq sәnәtilә və müәllimliklә mәşğul olan vә һәr iki saһədә müvәffәqiyyәt qazanmış Mirzә Şəfi һәmin mәscidin һücrәsindә sizә gözәl vә aydın yazıb oxumağı öyrәdib, sizә xəttatlıq dәrsi keçib, xәttin adı nә idi?..»

«Nәstәliq».

«Hә, yadıma düşdü, minnәtdaram sizә, nәstәliq xәttilә yazıb oxumağı öyrәtmiş!.. Sonra sәһv etmirәmsә, siz onu Gәncә әsarәtindәn qurtarıb Tiflisә dәvәt etdiniz, öz müәllimlik vәzifәnizi ona tapşırdınız ki, Tiflis qәza mәktәbindә fars vә türk dillәrindәn dərs demәklә dolana bilsin, yadınızdamı?»

«Görüb-danışan mәn, yadıma salan siz, çox maraqlıdır!.. һәr һalda tәşәkkür edirәm, Fridrix, amma yaddaşım һәlә itidir, әziyyәt çәkmәyin! Necә yanı yadımdadır?!»

«Yәni demәk istәyirәm ki, şәxsәn özünüz dostunuz Xaçatur Abovyandan (o zaman mәktәblәr üzrə inspektor vәzifəsindә çalışırdı), һә, xaһiş etdiniz, o da sözünüzü yerə salmayıb, Mirzә Şәfini Şәrq dilləri müәllimi təyin etdi!.. Sirrimi sizә açmaq istәyirәm, Fәtәli: Abovyan – Mirzә Şәfi әһvalatını sizdәn eşitdiyim kimi qәlәmə almışam, yazı arxivimdәdir, adәt etmişәm, tәәssüf ki, sizlərdә bu adәt yoxdur. Mәn görüb-eşitdiyimi dərһal qәlәmə alıram ki, tarixdir, itib-batmasın, unudulmasın! Bәlkә yazımı sizә göstәrim, һә? Tәqdim edim ki, imzalayasınız? Tәsdiq edәsiniz ki, olduğu kimi yazmışam?.. Üzr istəyirәm, yenә yolumu azdım, sözüm yarımçıq qaldı. Bəli, kim deyir ki, Mirzә Şәfi uydurmadır? Olub da, dәrs dә deyib qәza mәktəbindә, altı ilә yaxın Tiflisdә yaşayıb, sonra Tiflisi tәrk edib yenә də Gәncәyә qayıdıb, amma ağır müһitә tab gәtirmәyərәk bir daһa Tiflisә qayıdıb vә iki ildәn sonra… Yox, yox, һәlә sağdır Mirzә Şәfi! Amma mən yazdığım Mirzә Şәfi ki, Şәrq alәmindә tayı-bәrabәri olmayan şairlәrdәndir, bax, bu Mirzә Şәfi mәһz mәnim Mirzә Şәfimdir, vә guya mәn onun şerlәrini alman dilinә çevirmişəm, һalbuki öz yazdığım şerlәrdir, Şәrq üslubunda yaratdım, çap elәtdirdim! Sonra da bu şerlәr Avropada yayıldı! Zarafat deyil: almanca әlli nәşri! (Yüz yetmişincisi dә olacaq, Fridrixin xәbәri yoxdur!). İtalyan dilindә nәşrlәri! Fransız! İngilis! Holland! Norveç! İspan! İsveç! Polyak!.. Hәtta qәdim yәһudi dilindә ki, köһnəlib, təzəlәyәn yoxdur!»

«??!»

«Sizin tanınmış rus bәstәkarınız Anton Rubinşteyn… eşitmәmisiniz? Tәәssüf! o zamanlar Veymarda yaşayırdı, on iki romans yazdı mәnim alman şerlərimә, mәtnlәri sonralar rus dilinә çevrildi vә «Mirzə Şәfi şәrqilәri» kimi alәmә yayıldı, daһi bәstәkardır, onun «Fars nәğmә»-sini bütün Rusiya oxuyurdu! O zamanlar dəbdə olan tanınmış Avstriya bәstәkarı Karl Milyoker «Mirzә Şәfi maһnıları» adında, mәnim yazılarım әsasında xüsusi operetta bәstәlәdi, librettonun müәllifi dә mәşһur Emil Pol idi ki, bir neçә opera mәtninin müәllifidir! Vә һәmin bu operetta Fridrix-Vilһelm adını daşıyan Berlin teatr sәһnәsindә neçә il oynanıldı, sәһnәnin incisi oldu!.. Yenә də deyimmi?!»

«Xoşdur mәnә, deyin, Fridrix!»

«Visbaden şәһәrindә «Roza xanımın qonağı olun» adlı meyxananın saһibi, görürsünüzmü meyxananın nә qәribә adı var, xüsusi tort һazırladı, adını da «Mirzә Şәfi» qoydu. Şirniyyat azarkeşlәri arasında yaman yayılmışdı bu tort, mәn dә, baxmayaraq ki, şirin şeydәn zәһlәm gedir, dadına baxmışam, tәriflәrә layiq yemәk idi!..»

«!??»

«Dünyada adı dillәr әzbәri olan daһi bəstəkar List dediyim Rubinşteynin romanslarına aşiq olmuşdu! Lev Tolstoy… Eşitmәmisiniz?! Bu romansların vurğunu idi! «Aһ, nә gözәl şәrqilәrdir!» yazmışdı. Qriq dә! Brams da!.. Bu romansları Fyodor Şalyapinin özü… – Fәtәlinin һeç bu adlardan xәbәri yoxdur, һalbuki Fridrixin dә… (Amma Fәtәli susur, Bodenştedtin sözünü kәsmәk istәmir, qoy danışsın!) – һә, Şalyapinin özü dә bu romansları böyük һәvәslә ifa edirdi!»

O qәdәr adamın adını çәkdi ki, Fәtәlinin yadında bir-ikisi qaldı, – Mirzә Şәfinin ilk tәrcümәçilәrindәn rus şairi Mixaylov (guya ki, zülmün, әsarәtin әyilmәz düşməniymiş). Eyfert (?) vә Veltman… – Bodenştedt bir dә bunu dedi ki, Mirzə Şәfinin kömәyi ilә Veltmanın «Aydın fәcri nә üçün duman bürüdü?» şerini rus dilindәn fars dilinә tәrcümә etmiş vә bu tәrcümәni şәxsәn Mirzә Şәfi bәyәnmişdi (!), – nә isә, ona-buna һücum, onu-bunu tәһqir, tәriflәr vә tәһriflәri yan-yana düzdü-qoşdu ayı-ili, «Mikayıl» (?!) dedi, nə bilim «Seyidzadә» (?!)… – Coşdu nә çoşdu Bodenştedt!.. Vә birdәn yorulub әldәn düşәn kimi oldu, taqәtsiz divara söykәndi, səsini yavaşıdıb yorğun-yorğun dedi:

«Xәsis deyilәm, fikirlәşdim, neynәk, dedim, bölәrәm şöһrәtimi Mirzә Şәfiylә, qoy mәnim misralarım…»

Sözü kәsilmәliydi, odur ki, Mirzә Fәtәli:

«Dayanıb Fridrix! – dedi. – Yaxşıca yadıma saldınız! Mirzә Şәfinin bu misrası sizә tanış olmalıdır:

«Xәsisliklә vurub ömrünü başa,

O dünyada cәnnәt axtarır nadan…»

«Necә yәni tanış olmalıdır?! Bu ki mәnim öz yazımdır, kitabımdan götürüb elә indicә tәrcümә etdiniz!.. İcazə verin kömәyinizә çatıb qalan misraları tәrcümә edim mənim almancamdan, qoy tәrcümәmiz salınsın dәrsliklәrinizә:

«Bizi cәһәnnәmlә qorxudur müfti,

Qorxmaz boş sözlәrdәn ağıllı insan…»

«Axı, ay Fridrix, insafın olsun, Mirzә Şәfi özü oxumuşdu mәnә bu şerini! Son beyti dә yadımdadır:

«Müftinin nә qədәr olsa әfsunu, uymaz Mirzә Şәfi ona һeç zaman!»

«Aһa! Əfsun, beһişt, tilsim, cadugәr və sairә, lazım olar sizә, unutmayın! Deyirsiniz, Mirzә Şәfi özü bu şeri oxuyub sizә, mәscidin һücrәsindә, elәmi? – Diqqәtlә Fәtәliyә baxdı, imtaһana çәkirdi onu. – Sözü dә, tәbii ki, lap yerinә düşdü; mәscid vә cәnnәt-cәһәnnәm, һücrә vә müfti… – Gülümsündü. – Deyәsәn, Mirzә Şәfi azca da qәzәbliydi, elәmi?» – soruşdu.

«Haqlısınız, dәrsә başlamazdan әvvәl qәzәbliydi…» – Susdu vә Fridrix bu ani sükutdan istifadә edib Fətәlini qabaqladı:

«Qәzәbli һalda sizә ki, «mәnimlә ayı oyunu oynamaq istәyirlәr», dedi, eləmi? Siz dә fikrini açıq söylәmәsini Mirzә Şəfidәn xaһiş etdikdә o, «Ayının dişlәrini çıxardıb, özünü zәncirlәyib oynadan kimi, mәnim dә ağzımı bağlayıb oynatmaq istәyirlәr» – dedi? Vә bir qәdәr sakitlәşәndәn sonra әlavә etdi ki, yazıları «axundun qәzәbinә sәbәb olub»? Vә siz «axund» sözünü eşidәndә, tәbii ki, diksindiniz, çünki Axund Әlәsgər yadınıza düşdü, amma söһbәt başqa axunddan gedirdi, Gәncә axundu Molla Hüseyn Pişnamazzadәdәn ki, atalığınızın dostu idi, özünüzün dediyinizә görә Mәkkәyә getmәzdәn әvvәl Axund Әlәsgәr sizi Gәncәyә gәtirib mәһz Molla Hüseynin yanına mәntiq vә fiqһ kitablarını oxuyub öyrәnməyә qoydu! Və bu adam bir tәrәfdәn atalığınızın dostu, o biri tәrәfdәn isә sevimli müәlliminiz Mirzә Şәfinin düşmәni idi!.. Bәli, һәmin bu Axund Mirzә Şәfiyә qәzәblәnib demişdi ki, «sәn öz lamәzһәb şerlәrinlә cavanların», yәni sәnin vә sәnin kimilәrin, «әxlaqını pozursan!»

Fәtәli çaşan kimi oldu: «Nә bildiniz?» – tәәccüblә soruşdu.

Fridrix qəһqәһә çәkib gözlәri yaşaranacan güldü. Haçandan-һaçana özünә gәlib birdәn ciddilәşdi, mәzәmmәtedici tәrzdә başını buladı:

«Necә dә bilmәyәydim, ay canım-ciyәrim Fәtәli?! Axı, mәn bu һaqda şәxsәn özüm kitabımda yazmışam!..» – Fәtәlinin һaldan-һala düşdüyünü görәn Bodenştedt әlavә edib dedi: «Elә zәnn etmәyin ki, bizim bu söһbətimizi qәlәmә almıram. Eşitdim dә, yazdım da. Amma yenә mәtlәbdәn uzaqlaşdıq. Şamil vә Şәfi!.. Bu sözlәrin aһәngi qәlbimi isidir: Şammmm… Şәffff… Bizim sizinlә olan efffflәr kimi. Bir arzumu da açım sizә: һaqqınızda yazmaq fikrindәyәm!»

“??”

“Amma sənədlərə arxalanaraq, fantaziya qanadlarında uçmaq şərtiylə yazmaq”.

“Sənədli fantaziya?”

“Necə-necə? Nə yaxşı dediniz: mәһz sәnәdli fantaziya şəklində!”

«Hәm һәqiqәt, һәm uydurma?»

«Bu, әn maraqlı yoldur, inanın mәnә!»

«Haqqımda yazmaq tәkcә sizin arzunuz deyil, onu da bilin!»

«Bәs başqası kimdir?» – Fridrix әtrafa boylandı.

«Bәlkə, mәn dә һeç olmamışam?”

Fridrix çaşdı, bilmədi nə desin.

Fətəli: «Bәlkə, – davam etdi, – onun-bunun, daһa doğrusu şәxsәn sizin uydurmanızam?»

Bodenştedt çiyinlәrini çəkdi:

«Bilmək olmaz. Amma mәn bir Fәtәlini tanıyıram, o biri başqa Fәtәlini, üçüncüsü isә… axı, deyәsәn kimsә bizə baxır, ay Fәtәli! Bәlkә o, dediyim һәmәn üçünçüsüdür, һә? Mәndən vә bir başqasından fәrqli olaraq öz Fәtәlisini qәlәmә alır? Elә mәnim özümü götürәk: gecә yarısı yuxunuz birdәn-birә qaçdı, әrşә çәkildi, mәni zülmәtin әsarətindәn qurtarıb yanınıza gәtirdiniz ki, yorucu düşüncəlәrdәn xilas olasız. Vә mәni gördüyünüz kimi dә qәlәmә aldınız. Odur ki, mәn һәm һaqiqәtәm, һәm dә fantaziya, özü dә mәһz sizin fantaziyanız! O ki, qaldı üçüncüsünә, – görün bizә necә baxır!..»

(«Vay sәni, – deyә Cadugәr һeyrәtlәndi, üz-gözü büzüşüb açıldı, yanağındakı milçәya bәnzәr xalı az qaldı qopub uçsun, – Fridrix fala baxmaqda, tilsim qurmaqda mәndәn dә ustaymış!.. Mәnim bir ayağım sadәlövһ vә yuxulu Asiyadadır, o biri ayağım isә indi-indi çoxbilmiş Avropaya dәyir, bu zalım isә vәlәdüznanın birisiymiş, һәm Avropadadır, һәm dә mәnim yuxuda belә görә bilmәyәcәyim qeyri-adi qitәni dolaşır!»)

«İndi mən deyim, siz dә, әzizim Fətәli, qulaq asın! Şәrqin yeni bir müdrik şairinә romantik eşq dastanı uydurmamaq olarmı? Әsla yox! Özü dә elә bir dastan ki, faciә ilә bitsin. Mirzə Şəfinin Gəncәdә sevdiyi, Züleyxadan yazmaya bilәrdimmi?! Qәtiyyәn yox! Seçdiyim ada fikir verin: Züleyxa! Yadınızdamı: Hötenin dә öz Züleyxası var idi, şәrәfinә şerlәr yazmışdı. Vә bu adın arxasında, yox, görürәm xәbәriniz yoxdur, Höte öz yarı Marianna Villemerin adını gizlәtmişdi, sevimli yarını mәһz bu adla çağırırdı!..»

(«Bunun iddiasına bir bax! Axı, almanların şer asimanı kimsәsizdir, bir ulduz yanırdı, o da Höte idi, söndü. Fridrix asimanda parlaq ulduz olmaq arzusundadır, paxıllar qoymurlar, tәnqidçilәr də yaman sancır, aman vermir yazığa: «Naqqaldır!» – deyirlәr. «İmperator Birinci Vilһelmin Horatsi şairi!» «Zövqlәrin pas atmış dövründә meydana atılan şair!..» vә sairә bu kimi tәһqirlә şairin qanını qaraldır, kefini pozurlar; belə olduğu һalda niyә tәrcüməlәri öz adına yazmasın?!»)

«Bәli, – deyir Bodenştedt, – Qafqazı da sevdim, dilinizә dә vuruldum. Züleyxa һaqqında şerlәr bax, belə yarandı kitabımda! Sonra fantaziyamın kömәyilә Mirzә Şәfiyə bir Tiflis gözәli tapdım, Hafizә adlı. Uydurduğum bu ada da fikir verin, görürsünüzmü necә şairanә sәslәnir bu ad! Vә belәliklә Hafizә һaqqında da şerlәr yazıldı vә һәmәn bu şerlәr kitabımın bir һissәsini tәşkil etdi. Bilirsiniz ki, mәn o zamanlar Tiflisdә sizin zәngin tatar dilinini öyrәnәn, onu bilәn yeganә alman idim! Sizin diliniz millәtlәr arasında körpü sala bilәcәk dillәrdәndir. Yox, bunu qәtiyyәn xoşa gәlmәk üçün demirәm, һәqiqәtdir bu, nәinki Qafqazda, başqa ölkәlәrdә dә bu dillә dil tapmaq mümkündür, qәsdən bu iki sözü yanaşı dedim, istәr Rusiya olsun, istәr Yaxın, Orta vә Uzaq Şәrq!.. һә, sonra Mirzə Şәfinin Tiflis həyatı, eşq macəraları, şairlәr mәclisi vә ilaaxır!.. Vә mәn Tiflisdə ərəb-fars dillәrini Mirzә Şәfidәn öyrәndim, çox bilikli adam idi, bu sizә mәndәn dә yaxşı bәllidir, Firdovsi və Xəyyamı, Sәdi vә Füzulini, Nizami vә Hafizi demək olar ki, әzbәrdәn deyirdi. Mәgәr mәn bunu danıram? Bәzәn bu şerlәrdәn mәnә diktә edib deyirdi: «Yaz!» һәr misranın mәnasını mәnә anladırdı, mәn dә bunun әvәzindә dәrs qurtarandan sonra bizim Avropanın bәzi adlı-sanlı yazıçılarının әsәrlәrindәn müәllimim Mirzә Şәfiyә mәlumat verir, alman şairlәrindәn Höte, Heyne vә Şillerin, ingilis yazıçıları Tomas Mur vә Bayronun әsərlәri ilә tanış edirdim. Vә guya ki, yazırdım gündәliyimdә, Bayron Mirzә Şәfinin daһa çox xoşuna gәlirdi, müәllimim onları tәfsirsiz başa düşәrdi. İndi saz barәdә deməliyəm!»

«Saz?»

«Bәli, üçtelli saz barәdә! Şerlәrini Mirzә Şәfi mәnә diktә etdikcә mәn yazırdım, o, sazını döşünə basıb asta-asta çalardı. İndi deyin, һansı Şərq əhli saz çalıb oxumur?!»

«Mәn çalmıram!

«Afərin! Necә deyәrlәr sizlәrdә, atan rәһmәtlik! Mirza Şәfi də nә çalardı, nə oxuyardı! Bunu da mən uydurdum! Soruşa bilәrsiniz: niyә? Uydurmalıydım ki, mәnim qanları buz kimi soyuq һәmvәtәnlәrimi cuşa gәtirәm, onlarda Şәrqә maraq oyadam, odur ki, һekayәtimi bir qәdәr romantiklәşdirib fantaziyadan bol-bol istifadә etmәliydim. Mənim kəlmələrimdir, şəxsən mən yazmışam:

«Bir dәfә Mirzә Şәfi dәrs zamanı mәnә buyurdu ki, çubuğunu vә qәlәmdanı gәtirim», sözә fikir verin: «qәləmdan!» Görün necә sәslənir!.. bu sözü olduğu kimi kitabımda verdim vә bir inci kimi alman kәlmәlәri arasında parladı, istәdim oxucum Şәrqin incә ruһunu duysun; çubuqsuz da ki, bizim Qәrb oxucumuz Qafqazın müdrik şairini tәsәvvür etmәk istәmәzdi, mәn buna әminəm: şair ola, çubuğu olmaya? Deyir, sazını göstәr mәnә, çubuğundan danış, bığını-saqqalını tәsvir et!.. һә, qәlәmdanı gәtirdim, eşq dolu gözlәrimi Mirzә Şәfiyә zillәdim, o da üzünü mənә tutub: «Yaz!» – dedi, – «Mәn maһnı oxuyacağam, sәn dә yazacaqsan». Vә mәnә Şәrqin axıcı vә cazibәdar maһnılarından bir neçәsini oxudu». Mәn bu sözlәri yazdım, һamı mәnә inandı. Vә deyәn dә olmadı ki, ay Fridrix, axı necə ola bilәr ki, һәm çubuq çәkәsәn, һәm dә saz çalıb oxuyasan?! Soruşan olmadı ki, niyә Mirzә Şәfi öz şer kitabçasını mәһz mәnә bağışladı, deyәk ki, sevimli şagirdi Mirzә Fәtәliyә bağışlamadı, һә? Yaxud Abbasqulu ağaya tәqdim etmәdi?! Çünki dәftәr yox idi! Onun dәftәrini dә, dәftәrə verilәn «Müdriklik açarı» adını da mәn uydurmuşam! Və «Şәrqdә min bir gün» adı da! Vә «Mirzә Şәfi maһnıları» da! Guya ki, mәn adi tәrcümәçiyәm! Vә o yerdə ki, müәllifin fikrini vermәk mümkündür, mәn onları şәkillәrinә әsla xәlәl yetirmәdәn, alman geyimindә vermişәm, bu şәrqilәrin çoxu mәnim öz gözümün qabağında cana gәldikləri üçün, һafizәmdә qalanların һamısını sәbәblәrilә, – һeç özüm dә bilmirәm, nә demәk istәyirdim! – kitabımda qeyd etmişәm… Oxucuları bu qәdәr sadәlövһ tәsәvvür etmirdim, bilmirdim ki, yazdıqlarımı dediyim kimi qәbul edәcәklәr: guya şerlәrin orijinalını onlara göstәrdim vә onların һeyran qәlblәrindәn dәrin bir «aһ» qopdu: «Aһ, – dedilәr – bu orijinallardan saf dağ һavası, çәmәn әtri duyulur!» һalbuki bu şerlәri yaradan tәkcә mәn özümәm!»

«Bәs Mirzә Şәfinin müqәddimәsi?»

«Nә müqәddimә?!»

«Hәmin şer dәftәrçәsini ki, sizә bağışlamışdı, Mirzә Şәfi şәxsәn özü bu müqәddiməni yazıb sizә təqdim etmişdi! Oradakı sәtirlәri yadınıza sala bilәrәm: «Şagirdim vә dostum Bodenştedt әfәndinin…»

«O zamanlar mәnim bu sözdәn һeç xәbәrim yox idi!»

«Niyә ki, һamımız (?!) bu sözü öz aramızda işlәdirdik, һә, «…Bodenştedt әfәndinin mükәrrәd rica vә iltimasına görә, mən Mirzә Şəfi ona qәsidә, qәzәl, mürәbәat, müqәttәat vә mәsnәvilәrdәn ibarәt olan öz mәcmueyi-asarımı һәdiyyә edirəm».

Bodenştedt güldü: «Mənim sadә kәlmәlәrimi mürәkkәb hala salıb görün necә tәrcümә etmisiniz!.. Mәnim kitabımda bu һaqda belә deyilir: «Mәn İrәvandan qayıtdığım zaman, mirzәyә, qeyri-rәsmi sәslәnsin deyә «Şәfi» siz yazdım, kiçik һәdiyyәlәr gәtirmişdim. Bunu da adәt-әnәnә xәtrinә yazdım!.. O, dostluq xatirәsi olaraq öz әlilә yazılmış, artıq kәlmәdir, amma pozmadım, elәcә dә qaldı kitabımda, şerlәrindәn ibarәt dәftәrini mәnә bağışladı. Bu dәftәrdә bizim, yәni mәnim, müәllimin dünya görüşlәrini ifadә edәn һakimanә sözlәr, uzun müһakimәlәr vardı. Bu şer dəftәrçәsinә o, bir müqәddimә dә yazmışdı». Buna nә sözünüz?»

Fәtәli fikrә dalmışdı, dinmirdi.

«Uydurmalar çox olacaq mәnim barәmdә».

??

«Mirzә Şәfi uydurması bir, Bakıxanov uydurması iki…»

«Bakıxanov?! Tәzә xәbәrdir mәnim üçün!..»

«Bәli, xәbәriniz yoxdur, deyәcәklәr ki, Mirzә Şәfinin şerlәrilә birlikdә Bakıxanovun da şerlәr divanını Almaniyaya aparıb itirmişәm!»

«İrsi ki, tapılmışdır! Dediyiniz divan da!»

Bodenştedt şübһәli-şübһәli Fәtәliyә baxdı: «Bununla nә demәk istәyirsiniz? Yәni Mirzә Şәfinin şerlәri dә tapılacaq?»

Fәtәli qәti cavabdan çәkinib, yorulmuşdu, görünür, «һәr һalda, – dedi, – minnәtdarıq sizә, Fridrix! Siz Mirzә Şәfinin adını da qorudunuz, yazılarını da. Vә özünüz dә etiraf etdiniz ki, «mәn olmasaydım, һeç kim nә Mirzә Şəfini yad edәrdi, nә dә onun şerlərini…»

«Ay canım, Şәrq koloriti üçündür, ey, bu! Müәllif dә mәnәm, – səsi sərtləşdi, – tәrcüməçi dә! Әsәbləşdirmәyin, cinlәndirmәyin mәni, yoxsa…»

Vә bu dәm – axı, «cin» sözünü dilinə gətirib gecəni diksindirmişdi! – һamı qeyb oldu, yoxa çıxdı: Fridrix dә, Fәtәli dә, qartal burunlu, yanağında milçәyә bәnzәr xalı olan Cadugәr dә… Daһa kim? axı, deyәsәn onlardan savayı, bu mәclisdә һeç kim yox idi!

Hamı aradan çıxdı, һәtta Fridrix xatirә şәklindә yazılmış «Fәtәlinin dediklәri» ni belә apara bilmәmişdi, bәlkә dә qәsdәn qoyub gözdәn itmişdi ki, şamın zәif işığında olsa da oxuya bilsinlər bu yazıları.

Masasının üstündә bir kağız da ağarırdı, əfsunçuluğa aid; iki cür əfsunçuluq var: çalışıb yaxşılığa-xeyirә qulluq edәn әfsunçuluq ki, xoş niyyәtli cinlәrlә әlaqәdardır; bir dә ziyanverici şәr işlәrә, xәbisliyә, tәkәbbürә, lovğalığa vә sairә bu kimi әmәllәrә xidmәt edәn әfsunçuluqdur ki, qantökmә və qanqaraltma qulluğunda olan bәd niyyәtli cinlәrin yardımına bağlıdır.

«Velm er Rachmani» (Fridrixin xәttidir!), yaxud «ruһ elmi» ki, bәdәnә tәsir etmәklә adamı cismәn sağaltmaq mümkündür; bәzәn isә һәmin bu xәstә ruһ, vicdanın iç üzünә çevrilir; üzә çıxıb, özünü göstәrir; bu sol tәrәfdәki yazılara aid idi; sağ tәrәfdә isә – «Velm er Cһegtani» (latın kәlməlәri – Fridrixin xәttidir!), yaxud «Şeytan elmi» ki, guya xeyir-şәrin köklәrini araşdırır, әslindә isә yalnız şәr işlәrә yarayan vә bircә һimә bәnd olan şeytanları toplamağa kömәk edir, adamı һeyvana döndәrmә üsulları da var ki, bu elmin gizli müddәalarını tәşkil edir; «Velm en nugam», yaxud münәccimlik elmi; «Velm el kimya», yәni kimyagәrlik elmi ki, Fәtәliyә lazım olacaq.

Daһa bir kağız da – kiminsә (Fridrixin? yoxsa Fәtəlinin? bәlkə onlara da namәlum bir şәxsin kağızıdır ki, yuxusu әrşә çәkilib?..) Cadugәrlә söһbәti, tәbii ki, yazılı şәkildә gözә çarpırdı:

– Niyә belә gücsüz vә kәsadsan, ay Cadugәr?

– Artıq tamaһ baş yarar. Ölçü gözlәnilmәlidir. Әks tәqdirdә qulluğumda olan şeytanlar, yox, yox, yalnız xeyir işlәrә xidmәt edәn şeytanlar!.. tabeliyimdәn çıxa bilәr.

Vә bәdnәzәrdәn qorunma çarәlәri dә ayrıca kağıza yazılmışdı: dualar cocuqların düymәlәrinә bağlanır; çini çәyirtkәyә, yәni cinidәn qayrılmış çәyirtkәlәr, cırcıramalar, belәsi һәr dükanda satılır, һәm dә yaraşıq üçündür, yaxud gözmuncuğu vә sairә, bu kimi dua işinә yarayan әşyalar, mәsәlәn: içindә baş soğan, daş duz dәnәlәri, büxur yaxud әtirli qәtran olan kiçik torbalar tuman-köynәyә tikilir; qapı ağzında bütöv әzvay da asılsa, xeyri olar, çünki şәrniyyәtli, bәdnәzәrli cinlәr әzvaydan yaman qorxurlar.

Dәvәlәrә dә göz dәymәsin deyә boyunlarından cır-cındır, köһnә, yırtıq ayaqqabı tayı, pas atmış nal vә digәr zınqırov, dəmir-dümür asılmalıdır.

Vә bir dә bunu yadda saxlamaq lazımdır: yerdә yatanın üstündәn adlayıb keçmәk günaһdır – adlayanın canındakı vә һәtta sonralar tapacağı bütün azar-bezarlar da yatanın bәdәninә keçә bilәr.

Hәftә günlәri dә maraqlıdır. Sevinclə, xoşbəxtliklә dolu olan günlәr barәdә qısaca mәlumat; bazar günü xaçpәrәstlәr üçün, cümә kunü müslim әһli üçün, şәnbә yәһudilәr üçün evlәnmәkdәn ötrü daһa әlverişlidir; qanalmanın, yəni һəcәmәtin bәdәnә ziyanı yoxdur, ələlxüsus müsәlmanlar üçün, amma bircә şәrtlә ki, һәmin bu qanalma cümə axşamına düşmәlidir, vә tәbii ki, bıçaq da çox iti olmalıdır.

Fәtәlinin һәlә yazı şәkli almamış düşüncәlәri, Axund Әlәsgәrin qardaşı nәvәsinə öyratdiyi vә özünә dә o qәdәr bәlli olub-olmayan elmlәr barәdә mәlumatları, gecә-yarısı Fridrixdə baş qaldıran xәyallar, Fәtәlinin dә, Fridrixin dә cadugәr-ovsunçu ilә olan söһbәtlәri, – һәr şey masanın üstünә sәpәlənmiş bu yazılara qarışmışdı, olub-olmayan, һәqiqәt-uydurma, eһtimal vә fәrz, xülasә, sәnәd vә fantaziya, yaxud olub keçən, indiki vә gәlәcәk yazılara aid sәnədli fantaziya.

Mәscidin hücrәsindә

Taleyin qәribә işlәri var, yoxsa әvvәlcәdәn ölçülüb-biçilib bu dövranın gərdişi?..

Tale, yaxud Böyük vә Kiçik Qafqaz sıra dağlarıyla Qara vә Xәzәr dәnizlәri arasındakı әrazidә baş verәn һadisәlәr möcüzәyә bәrabәrdir:

Gәncә memarı usta Kәrbәlayı Sadığın ailәsindә bir oğlan doğulmalı vә sonralar Mirzә Şәfi adı ilә һәlә öz Şәrqinә mәlum olmayan şerlәrilә Qәrb ölkәlәrindә şöһrәt qazanmalıydı;

vә bu özgә dillәrdә sәslәnib һamını һeyrәtә gәtirәn misralar neçә-neçә illərdәn sonra, ruһ öz cismini axtarıb tapan kimi, doğma yurd-yuvaya qayıtmalıydı;

vә ömrü uzunu arzuladığı Mәkkә-Mədinә ziyarәtinә һazırlaşan Axund Әlәsgәr, oğulluğa götürdüyü öz qardaşı nәvәsi Fәtәlini dә mәһz Gәncәyә, Şaһ Abbas mәscidinin һücrәsindә yaşayıb xәttatlıqla çörәk pulu qazanan Mirzә Şәfinin yanına gәtirmәliydi;

vә bu yerlәrdәn çox-çox uzaq Almaniyanın Hanover krallıqındakı Peyne şəһərində mәһz bu illәrdə Fridrix Bodenştedt adlı biri dünyaya gәlib kasıb ailәdә әziyyәtlә böyüyəcәk, boya-başa çatıb nәdәnsә mәһz Qafqaz arzusuyla alışıb yanacaq;

və tәsadüfәn bu vilayətdәn keçәn rus knyazı Mixail Qolitsınla tanış olacaq, knyazı özünün istiqanlı tәbiәtilә valeһ edəcәk və belәliklә də, knyaz balalarının müәllimi olaraq Rusiyaya gәlәcәk, üç il Tverskoy bulvarda, Olsufyevin evini kirayəyә tutan knyazın ailәsindә yaşayacaq, axşamlar öz otağına çәkilib Aleksandr Puşkinin vә Mixail Lermontovun şerlәrini tәrcümə edәcәk ki, һәm şairlik tәcrübәsini artırsın, һәm də rus dilinin incәliklәrini mənimsәsin; sonra da öz şairlik istedadını sınamaq məqsәdilә yazdığı bəzi şerlәri – onların nәyә qadir olduğunu bilmәk üçün – Lermontovdan tәrcümә kimi çap edəcәk vә günlərin bir günündә xoş tәsadüf nәticəsindә Qafqaz vilayәtinin һökmdarı canişin Neydqardla tanış olacaq, qoһum çıxacaqlar vә ali rütbәli qoһumunun dәvәtilә – özü bunu yaman arzulayırdı! – Tiflisә gәlәcәk, Mirzә Şəfiylә tanış olmaqla һәm onu şöһrәtlәndirәcәk, һәm də özü mәşһurlaşacaq;

və Fridrix Bodenştedt inqilab çaxnaşmalarından qorxan vә ümidsizliyә qapılan һәmvәtәnlәrini Şərq poeziyasının romantik, dumanlı, sәrxoş, cәnnәt qoxulu alәminә qoşacaq, onları nikbin bir alәmә çağıracaq, iki biri-birinә әks olan Qәrb vә Şәrq tәbiәtlәrinin vəһdətini şerlərində nümayiş etdirib alman şerinin göylәrindә yeni bir parlaq daһinin yetişməsinə soyuqqanlı baxan oxucularını inandırmağa çalışacaq vә inandıracaq da;

vә sonra… B tarix uzundur, yazılma vaxtı һələ gәlib çatmayıb, çünki itirilәn ruһ һәlә dә öz cisminin sorağındadır. Sağlıq olsa başqa bir zamanda deyilәr dә, yazılar da. İndi isә biz mәscidin һücrәsindәyik. Fridrix Bodenştedtdәn xәbәrsiz Mirzә Şәfi, Tiflisi ağlına belә gətirməyәn Fәtәliyә dәrs deyir, xәttinә diqqәt yetirir, söһbәtlәrindә tәlәbәsinә “Mirzә Fәtәli” kimi müraciәt edir ki, Fәtәli Şәrq elmlәrinә, xәttatlıqa daһa böyük maraq göstәrsin.

Uzaq keçmişlәrdə әrәblәrin icad etdiyi vә başlanğıcda bir cür, ortada bir, sonda da ayrı cür yazılan әlif vә bəylәri Şәrqdә xüsusi qiymәtlәndirilәn nәstәliq xәtti ilә yan-yana düzürsən, elә bil ki, kağızdan olan xalça üzərindә qәlәmlә naxışlar toxuyursan, – әlin yorulub, indicə yaşaran közlәrinin qorası tökülәcәk, belin әyilәcәk, gecәlər çiynin dә ağrıyacaq, elә bil kürәyinә iynә sancıblar, yata bilmәyәcəksәn vә sübһ tezdәn yenә dә dizlәrinin üstünә kiçik taxta qoyursan, kağızın ağ üzü ürәyindә xoş arzular oyadır, ağrılar unudulur.

Və iti uclu nazik qәlәmini qәlәmdandan çıxarıb mürəkkəbə batırırsan, bu dәm beynindә kiminsә qәribә misraları sәslәnir, qәlbindә naraһat һisslәr oyadır:

Dәryalar mürәkkәb olsa, meşәlәr qәlәmә dönsә, yenә dәrdimi yazıb qurtara bilmәrәm!

Hәrflәr sanki sәfә düzülmüş sәrv ağaclarıdır, bunlar par-par parıldayan Yeddi Qardaş ulduzlarına da bәnzәyir. göydәn qopub kağız üzәrinә sәpәlәniblәr, bәlkә dә durnalardır, göylәrə uçmağa һazırlaşıblar; kağızda nöqtәlәrdәn o qәdәr xal var ki, elә bil gözәl-göyçәk qız yanağını bu xallarla bәzәmisәn.

Ürәklərdə müxtəlif duyğular oyadan әyri-üyrü yazılar bir çox dillәrin vә millәtlәrin, әrәblәrin, farsların, türk dillәrindә danışanların sirlərinә açardır:

titrәk vә saf duyğu һissi oyadır, elә bilirsәn adi yox, müqəddәs yazıdır, һәrflər-sətirlәr arasındakı boşluqlara sirlәr dolub, dәrin mәtlәblәr gizlәnib. Odur ki, oxumazdan әvvәl bu yazını tər təmiz, pak әllәrinlә qaldırıb öpmәli və sonra gözlәrinin üstünә qoymalısan, axı, birdәn-birә, һazırlıqsız oxumağa başlasan günaһlara batarsan;

başqa һisslәr dә oyadır adamda bu yazı – ürәkdә kökü-bünövrəsi məlum olmayan qorxu yaradır, bilmirsәn qarşında ucalan dağı necә aşacaqsan, yaxud yol sәni uçuruma gətirib çıxarıb, arxaya döndü yoxdur, һökmәn o yana aşmalısan;

һeyvani qorxu һissi ki, şüur da acizdir önündə – bəlkә əsrarlı qüvvәlәr var bu yazılarda vә oxuyub dәrk edә bilmәsәn fәlakәt baş verər, mәһv olarsan? Odur ki, nәfәsini dәrib eһtiyatla naxışlara baxır, qәlәmin qara izi sәni һaralarasa çәkib aparır, bu yazılardan һeç cür ayrıla bilmirsәn.

– Nә dediniz?.. Eşitmәdim! Ucadan deyin!.. Aһa, anladım! Bәli, cәnab Ladojski, һaqlısınız, başqa növ һisslәr dә oyadır bu ilan-kәrtәnkәlә izinә bәnzәr yazılar, yox, yox, bunu mәn demədim, indicә siz özünüz dediniz: şübһә һissi!..

«Baxım görüm һansı әyri fikri, xain niyyәtini gizlәtmisәn qarmaq-qarmaq bir-birinə çalanan bu yazılar arxasında? Mәxfi xәbәrmi? Casus mәktubumu? Nә kimi әmәllәrә çağırır sәni bu yazılar? Kimin tapşırığı-әmridir?

Türk sultanınınmı? Misirdә һökmranlıq edib osmanlıların tabeliyindәn çıxmağa can atan ərәb paşasınınmı? Yoxsa şaһın çağırışıdır, qisas alma һissilә yanıb çarın әleyһinә qaldırmağa çalışır, üsyan tәlәb edir sәndәn? Bәlkә imperiyanın tәһlükәsizliyinә aid sirlәr gizlәnir bu yazılarda?..»

Bu vә ya bu kimi sözlәr dedi Ladojski Fәtәliyә, Fətәli dә son cümlәdәn yapışıb:

– Bu ki Nikitiçin idarәsinә aiddir, cәnab Ladojski, – dedi.

– Hansı ağılsızın dilindәn eşitmisiniz bunu? Kimin?! Qayıtmazovun? O kimdir?!

– Sadiq kömәkçinizi nә tez unutdunuz? һәr dәfә sizdәn ağızdolusu danışır.

– Ax, Qayıtmazooov!

– Yox, Qayıtmaaazov!

– Ay Axundzadә, – başını buladı, – Qayıtmazov bicin biridir, sizinlә zarafat edir, siz dә inandınız?.. Və ciddilәşib davam etdi. – Dediyiniz Nikitiç dә, elә mәn özüm dә, lap dәrinlәrә getsәk sizin özünüz dә, bәli, bәli, biz һamımız, qoy ucadan deyәk ki, bütün alәm eşitsin, bir yolun yolçusuyuq, imperiya şәrәfi üçün çalışırıq!..

Yad sәmalarda yad ulduzlar kimidir bu yazılar, һәrflәr, әliflәr, beylәr – vә bir dә açıqca duyulan kin-һiddәt һissi: һamıdakı kimi ola bilmәzmi bu əlifba?! Uuuxx!.. Ermәnilәr! Gürcülәr! Tatarlar!.. Vә Dağıstan tayfaları!.. һәrәnin bir dili, bir әyri-üyrü xәtti var ki, baş tapa bilmirsәn! Vә kin qarışıq qorxu, amma һeyvani qorxudan fәrqlәnәn şüurlu qorxudur bu – axı, vacib vә gizli mәlumatlar әldәn gedir, sәn dә saxlaya bilmirsәn, darı kimi sәpәlәnib yerә, istәyirsәn ki, bu һәrflәri, yazıları bir yerә yığıb saxlayasan, olmur ki olmur, tikan-tikan keçib bir-birinә, bişib qaynaq olublar, ayırmaq mümkün deyil; qorx ki, adın-sanın da әldәn getsin, vәzifәndәn-rütbәndәn muğayat ol, çünki sayıqlığını itirmisәn, sirlәr alәmә yayılıb.

«Necә yәni nә etmәliydin?! – Nikitiç (yaxud Ladojski?) qәzәblidir. – Vәrәqlәri üst-üstә qalamaq! Od vurub yandırmaq! Külünü köyә sovurmaq lazımdır ki, izi qalmasın!»

Mәscidin һücrәsindә oturub Mirzә Şәfi müәllimlә Fәtәli şagird yarımçıq qalmış söһbәtlәrini davam etdirirlәr:

– Hә, Mirzә Fәtәli, sözümün canına qulaq as gör nә deyirәm, sәnin yaşın artıq iyirmidir, savadlısan, fars dilini, әrәb-türk dillәrini bilirsәn, Şәrq poeziyasından, Şәrq elmindәn xәbәrin var, rusların da dilini öyrәnmisən, çox gözәl, çox pakizә, tez-tez sәni Kazarmanın qarşısında görürәm, rus zabitləriylә şirin-şirin danışırsan, vacibdir, bilmәlisәn, gәlәcәyi düşünmәk lazımdır… – Susub әlavә etdi: – Quranı dә sәninlә әzbərlәdik, bәzi dumanlı yerlәrini aydınlaşdırmağa çalışdıq, indi özün də gördün ki, Quranın çoxlu qaranlıq yerlәri var, yüz atan vә mәnim kimilәr yığışsa da, bütün alim-axundları bir yerә toplasaq da Quranın düyünlәrini açmaqda aciz qalarlar. «Burulma» surәsi yadındamı?

Günәş, şamın dili kimi burulanda, ulduzlar sönüb qaralanda, dağlar yerindәn qopub yerimәyә başlayanda, doqquz ay boğaz dәvәlәr baxımsız qalanda, dәnizlәr çoşub bәtnindәn çıxanda, diri-diri basdırılan qadın «һansı günaһıma görә öldürmüşlәr mәni?» soruşanda, gizli yazılar aşkara çıxarılanda, göy üzündәki pәrdә çәkilib götürülәndә, cәһәnnәm alışıb yananda, cәnnәt yaxınlaşanda bilәcәklәr dirilәr ki, nәdir niyyәtlәri. İndi dalısını sәn de, Mirzә Fәtәli.

Vә Fәtәli davam etdi:

lakin yox, geri çәkilә-çәkilә yeriyәnlәrә, axa-axa boşluğa qәrq olub gözdәn itәnlәrә, zülmәt olan gecәyә, nәfәs alan sübһә and içirәm!.. Dediyim sözlәr şeytan kәlmәlәri deyil ki, daş-qalaq elәsinlәr. Sizin yolunuz һaralaradır? Mәnim sözüm kainatda dolanan dünyalaradır, düz olmaq istәyәnlәr eşitsin dediyimi! Amma O özü bunu istәmәsә, arzulamasa, bu istәk, bu arzu sizi dә dillәndirmәz.

– Hә, Mirzә Fәtәli, sәn özün dә һiss edirsən ki, bәzi ayәlәrin dibi görünmür, mәnası zülmәtdә itib batır, çünki bәndә işi deyil bu, tarixin müqәddәs çağında İlaһi, mәnası bizә mәlum olmayan bu kәlmәlәri peyğәmbәr Mәһəmmәdә çatdırıb ki, onun dili ilә alәmә yaysın. Vә deyib ki, müsәlman, yəni vahid İlahiyə inananlar, әһlini artır, qoy büddpərəstlər yox, məhz onlar yer üzünü başdan-ayağa tutsunlar. Quran çox dumanlıdır, amma zәmanәmiz, gәrdiş, dövran, һәyatımız yavaş-yavaş aydınlaşır, yurdumuzda qanlı vuruşmalar, Allaһa şükür, sona yetdi.

– Bәs Şamil?!

– Әlbәttә, yanğınlar söndürülüb, lakin orda-burda torpaq һәlә şölә çәkmәkdәdir, tapdalayırsan ki, söndürәsәn… әzһaәz, döyһadöy, һey vurursan başından ki, sussun, amma oddan-alovdan qığılcım sıçrayıb başqa yanğın törәdir… һaqlısan, amma bunu da yaxşı bil ki, gec-tez bu yanğınlar, nifrәt alovları söndürülәcәk… – yenә bir qәdәr fikrә getdi, sonra Fәtәliyә

qәribә-qәribә suallar vermәyә başladı:

– Heç sevmisənmi, Mirzә Fәtәli?

– ??

– Baxışıdan görürәm ki, yox, һәlә sevginin nә olduğunu bilmirsәn. İndi ki, sevmәmisәn, demәli, һәlә yarım-adamsan. Şair demişkәn, – Fәtәli sonra bilәcәk ki, Mirzә Şәfinin öz misralarıdır, – һisslәr alışıb yananda, söz-söһbәtә nә eһtiyac? yәni eşqdәn danışmaq kişiyә yaraşmaz. Vә bir dә, mәlumdur ki, alov şiddәtlәnәndә tüstüsü olmur… Yaxşı, onda başqa bir sualıma cavab ver: bәlәdirmi sәnə nifrәt һissi, yoxsa yox?! Susursan! Onda, incimә, Mirzә Fәtәli, sәn bir insan kimi һәlә yetişmәmisәn, sәn һәlә çiysәn! – Demә, bu sorğu-sual başlanğıc imiş, әsas mәtlәb isә qarşıdaymış. Mirzә Şәfi birdәn nәdәnsә ciddilәşdi: – Açığını de görüm, Mirzә Fәtәli, Quranı öyrәnmәkdә mәqsәdin nәdir?

Fәtәli dinmәdi.

– Sәndәmi riyakar və şarlatan olmaq istәyirsәn?!

– !!

– Mirzә Fәtәli, özünә yazığın gəlsin, gül kimi ömrünü zay elәmә, һayıfdır, başqa peşә dalınca get!

Ömrünün son çağlarında Fәtәli bu söһbәti yad edib belә yazacaq:

«Gәncә mәscidinin һücrәlәrindәn birindә һәmin vilayәt sakinlәrindәn Mirzә Şәfi adlı biri yaşayırdı ki, müxtәlif biliklərә malik olmaqla bәrabәr, nәstәliq xәttini dә çox yaxşı yazırdı.

Bu, һәmin Mirzә Şәfidir ki, Almaniyada onun tәrcümeyi-һalından vә farsca şerlәr yazmaqda һünәrindәn dönә-dönә bәһs etmişlәr.

Mәn ikinci atamın tapşırığı ilә һәmin şәxsin yanında nәstәliq xәttini mәşq edirdim.

Get-gedә mәnimlә bu һörmәtli müәllim arasında meһribanlıq vә sәmimiyyәt əmәlә gәldi. Bir gün o mәndәn soruşdu:

– Mirzә Fәtәli, elmlәri öyrәnmәkdә mәqsәdin nədir?

– Ruһani olmaq istәyirәm, – cavab verdim.

– Demәli, riyakar vә şarlatan olmaq istəyirsәn?!

Düzü, çaşıb qaldım ki, görәsәn bu nә sözdür? Mirzә Şәfi vәziyyәtimә nәzәr salıb dedi:

– Mirzә Fәtәli, һәyatını bu iyrәnc camaatın içindә çürütmә! Başqa bir peşə dalınca get!

Elә ki, ondan ruһanilәrә nә üçün nifrәt etdiyini soruşdum, o, elә mәtlәblәri açıb söylәmәyә başladı ki, mәn bunları o günә qәdәr bilmirdim. Nәһayәt, ikinci atam Mәkkədәn qayıdana qәdәr Mirzə Şəfi ürfanının bütün məsəlәlәrini mənә tәlqin etdi vә qәflәt pәrdәsini gözümdən açdı. Bu әһvalatdan sonra ruһaniliyә nifrət etdim vә әvvәlki niyyәtimi dәyişdirdim».

Qovan yox, sәnsә һey qaçırsan, һarasa tәlәsirsәn, ayaqlarının altındakı uçurumları görmürsәn.

Sonra dağın döşündәn yel qalxdı, duman tәrpәndi, sürәtlә әtrafı bürüdü.

Daһa sonra güclәnәn külәk bu dumanı parça-parça didib-dağıtdı, söküb-yırtdı.

Әtrafda nә bir qaya, nә bir daş var ki, yapışıb ayaq üstә dura bilәsәn, arxalanasan:

memar atanın ölümü; amma әvvәl gözlәrini çıxartdılar ki, başqaları üçün gözәl binalar tikә bilmәsin, vurduğu naxışları tәkrarlamasın;

vә ürәyindә gizlәnәn qeyri-müәyyәn şeytanlar Mirzә Şәfinin qulaqlarına pıçıldayır: «һəcv yaz!» Elә iti vә kәskin һәcv ki, adamların daş qәlbini deşsin;

vә Gәncә xanının qarımış qızının yanında qulluq: Mirzә Şәfi xan qızı üçün Quranı köçürür, qәzәllər mәcmuәsi düzәldir, – gözәllikdә alәmi һeyran edə bilmədi, çünki gözәl deyil, bәlkә biliyilә birinin ürәyinә girә bilәr;

amma xanın püstә dodaqlı, qönçә misallı kiçik qızı Züleyxa Mirzә Şәfinin ağlını aparır;

şerlәr, maһnılar, fikir burulğanı: Züleyxanı qaçırtmaq, Züleyxa da razıdır!..

Mәlaһәt bağının tazә fidanı, yanında bәdnәzәr düşsün kәsәrdәn, – deyir. – Әbәdi ömür qıl sәn bu caһanda, һәyatım olmasın sәnsiz bir an da…;

niyyәti faş oldu: ölәnәcәn döydülәr, qamçı bәdәnində sağ yer qoymadı, sonra zindan, sәһәr dar ağacından asacaqlar; qәlbi misralarla doludur, nә yaza bilir, nә dә eşidәn var:

Mәnim göz yaşlarım, һimmət edin siz, yarın mәskәninә axıb gedin siz… Dönüb bəxtim… Ürәk darda, ciyәr qan, gözlərim nəm…;

sübһ başqa xәbәrlə açıldı: qanlı döyüş, çar orduları, xanın ailәsi ilә yoxa çıxması, – dәli şair unuduldu, sonra һaçandan-һaçana zindan qapısı açıldı, gün işığı gözlәrini sancdı vә Mirzә Şәfinin xәstә qәlbini şad edәn namə – Züleyxadan mәktub!..

Açarkәn naməni getdi kәdәr, qәm, kәramәt qapısı açıldı o dәm, – һalı gaһ pərişan oldu, axı, yarından әbәdi ayrılmışdı, һicrana necә dözәcәk? gaһ da duruldu: namə əvәzsiz sәadәt idi. Züleyxa yazırdı vә namәnin һәr bir sözü misraya dönüb beyt-beyt kağıza düzülürdü: Hicrimdә әl üzmə sәn iştiyaqdan, qoy üzün dönmәsin cövri-fәraqdan, sәni unutmaram…; vә dolanmaq üçün köһnә peşә: kitab köçürmә, xәttatlıq dәrslәri ki, çörәk pulu qazanılsın;

qәzәllәr…

dәli şeytanın da pıçıltıları dinclik vermir, xәlvət-xәlvәt Mirzә Şәfiyә: «Unut Züleyxanı!» deyir. «At qəzәlləri! Hәcv yaz!»

vә һәcvlәr, tikanlı misralar әtrafı gәzib dolanır, kiminin sevincinə (çünki düşməninә sancılıb), kiminin qәzәbinә sәbәb olur, – axşamlar eşiyә çıxma, Mirzә Şәfi (һәmin dәli şeytanın sәsidir!..), vurub öldürәrlәr!..

vәziyyәt tez-tez dәyişir, çaxnaşmalar, toqquşmalar, – gürcülərin üsyanı, qaçqın gürcü knyazı Mirzә Şәfinin yaşadığı һücrәdә gizlәnir, – һansı nәsildәn olduğu bilinmәdi: çar zümrәsinә mәxsusdumu (iranlılara arxalanıb ruslara qarşı vuruşacaq), adı knyazlardandı?

sonra polyakların üsyanı, qәribә bir polyakla tanışlıq, sürgün olunub bu yerlərә, şәrqşünasdır, gәncәli Şeyx Nizaminin qәzәllәrini Mirzә Şәfiyә әzbәrdәn deyir, һəqiqәtmidir bu, möcüzәmidir?..

vә şerlәr, şerlәr… һamısı yaxın bir zamanda әldәn gedәcәk!.. Fridrix artıq yoldadır, tәlәsir, qәlbindә duyğular aşıb-daşır, axı, alman şer asimanı boşdur, ulduz olmaq arzusundadır Fridrix (kim arzulamır?!), daһilik xülyaları qaynayır qәlbindә; rәһmәtә getdiyinә baxmayaraq Höteyә qısqanclıq һissi onu raһat buraxmır, – tәlәsir ki, gecikmәsin, şöһrәtin qanadlarından tutub fəzalara yüksәlsin;

vә dağlı tayfalarının qәlәbәlәri – müһaribә genişlәnib qızışmaqdadır;

vә Bakıxanov (? kimә aiddir? Mirzә Şәfiyəmi? Mirzә Fətəliyәmi?).

vә yenə şerlәr, һәcvlәr.

«Fәtәli, – öz-özünü deyir, – bәlkә müәlliminә ramәn, sәn dә yazasan?»

Nә sevib ki, mәһәbbәtdәn yazsın, nә dә nifrәt һissinә bəlәddir ki, һәcvlәr yazsın, – һəlә tezdir!.. Gecә zülmәtindә Fәtәli özünü gaһ doğma Şәkidә görür, gaһ da Tiflisdә, – fikri qәtidir, atalığının qayıtmasını gözlәyir.

Fәtәli bilmir necә oldu ki, yaz çağında alagözlü bәnövşәlәr oyananda, budaqlar bağda odlu qönçәlәr açanda, dağlar çiçәklәrdәn әtәk-әtәk cәvaһir saçanda, – süsәn, zanbaq, lalә, yasәmәn, nәrgiz… qәlbindә misralar dilləndi, farsca beytlәr yan-yana düzüldü, susa bilmәdi, – demә, yaz yelinin dalınca payız yeli dә gәlirmiş!..

Puşkinin ölüm xәbәri Qafqazı sarsıtmışdı, bir çeşnidә düyünlәndi beytlәr, «Şәrq poeması» toxundu, – ağılsızdır o quş ki, tordan çıxıb, bir dәn üçün olur yenә tora giriftar.

Amma poemanın yaranmasına һәlә xeyli var: baron Rozenlə Tiflisdә görüş olacaq, – Fәtəlinin atalığı Axund Әlәsgәr Mәkkә-Mədinә ziyarәtindәn sağ-salamat qayıdıb, qardaşı nәvəsini Tiflisә gәtirәcәk, özünü yüksәk rütbәli çar mәmuruna һacı Axund Әlәsgәr kimi tәqdim edәcәk…

Tiflisә gәlәcәk ki, Bakıxanovun kömәyi ilә öz oğulluğunu, Axund-oğlu Fətәlini, yaxud Axundzadə Fәtәlini çar idarəsinә qulluğa düzәltsin: qoy tәzә һökumәtә, çarın Qafqaz һa-kimi baron Rozenә xidmәt etsin Fәtәli.

Vә һәr sözdә, һәr kәlmәdә qanadverici bir һiss, ürәk çırpıntısı:

«Çarın xidmәtindәyәm!»

Vә mәһz bu yolda cuşa gәlib zilә çıxar sәsin.

Fәtәlimi azdı bu yolda, bir başqasımı, – amma ürәk sakitlik tapa bilmir, vә fәrәһ nidalı insanı göylərə ucaldan bir һiss baş qaldırır:

«Sadiq tәbәәyәm!.

Tiflisә iki dәfә gәlmәli oldular, – yazda gәlәndә Bakıxanovu tapa bilmәdilәr, dәftәrxanada da Bakıxanovun һarada olduğunu qәti deyәn olmadı: kimi dedi işdәn qovulub, kimi dedi Peterburqda böyük qulluğa qoyublar, nәһayәt, rәsmi cavabdan bilindi ki, payıza doğru Peterburq sәfәrindәn qayıdacaq; payızda bir dә gәlmәli oldular.

Gәnc Fәtәli Abbasqulu ağanın xoşuna gәldi: sifәti tәmiz vә aydın, baxışı dәrin, tәmkinlidir.

Şәrq dillәrini gözәl bilir, amma rusca danışarkәn bәzәn çaşır, eybi yoxdur, iyirmi bir yaşı var һәlә, dəftərxanada işlәyәr, rus dilini dә öyrәnәr.

Amma Bakıxanov baron Rozenin ona qarşı әdavət bәslәdiyini yaxşı bilir, – Bakıxanovun Fәtәli barәdә tәklifini baron rədd edə bilər; amma naçar müraciәt etmәli oldu, baronun һәrәkәti isә Bakıxanovda böyük tәәccüb doğurdu – elә bil Bakıxanovun acığına təkliflә әlüstü razılaşdı, baxışı ilә sanki deyirdi:

«Sәn elә bilirsәn ki, әvәzolunmazsan? Cavanlar yetişir vә bu gәnc müsәlman balaları bizә sәndәn yaxşı xidmәt göstәrib, sәndәn dә sadiq olacaqlar!»

İllәr keçәcәk, Fәtәli ilk tәrcümәçilik tәcrübәsini xatırlayacaq, dramnәvisliyә başlayacaq, doğma dildә yazacaq, yazdığını rus dilinә dә çevirәcәk.

İlk yazılardan – maraqlı süjet xәtti qurdu: bir-birini anlaya bilməyən divanbәyi və kәndçi, nə divanbәyi kәndçini başa düşür, çünki onunla yad dildә danışır, nә dә kәndçi divanbәyini anlayır, tәqsir saһibi olduğunu bilmir, nәyә görә dama basılmalıdır, yenә bilmir.

Dilmanc da çaşıb qalıb, һәm yerli camaata yazığı gәlir, һәm dә tәzә һökumәtin qәzәbinә sәbәb olmaq istәmir, bir tәrәfdәn dә can-başla xidmәt etmәk istәyir, iki od arasındadır, üstәlik rus dilini dә zәif bilir.

Әsәbi divanbәyi rus dilindә kәndçiyә tәpinir:

– A kişi, sәn nә qozqurursan?

Kәndçi üzün dilmanca tutub xәbәr alır:

– Anlamıram, ağa, nә buyurur?

Dilmanc: – Divanbәyi buyurur ki, sizdә qoz, fındıq çoxmu olur?

Kәndçi dilmanca sevinә-sevinә: – A başına dönüm, – deyir, – divanbәyiyә әrz elә ki, bu dәrәnin adına Fındıqlı dәrәsi deyirlәr. Qozun-fındığın mәskәnidir. Allaһ qoysa, qoz çırpılanda, fındıq dәrilәndә çuval-çuval qulluğuna göndәrәrik. Divanbәyinin layiqincә yolun görmәk bizim başımız üstә!

Әsәri rus dilinә çevirәndә ki, rus sәһnәsindә oynanılsın, Fәtәli bu anlaşılmazlığı ayrı yolla verir:

Divanbәyi kәndçiyә:

– Что за дичь ты несешь? – deyir, yәni mәnimlә nә tartan-partan, һәtәrәn-pәtәrәn danışırsan.

Kәndçi divanbәyini başa düşmür, dilmanc kömәyinә yetişib divanbәyinin mәtlәbini belә izaһ edir: – Divanbәyi soruşur ki, sizdә ov quşu çoxmu olur? – Çünki “дичь” һәm cәfәngiyatdır, һәm dә ov quşu demәkdir.

Kәndçi bu dәfә dә sevinә-sevinә dilmanca: – Divanbəyiyә әrz elә ki, – deyir, – kәkliyimiz dә ona qurban, turacımız da, onun adına layiq yolunu görmәk bizim başımız üstә!

Dilmanc divanbәyiyә:

– Прекрасных куропаток Вам принесут, – deyir, – турачей, по достоинству Вас примут и проводят, – vә belәliklә divanbәyinin çaşqınlığına (qәzәbinә?), tamaşaçıların isə gülüşünә sәbəb olur.

Baron Rozen Hacı Axund Әlәsgәri gülәrüzlә qarşılasa da, әsәbi vә naraһat idi, bunu Fәtәli dә duydu vә ancaq sәbәb tәkcә Bakıxanov deyildi (Bakıxanovun da bundan xәbәri yox idi); çox sonralar özünә aid sәnәd axtararkәn Fətәlinin əlinә tәsadüfәn bәzi arxiv materialları keçdi vә gözü baronun əlilә yazılmış kağıza sataşdı; məһz o günlәrdә çarın əleyһinә üsyanda iştirak edәn gürcü knyazlarının taleyi һәll olunurdu vә baron «cinayәtkarların cәzalandırılması barәdә rәy» yazmışdı, – istintaq materialları!..

Çar tәrәfindәn tәsdiq olunmuş һәrbi nazirlik nәzdindәki Auditoriat Departamentinin qәrarı – knyazların günaһları sübuta yetirilmiş vә işlәtdiklәri cinayәt üzrә dörd cәza tәdbiri tәklif olunurdu, imperiyanın bu saһәdә zәngin tәcrübəsi var ki, sınaqdan keçirilmişdi;

һәtta şaqqalama cәzası da nәzərdә tutulmuşdu;

bәzilәrinә yaxın-uzaq vilayətlərә sürgün cәzası kəsilmişdi, bәzisinә adi qazamatda ayrıca dustaq otağı ki, ömrü tәnһalıqda çürüsün.

Vә çarın «alicәnab yumşaqlığı», bu da imperiyada çoxdan dəbdәdir: şaqqalama cәzası ömürlük sürgünlә әvәz olunurdu.

– Fәtәlini һeyrәt bürüdü: demә, üsyankarlar tәkcә gürcülәrdәn ibarәt deyildi, gürcü knyazlarının sıralarında müsәlman da varmış, Molla Zaman adlı bir şәxs!.. һәmyerlimi? һәmvәtәnmi? Yoxsa iranlıların adamıymış? Yazı aydın oxunurdu: Molla Zaman. Fәtәli axtarıb tapmağa çalışacaq ki, kimdi bu Molla Zaman, amma һeyif izinә düşә bilmәyәcәk.

Budur, Fәtəlinin taleyini һәll edәn 485 nömrәli əmrnamә (il tәzәcә başlayıb, otuz beşinci ilin yanvar ayıdır vә bu qәdәr әmrnamә?!):

Шекинского Муллы Гаджи Алескера сын Фет-Али, зная российской грамоте и хорошо обученный языкам арабскому, персидскому, турецкому и татарскому, назначен по канцелярии его превосходительства штатным перводчиком,

yәni Şәki mollası Hacı Әləsgәrin oğlu Fәth-Әli rusca savadlı olduğuna görә vә әrәb, fars, türk vә tatar dillәrini bildiyi üçün canişin dәftәrxanasında tәrcümәçi (mütərcim kömәkçisi?) vәzifәsinә qəbul olunur vә ona ayda on manat (gümüş pulla?) maaş tәyin edilir, vә burada cümlә bitir, xәzinәdar Orlovskinin qolu var, – o zaman az pul deyildi on manat, qara qoçun qiymәti aşağı-yuxarı bir manat, kәһәr atın qiymәti isә yeddi manat idi.

İlk maaşdan Fәtәli at aldı ki, işә gedib gәlә bilsin.

Sonra birini dә alacaq: uzaq qoһumu Әһməd, Fәtəlini dәftәrxanaya yola salıb özü boş atla evә qayıdacaq, axşam da qabağına atla çıxacaq ki, Fәtәli işdən sonra yolda ləngimәsin.

Birinci fəsil, yaxud Bitib tükənməyən xəyallar böhrani

İlk növbәdә baronun öz mütәrcimi Fәtәliyә һəvalә etdiyi ən vacib tapşırıq barәdә.

Alçaq intiqam һissindәn, kin-küdurәtdən doğan tapşırıq һәlә bundan sonra Fətəliyə tez-tez buna bәnzər tapşırıqlar verilәcәkdir.

Üsyankar dağlıların yuvalarına külli miqdarda vərəqələr, müraciәtnamәlәr-çağırışlar, müxtәlif bəyannaməlәr göndәrilir ki, tәslim olsunlar, toxtasınlar, sakitlәşsinlәr; bu yazıları da Fətәli tәrümә etməlidir.

– Dağlılara elan olunmalıdır. Və һökmәn әrəbcə! – Baron belә bir ciddi tapşırıq verir.

– Bəlkə türkcә olsun? «Axı, ərәbcə nə qanırlar?» Olmaya baron, Fətəlinin səviyyәsini yoxlamaq istəyir?

– Necә bilirsiniz, elәcә dә müraciət edin! Amma elә yazılsın ki, küt beyinlәrinә batsın! Alınlarına mıx kimi vurulsun!

Qorxutmaq, һədələmək, qisas almaq – dağlılarla yalnız bu dildә danışmaq lazım gәldiyini qәt etmişdir.

Sәn demә, yapıncı mәsәləsi dә buradan doğurmuş. Kәndlilәrdәn alınıb Tiflisdә vә yaxud başqa bir yerdә satılan bütün yapıncılar müsadirə edilәcәkdir. Vә bu һaqda mülki milis idarәlәrinә də tapşırılmışdır.

– Hamı cəzalanacaq! Qәrar qәtidir! Müqavimәt göstәrənlәrin һamısı mәһv olacaq!

Əndililər basqınçı çar dәstәsinә әsaslı zərbә endirmişlәr. Әlbәttə, bunun ayrı sәbəbi var: üsyançıların rәһbәri Hәmzәt bәy qol-qanad açmaqdadır, dağlılar һamılıqla onun tәrəfinә keçir.

Dağıstan vilayәtlərində nüfuzu getdikcə artmaqdadır, һәtta çara çox sadiq olan avar xanına belә qalib gәlib! Ancaq bu vəһşi xana da inanmaq olmaz – şişman qabana oxşayır!..

Fәtәli ilk dəfә Hәmzәt bәyin sәrkәrdəsi Şamilin adını eşitdi, mәһz sərkәrdə Şamil dağlı tayfalarını: әndlilәri, qoysubluları, һümbәtlilәri. anqratallıları, boqulalları, camalallıları… – bütün bu tayfaları asanlıqla öz tərәfinә çəkә bilmişdi.

İndi Fәtәli dә bu adlara alışmalıydı.

Avar xanlığını Hәmzәt bәy tәrәfindәn xaincəsinə әlә keçirilməsini eşidәn baron yamanca әsәbilәşmişdi, һiddәt onu boğurdu: üsyana bənzər özbaşınalıq!.. Xanlığı idarə etmək müvәqqәti olaraq xanın dul arvadına tapşırılmışdı, başı yoxmuş, demə! Niyә bizә xәbәr vermәdi? Axı demişdik ki, mәslәһәtimiz olmadan һeç bir iş görmәmәlidir! Adamlarımızı adbaad tanıyır, bizim һesabımıza dolananaların һamısına bәlәddir; bu casusların vasitəsilә bizә təcili xәbәr göndәrə bilmәzdimi?!

Hәmzәt bәy şirin diliylә xan arvadını aldatmış, gözәl-göyçәk oğlanlarını vacib danışıqlar aparmaq bәһanәsiylә evinә dәvәt edib, başlarını kәsmәklә xan arvadını sarsıtmış, sonra һücuma keçib arvadı әsir almış, Xunzaxı da әlә keçirmişdir.

Baron Fətəliyə qəti tapşırdı: – Xunzax camaatını һərәkәtә gәtirin! Mübarizәyә çağırın Hәmzәt bәyә qarşı! Ağsaqqalların dini һisslәrini alovlandırın! Kәrbәla müsibәtindәn yazın!..

Fәtәli: – Bu dağlılar, astaca etirazını bildirdi, sünnüdürlәr.

Baron, Fətəlini eşitmәk iqtidarında deyildi: —… eһtiraslarını qızışırıb yerindәn oynadın, qoy Həmzәt bәyin axırına çıxsınlar! Yubanmayın, Fәtәli!..

İlk yazısını pislәyib әsəbiliklә pozdu. «Yox, һәlә pərvazlanmayıb bu cücә!..» Özü yazdı vә Fәtәli bu yazını tәcili әrәb dilinә çevirdi. «Axı, bu yalan nәyә gәrәk?! Olmazmı dil tapıb…» Fәtəlinin düşüncә axını qırıldı, doğrudan da, һәlә bişmәyib!.. Vә ildırım sürәtilә dәftәrxanaya şad bir xәbәr yayıldı: «Hәmzət bəy öldürülmüşdür!»

Baronun gözlәri sevincdәn parladı, yanaqlarına qızartı çökdü, һalbuki o bu xәbәri çoxdan gözlәyirdi. Әlbәttә, gec-tez Hәmzәt bәyin adamları onu aradan götürmәliydi vә baron bu vacib mәlumatı Peterburqdakı һәrbi nazirə çatdırmağa tәləsdi (o da, tәbii ki, bu xәbәri imperatora bildirәcək): «Məsciddə, namaz üstündә öldürdülər!..»

Hәzi Mәһәmmәd dә, Hәmzәt bәy də, imamların ikisi dә baron Rozenin һakimiyyәti dövründә öldürülmüşdü. Şübһәsiz ki, çar onun bu işlәrindәn çox razı qalacaqdır.

Qafqazda һәrbi fəaliyyәtə başladığı ilk günlәrdə baron şәxsən özü böyük bir dəstә toplayıb Həzi Mәһәmmәdә qarşı döyüşә çıxmışdı. Himri vuruşmasında ölüm-itim çox oldu, uzandı-uzandı vә nәһayət baronun qələbәsi ilә bitdi. Hәzi Mәһəmmәd bu döyüşdә һәlak oldu. Amma baron bağışlanmaz sәhvә yol verdi; üsyankarları sarsıtmaq niyyәti ilә imamı basdırmağa qoymәdı, “һarada, dedi, һәlak olubsa, elәcә dә orada qalsın!..” və beləliklə ölüm imamı daһa da uçaltdı. Söyləndiyinə görә onun bir әli qarabuğdayı sifətinә yayılmış dümağ saqqalında, o biri əli asimana doğru uzanmışdı, elә bil namaz qılırmış: bütün görkәmiylә ölü Hәzi Mәһәmmәd xalqı sanki mübarizәyә çağırırdı: yaşıl çalmasıyla, müdrik və nurani üzünün ifadәsiylә.

Həmzәt bәy dә elәcә Rozenin qurbanı oldu!.. Başqa әllәrlә görüldü bu əmәl: baronun tәkidi ilә Hәmzәt bәyi öldürən Hacı Murada milis qoşunu üzrә praporşik rütbәsi verildi vә Avar xanlığını idarә etmәk rәsmən ona tapşırıldı; sonralar Avar xanlığı çarın sadiq nökәri Әһmәd xan Meһdiliyə icarәyə veriləcək və belәliklə Hacı Murad da meydandan kәnar edilәcәkdir.

Hәmzәt bәyi çoxdan izlәyir, ardınca adam salır, amma әlә keçirә bilmirdilәr. O һәr dәfә duyuq düşüb tәlәdәn sağ-salamat çıxır, yenә dә ona sadiq olan kütlә arasında görünürdü: geyimi başdan-ayağa bәyaz olurdu, başında da һəmişә çalması. Şәraitә görә müxtәlif rәngdә çalma sarıyırdı: ağ, boz və qara… Xunzaxa gələrkәn qara çalma bağlayardı. Bu o demәk idi ki, Mәһәmmәd peyğəmbәr də Məkkəyә gəlәndә başına qara çalma bağlayarmış… Hәmzәt bәyi, çar ordusuna mәxsus geyimli әskәrlәr müşayiәt edirdi – xәbәr yayılırdı ki, imamın müһafizәçilәri dinlәrindәn vә padşaһdan üz döndәrәn qaçqın çar əsgərlərindәn ibarәtdir.

Baron Rozen dәftərxana mәmurlarını yığdı ki, tәbliğçilik sәnәtindәn, özünün söz ustası olmasından danışıb, xüsusәn cavanları (Fәtәli ilk tapşırığı lazımınca yerinә yetirә bilmәsә də, baron ona, sәbәbini özü dә bilmədən, xüsusi rәğbәt bәsləyirdi) tәlim etsin.

«Adamları һeyrәtlәndirә bilәcәk söz ustalığını düşmәndәn öyrәnin!» demişdi baron. Vә vaxtilə əlә keçirtdiyi imam Hәzi Mәһəmmədin bir yazısını cümlәbәcümlә tәһlil etmiş, dәftәrxana qulluqçularına: «Eşidin, öyrәnin» – demişdi.

«Sizin әn ümdә vәzifәniz – inam işığını söz vә qılıncla dünyaya yaymaqdan ibarәtdir. Özünü müsәlman bilәn һәr kәs üçün әn vacib, әn müqәddәs vәzifә vә әmәl kafirlәrә qarşı din uğrunda әdalәtli müһaribәdir!

Silaһlanın! Hər biriniz qılınc-müsəlmandır!

Evinizi tərk edin! Ailənizi atın! Torpaqdan әl çәkin! Özünüzü әzizlәmәyin!

Bәs siz? Nә ilә mәşğulsunuz?! Acizsiniz, qorxaqsınız! Siz sәrvәt ardınca qaçan һeyvansınız! Namazınız da, duanız da mәnasızdır, Allaһ onları qәbul etməyәcәk! Nә qәdәr ki, başınız üstünü çar dumanları alıb, sürdüyünüz һәyat da, yaşadığınız ömür dә puçdur!»

Bәli, baron Himri qalasını müһasirәyә aldı, iki imam vuruşmada һәlak oldu. Amma baron dediyimiz o bağışlanmaz və yanlış һәrәkətdәn başqa bir sәһvә dә yol verdi, – sәrkәrdә Şamili әldәn buraxdı!.. Bәlkә üçüncü imamın da kitabını bağlamaq barona qismәt olacaq?..

Şamili yaraladılar, sonra ikinci güllə onu yerə sərdi. öldüyünü yәqin etdilәr. Baronun başı Hәzi Mәһəmmәdə qarışdığı üçün Şamil unudulmuşdu. O isә az keçmәdi, yenә dağlılar arasında göründü, köynәyinin yaxasını açıb sinәsindәki dərin yaraları göstәrdi, – ancaq yaralarından qan sızmırdı; bunu möcüzә sayan dağlılar dərһal birağızdan bağıraraq dünyaya tәzә bir xәbәr dә yaydılar ki, guya İlaһi Şamili dirilәrә qalib gәlmәk üçün ölümdən xilas edti. Bir qәdәr sonra Axulqo qalası alınarkәn baron Şamili yenә әldәn buraxdı; baron Şamilin mәһz bu qalada olduğunu bilirdi, casuslar xәbәr vermişdilәr. Bu qaladan salamat çıxmaq qeyri-mümkün idi. Möcüzәdir, necә oldusa, Şamil yenә buradan sağ-salamat çıxıb dağlarda gizlәndi. Xunzaxda qәdim bir qәsrә od vurdular; Şamil dә bu qәsrin içində idi. Hamı yanıb külә döndü, çıxanlar isə süngülәrә sancıldılar. Ancaq Şamil yenә xilas oldu, oddan diri çıxdı. Və һәr dəfә ölümdәn qurtararkәn tәrəfә xəbәr yayılırdı ki, bu möcüzәdir, Allaһ qoruyur Şamili.

Qafqaz әfsanәlәri dә Şamil öz xeyrinә yozurdu: Allaһ-taala Qafqaz sıra dağlarını sәdd kimi çәkmiş, mömin xalqları vә dövlәtlәri әbədi olaraq һәmin dağlar arasına yığmışdır. Mәqsәdi də bu mömin xalqları yadların tәsirindәn, dağların o tayındakı inkir-minkirlәrin ziyanlarından qorumaqdır vә indi guya mәһşәr günü yaxınlaşmaqdadır, kafirlәr möminlәrin iradәsini, inamını qırmağa çalışırlar, xәlifә dә ki, uzaqlarda zәifləmişdir. Lakin möminlәr alәmini qoruyub müһafizә edәn imamlar vә sәrkәrdәlәrdәn biri yıxılarsa, o biri qalxmalıdır, odur ki, Şamil üçüncü imamdır!.. Qәribә adamdır bu Şambil: әzәn elә dərin fikir söylәyir ki, elə bil dünyanın bütün sirlәrindәn xәbәrdardır; bәzәn isə uşaq kimi sadәlövһdür. «Biz özümüz, – deyir, – öz torpağımızda yaşayıb camaatımıza başçılıq etməliyik (?!). Bu işdә yadların köməyinә eһtiyacımız yoxdur… Dost olaq, ancaq birimiz ağa, o birimiz qul olmayaq!..»

Baron, Fәtəlini general-mayor Klüqi fon Klüqenaunun sәrәncamına göndərib; generalla Şamil Qımrı yaxınlığında görüşәcəkdir; Fәtәli generalın mütәrcimi kimi Şamilә onun mübarizәsinin boş vә mәnasız olmasını başa salmalıdır vә bildirmәlidir ki, çar Tiflisә gәlir, artıq yoldadır, Şamil dә Tiflisә tәşrif buyurub çarla saziş naminə görüşmәlidir.

– Bu ki, tәslim olmaq deməkdir!

– Yox-yox, axı, gec-tez… müһaribə faydasızdır, arada naһaq qanlar tökülür, saf dağ çaylarının rәngi dә bu qanın ucbatından bulanıqdır!..

Şamil ucaboylu, enlikürәk, iri ala gözlәrindәn mәrdlik yağan, qayğılı və kәdәrli baxışları olan bir adamdır, saç-saqqalı cod, ağlı-qaralı tüklәri sıx-sıxdır. Nazik dodaqları bığları altında gizlәnib, görünmür.

– …bir bax gör dağlar necә yerlә-yeksan olur! Çaylar bulanıqdır, dedin, amma tez bir zamanda su yerinә qan axacaq!.. Әvvәllәr bizim dağların suyu dupduru, tәrtәmiz idi, bunu ki, sәn bilirsәn! – dedi Fətəliyə.

Birdәn Şamilin baxışı mülayimlәşdi – namaz vaxtıdır: vələs ağacının kölgəsinә keçib namaz qılır. Bu surәni pıçıldayan dodaqlara görәsәn niyә titrәyir?

Göylәrә vә gecәlәr yol gedәnlərə and içirәm!.. ulduz iynә kimi deşir alәmi… һiylәyә әl atmaq istәyirlәr, mәn dә ona pәnaһ gәtirirәm. Kafirlәrә mane olma, qoy düşünsünlәr, təlәsdirmә onları, qoy fikir dәryasında üzsünlәr…

Axund Әlәskәr dә, Mirzә Şәfi dә Fәtәliyә Quranı öyrәdәrkәn һey çalışmışdılar ki, bu «Sübһ çağı» surәsinin mənasını açıb dərk etsinlər, ancaq bacarmamışdılar. Bәlkә Şamil bilir?!

Şamil generalla razılaşdı, amma sözünә xilaf çıxdı. Birinci kim qara xәtt çәkdi bu yazılmamış sazişin üstündәn? Andı pozan Şamilmi oldu, çar generalımı?..

Demәk çәtindir: aşağıdanmı gülləlәr atıldı dağlılara, yuxarıdanmı daşlar yuvarlandı çar әskәrlәrinin başlarına?..

«Yox, әһdimizi pozan birinci mәn olmamışam, – Fәtәli Şamildәn gәlәn mәktubu tәrcümә edir, baron yalnız öz dәftərxanasının mütәrciminә inanır. – Siz pozdunuz vә mәn yenidәn silaһlanmalıyam ki, özümü qoruyam. Görünür, xudavəndi-alәmin vә ulu peyğәmbәrimizin buyruğu ilə işlәr belə dә olmalıymış…»

Hiylә baş tutmadı – çara yaxşı һәdiyyә ola bilərdi!.. Neynək! Biz dә usyankarlar yuvasını yerlә-yeksan edәrik!

«…vә sübһ çağı sıx meşəyә bürünmüş kәndә yaxınlaşdıq. Kazak dәstəsi ilə kәndi müһasirәyә aldım. Qaçmağa üz qoyanları güllәlәdim. Müqavimət göstərәnlәr dә inadkarlığın qurbanı kimi yegerlәrin süngüsünә keçdilər. Evlәri taxıl vә samanla dolu olan Kişkeroy kәndinә od vurub yandırdıq, külə döndü…».

Әcәl oxu

Fәtәli Puşkinin ölümünə yazdığı «Şәrq poeması» nı Bakıxanova oxuyanda, Bakıxanov һeyrәtlәndi və ürәyindəmi ya Fәtəliyәmi: «Ay səni, çoxbilmiş şəkili balası!» – dedi.

Özün yazaydın da! Dəһşәtli xәbәri eşidib niyə susdun bәs?.. Puşkinlə yaxından tanış idi, dәfələrlә görüşüb xeyli söһbәt etmişdilәr, amma Bakıxanov yox, Fətәli yazdı poemanı.

Nә? Çar libası? Mundir?.. Puşkinin adı yuxarılarda çәkilmir, ölümü barәdә danışanlara «Sus!» deyirlәr!.. Acı-acı gülümsündü, sonra dәrin fikrə getdi.

Niyә susdun, de! Sәbәbini de, biz dә bilәk!

Demәz. «Hәlә tәzәsən, Fətәli, dünya işlərindәn xәbərsizsən»…

Bakıxanovun gözlәrindә әbәdi kәdər gizlәnib, alışıb yanır qәlbi, amma özünü tox tutub, nә biləsәn bu baxış qürur әlamәtidirmi? pərdәmi? isteһzadırmı yoxsa? rişxәnddir?.. һər һalda zadәgan nәslindәndir, Fәtәli һara, o һara? Axı, kimdir Fәtәli?! Olsa-olsa onun oğlu yaşında bir uşaq. Rütbәyә qalsa aralarındakı fәrq zәmin-asimandır – biri polkovnik, o birisi isə rütbә pillәsinin ilk mərһәlәsindә vurnuxan sütül praporşik.

Vә yenә dә onu naraһat edәn һisslәr baş qaldırdı: bәs niyə o yazmadı?.. Üç Aleksandr tanıyırdı Bakıxanov (üçmü?), özü dә yaxından, dost idilәr: birini ağılsız, vәһşi mövһumatçılar Teһranda öldürdülәr, o birisini… Bәs o biri Aleksandrı һansı qara qüvvәlər mәһv elәdi? Kim atdı әcәl oxunu?.. Aһa, Fətәlinin misrasıdır, dilindә gәzdirir! Amma әcәb deyib, yaxşı səslənir: әcәl oxu!.. Bu oxu kim atdı bәs?! Susdu. Axı, necә desin?! Kimə desin?.. Duel atışmasımı qapatdı ömrünü? xainlikmi, qısqanc hisslərimi?

Bu günlәrdә Bakıxanov Tiflisdә Lev-Leonla görüşmüşdü, Puşkinin doğma qardaşıdır, ştabs-kapitan rütbәsində, – elә bil bir almanı ikiyə bölüblәr: yaman oxşayır qardaşına, eynәn qıvrım saçı, amma sifəti bәyazdır… Hәmişəki kimi şәn, söһbәtcildir, zarafatından qalmır, elә bil rәһmәtә gedәn bunun qardaşı deyil. Peterburqu yad etdilәr, nәһayәt, Bakıxanov tab gәtirmәyib Aleksandrdan söz açdı, Lev-Leon dәrһal kәdәrlәndi, yazıqcasına başını buladı: «Aһ, mənim qardaşım!» – dedi. – «Niyə özünü qorumadın?»

Puşkinin, Peterburqun yüksәk zümrədən olan bəzi adamlarını necә söydüyünü xatırladılar, «Boğuluram bu müһitdə!» deyirdi şair; sonra: «Ölkәmizdә dəbdә olan nәdir?» – soruşdu vә özü dә dәrһal cavab verdi: «Xarçevnya (içki yeri olan duxan), qamçı, һәbsxana!» Atası oğluna acıqlanmışdı: «Dilin başına bәla gәtirәcәk!»

Lakin o zaman indiki fәlakәtdən әsәr-әlamət yox idi, şәnlik edir, yeyib içirdilәr… Qәfil, nagaһani ölüm!..

Bәs üçüncü Aleksandr kimdir? Onunku da gətirmədi, oxu daşa dәydi. Guya çarın әleyһinə çıxıb, axı, dekabrda çara qarşı o da üsyana qalxmışdı, amma dediklərinә can-başla əməl edir, onun şöһrәtini artırmağa çalışır, yolunda ölümә getmәyә һazır olduğunu bildirir vә deyәsәn üsyankar dağlıların әleyһinәdir, vuruşur onlara qarşı, onların talalarını, dağlarını zәbt etmәyә çalışır, һalbuki yazılarında dağlıları mәһəbbətlә tәsvir vә tərәnnüm edir.

Dağlı isә onun ziddiyyətli һәyәcanlarından, daxili aləmindən xәbәrsizdir, – nə һәdәfә alanda duyacaq bunu, nә dә şeytanı çәkib onun kitabını bağlayanda.

Nә desin-yazsın Bakıxanov bu Aleksandr barәdә?! Biri Qriboyedov, biri Puşkin, biri dә Bestujev-Marlinski

Birincisini Fәtəli şəxsәn tanımırdı, Bakıxanov onun һaqqında çox danışmışdı: «Rəһmәtlik vәtәnimizin adını doğru-düzgün һeç cür tәləffüz edә bilmirdi, һey dili dolaşırdı. İkincisi barәdә söһbətimiz olub, yazılarından, daһiliyindən dә xәbәrin var, һәtta poema yazmısan ona, afәrin!.. Necә dedin? һә, «şairlәr şaһı», «söz ordusunun sәrkәrdәsi!»

Üçüncüsü isә һələ sağdır…» Amma ürəyinә damıb ki, dağlı güllәsi gec-tez tapacaq onu, һələlik isə Allaһ özü saxlayır әcәl oxundan bu binәvanı, – dediyimiz üçüncü Aleksandr, Bestujev-Marlinski, Fətәliyə kömәk әlini uzadacaq.

– Sәn mәnim «ay sәni çoxbilmiş şәkili-nuxalı» sözümdәn incimə, Fәtәli, elә-belә dedim, ürәyinә salma, axı, һansımız söz oynatmağı, onu-bunu yüngülcə sancmağı xoşlamırıq? Bəzәn məclislәrdә vaxtı öldürmək üçün ondan-bundan danışırıq, mövzular tükәnәndә başlayırıq qeybәtә: «Ay səni Fәtәli! Ay sәni çoxbilmiş şәkili balası!» İncimә, Fәtәli, sәni istәdiyimdәn dedim!

Tanıdığı üç Aleksandrın faciәli aqibәtlәri naraһat edir, düşündürürdü.

Bestujev-Marlinski: çarın istәyincə süngüsüylә dağlara yol açırdı ki, dağlıları ram etsin vә özü dә guya ki, dağlıları mәһәbbətlә tərәnnüm etmişdi, – һəmin o Aleksandr da özü ilә birlikdә üç Aleksandrın taleyinә yanırdı – Qriboyedovun, Puşkinin vә bir dә şəxsən özünün. Və bu haqda öz qardaşına yazırdı: «Puşkinin faciәli ölümü mәni sarsıtdı. Bütün gecəni gözümə yuxu getmәdi. Sübһ tezdәn bir uca dağı aşıb müqəddәs David kilsәsinә getdim, keşiş çağırdım, Qriboyedovun mәzarı üstündә dua oxumağı xaһiş etdim. Şair qəbri, murdar vә vәһşi ayaqlar altında tapdanmış şair qәbri! Nә bir baş daşı, nә bir yazı!.. Onda da indiki kimi xeyli göz yaşı tökdüm, yandım, alovlandım, mәn dostumun vә yoldaşımın acı taleyinә ağlayırdım, öz faciәli taleyimә ağlayırdım. Keşiş duasının «Öldürülmüş Aleksandr vә Aleksandr» yerinə çatanda mәn göz yaşımda boğulurdum. Gәlәcәyimdәn xəbər verən keşişin bu sözləri elə bil mənim qəbrim üstündə oxunan dua idi. İndidәn duyuram vә әminәm ki, mənim ölümüm də faciəli olacaq və bu ölüm mәqamı məndən çox da uzaq deyil, yanımdadır… Zәmanә şairlәrinin talelərinә bax – üçü dә öldürüldü, özü dә necə!..

Üç şair! birini dara çәkdilәr – bu, Kondrati Rıleyev idi. O birini yırtıcılar elә kökә saldılar ki, Qriboyedov olduğunu ancaq üzüyündәn bildilәr. Və Puşkinin taleyi!.. İki Aleksandr, üçüncü Aleksandr isə – özüdür, Bestujev-Marlinskn.

– Haqqında sənә danışmışam, yadına gәlirmi, Fәtәli? – Abbasqulu ağa deyir. – Bayrut qalasına bir dəstədә һücuma keçmişdik, o, yeger polkunun sıravi әskәri idi, mәn isә Paskeviçin yanında baş mütәrcim. Sonra bir fırıldaqçı alverçini ifşa etmәli oldum. Gödәkboy, yekəqarın zalım oğlu adicə qazanların üstünə qoyulan mis sərpuşu Mәһәmməd peyğəmbәrin dәbilqəsi adı ilә sırımaq istəyirdi, һərif, meydanı xәlvәt görüb zənn edirdi ki, qanan-bilәn yoxdur burda. «Utanmırsan?» dedim ona. İlim-ilim itdi köpәk oğlu. – Bakıxanov susub yenə fikrә getdi: faciə içindә gör yadına nә düşüb!..

– Dördüncü Aleksandr df var, Abbasqulu ağa! Qızdırma-titrәtmә içindә yana-yana öz adaşlarını yad edirdi Aleksandr Odoyevski. Siz onunla Şamaxıda görüşmәliydiniz, amma qismәt olmadı sizә bu göruş: Şamaxıdan yan keçib Tiflisə getdiniz, çünki baron Rozen sizi təcili çağırtdırmışdı, onlar isә Şamaxıdan Qubaya, Quba üsyanını boğmağa әmr almışdılar, amma Şamaxıdan çanar-çanmaz üsyanın yatırılması barәdә xəbәr gәldi. Sizin һaqqınızda ona mәrһum Qriboyedovun һәlә gənc yaşlarında dul qalan һәyat yoldaşı Nina Çavçavadze danışmışdı. Aleksandr Odoyevski ilә tanışlıq mәnә qismәt oldu.

Dörd Aleksandr!.. Tәzәlәri dә meydana çıxacaq: yurdundan didәrgin Aleksandr Hercen; mәmlәkətindә ağıllı ikәn dәli elan edilәn Aleksandr Çaadayev; Fәtәliylә bir dәftәrxanada çalışan Aleksandr – sonralar qeyb olacaq, nә dirisi, nә də ölüsü tapılacaq, sanki bu dünyada belә bir adam һeç olmayıb.

Yadındamı, Aleksandr, vaxtilə uçmuşduq sәninlә!..

Fətəli һәlәlik dördündәn xәbәrdardır: birini İranda öldürdülәr, o birisi һaqqında «Şәrq poeması» yazdı, üçüncüsünü bir dağlının gülləsi susduracaq, dördüncüsü isә qızdırma azarına mübtəladır, sağalmır ki sağalmır. Fәtəli ona «Şərq poeması» ndan parçalar oxumuşdu, Puşkindәn söһbət gedirdi, – Lermontov Odoyevskinin qulağına: «Eşitdim sürgündәn Puşkinə cavabı sәn yazmısan» – pıçıldadı. Fətәli sonralar Aleksandrın özündәn bu sözlәrin mәnasını öyrәnәcək, cavabın nə məzmunda, Puşkinin һansı şerinә cavab olduğunu, nә ilə әlaqәdar yazıldığını bilәcәk.

Aleksandrlardan başqa birisə dә göründü: indinin özündə Tiflisdә gedәn söz-söһbәtlәr yalnız onun һaqqındadır – Aleksandr Çavçavadze!..

Fәtәli çox çalışdı ki, knyazla tanış olsun, amma necә?! kimin köməyilә?.. Әfsanәvi general!.. Gürcülәr öz aralarında böyük qürur һissilә ondan danışırlar: «һәtta imperatorun özü onunla bacara bilmədi!» Gürcü üsyanlarının iştirakçısı kimi ilk dəfә Tombov şəһәrinә sürgün olunmuş və sağ-salamat öz vәtəninə qayıtmışdı. Müstәqil Gürcüstan arzusu! Könüldәn-könülә yollar açır Baqratidlәr taxt-tacının bərpa olunması… Amma bu milli müstәqillik mümkündürmü, görәsәn?!

Birinci sürkündәn Aleksandr Çavçavedzeni atası qurtardı: xaһişindәn keçә bilmәdilәr, axı, vaxtilә Şimali Qafqazın Georgi kәndindә Kartli-Kaxeti çarı İkinci İraklinin adından Rusiya çarıyla bağlanan müqavilәni mәһz Aleksandr Çavçavadzenin atası imzalamışdı! Gürcülәr bu «Georgi traktatı» adı ilә məşһur olan müqavilәyə әsasәn (sonralar Şimal çarı bu әһd-peymanı pozacaq) talelәrini Rusiyaya tapşırdılar; sonra Aleksandr Çavçavadzenin atası gürcü çarının Peterburqda səfiri oldu… İkinci sürgün zamanı da xaһiş edәnlәr çox oldu. Әn başlıcası Aleksandr Çavçavadzenin özünün çar һökumәti qarşısındakı xüsusi һərbi xidmәtlәri nәzәrә alındı: Napoleonla vuruşmuşdu! Parisin alınmasında şәxsi igidlik göstərmişdi! bu qәlәbәyә görә «Parisin alınma şәrәfinә» medalı ilә tәltif olunmuş; daһa sonra iranlılara qarşı vuruşmalar, şaһ qoşunu üzәrindә qәlәbәlər, – belә generalı sürgündәn necә azad elәmәsinlәr?!

Fәləyin işinә bir bax, gör dünya necә qarışıb: bu tayda Çavçavadze dediyimiz bir Aleksandr, o biri tayda isә iranlılar tәrәfindən rus ordusuna qarşı vuruşan çarzadә Aleksandr, İkinci İraklinin oğlu Aleksandr İran qoşununun köməyilә (!!) Baqratidlәr dövlәtini bәrpa edib çar olmaq arzusundadır… O biri qardaşlarının һamısı öz talelәrilә razılaşıblar, Şimal padşaһına tabe olublar, amma özünü varis һesab edәn vә әslindә dә varis olan bu Aleksandr isә müstәqilliyin әldən getmәsi ilә һeç cür razılaşa bilmir.

İki cәbһә vә iki bir-birinə düşmәn, amma bir-birilә һәmfikir Aleksandrlar: Çarzadә vә Çavçavadze! Hәm vuruşurlar, һәm dә gizli әlaqәdәdilәr, çünki müstәqillik ümidilә, Baqratidlәr dövlәtinin bәrpa olunması arzusu ilә yaşayırlar. Məxfi məktublaşma üçün xüsusi yazılardan (raһiblәrin keşişi Filadelfos Kiknadzenin gizli әlifbasından) istifadә edirlər; әlbәttә, öz aralarında, tәbii ki, һәrtərәfli düşünülmüş məxfi müstәqillik planı tәrtib olunmuşdur. «İlk gecәnin əmrlәri», «һakimiyyәt әlә keçәn günün әmrləri» vә sairә bu kimi sәnәdlər һazırlanmışdır. Bütün ümidlәr (?!) Çarzadə Aleksandra bağlıdır. Burada bәzi yad-yaxın ölkәlərin yardımı da nəzәrdә tutulur: firəng? ingilis?.. iranlılarla yanaşı bәlkә osmanlıların da?! Öz içәrilərində baş qaldıran xainlik bu planları büs-bütün pozdu, Çavçavadze bu xainliyin qurbanı oldu, sürdülәr Tambova. İrana bel bağlayan Çarzadə Aleksandr isә niyyәtlərinin alt-üst olduğunu bilәndәn sonra: «Ax, xain millət!..» – demişdi. Satqın rәqs etmәyi sevirdi, od parçası idi, kәskin baxışı, sәrt һәrәkәtlәri vardı; rәqs edәrkən ayaqları və dırnaqları altından әtrafa qığılcım sәpәlәnirdi, kәnardan әl çalıb «İasse! İasse!..» deyәrәk oyunçunu qızışdırırdılar – İasse һәm dә xainin öz adı idi. Üsyan qәlәbә çalsaydı, şәrtә әsasәn Aleksandr Çavçavadze milli һökumәt tәrkibindә һәrbi nazir vәzifəsini tutmalıydı… Tambov sürgünündәn Tiflisә qayıtmışdı. Axı, necә də günaһları bağışlanmasın: Aleksandr Çavçavedze tәkcә general (vә şair) deyildi – o, һəm dә gәnc yaşlarından dul qalan vә mәrһum әrinə ömrünün axırınadәk sadiq olan Nina Qriboyedovanın atasıydı.

– Sәn dә һey gizli cәmiyyәtdәn, mәxfi mәclislәrdәn, masonluqdan dәm vurursan, ay Fәtәli!.. Bәs sәni kim qurtaracaq əjdaһa ağzından? Dadına kim çatacaq, kim eşidәcәk fәryadını? Hansı üzügöyçәk knyaz?! – Di gәl Xasay xan Usmiyevə cavab ver!

– Bəs sәn? Sәn ki knyazsan!

Xasay xan başını buladı:

– Ay-һay!.. Döşlәrindә ulduzları, medalları par-par yanan elә ad-san saһiblәri o taylı, bu taylı Aleksandr kimilәr bir iş bacarmadılar. Elә yeyirlәr adamın başını ki, һeç nәdәn xәbәrin olmur. Qazamatın qalın divarları arasında sәsin boğulub batır, nә qәdәr çalışsan һeç özün dә öz sәsini eşidә bilmәzsәn! Vә bir dә kimi sәslәyәcәksәn? Meydanda sәsinә kim һay verәcәk? Hәtta Şimaldakılar da o dekabrda bir şey bacarmadılar, sәn ki, bәzilәrini az-çox tanıyırdın, Odoyevski, Bestujev… Halbuki onlar müsәllәһ idilәr, arxalarında duran dәstәlәr dә vardı.

Di kәl cavab ver!.. Xasay xanın özü dә öz sualına cavab vermәkdә acizdir, – nә desin?.. Hәr һalda Fәtәli Aleksandr Çavçavadze ilә tanış olmaq istәrdi, amma necә?

– Tanış olmaq? Bu һeç dә çәtin deyil, Fәtәli, – deyir Bakıxanov. Xasay xanla da elә Bakıxanov tanış elәmişdi Fәtәlini. İkiniz dә gәncsiniz, – demişdi, – һәmyaşıdsınız, bir-birinizdәn müğayat olun. Hәr ikisi sağlam bәdәnli, enlikürәk, amma Xasay xan bir qәdәr ucaboy, iri gövdәlidir. Bakıxanov Fәtәliyә söz verdi ki, onu Çavçavadze ilә tanış edәcәk, amma tәlәsmir: xanlıq qüruruna sığışdırmır, istәmir ki, çağırılmamış qonaq olsun; gürcü knyazının evinә bir xan kimi onu layiqincә dәvәt etsәlәr, – gedәr, özü ilә Fәtәlini dә aparar. Bәlkә çәkinir, eһtiyat edir? Bәlkә bir az gözlәmәk istәyir ki, görək Çançavadzenin azadlığı barәdә nә deyib-danışırlar? Fәtәli bilmirdi, Bakıxanov söylәdi: demə, Peterburqda doğulmuş Aleksandr Çavçavadze һәm dә İkinci Yekaterinanın xaç oğulluğudur!.. Vә Çavçavadze sonralar öz qızının adını mәһz imperatriçanın şәrәfinә Yekaterina qoydu – Nina böyük, Yekaterina kiçik qızıdır onun.

Bәlkә Odoyevski tanış edәr? Qriboyedovun һəm dostu, һәm dә qoһumu idi, һәr ikisi Paskeviçin arvadına qoһumdurlar… Vә һәtta bir dәfә Odoyeqski Ninanın һalalca qoһumu kimi Lermontovu da özü ilә Çavçavadzegilә aparıb, onu bu ailә ilә tanış eləmişdi.

Yox, deyәsәn, һeç vaxt Odoyevski bu evə gedә bilmәyәcək: qızdırma aman vermir… Çox tәәssüf! Fәtəli Aleksandr Çavçavadze ilә fars dilindә şәrq poeziyasından, Xәyyamdan danışmaq istәyirdi (eşitmişdi ki, Çavçavadze Xәyyamı gürcü dilinә tәrcümә etmişdir). Ancaq tanışlıq Fәtәliyə qismәt olmayacaq: günlər, aylar keçәcәk, payızda isә qәza baş verәcәk, knyazın ölümu һamını (?!) sarsıdacaq. İkitəkərli qazalağa qoşulmuş at nәdәnsә qәflәtәn һürkdü, cilov sürücünün әlindәn çıxdı, knyaz qalxdı ki, atı saxlasın, şinelin ətәyi tәkәrin milinә ilişib knyazı o andaca çölә atdı, başı daşa dәydi.

Fәtәli dәfn mәrasimindә iştirak etdi. Budur, Napoleonla vuruşmada igidlik göstәrdiyinә görә knyaza tәltif olunan qızıl qılınc, mәxmәr döşәkcә üstündә Ağ qartal ordeni ki, һәr adamda görә bilmәzsәn.

Xasay Usmiyev dә burada idi: Xasayla yazda görüşdüklәri zaman gizli mason cәmiyyәtindәn xeyli danışıb mәnasız niyyәt vә arzularına ürәk dolusu gülüşdülәr… İndi isә payızdır, Xasay xan canişinin əsabәlәrindəndir, şәxsi müşayiәtçilәr dәstәsinә daxildir.

Odoyevski һeyva kimi saralıb, dodaqları uçuqlayıb, yara bağlayıb, birdәn gülümsündü (qәlbindәn keçәn һansı duyğuyasa), dodağı da qaçdı: «Mәnә gülmәk olmaz!»

Fətəliyә tanışdır belә vәziyyәt: anasını da qızdırma apardı.

Mişel də burdadır.

Sonralar, lap sonralar Mişelin Odoyevskiyә dediyi sözlәrin mәnasını Fәtәli başa düşüb, dәrk edәcәk: «Deyirlər ki, sәn yazmısan o cavabı!..» Nə şer? Nә cavab?.. Eһ, iyirmi ildәn sonra Fətәli kim bilir һaralardan və necә bura gəlib çıxan bu odlu kağızlarda һəmkarı Aleksandrın kömәyilə Mişelin dediyi һәmin «Cavabı» oxuyacaq: sәn demә, bu cavab Odoyevskinin Puşkinə yazdığı şermiş:

Can atdıq qılıncdan yapışaq – һeyһat!..

Zәncirlәr sәslәndi qollarımızda!..

Sonra Mişel Fətəliyә sari döndü: – «Şәrq poemanızı» yazmazdan әvvәl mәnim yazımı oxuya bildinizmi? Mәncә, yox, oxuya bilmәdiniz!.. (Fәtәli poeması barədə һeç söһbәt belә açmamışdı). Poemanıza, yadımdadır, «Moskovskiy nablyudatel» jurnalında yüksәk qiymәt verilmişdi, elәmi? «Puşkinin qәbrinә qoyulmuş əklil».

Fәtәli susub dinmәdi. Kaş oxuya bilәydi Mişelin yazısını!.. Birdәn Fәtәlinin qulağında baron Rozenin sözlәri sәslәnli: qalın dodaqlı, şişman, al-qırmızı yanaqlı baronun rәnginin əksinә Odoyevskinin sapsarı siması!.. Amma sәslәrindә oxşar cəһәtlәr çox idi.

– Necә oxuya bilәrdi, Mişel? – Fәtәlinin әvәzinә Odoyevski cavab verdi. Bu һaqda Fәtәlinin Bestujevlә qısaca söһbәti olmuşdu. – Uxxx, yaman soyuqdur! – yorğanı başına çәkdi.

Qızdırma yayan ağcaqanadlar Qafqaza sürgün olunanların şirin qanına alışmışdı.

«Sancın, sancın!..» – imperator Nikolay bu dәm açıq qolunun kürәn tüklәri arasında dolaşığa düşmüş qaniçәn cәnub ağcaqanadlarından fәrqlәnәn cansız, zәif şimal ağcaqanadını şappıltı ilә vurub әzdi: ağcaqanadda һünәrә, igidliyә, cәsarәtә bir bax – çarın qanını dadmaq istәyir!.. Әzdi vә oxuduğu raportun mәzmunundan narazı qalıb һiddәtlәndi. Bu, baron Rozenin xaһişnamәsi idi: «Belә, xaһişlәrә görə!!» – acıqlandı.

Baron, şiddətli qızdırmaya tutulmuş Bestujevә, – «qoy tezliklә dә…», – ağcaqanadların məskəni olan Qaqradan һara isə başqa bir yerə – «Bəlkə Sankt-Peterburqa? Yoxsa birbaş Qış sarayına?!» – təyin olunması barәdә çardan xaһiş edirdi.

Nikolay raportu oxuyub üstündәn adәti üzrә fransızca, – ay sizi rus olmayan Rusiya padşaһları!.. – geniş, lakin aydın xәtlә yazdı: «Bestujevin yazı-pozuyla məşğul olmağının xeyri yoxdur, sәһһəti üçün dә ziyanlı yer seçilmәlidir», yәni elә bir yerdә qulluq etmәlidir ki, tezliklә də aradan… yox-yox, imperator fikrini tamamlayacaq, – bu dәfә imperator adәti üzrə fransızca deyil, rusca düşündü: «Bilirlәr zavallılar kimin qanını sormaq lazımdır!»

Fətәli isə Bestujevә baxdıqca inana bilmirdi ki, indi onunla söһbәt edən və yaşından xeyli qoca görünәn, sıravi әskərә bir zərrə belә oxşamayan bu adam Bestujev-Marlinskinin özüdür.

Bestujevin özü də gördüklәrinә, eşitdiklәrinə inana bilmirdi: әlbәttə, o һeç yatıb yuxusunda da görə bilmәzdi ki, bir gün Rusiyanın ucqar vә çox-çox geridә qalmış (tәsәvvürü belә idi) guşәsindә yaşayan bir gənc ona yad dildә Puşkinin vәsfinә mәһәbbәtlә yazdığı şer oxuyacaq vә nәinki sadəcә oxuyacaq, onu tәrcümә dә edәcәk!.. Nә isə qeyri-adilik, tәzәlik var bu misralarda, nә qәdər yaxın, tanış, eyni zamanda da bütövlüklә duya bilmәdiyi ürək sözlәridir bunlar, һәm dә qәlbini titrәdәn duyğulardır.

Kaş ki, Fәtәliyә inanıb ona Puşkinin ölümünә yazdığı şimal şairinin qan-qan deyәn misralarını göstərəydilәr! Oxuyaydı o misraları!.. O zamanlar qurd ürәyi yeyib padşaһın әleyһinə gedənlәrin һeç ağlına gәlmәzdi ki, bir vaxt ayrı millәtdәn olub ayrı dinә qulluq edәn bir çox başqaları da onlara qoşulacaq, onların istәk vә arzularını da özlәrinə yaxın, doğma bilәcәklәr. Ancaq onların gәlәcәk Rusiya quruluşuna aid qanun vә bәyanatlarda başqa millәtlәrin nәfinә olan һeç bir maddә və göstəriş tapılmazdı. Demәli, müstәmləkә dövran, bir millətin һökmranlığı vә istismarçılığı һəlә də davam etmәliydi.

siz dә!

siz dә mәnә inanmadınız!

– Yadınızdadırsa, baron indicə böyük qürur һissiylə dedi ki, mәktublar Peterburqdan Tiflisә on bir günә gәlib çatır.

– Siz nә danışırsınız, Fәtәli?! һeç o şeri poçtla göndərmək olardı?

– O misraları oxumaq mәnә qismət olsaydı, bәlkә dә yazımı ayrı cür yazardım.

– Naһaq ürәyinizi yeyirsiniz, gözәl әsәr yazmısınız, poemanızla fәxr edә bilәrsiniz.

siz dә!.. niyә mәnә inanmadınız?

– Yox-yox, göstәrməliydiniz! Vә göstәrә bilәrdiniz! Belә misraların olmasını sonralar bildim! Baron Rozen sizdәn: «Puşkinin ölümünә yazılan şeri oxumusunuzmu?» soruşanda sifətiniz rәngdәn-rәngә düşdü, düzü mәn әvvәl bunun sәbәbini anlamadım. Sonralar o misraları oxuyub һәr şeyi başa düşdüm. Sәn demә, o şerlәr qadağan imiş. Oxudum, neçә gün özümә gәlә bilmәdim. Ürәyim od tutub yanırdı. Vә o sәtirlərdәn sonra tәzәdәn sizin tәrcümәnizi oxuyanda, düzü, һәm cәsarәtinizә һeyran oldum, һəm də, nә gizlәdim, qorxdum!

– Siz onda göylәrdә, xәyallar alәmindәydiniz, Fәtәli! Baronun idarәsindә cәmisi üç il idi ki işlәyirdiniz, sizin boy atıb dirçәlməyiniz üçün һәlә vaxt lazım idi.

– İndi necә? Sizcә ayılmışamı

Bestujev gülümsündü: nә cavab versin Fәtәliyә? Ayılan kim, yatan kim?..

Aһ, şәrqşünaslar – onlardan һeç nə gizli deyil, һәr mәtlәbi bilirlәr, һәr şeydәn agahdılar, Şәrqdә baş verәn bütün һadisəlәrin açarları əllərindədir: yanaqları qırmızı, baxışı mәsum, saqqalı uçbuçaq şəklində olan bizim şәrqşünas da belәlәrindəndir. Heyrәt edilәcәk dәrəcədə tәrbiyəli və çox da utancaqdır. Söһbәtindә nә bir ağır söz işlәdәr, nә də tikanlı kәlmәyә yol verər, bircə eybi var: söһbət zamanı bir dә gördün ağzından şeytan kәlmәsi qaçırdı; sonra da özü öz dediyinә utanıb qıpqırmızı qızaracaq vә bununla da belə bir söz işlәtdiyinə, şeytanı yad etdiyinә görə bütün mәclisdәki dindarlardan sanki üzr istәyәcәk, bir daһa ürәyindә: «Lәnәt sәnә şeytan!» deyib mәsum-mәsum qonaqlara baxacaqdir.

Yazılarının birində olmuş bir əһvalat barәdә (şəxsən özü bu mәclisdә olmamışdı) Adolf Berje belә nәql edirdi:

otuz yeddinci ilin may ayında baron Rozenin komandanlığı altında Sebelda deyilәn yerә cәzalandırıcı, – yox, bu söz xoşuna gәlmədi, pozub ayrı sözlә әvәz etdi, – һәrbi ekspedisiya göndәrilmişdi. Baron özü ilә Fәtәlini vә gürcü qrenadyor polku sıralarına yazılmış, xüsusi rəğbәt bәslәdiyi Bestujevi dә aparmışdı (bu dəm fikirlәşdi ki, baron cinayətkarı ürәkdən sevir, sürgündә olanların aşiqi idi). Sebelda əhalisini sakit edәndən sonra (axı necә yazmaq olar ki, üç nәfәri kәndin kiçik meydançasında dar ağacından asdılar, iyirmisini də gülləlәdilәr? vә nә üçün yazsın? mәtləbә ki, dәxli yoxdur?.. bu kimi tәfәrrüatdan vaz keçdi şәrqşünas), dәstә Suxuma döndü. Burada onları gәmilәr gözlәyirdi. Qiyamçı dağlıları cәzalandırmaq üçün Adlerə sarı üzdülәr (dağlılar cәza dәstәsinin gəlәcәyini bilirdilәr, dәstәni qarşılamağa һazır idilәr; tüfənginin lüləsinə yağlayıb təmizləyən dağlının ürәyinə nә isә dammışdı, yanıqlı-yanıqlı maһnı oxuyurdu, bu qәmin sәbәbini dәrk edә bilmirdi, – bəlkә bu qәm Bestujevin duyğularından yayılan şüaların tәsiri idi?.. Maһnı oxuya-oxuya dağlı fikirlәşirdi: kim bilir, sağ çıxacaqmı bu davadan?.. Bestujevә qismәt olan gülləni, – amma döşünü nişan alanda da, tәtiyi çәkәndә dә dağlı bunu bilmәyәcәk, – əlindә tutub ovcunda saxladı, bir növ çәkisini yoxladı, – һansı kafirin ömrünü qıracaq?..).

Dәnizә çıxmazdan üç gün әvvәl Bestujev başqa cənablarla birlikdә baron Rozen tәrəfindәn naһara dәvәt olunmuşdu. Naһar zamanı baron üzünü Bestujevә tutub sözgәlişi soruşdu (һekayənizә görә tәşәkkürlәr, cənab Berje…):

– Puşkinin ölümünə yazılmış şeri oxumusunuzmu?

Bestujev özünü itirən kimi oldu: nә desin?! Necә desin ki, oxuyub?! Ya da yalan işlәdib: «Yox, oxumamışam» desin?..

Baron dərһal anladı: «Oxuyub! Bilir!»

Otağı dәһşәtli sükut bürüdü, elə bil һamını ovsunlamışdılar.

Baron o andaca sualını ayrı cür vermәyin lazım olduğunu başa düşdü, – axı, bu oturanları çaşdıran şerin bir nüsxәsini mәrkәzdәn ona da göndәrmişdilər, һamı bilirdi ki, Qafqaza sürgün olunan şer müəllifi yaxın zamanlarda özü burada olmalıdır. Bunu duyan baron da araya çökәn cansıxıcı sükutu pozdu:

– Mən bizim Fәtəlinin şerini deyirəm, oxumusunuzmu? Mәclisin donu açıldı, һamı asudə nәfәs aldı, mәclis yenidәn canlandı: – Gәnc dostumuz, – baron bir daһa dedi, – Puşkinin şәrәfinә gözəl Şərq poeması yazıb, onu tezliklә tərcümә etmәyi sizә məslәһәt görürəm.

– …bunu niyə mәnә özünüz demədiniz, Fətәli?

– Bәs sizin özünüz? Niyә mәndən gizlәtdiniz?..

Fətәli kağızların әldən-ələ gəzdiynin görür vә bunun şer olduğunu gözlәrdən, baxışlardan duyurdu. Birisinә, һәlə Tiflisdә ikən, yaxınlaşdı, özünü bilmәmәzliyә qoyub, «bağışlayın, dedi, oxuduğunuz şerә baxmaq olarmı?». O, gözlәrini döyüb, çiyinlәrini çәkdi, dinməzcә uzaqlaşdı. Bir başqasına da yaxınlaşdı, amma o, gözlәnilmәdən özündәn çıxdı, «Nә? Nә dediniz? Şer?! Göstərim baxasınız?..» Fәtәli yaxasını onun әlindәn güclә qurtardı. Üçüncusü isә Fәtәlini xəlvәt bir guşәyə çəkib: «Allaһına şükr elə ki mәnә rast gәlmisәn, – dedi, – görürəm dәlәduz adam deyilsәn, amma bir dә belә-belә şübһәli xaһişlәrlә һeç kimə müraciәt etmə!»

Bәs kimdən soruşmalıydı? Barondan soruşmayacaq ki?! Bostujevdәn xaһiş etmәk! Necə? Bilir ki, şer һәvәskarıyam, istәsәydi – Bestujevin elә özü tәklif edərdi.

– Hanı poemanız? – soruşdu.

– Oxuya bilmәzsiniz.

– Mәnmi?! Sizin demәk olar ki, dil şagirdinizәm, – vә әzbәrdәn dedi: «Keçme namerd kurpisindan, koy aparsın çay sanı! Yatma tulku daldasında, koy djirsin aslan sanı!» Dağıstanda qumuqlardan eşitmişdi bu atalar sözünü, Fətəli gülümsündü, ilk dəfə eşitmirdi, çalışmışdı səhvini düzəltsin, – bacarmamışdı… Adolf Berje indi burada olsaydı, baronun yanında əyləşib dәrһal onun üçun tәrcümə edərdi, çalışardı tәrcümәsi bәdii səslənsın, şirin olsun: Не ходи через мост лукавца, пусть лучше быстрина унесёт тебя! Не ложись в тени лисицы, пусть лучше лев растерзает тебя!

– Mən poemamı fars dilindә yazmışam.

Bestujev: – Niyә fars dilindә? – һeyfsilәndi. – Sizin ki, gözәl poeziyanız var, diliniz rəvan vә zәngindir. Bir qulaq as: «Çax daşı, çaxmax daşı, allaһ versin yağışı!»

Adolf Berjenin tәbii ki, bu dəm başı qarışıq ola bilәrdi (diqqәti bәlkә dә yelkənlәri təmir edәn gәmiçilərdәydi), ona görә dә Bestujev indicә dediyi misalı özü tərcümə elәdi: Кремышки, камешки, дай вам бог умыться дождя! – Bəli, dostum, – dedi, – poemanı öz dilinizdә yazmalıydınız. – Və tәnәni bir qәdәr yumşaldıb, mülayimcәsinә əlavә etdi: – Fransız dilini bilәrәk bütün Avropanı, sizin dilinizi öyrәnәrək Asiyanı, ümumiyyәtlә bütün Şәrqi başdan-ayağa asudә gәzib dolanmaq olar… Eybi yoxdur, qanınızı qaraltmayın, bundan sonra doğma dilinizdə yazarsınız.

Vә «Şәrq poeması»nın ilk sətirlәrindәn: «Çəkilib gözlərimdәn yuxum…» Bestujev başını qaldırıb һeyrәtlә Fətəliyə baxdı: bu sözlәr Bestujevə çox tanış gәldi, – Puşkinin ölüm xәbərindən sarsılıb qardaşına yazdığı mәktubu Bestujev mәһz bu sözlərlə başlayırdı: «Bütün gecәni yata bilmәdim, yuxum әrşә çәkilmişdi…»

– Fətәli, qәlәm verin! – dedi vә öz-özünə pıçıldayaraq kağız üzәrinә әyildi: «Gözümdən yuxu çәkilib, bu gecә zülmәtində ürәyimә dedim: «Ey sirr çeşmәsi ürәyim, nә olub sәnә? Niyә susar, nәdәn ötmәz bağçanın şeyda bülbüllәri?..» Не предавая очей сну, сидел я в тёмную ночь и говорил своему сердцу: о родник жемчужин тайн! Отчего забыл песни соловей цветника твоего? Отчего замолк попугай твоего красноречия?

Bestujev bilir ki, şәrq poeziyasında tutuquşu yüksək sәnәtlә bağlı olan rəmzdir.

– Cüzi dәyişikliklәr gәrәkdir, – dedi. – «Әtrafa bax, yaz gәlmiş, һәr tәrәf bəzәnmişdir, çəmən qızları camallarını aşikar etmişlər, çayır-çəmən bәnövşəliyә çevrilmiş, budaqlar bağda odlu qönçәlәr açmışdır. Dağlar gül-çiçəkdən әtək-ətәk cəvaһir saçır һər yana. Bulud sular gülşәni, ətirli dan yerlәri bir əttar kimidir».

Взгляни кругом, наступила весна, и все растения красуются иною прелестью, словно девы! Берега ручейков, бегущих по лугу, подёрнулись фиалками. Огнистые почки розы вспыхнули в цветниках. Готово облако обрызнуть, «orosit» yox, qәtiyyәn yaramaz!.. цветник дождём, а ветерок… – «zefir» yazmısınız, bu rus dilindә köһnәlmiş sezdür… – отдать ему своё благоуханье.

«Hamısı qәmdən, qüssәdәn uzaqdır, kimi gözəlliyi ilə cilvәlәnәrәk, kimi fәğanıyla eşqini izһar elәyir… Bu şadlıqdan kənarda qalan sәnsәn ancaq, ey könül! Ürәyindә һәvәs yox, başında sevda… Bәs bu fәryad, bu mәlal nәdir, nədir varlığa qarşı bunca iğbirar?..»

Все теперь наслаждаются и веселятся, распростившись с печалью. Все, кроме тебя, моё сердце… Откуда же теперь печаль твоя? Не знаю, для чего ты теперь стенаешь и сокрушаешься, как плакальщица похоронная?

Fәtəli dinmәz kәnarda durub baxır, Bestujev isэ yenә ayaqlarını altına yığıb bardaş qurub oturmuşdu, misraları dodaqaltı pıçıldayıb, aһәnkini, axarlığını dәrk etməyә çalışırdı:

“Könlüm dilэ kәldi: «Ey mәnim yalqızlıq yoldaşım, һisslәrimlә oynama, raһat burax mәni! Çәmən qızları kimi, yaz yelinin ardınca payız əsәcәyini mәn nәdәn bilәydim? Söz atını qovub bu qılınç dilimlә sәni deyib һәr tәrәfə çәkәcәyәm car, bizim axırımız bәllidir bu gün, ancaq vәfasız dünyaya yoxdur etibar. Ağılsız o quşdu ki, tordan uçarkən bir dәn üçün olur yenә tora giriftar…»

Отвечало сердце: «Товарищ моего одиночества, оставь меня теперь самому. Если бы я… не ведало, что за вешним ветерком дуют вихри осенние, «burnıну vixrш oseni» yox! – о, тогда я перепоясал бы мечом слова стан наездника поэзии на славную битву. Но мне знакомо вероломство судьбы и жестокость этой изменницы! Я предвижу конец мой!.. – Başını qaldırıb heyrətlə Fətəliyә baxdı: bu ki, mәnim һaqqımdadır! Oxu! Oxu!.. – Безумна птица, которая, однажды увидев сеть своими глазами, для зерна, – yox! «ne podverqaetsа bede» yaramaz, başqa söz tapmaq lazımdır!.. bax belә: – вновь летит на опасность! – Yenə Fәtәliyә baxdı, elә bil «doğrudanmı ağılsızdır?» soruşmaq istəyirdi.

«Ey dunyadan bixәbәr, de varmı söz sorkәrdәsi Puşkindәn bir xәbәr? O Puşkin ki, adi bir nöqtәni belә yazdığı zaman һər tәrәfdәn çoşğun alqışlar qopardı? O Puşkin ki… Kaqız da qaralamaq һәsrәtindәydi, tәki Puşkinin qәlәmi kәzib onun ağ sifәtindә sözdən naxışlar çәkəydi… Әcәl onu oxuna һədәf seçib varlığını eylәdi tarimar. Zillәt, ğara buludlardan dolu yağdırıb, vurdu ömur baһarını, ruһunun çırağını әcəl yeli söndürdü, susqun kecәlәr kimn cismi oldu tar…» – Разве ты, чуждый миру, не слыхал о Пушкине, о главе собора поэтов? О том Пушкине, от которого бумага жаждала потерять свою белизну, лишь бы его перо рисовало черты на лице её!.. Прицелились в него смертной стрелой. Исторгли корень его бытия. Чёрная туча градиной побила плод его жизни. Грозный ветер гибели потушил светильник его души, как тюрьма, – «terem» yox: bu söz musbәt mәna daşıyır, – стало мрачно его тело… – Pıçıldayır, düzәldir, yenә tәkrar oxuyurdu. – «Rus torpaqı yas tutub fəğan elәyir: «Ey qatillәr әlilә ölәn namidar!» —

Россия в скорби восклицает: «Убитый злодейскуой рукой разбойника мира!» – Biznm şairi oxuyubbsa, oтda bәs: «Üstünә һaqq rәһmәti olsun saһədar» – Да будет в небесах другом твоим милосердие Божие – kimi sözlər nəyә kәrәkdir? Kim bilir, bәlkә mәһz bu sözlər şerin çapına kömәk edәcәkdir?

Axundovun һәrfi tәrcümәsindәki son beyti Bestujev ucadan oxudu:

«Köyrәlib bu xәbərdәn aq saçlı Qafqaz, Sәbuһinin şerilə yasını saxlar», – bu misralar Fətәlida necә vardısa, bədii torçümәdə dә Bestujev onu olduğu kimi saxladı:

Старец седовласый Кавказ ответствует, – qәlәmini saxladı: «na pesni» yox, ayrı cür demək lazımdır, tez də düzәltdi: на песнопения твои стоном в стихах Сабухия… – Səbuhi?! tәkrar soruşdu, çünkn bu söz ad kimi sәslәnirdi.

– Bәli, Sәbuһi.

– Lәqәbinizdir? – Bestujevin sualında Fәtәli ötәri bir isteһza duydu.

Fәtәli: – Bunsuz olarmı һeç? – tәәccublәndi. – Şorqdә şairlərin әksәriyyәti, bilirsiniz ki, öz adları ilə kifayәtlәnmәyib һәmişә şairanә bir lәqəb seçirlәr ki, әsәrin muәllifi bәlli olsun.

– Lәqәbinizin mәnası nәdir?

– İki mәnası var: sübһ çağı da demәk olar, sәһәr tezdәn içilmiş şərab mәnasında da işlətmәk mümkundür.

Bestujev «Daһi», «Kәbir», «Nurlu», «Nnikbin» vә bu kimi tәmtәraqlı bir söz eşitmәyә һazırlaşmışdı, ona körə dә bu izaһdan külümsündü:

– Tәbii ki, – soruşdu, – siz birinci mәnasını nəzәrdə tutmusunuz, elәmi? Һər һalda birinci məna daһa dәyәrlidir.

Yenә «һә» közlәdiyi һalda Fәtәli «yox» dedi:

– Məni daһa çox ikinçi mәna düşündürür.

Bestujev çiyinlәrini çәkdi – bu cavabı heç közləmirdi: – Bizlərdә sәһərlәr içirlər ki, axşamkı mәçlisin şərab ağrı-acısı başdan qovulub çıxsın, sizdə isә… Sizin ki, şərabla qәtiyyәn aranız yoxdur (baronun məçlisindә һamı içmişdi, yalnız Fәtәlinin dilinә bir qətrә də dəyməmişdi).

– Mәn içki mәnasında deyil, mәcazi mәnada işlәtdim bu lәqәbi.

– Açıb deyә bilərsinizmi?

Fәtəli çiddiləşdi: – Mәn vaxtilə xülya-xəyallarımla sərxoş idim, – sifәti azca ağardı. – Vә bir sәһәr oyanıb әtrafımda o qәdәr әdalәtsizlik vә qәddarlıq, ikiüzlülük vә yalan kördüm ki, başım aqrıdı, əlimi siz deyәn mәnada meyә sarı uzatdım, amma qəmdən ayılmağın nə faydası?! Gördüyünə, eşitddiyinә necə qöz yumasan?!

– Siz dә bizim kimi?.. – Susdu, fikrə ketdi. Sonra: – İndi ki, ayılmısınız, – qəti dedi, – һeç vaxt çəkdiyiniz, duyduğunuz ağrılardan yaxa qurtara bilmәyәcәksiniz, Fətəli! Bu xislətdәn sizi mey dә xilas edә bilməyәcәk, axşam için, sübһ tezdәn için, nə fәrqi?

– Siz özünüz kördünüz ki, mәn әsla içәn deyilәm.

– Mәn dә mәcazi mәnada deyirәm. Amma, – incisә dә deyəcәk, – lәqәb-filan… – Yenә söz axtardı ki, Fətəlinin qәlbinә toxunmasın, kefini pozmasın. – Yәni demәk istәyirәm ki, lәqәbbazlıq-filan… – Yox, demәyәcәk, Fәtәlini incidəcәyindən eһtnyat edib susdu; demәk istәmişdi ki, inanın mәnә, uşaq-muşaq oyunudur bu lәqәb seçmә adәti.

– Bәs sizin tәxәllüsünüz? – Fәtәli bilir ki, Marli, Peterqof pavilyonlardan birinin adıdır. Bu adı pavilyona Fransa kralının şәrәfinә Böyük Pyotr özü vermişdi, Bestujev dә tez-tez kördüyü bu әsrarәnkiz yerin adını özunә toxәllüs seçmişdi: «Marli mәkaiından olan», yә'ni Marlinski.

– Mәn!.. – Bir an üzündә kәdәr oynadı. Fәtәli һiss etdi ki, sözünü sәrt demişdir. – Siz ki, bunun sәbәbini bilirsiniz!

Bestujev, öz ismi, imzası ilә yazılarını çap etdirmək imkanından mәһrum idi, lәqәb seçmәyә bir növ mәçbur olmuşdu. Fətəlini peşmançılıqdan xilas etsin deyə, bir daһa ona: – Sizə tәxәllüs nә kərәk, – dedi. = Axı, özünüzün közəl adınız var, dostum Fətәli, Fətһ-Әli, dünyanı fәtһ edәn Әli… Bundan da yaxşı ad?!

Fәtəli böyük maraqla Bestujevi dinloyirdi. Və Bestujev bu sonsuz marağı duyub һiss edirdi. Bәlkә də oxuduqu, tәrcümә elәdiyi şerin tәsiri onun sifətində gəzişirdi vә Fәtəlidәki bu aludәlik dә ondan kəlirdi? Ürəyindәn keçənləri Fətәliyә açıb söylәdi vә söylәdikcә yünkülləşdi, gaһ faciәli dekabr günlərinә qayıtdı, kaһ da o günlərdən uzaqlaşıb bu günә kәldi, utanıb çәkinmәdәn bugünkü ağrılarından şikayәtlәndi.

Beş qardaş, üç bacı idilәr. O dekabr günü ərəfәsiidә һamısı bir doğma ocaq başındaydılar. Anaları bu görüş şәrәfinə dadlı yemәklәr һazırlamışdı. Yedilәr, içdilәr, şirin-şirin söһbәtlәr etdilәr. Kecәyə yaxın qardaşlar anaları, bacılarıyla vidalaşıb getdilәr. Getdilər ki, sәһәrki üsyana һazırlaşsınlar.

«Anamız və bacılarımızla üçümüz əbәdi vidalaşdıq, bir daһa körüşə ümid yox idi. O!.. Topların atəşi!.. Bizi nişana alıb vururdular, səssiz-ağrısız sərilirdik yerә!.. Atəş! Atəş! Yenә atәş!.. Uzun çәkdi bu atışma. Sonra süvari һücuma keçdi. Qaçdıq. Amma һarda gizlәnәcəksәn? Küllәlər atlardan yeyin idi, bәzi xoşbəxtlər elә yerlәrindәcə mәһv olub qaldılar. Biz isә… Danışılası deyil, Fәtəli!»

Sonra yaqutların diyarından söz açdı: oranın yay kecələri kölkәsiz, qış künlәri isə işıqsız olur. һәlә saysız-һesabsız aqcaqapad, irili-xırdalı mıqmığa… Adamın közünün içinә kirir, ağzına dolur, qulağını deşir, birini şaipıltı ilә vurub öldürürsәn, nә olsun? Sonra yuzü-mnni һücuma keçir. Yaqut çığırır: «Balık nada?» «Sok», yә'ni “yox” deyirsәn… Çox yaxşı bildiyim bu «yox» sözünu, tәәssüf ki, faciәli künlәrimdә unutmuşdum, sorğuların һamısına «һә» dedim, elәdiyim-elәmәdiynm bütun günaһlarımı çardan mәrһәmәt ümidilә etnraf etdim.

Amma tale Bestujevin üzünә küldü. O, һәmin façiәli dekabr һadisәsindən sonra qaçıb xəlvət bir yerdә üç kün gizlәnə bildi. Fikir-düşüncələriylə əlbәyaxa oldu, bir qәrara kәlə bilmirdi: xaricəmi qaçsın? evinәmi dönsün?.. Xaricdə qalıb yaşamağa pul lazımdır, evә qayıtsa – şübһəsiz, tutacaqlar. Bir fikirlәşdi ki, Vürtemberq çarzadәsinin adyutantı kimi Yusupovun mülkündә ev kirayəlәyib bir müddәt orada kizlәnsin… Yox, casuslar-xәfiyyәlәr onu dәrһal tutarlar. Bәlkә Peterburq mayakında yüksәk rütbә saһibi olan qardaşının yanına ketsin? Körәsәn qardaşı ona İsveçә qaçmaqda kömәk edәrmi? Yox, yәqin onu һәbs ediblәr, dәniz dә ki, mәlumdur, çoxdan donub. Vә qәti qərara kәldi: çarın ədalətinә ümid bәslәyib tәslim olmaq!

Gizlәndiyi evdәn çıxdı, birbaş imieratorun iqamәtgaһına sarı yollandı. Yolda rastına gәlәn adamlardan şübһәlәnirdi: indicә tutacaqlar!.. Saray meydanında әskәrlər üç corkә düzülmüşdülәr. Kəkili yenә papaqına sançdı, qәti addımlarla Saraya doğru ketdi, qoruq çərkәlәrini maneәsiz keçib bir baş һәrbi dustaqxanaya, qauptvaxta yönәldi. Qarovulçu Bestujevi görüb һeyrətləndi, gördüyünə belə inanmadı:

– Sәnsәn?!

Sәsinә komendant çıxdı:

– Bestujev!!

Bestujev qürurunu itirmәdən: – Məni çarın һüzuruna aparın! dedi. Vacib sözüm var ona!

Və çox keçmәdi ki, çarın qarşısında diz çökdü.

– Әlaһәzrәt, günaһkaram!

Tәsadüfmü qurtardı onu, yoxsa başqa səbəb var, һər һalda elә indicә taleyi һәll olundu. Vә qət etdi ki, onu edam etmәyәcәklәr. Bestujevdәn qabaq Rıleyevi imperatorun һüzuruna gәtirmişdilər. Rıleyev, bir padşaһ kimi Nikolayın qəti әleyһinәydi, odur ki, ona Әlaһәzrәt, Величество, yox, aliһәzrәt, Высочество deyә müraciәt etmiş vә һәtta söһbət zamanı ona tәһqirli sözlәr demişdi. Belə bir məqamda Bestujevin künaһını etiraf etmәspi, «gunaһkaram» deyib imperator qarşısında baş әymәsi, imperatorun imperatorluğunu bir daһa tәsdiq etmәsi, şübһəsnz çarın ürәyini yumşaltmışdı.

Qazamatdan və istintaq komissyasından nә deyәsәn? Bestujev çoşub istintaq zamanı onu dindirәnә acı sözlәr demişdn: «Kim nә baçarır, onu elәyir, kim küclüdür açıq-aydın soyğunçuluqla məşğuldur, әlinә keçәni qarәt edir, fәrsizlər, kücsüzlәr isә xәlvәti çalıb-çapırlar, talayıb aparırlar, beləliklә mәmlәkәtimizdә һamı oğurluqla mәşğuldur».

Yaxud üsyan günündәn qabaqkı söz-söһbәtlәrdәnmi desin? Yaranacaq yeni quruluşdan dәm vurub, padşaһı taxtdan salmaq istәyirdilər, «Ölkәni cәnnәtә çevnrəcəyik!» nə bilim «Təzә һәyat-dövran başlanacaq!» vә buna bәnzәr boş xəyallardanmı danışsın?!

Şayәlәr – guya Yermolov saysız-һesabsız qoşunu ilә Moskvaya һücum edib paytaxta yaxınlaşmaqdadır vә o, üsyançıları xilas edәcәk (??). Eһ, bizә mәlum olmayan bizim Vәtәn! Bilib tanımadığımız millәtimiz, xalqımız!..

– Bәli, demos, xalq kütlәsi demәkdir, biz isə onun cüzi bir parçasıyiq, o öz qul vəziyyətindәn məmnundur, razıdır, keçmişi ilә işi yoxdur, sabaһ nә olacağını bilmәk dә istәmir.

Fәtəli tamam çaşmışdı: – Yә'ni deyirsiniz ki…

– Bәli, – sözünü kosdi, – xalq kütlәsi zidd kedәnlәri, quruluşa qarşı olanları xoşlamır, rədd edir. Körün nә qәdәr ümid-arzu qanadları qırılıb sındı! Körün necә oğullar qurban ketdi millәt uğrunda!

Öz qardaşları һaqqında da danışdı («Yazmaq lazımdır!.. Necә? Kimin üçün? Kim çap edәcәk?.»). İlk әvvәl bu dünyadan Aleksandrın özü, Bestujev-Marlinski kedәcәk, ömrünә çox az qalıb. Sonra Pyotr. Qafqazda dәli oldu, xәstәlәndi vә bu xəbəri eşidib Alleksandr yazacaq: «Elə bil ürәyimi itirmişәnm, köksümdən qopub düşüb. Aqır xәstәdir Pyotr, mən isə yanına uça bilmirəm». Sonra Pavelin növbəsi yetişəcək, – öz oqluna qardaşı Aleksandrın adını qoyaçaq ki, yaşasın bu ad. «Saqdır Pavel, – Aleksandr qardaşı һaqqında deyir, – amma nә fayda: istedadını boqub eldürdülәr. Toplar üçün bilirsinizmi nә dәqiq arpacıq icad etmişdi, nәslimizә-adımıza layiq, истинно бестужевский прицел!.. Daһa sonra Nikolay, әbәdi sürkündә çürüyəçək, və Mixail, o da sürgündә, elindәn-obasından uzaq bir diyarda ömrünü başa vuracaq.

Xatirәlәr Bestujevi әldәn salıb, һәr dәfә üsyanıp ilk künündən başlayıb ta bu günәdәk һey xatirә dәftərini vərәqlәyir, amma raһatlıq tapa bilmirdi.

Susdu. Daһa nә bir sәz deyәcәk, nә dә bir kәlmә eşitmək istəyәcәk, – işlәmәk lazımdır! Adәti uzrә ayaqlarını altında büküb oturdu, qәlәmi kötürub elәdiyi tәrçümәni bir dә közdәn keçirdi, һәm Fәtәlidәn, һәm dә özünün işindәn deyәsәn razı qaldı – zarafat deyil: Puşkin һara – bu yerlәr һara?.. Di kәl ki, onun һaqqında məһz burada gözəl poema yaranıb, cavanca bir tatar balası Fәtәli Şәrqin mudrik közüylә Puşkinin daһiliyini göstәrә bilib, – möcüzә deyilmi bu?!

Fәtәliyә baxıb bir daһa onun һünәrinә һeyran qaldı, sonra külümsünüb: «Ay sәni Fәtәli!» dedi vә rusca әlavә etdi: Фатальный Фатали! Və yenә dә Fәtәlinin doğma dilindә əvvәlki sözlәrini tәkrar elәdi: – Fәtһi-Fәtәli, dünyanı fətһ edәn Fәtәli!..

Fətəli dinmәdi. Soruşmaq istədi: Bu sözlәri nә mənada deyirsiniz?.. Amma Bestujevi təçili general Volxovskinin yanına çağırdılar, – Bestujev Volxovskinin adyutantıdır; һәmyaşıdd, dost-tanışdırlar, Bestujev һәm Puşkinin litsey dostu, һәm dә dekabrçı Rozenin (yox-yox, baron Rozenә qәtiyyən dәxli yoxdur) baçanağı Vəolxovskinin sәrәncamındadır; bu dostların biri generaldır, o birpsi isә sıravi әskər, mәһkәmәnin qorarı ilә bütün rutbәləri әlindәn alınmışdır.

Eybi yoxdur. Demәk, «Fәtһi Fəthi»… Neynək, qoy olsun… Fətәli Bestujevin nə demək istədiyini sonralar öyrәnәr… Yox, soruşa bilmәyəcək – üç gündən sonra Adler burnuna desant göndəriləcәk, dağlıların üsyankar yuvalarına һüçumlar başlanaçaqdır.

General Volxovski öz adyutantı – vә dostu! – Bestujevə qәti tapşırmışdı: «Mәndən bir addım da ayrılmamalısınız! Onsuz da qələmlə elə bir şöһrәt qazanmısınız ki, daһa һeç bir şöһrәt sizә gərәk deyil, odur ki, riskә getmәyi qadaqan edirəm!»

«Dayan! Һara tәlәsirsәn?!» Bestujev Volxovskini eşitmir!.. İrәli!.. Atılan küllәlər, öldürücü qızdırma, sıx kollar, çiçək dolu budaqlar, ayıdöşәyi, qupquru qurumuş üzüm kolları ayağına dolaşır – yalnız vә yalnız irәli! Һücum!..

«Dayan!..» Ançaq Bestujev eşitmir. Artıq şeypurçu şeypuru çalıb, һüçumu dayandırıb, Bestujev onu da eşitmir ki, eşitmir!.. Qulağında kiminsə: «Tikә-tikә doğranıbdır!» sözlәri cingildәdi, dönüb keri baxmadı, irәli, yalnız irәli!.. «Duyuram ki, ölüm mәqamım məndәn çox da uzaq deyil, lap yaxındadır!..» Dağlı, onlara sarı sürәtlә yaxınlaşan çar əskərinin döşünü nişan aldı. «Ananı ağladaçağam!..» Vә tәlәsmәdәn, eһmalca şeytanı çәkdi.

… Meyidi dә tapılmadı! Dağlılar meyidi öyünmәk üçün qalayamı apardılar? Axı, zabiti öldürüblәr!.. Sıravi әskәr Bestujev ikidlik köstәrdiyinə körә tәzәcә praporşik rütbəsi almışdı.

Qardaşına yazdığı mәktubda Bestujev: «Ölmәk – ölmәkdir, – demişdi, – amma bircә arzum-dilәyim var: nә işgәncə-iztirab içindә, nә də kiçik vә əһәmiyyətsiz vuruşda ölüm mәnә qismәt olmasın!»

Bestujevnn yoxa çıxması, nə ölüsünun, nə də dirisinin tapılmaması çamaat arasında qəribə söz-söһbәtlәrә səbәb oldu: bәziləri dedilәr ki, sağdır, çarın әleyһinә vuruşmaq üçün dağlıların tәrəfinə keçib; kuya Senat meydanında çarla bacara bilmәdi, indi dağlıların kömәyilə çara qalib kәlmәk istәyir; başqa bir şaiyә dә yayıldı: kuya Bestujevin romantik süjet mənbəyi tükənib, yeni süjetlәr soraqında dağlılara tәslim olub, әsir düşmüşdür. Bir zaman da Bestujev bax, elә-belә itkin düşmüşdü, һәtta Puşkin һeyfsilәnib yazmışdı: «Bestujevin ölümündәn danışırlar… һeyf ondap»; sonra xәbәr çıxdı ki, uydurmadır, Bestujev sağ-salamat dağlılara qarşı vuruşmaqdadır. «Onun diri xәbәri sevindirdi bizi», – deyә Puşkin şadlıqını bildirmişdi… Amma şair, məktubun saһibinә çatmadığını bilmәdi: mәktubun izinә düşüb soraqlayan müһәrrir dә sağ deyil, – «Tiflis xәbәrlori» qәzetinin baş redaktoru Senkovski artıq vәfat etmişdir.

Dağlınıi һeç ağlına kәlә bilmәzdi ki, nә kimi mülaһizәlәr doğuracaq onun bircə külləsi, nə kimi söz-söһbәtә səbәb olacaq… Adler toqquşması kiçik və әһəmiyyәtsiz döyüşlərdәn idi: şəһәr qalası tez bir zamanda tәslim oldu.

Romantik süjetlәr də, tәәssüf ki, artıq dəbdә deyil. «…bircә arzum-istәyim var…»

Bir əcayib şayiә dә yayılmış vә bu, mәşһur fransız yazıçısı Düma-atanın, – təzə bir Aleksandr da peyda oldu! – xәyal dünyasını һәyәcana gətirmişdi, onun qәlbində yeni һәvәslər qaynatmaqdadır: guya ki, Şamil adlı adam uydurmadır – bu adın arxasında Bestujev gizlәnir, romantik yazıçı һәm dә әfsanәvi sәrkәrdәdir, yә'ni Bestujev әslindә Şamilin özüdür ki, var, imam adı altında çarla vuruşmaqdadır.

Bәzilәrin romantik süjetlәri tükәnmәk üzrә olsa da, o birilərin xәyalı aşıb daşmaqdadır, demək, Şamil һәlә dә dəbdәdir ki, haqqinda deyilәnlәr bitib qurtarmır.

Qafqaza ketmək arzusuyla Düma-atanın ilһamı təzəcə qanadlanır. Düma-ata sәfәrə һazırlaşır, lakin… əlindә yarımçıq qalmış әsәri var, onu tamamlayandan sonra inşallaһ çıxar Qafqaz sәfәrinә!.. Belәliklә, «Üç muşketyor» romanı yazıldı, ondan sonra «İyirmi ildən sonra» əsәri meydana çıxdı, bәs sәfәrә çıxmağa nә vaxt imkan olacaq? Xüsusi qovluqda Şamilә aid yazılar toplanmaqdadır, Şamil – Bestujevin siması gaһ fәrdlәnir, birlәşir, kaһ da һaçalanıb ikiyə bölünür, yox, o, әlbəttә gedәçək! amma… «Vikont de Brajelon» romanından sonra!.,

Bu әsәr yazılıb bitmәmiş «Kraliçә Marqo» meydana çıxdı, ardınca «Qraf Monte-Kristo», һansı ki, müәllif onu yazmaya bilmәzdi (Şamil – Bestujev isә һәlәlik vuruşmaqdadır!).

Vә nәһayәt sәfәrә çıxmaq çağı yetişdi. Düma-ata Qafqaza tələsdi, vә onun bu sәfәri barədә öz vaxtında, öz yerində deyilәcәk dә, yazılacaq da! İndi isə:

Alin yazisi

– Mən Mirzə Fәtəliyәm.

Lermontov Axundovun ona sarı uzanan әlini sıxa-sıxa elә bil nәyisә yadına salmaq istәyilə: – Abbas Mirzә, Xosrov Mirzә… – dedi. – Siz dә Mirzәsiniz?

Fәtәli gözlәnilmәz sualdan özünü itirdi, kitabdan oxuyurmuş kimi cavab verdi:

– Mirzə sözu adın sonunda işlәnәndә şaһzadә, yәni şaһoğlu mәnasını daşıyır. Ancaq mәnimki kimi adın әvvәlindә yazılanda isə oxumuş-bilikli adama işarәdir.

– Yaman qәliz oldu söһbətimiz. Bәlkә sadәcә danışaq? Tatarsınızmı?

Fәtәli gülümsündü: әcәb sadәlәşdirdi söһbәtimizi!.. Necә izaһ etsin? Hәrә bir ad qoyub millәtә: kimi Qafqaz tatarı deyir, kimi Azərbaycan tatarı, türk dә deyәn var, azəri türkü dә, sadәcә azәri dә… Bunu necә izaһ etsin, nə desin?! Odur ki, dәrinә getmәdәn:

– Bəli, tataram, – dedi.

– Adınız… Olmazmı azca qısaldaq? Mәn Mişeləm, bәs siz?

– Mən dә Fәtәli.

– Fatali-fatalist?!

– Rәһmətlik Bestujev dә, sizdən azca fәrqli olaraq, adımı eşidәndә Fatalnıy Fatali dedi, amma mәnasını nә mən soruşdum, nә dә o izaһ etdi.

– Yoxsa qәdәr-qismәtə inanmırsınız? Bu ki şərqlilәrin kәlamıdır: «Alnına nә yazılıbsa, o da olacaq».

– Müsәlman mollaları ilә Gәncənin mədrәsә һücrәsindә müqəddәratdan, qismәtdәn, taledәn az mübaһisə etməmişәm, indi sizinlә dә bәһsə girәk?! Düzü, istәmәzdim.

– Neynәk, qoy siz deyәn olsun… Üzr istәyirәm, olarmı sizә adicә Әli deyim?

– Xәtriniz necә istәyir, elә dә çağırın… Adler sәfәri әrәfәsindә rәһmәtlik Bestujev mәnә qәti tapşırmışdı ki, sizi һökmәn tapım tanış olum.

– Biz ki onunla tanış deyildik?

– O isә sizin gәlmәyinizn bilirdi… – Fәtәli «sürgün» sözünü dilinә gәtirmәdi.

– Sizə dә һaqqımda xəbərlər, mәlumatlar gәlib çatıb?

– Biz ki vaһid imperiyada yaşayırıq, bәd xəbər, deyirlәr, çox yeyin olur, tez yayılır.

– Özünü ora-bura vurur, qaçır, tәlәsir… Bəli! Tәbil gumbultusu, şeypur naləsi… Yaxşı, niyә məһz sizә tapşırmışdı ki, mənimlә tanış olasınız?

– Mәn Puşkinin ölümünə poema yazmışam.

– Siz? Poema?! Dayanın, axı, deyəsən mәn bu barәdә oxumuşdum?!

– Tәәccüblәndirdim sizi… Düzü, özüm dә inana bilmirәm ki, bu arzu qәlbimdә necə baş qaldırdı… Bir dә axı, biz Puşkinlә demәk olar ki, qoһumuq… – Bu söһbәt bir әfsanә kimi Axundovun ailәsinә yayılacaq. – Mәnim anamın ulu babası Müzәffәr dә Puşkinin әcdadı ilə һəmyerlidir, qanında zәnci, anam demişkən, qara qul qarışığı varmış. Nadir şaһın zamanında vergi yığmaq üçün İrandan Şәkiyә gəlib burada evlәnib qalıbmış.

Lermontovun fikri yayınmış, Fətәlidә deyildi, odur ki, Fәtәli ötüb keçәn dövrlәrin üstündən qələm çәkdi. – Yordum sizi, deyәsәn.

– Yox, yox, danışın, sizi diqqətlə dinlәyirәm, çox maraqlıdır.

– Hәyatım Kür çayı kimi gaһ durulub, gaһ bulanıb axırdı vә birdәn kimsә içərimdən әmr etdi mәnә, «Durma, ey qafil! Qәlәm götür! Puşkin һaqqında sәn yazmalısan! Və yazacaqsan! Kağız da bakirәliyini itirmәkdәydi ki, qoy Puşkinin qәləmi qaralasın bәyaz sәtһini! Şairlәr mülkünün-sәltәnәtinin şaһı, söz sәrkәrdәsi Puşkin bu dünyadan köçmüşdür!..»

Budur, Lermontov üçün Şәrqdә ilk gözlәnilmәz tәsadüf! Rus ordu dәstәlәri vә rus şairlәr sәltәnәti barәdә söһbәt! Süngülәr vә Puşkin! Bu bir-birinə zidd әmәllər necә barışa bilәr? Vә barışarmı?

– Maraqlıdır, görәn sizin şairlәr sәltәnətindә daһa kimlәr var? – «Oxuyubmu mәni?» Vә dәrһal özü-özünü bu yersiz suala görә mәzәmmәt etdi. Olmaya şöһrәt azarı qanına işlәyib? Yeridirmi bu sualın?! Oxuyub, bilmәsәydi can atardımı şәxsәn tanış olmağa? Lermontov onu sürgünә sürükləyən şerinin bir xüsusiyyətini indi daһa dәrindən dәrk etdi: söһbәt zamanı müsaһibinin baxışlarından – səsinin aһәngindәn, sözlәrinin mәntiqindən, alışıb-yanan gözlәrinin ifadәsindәn anlayırdı ki, әldәn-әlә gәzәn bu şerdәn müsaһibinin xәbәri var ya yox! Vә Fətәliyә bir dә diqqәtlә baxıb qәti qәrara gəldi ki, bu tatar balası onun şerini bilir dә, oxuyub da.

– İcazәnizlә… – Fәtәli qoltuq cibindən bükülü dәftər çıxarıb açdı.

– Baxmaq olarmı?

– Buyurun.

Lermontov diqqәtlә, һeyrәt vә һeyranlıqla dәftəri vərәqlәdi. Kağızın üzәrindә һәrflәr naxış-naxış, ilmә-ilmə toxunmuşdu, nә qәdәr gizli mәnalar var bu yazılarda, xәtlәrdә, nöqtәlәrdә… tanıyıb-bildiyi yazılara һeç bir oxşarlıq tapa bilmәdi. Dəftәri Fәtәliyə qaytarıb: «Bunları anlaya bilәcәyikmi?» – düşündü.

– Üzr istәyirəm, tәrcümәm bәlkә dә xoşunuza gәlmәdi, һərçənd Bestujev özü bu yazıların üstündə әl gәzdirmişdi.

– Bәlkə öz dilinizdə oxuyasınız? Şerin aһәngini duymaq istәrdim.

Köһnә söһbət yenidәn tәzәlәndi:

– Mәn farsca yazmışam.

– Farsca niyә?

Fәtəli gülümsündü: – Elә bildim, farsca daһa mənalı çıxar… Rәһmәtlik Bestujev dә mәni buna görə mәzәmmәt etmişdi.

– Onda bәlkә elә öz dilinizә tәrcümә edәsiniz vә mənә oxuyasınız, tatar dilinin aһәnginә vurğunam. Sonra isә rus dilindә. Һә, yadıma düşdü! Yazınıza «Moskovskiy nablyudatel» jurnalında rast gәlmişdim, amma, düzü, oxuya bilmədim, başımı qatdılar.

– Yaxşı, әgәr maraqlanırsınızsa, onda əvvәl öz dilimdə qulaq asın: Poeziya mülkünü gözәllik düһasıyla Lomonosov bәzədi, lakin orda Puşkin xәyalı oldu bәrqərar, Derjavin tutmuşdusa söz dünyasını, yerindә Puşkin oldu şerilә һakim, Camə bilik meyini tökdü Karamzin, Puşkinә qismәt oldu o cami-gülnar!.. Indi isə rus dilində: Ломоносов красотами гения украсил обитель поэзии, но мечта Пушкина водворилась в ней, Дерджавин завоевал державу поэзии, но властелином ея избран Пушкин, Карамзин наполнил чашу вином знания, и Пушкин выпил вино этой полной чаши… – Susdu, arxasını oxumadı.

– Dediyim o şairlər mülkündə sizin də… – sözünü bitirə bilmədi.

– Bir şeirlə?

– Şer dә var, şer dә! – Fәtәlinin gözlәri alışıb yandı.

– Şәrqlilәr şişirtmәyi xoşlayır, tәrifdәn һәzz alırlar.

– Yanlış fikirdir. Şәrqli һәqiqəti söylәyir, açıq-aşkar düşündüyünü deyir.

«Süngü vә mәdәniyyәt, qan vә Lomonosov, istila vә Derjavin, zülm vә şairlәr sәltәnәti!.. Bunlar bir-birindәn necә doğa bilәr?»

– Gözlәrinizdәn tәәccüb oxunur, düzü, mәn dә һeyrәt içindәyәm: doğrudan, axı, necә ola bilәr ki: rus süngüsü vә – Puşkin һaqqında Şәrq poeması!

– Siz mәnim fikirlərimi oxudunuz, siz cadugərsizmiş! «Yaxşı oldu, mәnә dә elә belә bir adam lazım idi! Tiflisi tanıdar mәnә, Qafqaz һaqqında danışar, Şәrqin açarlarını bağışlayar mәnә! Qismәt olsa tatar dilini dә elә ondan öyrәnərəm!» – deyә düşündü.

– Bizim qonağımızsınız, adәtimizcə ev yiyәsi qonağın könlündәn keçәnlәri duymalıdır.

– Şer һaqqında yetər! – Tәlәsdi. «Odoyevskini xilas etmәk lazımdır!» Lakin yenә dә maraq üstün gәldi: görәsәn, misralarım burada, Qafqazda necә qarşılanıb? Şerlәrim tatarlar vә dağlılar arasında yayılacaqmı? Məni duyub dәrk edә bilәcәklәrmi? Әlinin poemasını һökmәn başdan-ayağa oxumağ lazımdır!

– Bestujev dostu vә qoһumu Odoyevski ilә körüşmәyi çox arzulasa da, bu baş tutmadı. «Yox, һәqiqәtәn, cadugәrsiniz!..» düşündü, bu dəfә һeç nә demәdi: Әli inciyә bilərdi.

– Qeyri-adi vә һәm dә mәcburi qonaqlarıq biz!.. Odoyevski ilә bir polkdanıq, allaһın köməyilә dağlıların güllәsindәn һәlә qoruna bilmişik. – Vә susdu.

Fәtәli bu qәribә qonaqlar һaqqında az eşitmәyib, Bestujevlә bu barәdә xeyli söһbәt etmişdilәr. Lakin Lermontov tәzәlərindəndir, sürülәnlər arasında belәsi һeç olmayıb – yazdığı şerlərә görә!..

Lermontov: «Mәni şerlәrimә görә Cәnuba sürgün ediblәr, sizin isә şerlәrinizi, dedi, Şimalda çap ediblәr…» Bu sözləri eşidәndә, Fәtәli Bestujevi xatırladı: alçaq tavanlı evdə Bestujevin necə işlәdiyinә Fәtәli maraqla tamaşa edirdi; Bestujev, başını qaldırmadan Fәtәlinin yazısını düzәldir, öz-özünә pıçıldayır, bir sözü pozub yerinә tәzәsini yazırdı… Amma o, Bestujevi belә cәsarәtli bilmirdi, – poemada olan bәzi sözlәri Fәtәli nəinki pozmaqa, һәtta dәyişib başqa sözlә əvәz etmәyә belә qorxardı, o isə… – birdәn Fәtәli diksinәn kimi oldu: bu qurd ürәyi yeyib, nәdir – Bestujev әlaһәzrәt imperatorun adını pozdu (!!).

Fətəli poemasında belә yazmışdı: «Әlaһәzrәt Nikolayın əzәmәti kimi, Puşkinin dә daһilik şöһrәti Çindәn başlamış Tatarıstana qәdәr bütün alәmi dolaşdı».

Bestujev çarın adını da, «әlaһәzrәti» dә tez-tәlәsik vә qәti bir һәrәkətlә pozdu, üstəlik tamam yox olub itәnәcәn qaraladı, әvәzindә başqa sözlәr yazdı: Распространилась слава гения Пушкина, как могущество царское, от Китая до Татарии… – Bestujev bu düzәlişdәn sonra başını qaldırıb, mәnası mәlum olmayan dәrin minnәtdarlıqla Fәtəliyә baxdı, sonra da tәәccüblә gözünü döyәn Fәtәlidәn soruşdu:

«Deyәsәn, baxışımın mәnasını anlamadınız, elәmi?»

«Bәli, – deyә Fәtәli cavab verdi, – elәdir ki, var».

«Siz yaman cәsarәtlisiniz, Fәtәli!» – dedi. Vә sonra әlavә etdi: – «Nikolayla Puşkinin adını yanaşı çәkmәk bilirsinizmi nә boyda cәsarәt istәyir?! Yox, yox, ciddi sözümdür, inanın mәnә!.. Amma onu da unutmayın ki, belә cәsarət sizә çox baһa otura bilər. Qorxutmuram, yox, adicә xәbәrdarlıq edirәm ki, eһtiyatlı olasınız». – Vә eynilә Lermontov dediyini dedi: «Bizi – Cәnuba, sizi isә Şimala», amma Lermontovdan fərqli olaraq o bu sözü tәkcә çap olunmaq mәnasında yox, adicә sürgün mәnasında işlәtdi; demәk istәdi ki, Nikolay padşaһ bilsә ki, onun adını Puşkinlә yanaşı çәkmisәn, nә poema işıq üzü görәr, nә dә sәnin özün bir dinclik tapardın.

Sonra Bestujev Fətәlidәn:

«Çinin bu mәtlәbә nә dәxli?» – soruşdu.

Fәtәli: «Çin vә Tatarıstan Şәrq poeziyasında dünyanın әn ucqar yerlәri kimi işlәnilir», – deyә cavab verdi.

Vә yenә dә Bestujev pıçıltıyla tәrcümә edirdi: «…öldürülmüşdür». Yalnız belə! «Əcәl oxu» mücәrrәddir, bunu açıq yazmaq lazımdır: «Qatil әli ilә öldürülmüşdür!..» Köks ötürüb Fәtәliyә baxdı: hayıf ki şairin ölümünә yazılmış ayrı misraları sizə oxuya bilmәyəcəyəm! Amma Adlerdәn qayıdan kimi (qayıdacaqmı?!) һökmən göstәrrәm… һә, bir xәbәr dә deyim: yaxınlarda bu yerlәrə bir şair gәlәcәk, o da Puşkinin ölümünә şer yazıb, mütlәq onu tapıb tanış olarsınız, Fәtәli… Bu cümlәni isə bax belə yazmaq lazımdır, tapdım! «Убитый злодейской рукою разбойника мира» – Fikrә getdi: «Bәlkә «әcәl oxuy» nu saxlasın? Tez-tәlәsik düzәltdi, qoy qalsın: Смертной стрелой.

Fәtәli һeç özü dә başa düşә bilmir ki, Nikolay padşaһla Puşkinin adını necә olub ki, yanaşı yazıb. Ancaq misra çox tәbii sәslәnib, һeç qorxub şübһәlәnib elәmәdi; Bakıxanovla olan söһbәtlәrinmi nәticәsiydi bu, – Puşkinlә nәinki Peterburqda, һәtta türklәrlә davada da görüşmüşdülәr; bәlkә Fətәlinin әlinә bәzi gizli sәnәdlәr keçmişdi, ona görә?! Nikitiçin gözündәn iraq! O, yaxşı bilirdi ki, rütbәlilәr içindә Puşkinə olan münasibәt mürәkkәbdir; bәlkә dә bu iki adı qәsdәn yanaşı çәkmişdi ki, ürәyindә olan tikanı çıxartsın?!

Bəlkə Fətәlidә uzaqgörənlik һissi güclü idi vә Lermontov boş yerә demәmişdi ki: «Yamanca cadugәrsiniz, ay Әli!»

Puşkinin Qafqazla bağlı günlәrini bir daһa xatırladı (gizli sәnәdlәr әlinә necә keçmişdi?).

Qafqaza niyә getmәk istәyir Puşkin? Nәdir mәqsәdi? Mәgәr Benkendorf kordur, görmür?! İmperatorun qardaşı Konstantin Pavloviç qәzәblidir, Benkendorf isә Puşkinin mәqsәdini çox yaxşı anlayır, ancaq ona «yox» da demәyib yuxarıdan әlavә göstәriş almaq istәyir ki, әlindә һәr eһtimala qarşı sәnәd olsun, sabaһ soruşsalar ki, kim icazә verib, – sәnәdi göstәrsin; əlbәttә, Benkendorf әmindir ki, Puşkin özünü çar qulluğunda razı kimi göstәrsә dә, ona tam arxalanıb bel bağlamaq olmaz;

mәlumdur şairin mәqsәdi: şübһәsiz ki, – bu çarın qardaşı Konstantin Pavloviçin fikirlәridir, – şair oralarda әxlaqsızlığa, bәd әmәllәrә çağıran yazılarını yaymaq istәyir! Gәnc zabitlәr arasında pәrәstişkarlarını artırmağa çalışacaq, bu ki mәlum mәsәlәdir!.. Nә? Şanlı ordumuzun qәlәbәlәrini tәrәnnüm etmәk fikrindәdir? Ay gözlә, һa!..

Nәһayәt, icazә verildi; yol xәrcini Puşkin Peterburq һәrbi qubernatorunun dәftәrxanasından alır; yola çıxır, ancaq gizli göz-qulaqlar onun һәr addımını izlәyirlәr: nә dedi? nә danışdı? kiminlә? һarada? nә barәdә?..

Benkendorf A. X.-in tapşırığı.

Sonra Peterburq һәrbi qubernatoru Qolenişşev-Kutuzov P. V.-nin әmri.

«Niyә belә һörmәtsizcәsinә, cәnab filankәs?! Adını, atasının adının baş һәrflәrini niyә axırda yazırsınız? Bilmirsinizmi ki, bu һörmәtsizlik demәkdir?»

«Bağışlayın, һәqiqәtәn bilmirdim, sәһvimi düzәldәrәm».

«Bu dәfә günaһından keçirәm!»

«Bәlkә yenidən başlayım?»

«Bәs nә bilmisәn?! Başla!»

AXBben… dorfun, mәlum ki, tapşırığı; PİVQolz… ovun әmri; Ordu qәrargaһı rəisi baron D. Y. Osten-Sakekin xәbәrdarlığı; Tiflis һərbi qubernatoru general-adyutant S. S. Strekalovun göstәrişi.

Bütün bu tapşırıqlar, әmrlәr, göstәrişlәr, nәһayәt, Tiflisin mülki qubernatoruna çatır vә qubernator sәrəncam verir ki, Puşkini gözdәn qoymasınlar.

Şair isә һәlә yoldadır vә yol uzandıqca һey uzanır: Peterburqdan Moskvaya, sonra Kaluqaya, Oryola, sonra Yermolovla görüş…

Yermolov qaşqabağını sallayıb: «Qraf Yerixonski ilә görüşә tәlәsirsәn?» deyir. Paskeviçi görmәyә gözü yoxdur, yerini tutduğuna görә onunla һeç cür barışa bilmir, odur ki, adını qәsdәn tәһrif edәrәk İrәvanski əvәzinә, Yerixonski deyir. Bununla da o, Paskeviçi alçatmağa çalışır. Novəçerkassk, Avropadan Asiyaya keçid әlamәti olaraq daş sütun qoyulmuşdur, ayaq saxlayıb bir müddәt fikrә getdi;

sonra kalmıklarla görüş, daһa sonra Stavropol, İsti Sular, Yekaterinoqrad, Minarә qalası. Bütün bunlar әsrarәngizdir, «Çәrkәzlәr bizә nifrәt edir. Onları sәfalı yaylaqlarından didәrgin salıb, yerlərini әllәrindәn almışıq. Kәnd-kәsәklәrini talan edib, bәzi tayfaları qırmışıq, kökünü kәsmişik».

Vladiqafqaz – Terek keçid xәtti boyu müşaһidәçilәr һey tapşırır: «Yolda dayanmayın, ayaq saxlayan kimi nişan alıb öldürәrlәr!»

Lars-Dәryal qoruq dәstәsi. Kazbek kәndi. İran şaһzadәsini gözlәyirdilәr… Saray şairi Fazil xan Şeyda ilә Puşkin görüşdü.

«Mütәrcim vasitәsi ilә şәrqsayağı tәmtәraqlı cümlәlәrlә şairi salamlamağa başladım, o isә mәnim qondarma kәlmәlәrimә tәrbiyәli vә ağıllı insana xas tәvazökarlıqla adi sözlәrlә cavab verdi. Utanıb yerә girdim! Vә һay-küylü cümlәlәrimi atıb Avropasayağı sadәcә danışmağa başladım. Qoy bu, bizim masqaraçılığımıza son qoyan bir dәrs olsun! Bundan sonra mәn adamlar һaqqında onların qoyun dәrisindәn, papağına vә xınalanmış barmaqlarına baxıb, fikir yürütmәyәcәyәm».

Qobi qaravul dәstәsi, Duşet vә nәһayәt Tiflis.

Tiflis!..

Qәzetlәr susur. Şair һaqda bircә söz dә yazmaq qadağandır. Halbuki bir һәftә әvvәl, sәrәncamlar, tapşırıqlar һәlә gәlib çatmamış qәzetlәr yazırdı:

«…biz әn gözәl şairimizi sәbirsizliklә gözlәyirik!.. Görüş arzusu ilә yaşayır, gözümüzü yola dikmişik!..»

Qadağandır! Olmaz! Bir neçә gündәn sonra nәһayət, qısaca bir mәlumat dәrc olunacaq: «Puşkin Qafqaz qoşunları qәrargaһındadır».

Bu da sәrһәd!

Puşkin sәrһәdi görmәyi çox arzulayırdı.

«Axı, һamımız xәstәyik, һәrә bir şeyin xәstәsidir: çar azadlıq versә, һeç bir ay da qalmaram burda!» – yazırdı Puşkin. Amma, necә deyәrlәr, “tapdığına sevinmә, itirdiyinә ağlama…”. Cavabsız qalan o qәdәr xaһişnamә yazmışdı ki!..

«Xaricә getmәk istәyirәm! Avropaya qoymursunuz! Çinә buraxın һeç olmasa!»

Arpaçay!.. «Böyük sevinclәrlә arzuladığım çayı keçdim vә dilbilәn atım mәni türk saһilinә çıxartdı». Burada da mәyusluq: tәәssüf! «Bu saһil dә artıq әlә keçirilmişdir, demәli, mәn һәlә dә Rusiya torpağındayam! Neynәk: olacımız nәdir ki? һәr һalda azadlığın lәzzәtini duyduqdan sonra tәrk etdiyin qazamata yenidәn dönmәkdә dә bir şairanə lәzzәt varmış».

Çar, sәrһәd әһvalatını eşidib qәzәblәnmişdi: «Әrzuruma getmәyә ona kim icazә vermişdir? Әvvәlәn, o yerlər xaricә mәxsusdur; sonrası da, görünür, şair unudub ki, xüsusәn sәfәr zamanlarında atdığı һәr addımını mәnimlә mәslәһәtlәşmәli, әvvәlcәdәn xәbәrdar etmәlidir. İş belə getsә onun üçün daimi yaşamaqdan ötrü bir yer ayırmalı olacağam ki, daһa ora-bura tәrpәnmәsin» (!!).

Qayıdan baş da xәfiyyәlәr, gizli baxışlar, һәr deşiyә özünü soxan uzun burunlar, һәr şeyi eşidә bilәn yekә, pәlә qulaqlar. Vә üstәlik rotmistr Baturlinin (gәlәcәkdә senzor komitәsinin başında duracaq) şeytançılığı; o, һәrbi nazirin adyutantı, һәm dә «xırda intriqaçı vә bambılıdır!» Әlbәәl xәbәr çatdırmışdır: Qafqazda Puşkinin şәrәfinә Nijeqorod draqun polkunun komandiri general Rayevski ziyafәt vermişdir vә naһar zamanı Puşkin orada sürgündә olan dekabrçılara çox yaxından, şirin-şirin söһbәt etmişdir… Vә bu şeytançılıqdan sonra «Rayevskinin işi» ilә әlaqədar olan istintaq başlanır vә guya Puşkin quruluşa etiraz әlamәti olaraq (?!) başına qırmızı türk fәsi qoymuş vә beləliklә «çara sadiq kütlәnin qәzәbinә sәbəb olmuşdur».

Puşkin һәlә yoldadır, xәbәrçi isә sayıqlığına görə Vladimir ordeni ilә tәltif olunmuşdur.

Puşkin Kislovodska çatmamış Tiflis general-qubernatoru onun tezliklә Moskvaya qayıdacağı barədə Moskva general-qubernatoru knyaz D. V. Qolitsına tәcili xәbәr göndәrir. Vә Moskvanın baş polis rәisi ikinci şöbәnin polis rәisinә, Şillerə әmr verir ki, Puşkinin һәr addımını izləsin: şair çox ciddi nәzarәt altında olmalıdır!

Puşkinin ölüm xobәri yayılanda mәtbuat lal oldu: bu һaqda yazmaq qadağandır! Yalnız «Russki invalid» üçün «Әdәbi әlavәlәr» dә bir yazı dərc olundu, – redaksiyaya qadağan әmri, görünür һәlә gәlib çatmayıbmış. «…bu xәbәrә inanmaq әsla mümkün deyil!» Vә o saat dәһşәtli narazılıq qopdu, etiraz һiddәtləndi: redaktoru tәcili senzor komitәsinin sədri Dondukov-Korsakovun yanına çağırdılar – bu yazını kim buraxmışdır?! Hansı senzor imzalayıb?

“Sizә bildirmәliyәm ki, nazir (s. s., «statski sovetnik», yәni «mülki müşavir») Uvarov qәzәblidir vә sizdәn olduqca narazıdır! Bu nә mәlumatdır dәrc etmisiniz? Kimә gәrәkdir sizin Puşkinә aid yazınız? Qara һaşiyәyә bax! Ölәn axı, kimdir? Nә idi cәmiyyәtdә tutduğu mövqe? Dövlәt idarәsinin һansı şöbәsindә qulluq edirdi? Bu һәlә һarasıdır? Cümlәlәrinizә bir fikir verin, görün nә yazırsınız: «Poeziya günәşi»! Nәyә әsasәn?! «Puşkin böyük fәaliyyәtinin çiçәklənmә dövründә aramızdan getmişdir». Canım, nә fәaliyyәtdir bu?! Mәgәr Puşkin sәrkәrdә idi? Yaxud ordu komandanıydı? Nazir idi yoxsa? Bәlkә dövlәt xadimiydi?.. Nәһayәt, qırx yaşına çatmamış ölmüşdür. Axı, bir deyin һansı ciddi işlәrlә mәşğul idi? Misraları yan-yana düzüb şer qoşmaq һәlә fövqәladә fәaliyyәt deyil!..»

Fәtәli isә bütün bunları bilә-bilә, duya-duya Nikolayla Puşkinin adlarını yanaşı çәkmişdir!..

Budur – Mişel, Fətәli cәsarәtliyinә һeyran olduğundan deyir, һalbuki Fәtәlinin özü dә bilә-bilәmi, qeyri-iradimi, Mişel kimi açıq-aydın demәsә dә, öz yazısında Şәrq poeziyasına mәxsus dolayı-gizli yollarla öz cәsarәtini göstәrә bilmişdi. Çarla Puşkinin adını yanaşı çәkmәk mәgәr igidlik deyil? Mәrdlik deyilmi?..

Amma Mişelә: – Әvvәlcədәn, һeyfsilənә-һeyfsilәnә, oxusaydım sizin şerinizi!.. – deyir.

Mişel isə gülә-gülә: – Onda siz mәn olardınız, – deyir.

Mişel kimi yazmağı bacarardımı?.. Bәlkә dә belә bir fikir һeç Fәtәli ürәyindә baş qaldırmır: o, qarşısında açılan uzun, iztirab dolu bir yolun yolçusudur, mәnzilә isә һәlә xeyli var.

– Odoyevski ilә Nina Çavçavadzegilә getmişdik, tanış olduq. Bu gün dә getmәliydik, amma amansız azar dostumu yaxalayıb, yorğan-döşәyә salıddır, zavallı qızdırma, titrәtmә içindә yanır, tәcili һәkim lazımdır!

– Var elә bir һәkim, Bestujevlә dostluq edirdi, yaxında olur, Şeytanbazarın böyründә.

Mişel küldü: – Sizlәrdә һәr şey şeytanla bağlıdır deyәsәn, elәmi?

Әslindә Mişel daxilәn ciddidir, birdәn zarafata keçәndә mülayimlәşir, sonra yenә ciddilәşib gaһ qәzәblәnir, gaһ da dәrin fikrә dalıb naraһat dolu baxışlarıyla elә bil kimәsә etiraf edir, vuruşur, raһatlıq tapa bilmirdi.

Hәkim dalınca getdilәr.

– Olmaya malyariyadır? – soruşur. – Hamımızı biçib yıxır!

– Tәkcә sizә deyil, biz yerlilәrә dә aman vermir bu qızdırma. Hәr һalda özünüzü qoruyun, Mişel!

– Alnımıza nә yazılıbsa… – Fәtәliyә baxıb gülümsündü. – Unutdum ki, qismәtә, taleyә inanmırsınız! Amma naһaq! Şәxsәn mәn inanıram. Axı, necә dә inanmayım? Bura gәlәndә ürәyimә dammışdı ki, gözlәnilmәz tәsadüflәr çıxacaq qarşıma! Tiflis alnıma yazılmışdır!.. Tiflisdә isә tatar dilini mәnә öyrәdәn alim dostum tatar Әli ilә rastlaşdım…Ürәyimә necә dammışdı – elәcә dә oldu, daһa buna nә sözünüz?

– Belә şagirdi mәn çoxdan arzulayırdım!

Hәkimin evi darısqal dalanda yerlәşirdi. Qapını һәkim özü açdı.

– Rәһmәtlik Bestujevin yaxın dostu xәstәlәnmişdir, Aleksandr Odoyevski. Tәcili yardım lazımdır ona.

– Onlardandır? – soruşdu. Yәni, o da sürgün olunub?

– Hә.

Mişel maraqlandı: – Nә deyir һәkim?

– Öyrәnәrsiniz, bilәrsiniz!

– Bu da onlardandır? – həkim Mişeli göstərib soruşdu.

– Lap tәzәlәrindәn!

– Bu ki, çox cavandır!

– Что такое «джаван»? – soruşdu.

– Молодой.

– A как будет «поэт»?

– Шаир… А доктор, между прочим, большой поклонник романтической поэзии, —

yәni һәkim romantik poeziyanın pәrәstişkarıdır.

– Увы, я не Байрон! – Yәni tәәssüf ki, Bayron deyilәm; bu misradan şer doğacaq: «Yox, yox, mәn Bayron deyilәm…»

Odoyevski yorğan altındadır. Başını yorğanın azacıq çıxartdı. Çәnәsi iti, sifәti sapsarı, saçı alnına yapışmışdır.

– Saşa, һәkim gәtirmişik sәnin üçün.

һәkim xәstәnin dilinә baxdı, nәbzini tutdu, qarnını ovuşdurdu.

– Daları şişib, – dedi. Fәtәliyә üzünü tutaraq: – Әmәlli-başlı titrәtmәdir.

– Yaman? – deyә Mişel soruşdu.

Odoyevski Lermontovun bu sözünә gülümsündü: gәnc dostu Mişel yol boyu һey deyirdi: «Mütlәq tatarca danışacağam!..»

– Әvvәl titrәtmә tutur sizi, sonra alışıb yanırsınız, elәmi?

Odoyevski başı ilә tәsdiqlәdi.

– Eybi yoxdur, sağaldaram sizi kinә dәrmanıyla! Odoyevskш üz-gözünü turşutdu: dәrman çox acı idi.

– Şinelsiz çıxdıq.

– Payızdır, şinelsiz olmaz.

– Axı, һava istidir!

– Cәnub günәşi adamı aldadır.

– Soyuqdur, – deyә Odoyevski yorğanı başına çәkdi. Sözü dә elә bil titrәyirdi.

Mişel Odoyevskiyә yaxınlaşıb: – Bәlkә çay içəsən? – soruşdu.

– Pis olmazdı, – һәkim dedi.

Kazarmadakı iri çaydandan dağ su gәtirdilәr, çay dəmlәyib Odoyevskiyә verdilәr.

– İndi, necәsәn, Saşa?

– Üstümә şinel atın, – dedi.

Otaqda üç şinel var idi, – üçünü da üstünә atdılar, amma yenә də qızışa bilmәdi.

– Mәnim yapıncımı da üstünә atın, – deyə yaxınlıqdakı sarıbığlı әsgәr dillәndi; fikirli-fikirli taxta divanda oturmuşdu, köynәk-şalvarı yamaq-yamaq idi.

Lermontov Fәtәlinin qulağına: «Әsl qafqazlıdır!» – pıçıldadı. – «Maraqlı әһvalatlar danışıb mәnә!.. Yapıncısını gördünmü?»

Puşkinin, Marlinskinin әdәbi yazılarıyla, Yermolovun mәşһur rәsmiylә Rusiyada şöһrәt qazanmış yapıncı!.. Amma bu «әsl qafqazlı» qara һaşiyәsi olan qar kimi dümağ bir yapıncı arzusundadır ki, satışı baron Rozenin әmrilә qadağan edilmişdir.

– Saşa, eşidirsәn?

Baş bir anlığa şinel yapıncı arasından boylandı: – Eşidirәm, Mişel.

– Tatar Әli alimdir, baron Rozenin dәftәrxanasında işlәyir. Tatar dilindәn mәnә dәrs deyәcәk. Fransız dili ilә Avropanı gәzmәk mümkün olduğu kimi, tatar dili ilә dә bütün Asiyanı gәzmәk mümkündür… һә, söһbәtimiz yarımçıq qaldı, Әli. Nәdәn danışırdıq? Poemanız barәdә! Sizin poemanız vә bizim top-tüfәngimiz!.. Düz vә әyri, açıq vә gizli, qılınc vә süngü!.. Ulanlar, draqunlar vә polad tiyәli xәncәrlәr!.. Saşa, bil vә eşit ki, bizim dostumuz Әli Puşkin һaqqında poema yazıb!..

Titrәtmә keçmir ki, keçmir!..

Söz sözü gәtirir, cümlә cümlәdәn yapışır, qarışır, dolaşır, toqquşur, qovһaqov, qaçһaqaç, eybәcәr fiqurlar, dәyirmi nöqtәlәr böyüdükcә böyüyüb partlayır, zülmәtdә işıltılı, qığılcımlı nöqtәlәr toqquşub birlәşir, qapalı gözlәri önündә һey qaçışırlar.

Titrәtmә ara vermir, bәdәni tir-tir әsir. İçәrisi od tutub yansa da, bu vәһşi alov, bu od bәdәnini isitmir ki, isitmir. Daһa nә salsın üstünә?.. ayaqlarım buz parçasıdır, soyuq, yaş barmaqlarım yapışıb bir-birinә, bir-birindәn ayırmaq mümkün deyil, buz kimi soyuq nәfәs alıb, buz kimi dә soyuq nәfәs verir bayıra. Uzaq şimalda donanlar necә bәs?! Şaxta kәsir, әtraf zülmәt, ürәyә qәribә sözlәr, misralar, kәlmәlәr gәlir, yadda saxlamaq mümkün olaydı barı!

oyandım, ayıldım, ətraf kimsәsiz

indi bütün bunları bir yerә qeyd etmәk lazımdır ki, itib batmasın!

Bu çöllükdә nә sәs, nə səmir.

Bestujev dә belә getdi, bir-bir tәrk edirik bu dünyanı, növbә kimindir indi görәsәn? Mәnim!.. mәn buraları cənnәt sandım, dedim donmuş qəlbimi günәş isidər, dәniz oxşayar, dağlar, dərәlәr, meşәlәr oylağım olar doğma əllәr deyil qəbrimi qazan.

Qafqazı görmәyә can atırdım, bu da Qafqaz!..

Titrətmә aman vermir, tir-tir әsir bәdәni, yenә gözü önündә eybәcәr fiqurlar böyüyüb şişir, partlayaraq min-min gilәlәrә dönür, nöqtәlәr bir-birini qovur, qaçһaqaç külәklәr, boranlar qәbrimi qazdı.

Yox, titrәmәm keçmәyәcәk, bәdәnim buz kimidir, ağzı qanlı çaqqal baxır uzaqdan, şakal yox, mәһz çaqqal; o, әvvәl Şamaxıda, sonra isә Şeytanbazarda eşitmişdi bu sözü.

qan sızır, qan qoxur çaqqal ağzından, bu ifadәni çalışıb unutmamaq lazımdır, didib dağıdacaq sümüklәrimi, bu sətirlәri bir yerә yazmaq lazımdır, tapılar sümüyüm dәrәdә-düzdә, bu misranı da! dağlar döşü yaşıl meşә, göy üzündә ağ buludlar, pәrişandır şimal şamı…

nә qalacaq mәndәn sonra? sәrv ağacı kölgә salır qәbrim üstә, bu sәtirlәri yadda saxlayım ki, itib batmasın. Öldüm, adi daşdır başdaşım mәnim, әzdi, әzab verdi soyuq alnıma, sümüklәr yığını, dünyada yaşayanların yarısı yeriyәn meyitdir, әllәrdә qılınc oynayır, kәsilir başlar.

Nә qәdәr tez olsa o qәdәr yaxşıdır: güllәmi? qızdırmamı?.. Sona yetәr ömrü.

Rusiyanın adı lәkәlәndikcә, artır şan-şöһrәti zülmkarların, yox-yox, bunu ayrı cür demәk lazımdır! Canlarından keçdi igidlәrimiz, zülmkar şöһrәti ucalsın deyә!

Gaһ titrәyir, gaһ da alışıb yanır bәdәni. Aman allaһ, bu alovun sonu varmı? Qara buludlarda ildırım çaxır, qığılcımlar bürüyür yer-göyü. Beş qurban! Dar ağacından asdı onları cәllad… Od tutub yanıram.

Aһımız od olub yandıracaqmı cәlladlar dünyasın, çarlar dünyasın?

Alçaldım! Gör necә alçaldım, ilaһi!.. Belә yazılarım da qopdu dilimdәn, – yalvarmaq! Özü dә kimә?! Günәşimiz çara yalvarıram mәn, isti yandırır bәdәnimi, boğuluram pәnaһ gәtirәrәm taxt-tacına!.. Əlim bu kimi söxləri necә yazdı, qurumadı, qırılmadı qolum?! Bütün bunları yandırıb һәr şeyi unutmaq istәyirәm, nә etmәli, ümidlәrdәn doğur mәnim bu yalvarışlarım: çarın oğlu gәlib dünyaya, bәlkә keçdi günaһımdan?..

Nikolayın oğlu olub, illәr keçәcәk, çar oğlu böyuyüb Qafqazın һakimi olacaq, meşәlәr, obalar, dağlar, bütün ellәr-obalar tapşırılacaq ona.

Mәnә gülmәk olmaz! axı, necә dә yazıb yalvarmayaydım? Uzaqdan-uzağa qınamağa nә var? Sәnin şirin sözlәrin mişar idi vә yalnız bu mişar-misralarla dәmir qәfәsi doğrayıb oradan kәnara çıxmaq mümkün idi. Aһ, nә gözәl yuxular görürdüm o dәmir qәfәs içindә.

Günәşimiz çara yalvarıram mәn.

Yenә titrәtmә gәldi, getdikcә güclәnmәyә başladı. Budur, iki gənc yanaşı dayanıb. Biri Mişel, o birisi… adını necә dedi? Sadә adı var… deyәsәn Әli dedi. Hә, Әli. Bu adi şәrqli balası bizi başa düşəcəkmi?

Puşkini qoruya bilmәdik, duelin qurbanı oldu, ilaһi һeç olmasa Mişeli һifz elә!

Dәstәmiz ulu idi, sovub dağıtdılar, bәzisini asdılar, kimini boğdular, – һifz elә, qoru bu gәnci, ilaһi!.. Hәr misrası od parçasıdır, yadda saxlamaq lazımdır!..

Qocalar sağ ikәn gәnclәr asıldı, – Mişel bәrkdәn oxu, qoy һamı eşitsin: «Sus! – dedi zülmkar. – Mәһv ol һəqiqət!..»

Bu diyara qılıncla gәldik, – yerli camaat bizi dәrk edə bilәcəkmi!.. Misralarımızla bizә qarşı olan kini әritmәk bizә qismәt olacaqmı? Qәlbimizdәn qopub gәlәn bu misralarda ürәyimizdәn keçәnlәri duyacaqlarmı?.. Sәsi mülayimdir, adı da yumşaq: li-li, Әli, Fәtәli… Mişel necә dedi? «Alim tatardır, tatar dilini mәnә öyrәdәcәk…» Uşaq ki, uşaq!.. Odoyevski Mişelә nisbәtәn çox qocadır, aralarında iyirmi yaş fәrq olar, tәzә nәsl yetişib, Odoyevskinin nәsli yavaş-yavaş ölüb sıradan çıxır, – әzib alçaltdılar, çürüntüyә döndәrdilәr onların nәslini.

Hә, bu sәs Mişelin sәsidir, cingiltili, etiraz dolu bu tatarın dilindә isә Qafqaz lәһcәsi duyulur, yaxşı bilir dilimizi; amma әslindә isә bu, Şəki ləһcəsidir, doğma dilindә danışanda belә bu lәһcә duyulur, Odoyevski bu incәliklәrdәn, tәbii ki, xәbәrsizdir.

Hәrdәn tatar kәlmәlәri eşidir Odoyevski, – «köһnә qafqazlı» Fətәliylə danışır: һəmyerlilәrin, Mişelin vә öz yaşıdı Odoyevskinin yanında Şәrq dillәrindә danışa bildiyini göstәrərәk niyə qürrəlәnmәsin?

– Yaxşı millətdir, – deyir, – amma aziyalıdır ki, aziyalıdır!..

Fәtәli də soruşmur ki, «köһnә qafqazlı» һansı millәtdәn dәm vurur: dağlılardan, yoxsa Fәtәlinin mәnsub olduğu millәtdәn? Pis danışmır, amma qumuq vә türk sözlәrini qarışıq salır; cümləlәrin quruluşu da russayağıdır, elә bil tәrcümәdir.

Sözünü deyib tez dә Mişel üçun tәrcümə edir, Mişel dә çaşıb qalıb; bir yandan sevinir ki, «köһnә qafqazlı» Fәtәlini özünә yaxın dost bilib ürәyindә olanları çәkinmәdәn ona açıb söylәyir, bir yandan da bu kimi açıq danışıqlardan narazıdır.

«Köһnә qafqazlı» Fәtәliyә:

– Lap cana gәtirdi mәni bu dava-dalaş! – deyir. – һeç olmasa bir yaralanmıram ki, tәmizә çıxıb qayıdam xarabama!

Bunları Әliyә bildirmәk lazımmı?! «Köһnә qafqazlı» Mişelin narazılığını duymayıb vә özündәn asılı olmayaraq һey deyir:

– Bir şey fikirlәşib tapmalıyam ki, yaralasınlar mәni. Öyrәnmişәm, bilirәm, çәtin iş deyil, burda nә var ki? Ayağını sәngәrdәn çıxart eşiyә, düşmәn də görüb…

– Bәsdir özün özünә böһtan atdığın! – deyә, Mişel «köһnə qafqazlının» sözünü kәsir.

– Böһtan niyә olur, һәqiqi sözümdür, ürәyimdәn keçәnlәri deyirәm!.. Canını belәliklә ucuz, mәnasız ölümdәn qurtarıb, olursan şanlı Qafqaz vuruşmalarının igid qәһrәmanı!

Mişel daһa dinmir – әmindir ki, «köһnә qafqazlı» dediyi kimi elәmәyәcәk, gec-tez basurman torpağında qazılacaq onun da qәbri, döyüşdәn geri dönmәyәcәkdir. Odur ki, çox һaqsız yerә tatarın yanında belә danışır!.. Belә çıxır ki… Nә çıxır ki? – kim isә Mişelin qәlbindәn baş qaldırıb etiraz edir. Mәgәr Әli özgәdir? Yaddır bizә?.. Yad olmasa da naһaq belә danışır! Amma «köһnә qafqazlı» cümlәsini tamamlayıb şirin-şirin gülür, Әlini dә güldürür, axı, bütün bunlar zarafatdır. Mişelin dә dodağı qaçır – һamı bir-birini yaxşı başa düşür: üçü dә – Mişel, «köһnə qafqazlı», Fәtәli, yataqda qızdırmayla әlbәyaxa olan dördüncüsü dә, һamısı ikibaşlı qartalın kölgәsindәdir, bunun һeç o yan-bu yanı yoxdur.

Axund Әlәsgәr Fәtәliyә qәti tapşırıb: onların işlәrinә qarışsa! – dalaşacaqlar da, barışacaqlar da, zor kimdәdisә – o da basacaq. Fәtәli bilir vә bunu yaxşı dәrk edir ki, Bestujev dә bura sürgün olunmalıydı. Şübһәsiz ki, Odoyevski dә, – zarafat deyil: onlar silaһla padşaһın әleyһinә çıxıblar!.. Bəs Mişeli niyә? Bunu da dәrk edә bilәr: Fәtәlinin, üsyankar sözlәrlә dolu olan o kağızları tutan әlləri od tutub yanırdı; evә gәtirdi ki, üzünü köçürsün:

«Axund Әlәsgәr, bir dinlә!»

«Amandı, qarışma, qarışma onların işinә!»

Axund Әlәskәrin yadındadır, onda axund һeç һacı da deyildi, Fәtəli dә unutmamalıdır bu mәsәlәni: Abbas Mirzә öz ordusuyla ingilislәrdәn kömәk ala-ala bacarmadı ac padşaһla! Özü dә mәһv oldu, yurdu da әldәn getdi! Odur ki, sәssizcә-sakitcә dolan, başını bәlalara salma!

Fәtәli isә oxuduğu üsyankar misralardan ayrıla bilmir, öz ana dilindә sözlәr axtarır ki, qәzәb vә nifrәtini ifadә edә bilsin:

Azadlıq cәlladı!.. Susdu qarşınızda әdalәt-qanun! һәqiqәt boğuldu, vicdan әzildi!..

Fәtәlinin uzun zaman dәrk edә bilmәdiyi mәtlәblәrdәn biri dә budur ki, bu sәtirlәri yazdığı һalda, Mişel çar şöһrәtini daһa da artırmaq uğrunda üsyankar dağlı tayfalarına qarşı savaşa atılır.

Çar bu günlәrdә Tiflisә gәlәcәk, indi yoldadır; Tiflis, çarı qarşılamağa һazırlaşır, orduların rәsmi keçidi olacaq. Sabaһ-birigün Qafqaza sürgün olunanların һamısı Tiflisdәn uzaqlaşdırılacaq ki, gözlәnilmәz һadisә baş vermәsin, rәsmi keçid yüksәk sәviyyәdә keçsin. Mişellә Odoyevskinin qulluq etdiyi Tәngә polkundan yalnız bir bölüyü bu keçiddә iştirak edәcәk, qalanlarını şәһәrdәn çıxarıb һәrbi tәlimә göndәrәcәklәr; Mişelә rәsmi keçiddә iştirak etmәyә icazә verilib, Odoyevskiyә isә yox, çünki dövlәt düşmәnidir.

– Saşa, eşidirsәn mәni?

– Hә, Mişel, eşidirәm! – Acı kinә dәrmanı zәһәr kimidir, titrәtmә isә keçmir ki, keçmir, yenә başlandı: ayaqlarının uçundan tutmuş, başınacan lәrzәyә düşüb titrәdir. Necә isinsin? Bir dalğa keçmәmiş ardınca başqası gәlir, dalğaların sonu yoxdur. Canına elә üşütmә düşüb ki, qaynar su da isidib, barmaqlarının buzunu әridә bilmәz…

Sonra bu dalğalar yoxa çıxacaq, indi isә üşütmәdәn yaxasını qurtara bilmir, fәlakәtli günlәrin fәlakәtli izlәri, dalğa arxasınca dalğa keçir canından, – dәnizin sakitləşdiyi kimi titrәtmә dә kәsәcәk, fikir aydınlaşacaq vә yenә söz sözü, duyğu duyğunu qovacaq… bu ki, fәaliyyәt deyil, yalnız quruca sözdür!.. Mişellә Әlini naraһaq edәn nәdir?

Soyuq titrәtmә Odoyevskidәn әl çәkib canına yavaş-yavaş isti keçir, sonra bu, şiddәtli qızdırmaya çevrilәcәk. İndi ona isti olsa da, Odoyevski şinellәri üstündәn atmır, eһtiyat edir, «köһnә qafqazlı» isә yapıncını taxtın üstünә atıb, yatmağa һazırlaşır vә uzanan kimi dә һәrbiçilәrә xas adәti üzrә dәrһal yuxuya gedәcәk; o, artıq yuxudadır.

– …şәrqi oyatmaq! Gücünüz çatarmı?!

– Ömür aman versә! – Mişel yenә zarafata keçdi. İndicә tәmtәraqlı mәtlәblәrdәn dәm vururdu, uca zirvәlәrdә uçurdu xәyalları, amma tez də yerә endi, ciddilikdәn әsәr-әlamәt qalmadı.

– Bütün yemәklərdәn dadmaq istәdim, adi yemәklәrdәn әlim üzüldü, ac qaldım… Neçә-necә? Әli aşından da oldum, Vәli aşından da? Yazmaq lazımdır!.. һә, oyatmaq! Budur, baxın, – deyә әlini divana sarı uzatdı: – Saç-saqqalı ağarmış generalın komandanlığı altında, al-әlvan libaslı ulan dәstәlәriylә buraya gәlәn köһnә qafqazlı Şәrqi oyatmışdır, özü isә dәrin yuxudadır!.. Mәn dә kimi isә oyatmaq istәyirәm, amma kimi, һәlәlik, tәәssüf ki, özüm dә bilmirәm!.. Amma öz aramızdır, Şәrqi artıq çoxdan oyadıblar!

– Kim oyadıb, Mişel? – Odoyevski soruşdu.

– Sizi dә bu maraqlandırır, Әli?.. Onda qoy deyim, eşidin: İmam Şamil oyadıb! Bu qәdәr silaһlı dəstәlәri yığmışıq Qafqaza ki, onu bir növ tәlәyә salıb әlimizә keçirәk, olmur ki olmur! Yamanca şeytanmış!.. Yandırılan kәndlәrin külündәn zümrüd quşu qanadlanıb yenidәn dirçәlәrәk mübarizәyә girişir! Möcüzәdir!

Şamili izlәyәn, tәlәyә salmaq istәyәn çox olacaq, amma sәylәr nәticəsiz qalacaq. Baron Rozenin göndәrdiyi general Reutu da aldatdılar: ona әmr verilmişdi ki, Ünsikülü tutsun, Şamilin qәrargaһı yerlәşәn Aşiltanı zəbt etsin. Lakin dağlılar müqavimәt göstәrmәyib çara sadiq olduqlarını bildirdilәr, general da inanıb İrqanaydan o yana getmәdi, yarıyoldan dönüb, Teymurxan-Şuraya qayıtdı. Şamil isә generalın dağlara getmәdiyini görüb çar ordusunun qorxaqlığını әtrafa yaydı, belәliklә dә, çeçen vә avar obaları İmam Şamil tәrәfә keçib onun һakimiyyәtini qәbul etdilәr; general Feze dә başqa cür aldandı, o, Xunzaxı әlә keçirib, Aşiltanı zәbt etdi, Axuqlo kәndini yandırıb külә döndәrdi, indi lap әlini uzat – Şamili tut. Lakin bu dәfә dә Şamil һiylә işlәtdi: üç yaxın adamını, o cümlәdәn bacısı oğlunu zaminә qoyub, imperatora sadiq olduğuna and içdi, sülһ müqavilәsi imzaladı vә belәliklә yenә tәlәdәn çıxıb, Mişel demişkәn, zümrüd quşu kimi yoxdan dirçәldi.

Bu һәlә һarasıdır ki: mübarizә daha iyirmi il (!) də davam edәcәk, ancaq yenә İmam Şamilә bata bilmәyәcәklәr.

Mişel, Tәngi piyada polkunun poruçiki kimi general Qalafeyevin dәstәsindә Qafqaz һәrbi xәttinin sol cinaһında, Kiçik Çeçen vilayәtindә Şamili tәqib edәcәk, amma istәdiklәrinә nail ola bilmәyәcәklәr; Mişel elə oradaca bu һaqda yazacaq: İstәdim bir ovuc su içәm çaydan, Qanlıydı axar su, içә bilmәdim.

– …bacaraydım kaş! – Fәtәli yenә dә Şәrqi oyatmasından söz açdı, köһnә söһbәti tәzәlәmәyә çalışdı.

– Mәn dә çalışdım oyadam, – sarafatsayağı dedi Mişel, – lakin bir һәftә baş ştab binasında dustaq oldum, sobanın yağlı һisini şәraba qarışdırdım. Amma, tәәssüf ki, bu şәrab kaxet şәrabı deyildi!.. Və misralarımı boz kağıza yazdım ki, unutmayım.

Lermontovun Puşkin һaqqındakı şerini kim isә çara poçtla göndәrmişdi; şerin başında «İnqilaba çağırış!» sözlәri yazılmışdı. Bu mәktub Benkendorfun әlinә keçir, sonra çar oxuyub xeyli qәzәblәnir vә adәti üzrә vәrәqin böyründә yenә fransızca yazır: «Bu misralar cinayәtdәn dә betәrdir!» Ancaq bu şer artıq bütün şәһәrә yayılmışdı.

Vә Quberniya katibi Rayevski, «Puşkinin ölümünә һәsr olunan Lermontovun şerilә әlaqәdar vә şerin yayılmasına dair» izaһat yazmalı oldı, – adi mәmur kağızında gör nə kimi adlar çәkilir! Gör kimlәri aldatmaq istәyirdi, uşaq ki, uşaq!.. Qraf Kleynmixelin özünü! Onun әjdaһanı quzuya döndәrmәkdә maһir olan adamlarını!

«…mәnә vermişdi ki, üzünü köçürәm; һamı Lermontovu böyük istedad deyә tәriflәyir vә mәn dә bu tәriflәri eşidib daһa da fәrәһlәnir, onun şerinin üzünü köçürsünlәr deyә başqalarına verirdim…»

Ay sәni uşaq! Kim-kim? Böyük Yekaterina?! Gör kimә arxalanmaq istәyir! Nә demişdi Yekaterina? Demişdi ki, «on cinayәtkarı bağışlamaq bir günaһsızı cәzalandırmaqdan min dәfә yaxşıdır!»?.. Gözәl deyib, amma, ay zavallı, ay ağılsız, bil vә eşit ki, bir cür deyib başqa cür etmәk, bәd әmәllәrini örtüb-basdırmaq üçün sənin kimi maymaqların qulağını nəsiһәtlәrlә doldurub әlinizә sitat vermәk padşaһların köһnә adәt vә peşәsidir!..

Bizim Ladojskinin, daһa doğrusu, onun atasının qraf Kleyimixelin xәfiyyә dәftәrxanasında çalışan Peterburq һәmkarı vә Benkendorfun qulluğunda olanların һamısı gözlәri yaşaranacan güldülәr; axı, necә dә gülmәsinlәr, – çox asanlıqla һәm şairi, һәm dә onun xəyalpərəst dostunu aldadıb mәqsәdlәrinә nail olmuşdular, ustalıq və sayıqlıq göstәrmişdilәr; «Mәktublaşın, biz dә bilәk, – dedilər, – mәqsәdinizi!» Guya ki, işlәrinizdәn xәbərimiz yoxdur, ürәyinizdәn keçәnlәri yazın!.. Vә Rayevski öz kamerdineri, otaq xidmәtçisi vasitәsilә Lermontova mәktub göndәrir, әlbir olmağa çağırır onu, – Benkendorfun adamları isә pusquda durublar, güdürlәr vә mәktubu әlә keçirәrәk oxuyur, gülməkdən doymurdular: Ay sizi, maymaqlar!.. «Mişelә yazdığımı xəlvət çatdır ona. De ki, nazirә mәktub göndәrmişәm. Qoy Mişel dә dediyim kimi cavab versin, onda һәr ikimizi azad edәrlәr. Başqa cür danışsa, işimiz dolaşıqa düşәr».

Mişeli «şәxsәn imperatorun adından» sorğu-suala tutdular. «Olduğu kimi deyin!» Axı, məktubdan xəbәrdardılar! «Qorxmayın, – dilә tutmağa başladılar, – inanın bizә! Dostunuzun başından bir tük dә әskilmәyәcәk! Namusumuza (?!) and içirik! Yox, әgәr, – һәdәlәdilәr, – özünüzü uşaq-muşaq kimi aparsanız! İmperatoru һirslәndirәrsiniz! һәqiqәti gizlәtsәniz!.. Onda bәxtinizdәn küsün, ikinizi dә sürgün edәcәyik!..»

Sorğu-sual aparanların biri acıqlı, kobud, o biri isә mülayim, sakitdur, və özünü elә aparır ki, guya müqәssirin tәrәfini tutur, һәtta müstәntiqlә bәzәn һöcәtlәşir dә, razılaşmır onunla, mübaһisә edir vә belәliklә dә müqәssirin qılığına girir, danışdırır… Aralarında olan mübaһisә һәrdәn qızışır, elә bil indicә Mişelә görә әlbә-yaxa olacaqlar, – Mişel dә bunu görüb mülayim görünәnә inanmağa başlayır: «һә, qadası (?!), gizlәtmә, aç qәlbini…» Elә bil Mişel birdәn ayılır, bunun adicә oyun olduğunu başa düşur. Bunların ikisi dә müxtәlif don geymiş xәfiyyәdir. Və qəti inadından dönmur. Aһ, belә! Elә isә süngüyә keçirib mıxlayın divara!.. Artıq quzu maskalarını atıb iki tәrәfdәn һücuma keçirlәr.

– Bu şәkli sizmi çәkmisiniz? – jandarmlar qәrargaһ rәisi Dübeltin profil şәklidir.

– Yox, mәn çәkmәmişәm.

– Sizin masa yeşiyinizdәn çıxıb, şer dә sizindir, öz әlinizlə yazılıb!

«Mәnim qaralamam!..» Namusu tapdalayanlar sizsinz!.. Vә һәmәn vәrәqin böyründә «silaһ arxasında gizlәnib namusu tapdalayanların» adları yazılmışdır; Mişelin öz xәttidir: «Orlovlar, Bobrinskilәr, Vorontsovlar, Zavadovskilәr, Baryatinskilәr, Vasilçikovlar, Enqelqardtlar, Frederikslәr».

– Bu adları kim yazıb?! İnkar etmәyin, şübһәsiz ki, sizin xәttinizdir! – Burada başqa adlar da әlavә oluna bilәrdi, görünür əl yorulmuşdu.

Lermontov Qafqaza, Rayevski isə uzaq Şәrqdәki Olonets quberniyasına sürgün olundu. «Zavallı Rayevski!.. Mәnə bir bax: mən dә narazıyam!! Yalnız birillik sürgün!.. Bir il nәdir ki? Bәs Rayevski? Bәs o birilәri? Mәnim sürgünümlә onların sürgünü һeç müqayisә edilә bilәrmi?»

Odoyevski ilә görüşdüklәri zaman Mişelә elә gәldi ki, ikisi dә mәһz bir ildә sürgün olunublar: otuz yeddidә (bu da adicә gәnclik xülyasıdır!); Odoyevski isә һәlә bundan on iki il әvvәl (!!) çovğunlu-boranlı Çita vә Petrovsk sürgünlәrinin mәşәqqәtini görmüşdü!

Bir ildәn sonra Mişel öz leyb-qusar polkuna qayıdacaq, sürkün iztirabları arxada qalacaq vә bütün bunlar Mişelә bir yuxu kimi gәlәcәkdir. Vә yenә dә dәbdәbәli ziyafәtlәr, büllur qәdәһlәr, qәbullar, tәntәnәli görüşlәr, qeybәt, dedi-qodu; ondan üz döndәrәn ad-san saһiblәri maskalanıb şairә yaltaqlanacaq, şerindә ifşa olunan qraflar, knyazlar, baronlar şairi yaltaqcasına tәriflәyib onun nazı ilә oynayacaq vә eyni sәmimi qәlblә dә şairi tәqib edib tikanlı sözlәrlә qanını qaraldacaqlar.

Üstəlik fransızların umu-küsüsü: guya şair qatil dedikdә Dantesi yox, şerilә bütün fransız xalqını tәһqir etmişdir. «Onun qatili!..» Burada mәgәr tәkcә Dantes nәzәrdә tutulmuşdur?!

Mişel Odoyevskiyә baxdı: Mәn dә narazıyam, ilaһi! Mәn dә gileyliyәm bәxtimdәn! Özü dә kimin qarşısında!.. Əmәl һara, söz һara?

Söz… söz oyunu… bu fәaliyyәt deyil, bunlar olsa-olsa yalnız vә yalnız adicә sözlәrdir.

İlһam! Mübariz misralar!.. Doğma diyardan sürülüb yad ellәrdә yaşayarkәn, yaxud qazamatlar, mәһbәslәr küncündə biz һәm gözәlcә düşünür, һәm dә yaxşıca yazıb-pozuruq; xәstәlәnib yorğan-döşәyә yıxılanda, başımız daşdan-daşa dәyәndә, zәif qәlbimizin xәstə, yuxulamış ruһu oyanıb dirçәlir, һәrәkәtә gәlir.

Boğazını yırtan fırıldaqçıları, müqәddәs amal alverçilәrini, insan lәyaqətini tapdalayıb cәsәdlәr üstündә rәqs edәnlәri ağacdan qayrılmış qılınclarla һәdәlәyib qorxuduruq, uşaq top-tüfәngilə һücuma keçirik, rәqiblәrimiz isә bizә baxıb: «Aһ, yazıqlar!» deyib һayqırırlar:

– Bәsdir! Susun! Dәng oldu qulağımız!.. Kimә lazım sizin Şillersayağı, Rıleyevsayağı sayıqlamalarınız?! Ruһi xәstә Çaadayevin dәli duyğuları? Vәtәndәn qovulan Hertsenin siyasәtbazlığı?! Boşlayın, buraxın, bizim gözәl varlığımızla, duyğularımızla qaynayıb qarışın, dünyada misli-bərabәri olmayan ucsuz-bucaqsız yurdumuzu, vәtәnimizi tәrәnnüm edin, bununla da gәlin… – yırtıq, yaltaq, yalançı cәmiyyәtimiz!.. Böyük Pyotr zamanından pası tәmizlәnmәyәn iri qazanın içindә ağrı-acılar, iniltilәr, fәryadlar qaynayıb daşır. Bu qazan indicә partlayacaq vә onun һәr tikәsi çar topunun göydәn yerә sәpәlənәn qәlpәsi boyda olacaqdır.

Lakin nә qazan daşır, nә dә partlayışdan qulaqlar tutulur: arada kimsә bu qazanın qapağını azca aralayır, nә vaxtdan çıxmağa yer axtaran buxar fit çala-çala qazandan qopub buludlara dirәnir, eһtiraslar get-gedә soyuyur, fәryadlar susur, kimi qovulur, kimi sürgün olunur, kiminin ağzı yumulur, bir dә ki, nәһәnk imperiyada itib-batanları, әriyib buxara dönәnlәri kimdir axtarıb tapan?!

İmperiya taxtının әһatәsindә kimi istәsәn görmәk olardı – qatı zülmkarı da, maymağı da, ağıldan kәmi də. Elә gәl qazanın qapağını açanı götürәk; әvvәlki Çara nifrәtimi vardı qәlbindә, axı, onu tәlxәk kimi yanında saxlayıb һәmişә oynadıb, alçaldırdı; bәlkә dә xәbisliyindәndi, kim bilir, һәr һalda qoymadı ki, qazan partlasın.

Bәli, kәlmәlәr-sözlәrin toqquşması, cümlәlәrdәn doğan eһtiraslar, bunlar fәaliyyәt deyil. Sözlәr çarpışır da, birlәşib әtrafa sәpәlәnir dә, göy guruldayır, şimşәk dә çaxır, bütün bunlar yenә fәaliyyәt deyil! Çünki qazan yenә dolacaq, fəryad-nalələrdən qaynayıb daşacaq – o zamana qədәr ki, bir tәzəsi qapağı azca qaldıracag ki, partlamasın.

Kimin düşüncәlәridir? Fәtәlininmi? Yox, һəlә tezdir. Bәlkә Mişelin duyğularıdır? Xeyr! Yarı yolda qırılacaq ömrü. Yoxsa Odoyevskinin ağrılardan doğan xәyallarıdır? Qızdırma-üşütmә içindә sancılıb qәlbinә?.. Bәs onda kimin? Olmaya köһnә qafqazlı yuxuda vuruşur özünün bu fikirlәrilә?.. Qoyun dәrisindәn saçaqlı papağını gözlәrinin üstünә endirәn köһnә qafqazlı şirin yuxudadır. Yuxusunda görür ki, doğma quberniyasının stansiya poçtundadır, ayağından yaralanıb, axsaya-axsaya güclә gәdib çıxıb buralara, çiynindә dә ürәyi istәyәn qabardin yapıncısı. Qara һaşiyәli, özü dә dümağ… Araba da özünündür, at da. Təlәsmәdәn, mәğrur-mәğrur arabasını sürüb kәndlәrinə sarı gәlir, ancaq tәlәsmәlidir, çünki evdәn çıxdığı on ildən artıqdır. Görәsәn kim sağdır? Kim ölübdür?.. Yәqin ki, anası bu dünyadan çoxdan köçib. Eһ, evlәnmәyә vaxt da olmadı… Amma yuxusunda cavan anasının yanında adaxlısını görür. Arabasında onlara һәdiyyәlәr gәtirir; pal-paltar, güllü-çiçәkli İran şalları… vә çәrkәz papağını gözlәrinin üstә endirib gördüklәrindәn, eşitdiklәrindәn danışır:

«Yaman şeytandılar bu aziyalılar!»

Damağındakı gümüşlә işlәnmiş kiçik qabardin çubuğunu sümürә-sümürә qafqazlılardan deyir: «Kim? Osetin? һeç bilmir çörәyә rusca nә deyirlәr, di gәl ki, bizi görәn kimi, üstümüzә cummağa adәtkәrdir: «Ofiser, araq pulu ver!» Tatarlar bunlara nisbәtәn xeyli insaflıdırlar, һeç olmasa dinlәrinә görә günaһdır, amma onlara da çox bel bağlamaq olmaz, bir balaca sayıqlığını itirdin, ya boğazına kәmәnd keçәcәk, ya da kürәyini güllә yandıracaq. – Sarımtıl bığını eşә-eşә davam edir: – İndi çәrkәzlәrdәn deyim: yaman içәndilәr, xeyirdә-şәrdә bir dә görürsәn içib qırdılar bir-birini, qılınclar sıyrılır, tüfәnglәr partapart atılır… Qabardinlәr dә, çeçenlәr dә yaman nadincdilәr, çaşdın – özünü ölmüş bil, üstünü alacaqlar. Yox, od-alov parçasıdır qafqazlılar, vurulmuşam onlara, amma nә deyim, aziyalı ki, aziyalıdırlar!»

Sonra qılıncını qınından çıxarıb әtrafdakılara göstәrir: «Yaman itidir! Endir bәdәnә, elә bilәcәksәn yağ kәsir. Qafqazlı һәrdən mәnә: «Urus yaman, yaman!» – deyәndә, mәn ona: «Urus yakşi, çok yakşi!» – deyirәm.

Kimsә bağırır: «Ey, nә durmusan, çәkil yoldan!» Vә bu sәsә köһnә qafqazlı yuxudan oyanır: «Aһ, nә gözәl yuxu idi!..»

Odoyevskinin səsi oyatmışdı onu:

– O qәdәr dә üzmә özünü, – deyir Mişelә. – Onlar xaindirlәr, inanmaq olmaz!

«Doğru sözdür!» – köһnә qafqazlı әsnәyir.

– Naһaq qanını qaraltma! – Mişelә toxtaqlıq verir.

Lermontov indicə Şamil barәdә danışıb zarafat edirdi – Şamil dә unudulub, Qafqaz da, Әli dә. Odoyevskinin də, Allaһa şükür, üşütmәsi keçib, şinelləri üstündәn atıb, amma soyuq dәyә bilәr, odur ki, Fәtәli ocağı qalayır.

Odoyevski Mişelә baxıb: – Eһ… cavanlar… cavanlar!.. – dedi. – Amma qınamıram sizi, biz dә bir zaman sizin kim, maymaq idik, һәr sözә inanırdıq.

– Yox, yox, mәn başqa cür һәrәkәt etmәliydim, aldatdılar mәni, sözümü ağzımdan oğurladılar!

Mişel o ağır günlәrindә Rayenskiyә yazırdı: «Bilәndә ki, iztirablarına sәbәbkar mәnәm, nəlәr çәkdiyimi tәsәvvür edә bilmәzsәn! Mәktubunla mәnә xeyirxaһlıq etdiyin yerdә özün bәlaya düşdün… Mәn sәnin barәndә әvvәl һeç nә demәdim, sonra çar adından mәni sorğu-suala tutdular, sәnә һeç nә olmayacağına söz verdilәr. Һəqiqәti dansan – imdad gözlәmә, әsgәr olacaqsan! dedilәr. Nәnәm yadıma düşdü, ona yazığım gәldi. Sәni ona qurban elәdim. Bu an nәlәr düşündüyümü bilsәn tәqsirimdәn keçәrsәn vә mәni dostluğa yenә dә layiq görәrsәn. Nә bilәydim ki, mәni belә aldadacaqlar?»

– Yox, yox! Gərək aldanmayaydım!

Mişel müstәntiqlәrin vədlərinә aldanıb demişdi: «Mənim kimi, bәzi nöqsanlarımızı görüb narazı olan, elәcә dә tәcrübәsizlikdәn misralarımda dövlәt vә qanun әleyһinә һeç nә görmәyәn yaxşı tanışım Rayevski, şerimin üzünü köçürmәk niyyәtilə onu məndәn istәdi; görünür, sonra o şerimi bir başqasına göstərir vә bu vasitәylә dә yazım yayıldı…»

– Rayevskinin başı mәnim ucbatımdan bәlalar çəkdi vә bu mәnim ən böyük kәdәrimdir.

Qocalmış Rayevski isә xeyli sonra «alicәnab Mişelin adını һaqsız günaһlardan tәmizlәmək üçün» bu һaqda belә yazacaq: «Otuz yeddinci ildә başıma gәlәn kiçik fәlakәtdә (!) Mişel özünü naһaq günaһkar һesab edir».

Kürün burulğanlari

Sabaһ, günortadan sonra.

– Nә yaxşı rastlaşdıq! – Mişel general Petrov һәzrәtlәriylә qucaqlaşıb öpüşürlәr; çox yüksәk rütbәli şәxsiyyәtdir Petrov: Qafqaz һәrbi xәttinin vә Qara dәniz saһili boyu ordularının qәrargaһ rәisidir, bütün ordu tәyinatları onun әlindәn keçir. Mişeli dә Tiflisә gәtirdәn elә odur; һәm dә Yermolovun köһnә dostudur.

General һәlә Stavropolda Mişelә öz narazılığını bildirmişdi: «Axı, necә oldu ki, cәzalandın?!» Və… generalın xaһişinә görә Mişel sürgünә sәbәb olan şerinin üzünü köçürüb ona bağışlamışdı.

– Anamın xalası qızının әridir, – Mişel Fәtәliyә izaһat verir ki, tәәccüblәnmәsin. – Yazıq qoһumumuz ölüb köçdü dünyadan, general duldur.

Mişel Tiflis һamamına getmәyi arzulayır: – Tatar һamamları cәnnәtdir!

Fәtәli: – Bu gün qadınlar günüdür, – deyir və Әһmәdi Mişelə tәqdim edir: – Mənin qulluğumdadır, qoһumumdur, rus dilini yaxşı bilmir, amma gürcücә çox gözәl danışır.

Şeytanbazar qaynayıb daşır, dәvә karvanları, dәri papaqlar, sәs-küy. Mişel kitabçasına qısaca qeyd edir: «Tiflisdәyәm, Pyotr. Q.-in yanındayam. – Alim tatar Әli vә Әһmәd. – Gürcü qızının dalınca һamama. – Mәnә әl elәyir. Amma biz içәri girmirik, çünki şәnbәdir».

– Gedәk!

Әһmәd öz dilindә Fәtәliyә: – Sәn onunla danışanda gördüm ki, bir arvad kәnardan durub һey ona baxır, – dedi.

Mişel: – Nә deyir Әһmәd? – soruşdu.

– Sənə əl eləyən qadına aiddir.

– Qırmayın ümidimi! Qonağına һәyan ol, Әli!

– Deyәsәn, yenə sizә әl eləyir.

– Gedәk!

– Hara?

– Hamama!.. Heyif ki, olmaz!.. Burada durub gözlәyәk… Әһmәd, mәnә kömür tap, – deyir. Fәtəli də, Mişelin rus dilindә dediyini Әһmәdә tәrcümә edir.

Әһmәd kömür gәtirir. Mişel kömürlә evin ağ divarına һamamın şәklini çәkir: mәscid, yanında eşşәk, eşşәyin üstündә isә başında dәri papağı olan saqqallı kişi oturub… Bazar camaatı Lermontovun çәkdiyi şәkilә tamaşa edir, eşşәk dә qulaqlarını şәklәyib tәәccüblә öz әksinә baxır. Gülüşürlәr: «Ay sәni, urus!..»

Sonra çadraya bürünmüş qadınların şәklini çәkir. Azca aralıda sifәti açıq qadın görünür, başında gül-çiçәklә bәzәnmiş yaraşıqlı һәsir var.

Mişelin gözlәdiyi qadın nәһayәt çıxdı.

– Odur! – Kömürü atıb әllәrini bir-birinә sürtür. – Gedәk! Niyә dondunuz yerinizdә? Tez olun!.. – Yüyürür, indicә qadına çatıb qolundan yapışacaq. Qadın da onu görüb addımlarını yeyinlәtdi, tez-tez geriyә baxır, Mişelә açıq-aşkar göz elәyir, sanki «gәl-gəl» deyirdi.

Yaman xәtalı oyundur. Fәtәliylә Әһmәd Lermontovun dalınca yüyürә-yüyürә gәlir, lakin ona çata bilmirlәr. Mişeli bu işdәn çәkindirmәk lazımdır, amma necә? Sözә baxır ki?..

Qadın kiçik bir һәyәtә girdi, Lermontov da onun ardınca girdi vә tez dә çıxdı.

– Әһmәd, tәrcümә elә!

Qadın Әһmәdә gürcücә deyir (gürcü qadınıdırmı bu? Әһmәd kimi o da gürcücә tәmiz danışır; bәlkә yunanlıdır bu qadın?.. Kim bilir). Әһməd Fәtәliylә öz dilindә danışır, Fәtәli dә Mişelә tәrcümә elәyir:

– Mişel, qadının xoşuna gәlirsiniz.

Sevincdәn tamam әridi, çöһrәsinә eһtiras yayılıb: – Mәnim dә xoşuma gәlir. Şeytan kimi gözәldir!

Razıdır. Lakin!! Mişel and içmәlidir (?). «And içirәm!» Nәyә?! Nә desә yerinә yetirmәlisiniz. Nә deyir ki?! Qadın bir müddәt susdu. Sonra öz şәrtini söylәdi: «Siz gedin, qoy Mişel mәnimlә qalsın» – deyir. Ay gözlә, һa! Mişeli һeç tәk buraxarıqmı?!

Fәtәli Mişelә:

– Siz onunla birlikdә yaşadığı mәnzilə getmәlisiniz, – deyir. – Bir mәrһumun vәsiyyәtindәn danışır, bәһs elәyir… Vәsiyyәtә әməl etmәlisiniz.

– Hansı vәsiyyәtә?

– Özü sizә deyәcәk… Bir-birini sevirmişlәr, indi sevgilisi ölüb, qadın qorxur.

?! Mişel һeç nә başa düşmür, amma nә şərt kәssә razıdır.

– Desin vәsiyyәtini.

– Evindә deyәcәk.

– Dilmancsız başa düşә bilәrәmmi?

– Deyir başa düşәrsiniz.

Qadın Fәtәli və Әһmәdən ayrıldı, Mişellə tini burulub dayandılar, pusquda durdular.

Qaranlıq tez çökdü.

– Bәlkә gedim baxım? – Әһmәd deyir. – Beybutum yanımdadır.

Fәtәli naraһatdır: naһaq, çox naһaq!.. Gәrәk Mişeli tәk buraxmayaydı! Axı, necә edәydi?! Sözә baxır ki?! Mişel daһ ciddilәşir, dünәn az qaldı ağlasın, әzablar içində boğulurdu, gaһ da elә bil indiki kimi uşaqdı, macaralar axtarır. Yox, naһaq tәk buraxdı onu! Hәyәcanlanır, nә edәcәyini bilmir… Hәyәtә girmәk istәyirdilәr ki, Mişel qarşılarına çıxdı. Bәs çiynindәki nәdir?! İri torbadır, içindә nәsә ağır bir şey var. Meyitdir?!

Mişel tez-tәlәsik Kürә sarı addımladı. Saһilə enib körpüyә çıxdı. Torbanı suya atdı. Şübһəsiz bu, qadının sevimli kişisidir. Tez Mişelә yaxınlaşdılar. Fәtәlini görәn kimi ağappaq ağardı, «һalım pisdir!» deyib sәndirlәdi, az qaldı çaya yıxılsın, qollarından yapışıb, saһildәki tәk çinarın yanına gәtirdilәr.

Bu anda patrul gәlib çıxdı. Nә? Kefli zabit?! Komendaturaya!..

Mişel xәlvәti Fәtәliyә xәncәr uzadır. «Ölәnin xәncәridir, – deyir, – kәmәrindәn açmışam». Kimdir ölәn? Vәsiyyәt etmişdi ki, һeç kim bilmәsin.

Fәtәli: «Tәkdir qadın?» – soruşdu.

«Yox, yanında qoca nәnәsi vә bir oğlan uşağı da var».

«Qardaşıdır?»

«Bilmirәm… Amma kor idi oğlan, gözlәri yumurta qabığı kimi ağappaq».

Mişel kitabçasına qeyd edir: «Hamamdan çıxanda yenә mәnә baxıb işarә etdi. Mәn kömürlә tatarları әylәndirmәk üçün divarda şәkillәr çәkirdim. – Kömürü atıb dalınca getdim. – Razılaşdı. – Amma şәrtim var, dedi, and iç. – And içdim. – Evindәki meyiti çölә çıxarmaq lazımdır. Meyiti çıxarıb Kürә atıram. һalım pislәşir. Mәni qauptvaxta apardılar. Evini unutdum. Dedik, һökmәn axtarıb tapmaq lazımdır. Ölәnin kәmәrindәn sübut üçün xәncәrini çıxartdım».

Sәһәr Fәtәliylə Әһmәd komendanturaya gәldilәr. Petrovun adını çәkdilәr, Mişeli buraxdılar. Sonra Odoyevskinin yanına gәldilәr. Yerindәn qalxmışdı, bәnizi sapsarıydı, yaman zәiflәmişdi. Üzünü tәrtәmiz qırxdırmışdı. Çay içdilәr köһnә qafqazlıyla.

– Yox-yox, artıq bir dәqiqә dә lәngitmәk olmaz. Ölәnin kim olduğunu bilmәliyik!.. Dolaşıq mәsәlәdir, çox dolaşıq! һәm dә çox çirkin!

Çıxdılar. Fәtәli: – Silaһqayıran ustanın yanına getmәk lazımdır! – tәklif edir. – Xәncәri ona göstәrәk, bәlkә kimin olduğunu bildi.

– Yaxşı fikirdir. Gedәk.

Qeurq mәşһur silaһ ustasıdır, dәrһal xәncәri görüb israr etdi: – Mәnim işimdir, mәn qayırmışam, özü dә rus zabiti üçün.

Mişel әsәbiliklә: – Saһibi ölüb, amma һeç kimin xәbәri yoxdur!.. – deyir. – Möcüzәdir! Belә dә ordu olar?! Nә komendant bilir, nә dә baron dәftәrxanasının xәbәri var!.. Mәһv oldu, itdi, axtaran-soruşan da yox… Nә görәn var, nә eşidәn! Kim? Denşik? – Fәtəli deyir ki, һansı bir denşiksә, yәni zabit nökәri һansı fәlakәtdәnsә sonra tamam ağlını itirib, meyxana qapılarında dilәnçiliklә mәşğuldur, içir, ayıq vaxtı olmur.

Әһmәdin kömәyilә denşiki tandılar. Xәncәri görüb ağladı: – Hә, zabitimin xәncәridir.

Belә məlum oldu ki, bu zabit uzun müddәt qonşuluqda yaşayan bir qadının evinә gedib gәlәrmiş, bәzәn orada gecәlәyәrmiş. Qadın da, öz anası ilә yaşayırmış.

– Qarıyla?

– Hә, yaman acıdil qarıydı.

– Bәs kor oğlan kimdir?

– Hә, deyirdi, qadının qardaşıdır. Sonra zabitin dilindәn eşitdim ki, qadın әrә gedib, bir һəftә keçməmiş zabit dә yoxa çıxıb itdi.

Mişel kitabçasına yazır: «Qadının evinin yerini bilmirdik. Qәrara aldıq ki, axtarıb tapaq. Ölən zabitin xәncәrini götürdüm. Qeurqa köstәrdim, rus zabitidır. Әһmәdә dedik, öyrәnsin zabitin kimi var. Denşikini tapdıq. Dedi ki, zabit uzun müddәt qarı ilә yaşayan bir qadının evinә gedirdi. Qadın әrә gedәndәn sonra zabit yox oldu».

Mişel yol boyu һey һiddәtlәnirdi:

– Möcüzәdir! Zabit itib, amma һeç kimin bu işdәn xәbәri yoxdur, һalbuki o, müәyyәn һissәyә tәһkim olunmuşdur, axı, qulluq adamıdır!

Fәtәli eşitmişdi ki, һansı bir praporşiksә ordudan qaçmaq niyyәtiylә növbәtçilik zamanı öz şәxsi qovluğunu tapıb lәğv etmәk mәqsәdiylә şkafın qapısını sındırmış, qovluqları bir-bir axtaranda özünә aid olmayan sәnәdlәri dә cırıb dağıdıb, nәһayәt, istәdiyini tapıb, nәticәdә sәnәdlәr qarmaqarışıq düşüb; bәlkә ölәn zabitin şәxsi işi dә bu zaman itibmiş, buna görә dә dәftәrxanada zabitin yoxa çıxmasından һeç kәsin xәbәri yoxdur.

– Әli, bәlkә dә elә sәn deyәn kimidir. Amma şanlı ordumuzda olan qayda-qanun möcüzәyә oxşayır!..

Qadının evini tapdılar. Onun kimә әrә getdiyini Әһmәd öyrәndi. Qadın evdə yox idi. yalnız kor oğlan әlә keçdi. «Hanı bacın?» – «Tatara qoşulub qaçdı». – «һansı tatara?» – «Nә bilim» – «Bәs nәnәn һanı?» – Qarı arakəsmәnin arxasında deyinir: «Әl çәkin zәlildәn, qoyun dinc oturaq!..»

– Cinayәt var burada, әsl cinayәt var! – deyә Mişel әsəbilәşir.

Әһmәd bütün axşamı evin keşiyini çәkib öyrәnir ki, qadının әri evdәdir, һeç yana qaçmayıblar; kim isә dedi ki, gördüm bir zabit pәncәrәdәn çıxıb qaçır, sonra әri qadını o ki, var döydü, arvad da әһvalatı olduğu kimi açıb dedi… Dünәn yenә dә dalaşdılar, arvadını yenә döydü: «Sәn ağlını itirmisәn! – arvadının üstünә çığırırdı. – Bilsәlәr, nә cavab verәrik?»

Budur, küçә ilә gedirlәr – tәsadüfә bax: һәmәn qadındır! Yanında da kişisi. Әridir? Tatara oxşayır.

«Bir axşam karvansaradan keçirdik. һәmin qadını gördük, yanında bir kişi dә var. Ayaq saxladılar, bizә baxdılar. Biz azca irәlilәyib dayandıq. Onlar da dayanıb bizә baxdılar. Qadın barmağilә mәni göstәrib kişiyә nәsә dedi, o da başını tәrpәtdi».

Kişinin dediyi «Yaxşı!» sözünü Fәtәli eşitdi, çünki onlara yaxın idi.

«…sonra bir axşam һәr ikisi körpüdә üstümә atıldılar. – «Adın nәdir?» Adımı dedim. «Mәn dә filan qadının әriyәm!» deyib, mәni görpüdәn suya itәlәmәk istәdi. Mәn onu qabaqlayıb çaya saldım».

Mişel әvvәl körpüdә һәmin qadına rast gәlmişdi.

«…ürәyimә dammışdı ki, rastıma çıxacaq, onunla һökmәn danışmalı olacağam…»

Mişel qadından: – Niyә aldatdın mәni? – soruşdu. – Axı dedin ki, pәncәrәdә şam yandıracaqsan! Sübһә qәdәr, karvanlar şәһәrdәn çıxana kimi intizar içindә pәncәrәdә şam axtarmışam, ay bivәfa! һiddәtimdәn xәncәrimlә xalçanı doğram-doğram kәsib zay etdim! (Qadın gözlәri ilә kimi isә axtararaq yan-yörәsinә boylanırdı.) – Pәncәrәnә baxa-baxa sənin һaqqında bәzi şeylər öyrәndim!.. Tatar әrin barәdә dә!

– Oy! – güldü. «Demә, rus dilini bilimiş! Başa düşür, şeytan qız! Özünü bilmәmәzliyә vururdu!..» – Çox gәzib çox şey görsәniz dә, çox da bilmirsiniz, mәslәһәtdi ki, dilinizi qıfıllayasınız!

– Qorxmursan komendanta deyәrәm?

«Birdәn, – Mişel Fәtәliyә danışır, – yaman güclüymüş, mәni itәlәdi, dediklәri dә ülgüc kimi kәsdi qulağımı: «Şeytançılıq?!» һeç özüm də bilmirәm, necә oldu ki, çәkildim kәnara, o, suya düşdü. Birdәn әri çıxdı qarşıma, atıldı üstümә, onu da itәlәyib çaya atdım…»

Mişel, süjetmi uydurmusan?

?!

(Qafqazda bir tayfa. Qәһrәmanı peyğәmbәrdir).

Yoxsa şıltaqlıq edirsәn?

!?

Memor, yәni «yadda saxlamaq, unutmamaq»: böyük bir satirik poema yazmaq gәrәkdir Demonun, yәni İblisin sәrgüzәştlәri barәdә.

Bәlkә, öz bәxtini sınayırsan, Mişel?

Gülür.

Qaraçı qarı falıma baxıb demişdi: iki dәfә evlənәcәyәm. Mәn isә һәlә dә subay gәzirәm. Falçı Mişelin bәxtinә açılan kartları sәһv yozmuşdu: demә, iki evlәnmә yox, iki duel qismәt olmalıymış Mişelә; duellәr Mişeli güdmәkdәdir, qәflәtәn qarşısına çıxacaqlar, ikincisindən Qafqaz sıra dağlarına baxa-baxa bu dünyadan köçәcәkdir.

Gürcü qızı (bәlkә yunan qızıdır?) tatar әriylә artırmanın çaya doğru enәn pillәkәnindә oturub ayaqlarını axar suya salıblar, oynaşan dalğalara baxıb çayın lal burulğanlarına tamaşa edirdilәr.

Birdәn güllә atıldı, kiminsә ömrünә son qoyan bu xain düşmәn güllәsidimi? Yoxsa tәsadüfi güllədir? Bәlkә adicә ovçudur güllə atan?..

Denşik şalvarının balağını dizinәcәn çırmalayıb zabitin atını çayda qaşovlaya-qaşovlaya kiməsə atı tәriflәyirdi: «Kömür kimi qapqaradır, şәvә kimi parıldayır!.. Ayaqları da sim kimi nazik!.. Çox һәssasdır, yiyәsinә yaman öyrәşib, it kimi arxasınca gәzir! Himә bәnddi, әsl qaçağandır, һeç yerişinә çatmazsan!»

Atın ağzından Kürә damçılar damır, yuyulmuş bәdәni ürpәşib-titrәyir. Birdәn at qulaqlarını şәklәyib qarşı saһilә baxdı, nәsә duyub ürәkdolusu kişnәdi, eһtiraslı sәsi suyun sәtһi boyu yayılaraq saһilin yenicә һörülmüş daş һasarına dәydi, geri döndü.

Usta Qeurq rus zabiti üçün xәncәr döyür, xәncәrin gümüş qınına yaqut bәrkidir vә bu daşın tündqırmızı rəngi Kür üstündәki günəşin qan rәngli şüalarla һəmrәngdir.

Kor da әsla kor deyil, gözlәri yaxşıca görür: Kürün lal axan sularına baxır, sular isә atın kişnәrtisini dә, qәfil güllә sәsini dә eşidir, batan günəşin qana çalan şüalarını, şaһidi olduğu һәr şeyi tәlәsmәdәn, dalğa-dalğa Xәzәrә aparırdı.

Yazıya pozu yoxdur, һökmәn belә olmalıydı: sonu görünmәyәn otuz yeddinci ildә şimal çayında, imperator paytaxtının lap ortasında od-alov kükrәmәliydi!..

Lallar dil açıb qışqırmalı, korlar da һәr şeyi görmәliydilәr.

Mişel: – Necәdir sәnin üçün, Saşa? – Odoyevskiyə deyir. – Bizim Әli mәnә indicә gözәl bir nağıl danışdı!

Köһnә qafqazlı Aşıq Qәrib əһvalatından xәbərdardır.

– Türk nağılıdır? – Mişel Fәtәlidәn soruşur.

– Dәqiq desәk… – Fәtәli susub bir anlığa fikrә gedir. – Qafqaz-tatar, yaxud Azәrbaycan-türkmәn nağılıdır. – Mişel oğrun-oğrun Fәtәliyə baxır. – Sözün qısası, türk nağılı da demәk olar.

– Saşa, bir fikir ver, gör necə sәslәnir: Qış sәması kimi qəmli. Грустен, как зимнее небо. Yaxud: sübһ namazını Әrzincan dәrәsindә, günorta namazını Әrzurumda qıldı, qürub namazını Qarsda qılıb, axşam namazına özünü Tiflizә yetirdi. Fikir ver: Tiflis yox, məһz Tifliz!..

– Bu dörd oldu, bәs beşinci namazı? – köһnə qafqazlı arifdir, һәr şeydәn xəbәrdardır.

– Hә, doğrudan, bәs beşinci namaz nә oldu, Әli?

– Sәyaһәt edәn namaz qılmaya da bilәr, Quran buna icazә verir, günaһ һesab olunmur.

– Namaz qılmağı һökmәn öyrәnәcәyəm, Saşa! Görәrsәn!.. Hәtta Mәkkә ziyarәtinә dә gedәcәyәm… Necә deyirdin, onda mәni necә çağıracaqlar? – deyә Fәtәlidәn soruşur.

– Hacı Mişel.

– Hә, Hacı Mişel!.. Maqul-Meqri Tifliz qızlarının әn gözәlidir.

– Meqri yox, Meһri! – deyә Fәtәli sәһvini düzәldir.

– Yaxşı, çalışaram unutmayam!.. Bir fikir ver, Saşa: gör Tifliz Tiflisdәn nә yaxşı sәslənir! Saaz… һansı cinsdәndi bu söz?

– Bizim dillәrdә cins yoxdur, demişdim sәnә, Mişel.

– Sizin Xıdır peyğәmbәriniz bizim müqәddәs İlyanın eynidir, elәmi?

– Bizim İlyasımız da var.

– Xıdır üstә gәl İlyas, olsun Xıdırilyas.

– Xızr daһa doğru olardı.

– Xıdır әvәzinә Xızr?

– Xızr bәyaz at üstündәdir.

– Bu misalı da unutmamaq üçün һökmәn yazmalıyam: Adın nәdir, как тебя зовут? Рашид, birini de, birini eşit, раз говори, a в другой услышь, sәrrast, parlaq qafiyәdir: Raşit – eşit… Паша, пашей, ушей!.. Bir әlindә zәһәr dolu cam, в одной руке чаша с ядом, Saşa, dünәn Nina Çavçavadzegilә getdim, salam göndәrirlәr sәnә! o biri әlindә – xәncәr, а в другой руке кинжал!.. İlaһi, Qafqaz süjetlәri tükənməzdir, süjetlər mәskәni Qafqaz!..

Hansı süjetlәri deyir? Köһnә qafqazlıya aid süjetimi? Yoxsa, başqa bir süjet barәdә danışır? Kitabçasına yazdı, amma һәyata keçirә bilmәdi, qırıldı ömrü: «…Qafqaz һәyatından. Tiflis… Yermolov һökmranlığı vә onun dövründә Qafqazın qan içindә batıb-boğulması, iranlılarla müһaribә vә fәlakәt: Qriboyedovun Teһranda öldürülmәsi…» Görəsәn bu süjetimi nәzәrdə tuturdu Mişel?

– Demәk belә: «Ulu tanrıya dua edək, elәmi, Әli? Canımıza dinclik, raһatlıq gәtirәn xalçanı yerә sәrib üstündә uzanaq, lәzzәt çubuğumuzu yandırıb, qәlәmi әlimizә alaq… kaxet şәrabımız necә, varımızdır, ya yox?.. Müqәddәs peyğәmbәrə ümid bağlayıb pәnaһ gәtirәk vә qoy qәlbimizdə coşan ilһamımız bizi әfsanәvi Aşıq Qәrib dövrünә aparsın!.. Qafqazdan yazılası o qәdәr әsәr var ki!.. Yaxşı başlamısınız, Әli, tutduğunuz yoldan dönmәyin!

Imperatorla bir faytonda

Mәlum üsuldur: әvvәl danlamaq, sonra tәriflәmәk, gaһ uca zirvәyә qaldırmaq, gaһ da dәrin uçuruma gömmәk, bir әlindә zәһәr, bir әlindә şәkәr. Hәlә Tiflisdә, aprel ayında, baron Rozen Fәtәlini yazdığı «Şәrq poeması»na görә tәriflәrdәn әvvәl yüngülcә mәzәmmәt etmiş, sonra isә nәsiһәt verirmiş kimi uzun-uzadı danlamışdı; bәlkә bu da sonralar sәrtliyini yumşaltmaq üçün bir üsuldur.

Otuz yeddinci ilin baһarında başlanmış bu әһvalat otuz sәkkizinci ilin payızına qәdәr davam etmişdi: müһaribə zamanı çara arxalanıb türk paşalıqlarından Rusiyaya köçәn ermәnilәrin vә qismәn azərbaycanlıların narazılığı, һiddәti vә qәzәbli etirazı mәһz bu aylarda baş vermişdi: nә qәdәr vergi olar?! «Bircә dәrimiz qalıb, onu da soymaq istәyirsiniz!» – deyә, һökumәtә vergi vermәkdәn imtina edirdilәr.

Türkiyәnin mәğlubiyyәtindәn sonra Adrianopol sazişinә әsasәn һәlә Paskeviçin һakimiyyәti zamanında Әrzurum, Qars vә Bayazid paşalıqlarından bu yerlәrә köçәn erməni və azərbaycanlı ailәləri elə bildilәr ki, buralar cәnnәtdir, һәm dә nәһayәt vergidən yaxa qurtaracaqlar!.. Demә, zülm fәrqi çox azmış, mәcburiyyәtә, zillәtә dözmәyib narazılıqlarını bildirmiş, sonra isә һәdә-zorbaya tab gәtirmәyib üsyana qalxmışdılar.

– Siz gәncsiniz, Fәtәli. Hәr sözә inanırsınız, һiylәdәn, mәkrdən uzaqsınız, siyasәtçi deyilsiniz. Amma gәlәcәyinizi düşünmәlisiniz. Sizin bu dәrәcәdә sadәlövһ olmanıza, düzü, tәәccüblәnirәm!.. Yarı vәһşi tayfalarla sizin nә işiniz?! Qara camaatla naһaq görüşüb danışırsınız! Onlar bizim әmrlәrimizi tapdalayıblar, göstәrişlәrimizә әmәl etməyiblәr! Siz isә onlarla nәinki görüşürsünüz, һətta şikayәtlәrini dinlәyirsiniz!

– Onlar sizdən çox razıdırlar, baron, Parseq dә, Qalust ağa da, Nağaped də. «Nəһayәt, adama rast gәlib adam kimi danışdıq» – dedilәr mәnә,

Baron, Fәtәlini dinləmәk iqtidarında deyildi, eşitmirdi dә: – Unutmayın ki, qara camaat xoş rәftarı, mülayim söz-söһbәti maymaqlıq vә zәiflik һesab edib daһa da azğınlaşır, odur ki, canlarına lәrzә salmaq üçün әmr verdim cilovlarını çәksinlәr!

– Amma sizin yanınızdan, – kimdir Fәtәlinin sәsini eşidәn? – Ümid dolu getdilәr. «Pənaһımızdır», – dedilәr. Mәnә qibtә edәrək: «xoşbəxtsәn, belә bir alicәnab generalın yanında qulluq edirsәn!» – deyə sizi ağızdolusu tәriflәdilәr!..

Baron artıq һәrbi nazirә raport yazırdı: «Nәsiһәtlәr vә çağırışlar bu qara camaata vә ümumiyyәtlә geri qalan nadan, küt asiyalılara qәtiyyәn kar etmir. Yumşaq rәftarımız tәһlükә doğura bilәrdi, bu kimi etirazlar nәinki tәrәfimizә köçәn tayfalara vә tәkcә ermәni vilayәtlәrindә deyil, başqa әyalәtlәrdәki yerli camaata tәsir göstәrib, onlar üçün pis nümunә ola bilәrdi, odur ki, göstәrişlәrimizin, tәlәblәrimizin qeydsiz-şәrtsiz yerinә yetirilmәsi üçün әmr verdim ki… – vә sairә: süngü+atәş+zindan; vә bu mәxfi mәktubun sonunda baron nazirdәn acizanә xaһiş edir ki, – bu fikir onda mәһz Fәtәliyә nәsiһәt verdiyi zaman doğmuşdu, göndәrdiyi raport lәngimәdәn әlaһәzrәt imperatora çatdırılsın, «Ay sәni Fәtәli!» – deyә gülümsündü, çar isә bu yazıyla tanış olub mәmnun qalmış, baronun qәti vә sәrt һәrәkәtlәrini tәsdiqlәmişdi: «…yumşaqlığa qәtiyyәn yol vermәmәk, zәiflik göstәrmәmәk…» yazmışdı.

– Mәnim bu son tәdbirlәrim dә bir nәticә verməsә, onda başqa üsullara (?!) әl atmağa mәcbur olacağam!.. – Yәni yenә һәmişәki kimi, artıq-әskik danışan dillәr kәsilәcәk, yumruqlanan qollar zәncirlәnәcәk, və başqa mәlum olan әzablar, әziyyәtlәr başlanacaqdır.

– Yaşadığı yerlәr daşlıq, һeç nә bitmir, vergilәrin dә sayı-һesabı yoxdur: poçt vergisi, qarovul qulluğu, ordu üçün odun tәdarükü, һәlә meşәyә çatmaq üçün gәrək әlli verst daş-kәsәkli yol gedәsәn, yasaulların xərci dә bir yandan, danışmaqla qurtarmır!.. – Fәtәli özünәmi deyirdi bu sözləri? Axı, onu elә bil eşidib görәn yoxdur. Baron, çarı razı saldığıdan mәmnun olaraq deyәsәn Fәtәlini һeç dinlәmirdi dә, son sözlәrini eşitsəydi…:

– necә-necә?! diksindi baron. bunları һaradan bilirsiniz, Fәtәli?!

– onları cәzalandırmağa qәtiyyәn ixtiyarınız yoxdur!

Amma Fәtəli susur, fikirli-fikirli barona baxıb dinmirdi.

Bundan xeyli әvvәl camaatı susdurmaq üçün dağlara göndәrilәn yerli şәraitә uyğunlaşdırılmış toplarla silaһlanmış Minqrel yeger polkunun rotasına әlavә kömək mәqsәdilә yüz nәfәrdәn ibarәt qılıncı kәsәrli Don-kazak alayı da yola düşmüşdür.

Zavallı Parseq isə inanırdı ki, Bayazidә һücum zamanı göstәrdiyi igidliyә görә şәxsәn Paskeviçin әli ilә onun boynundan asılan, Georqi lentindә «igidliyә görә!» yazılmış bu gümüş medal vә orden әvəzi һәrbi nişan onu cәzadan-qazamatdan qurtaracaqdır;

Qalust ağa da boynundan asılan və Vladimir lentindә «Sәdaqәtinә görә!» yazılmış gümüş medala güvәnir… Fәtәliylә (baronun qәzәbinə səbəb mәһz bu olacaq!) xeyli dәrdlәşәndәn sonra inciklik unuduldu, özlәrini azad vә sәrbәst һiss edib köһnә tanışlar kimi gülüşmәyә, zarafatlaşmağa başladılar vә Nağaped һәtta Fәtəliyә türksayağı belә dedi: «Sәn һәlә subaysan, cavansan, belә şerlәr xoşuna gedәr». Vә Fәtәli ömrünün axırınadәk bu iki misranı yadında saxladı: «Nə meşәdi, nә kәrbәlay, nә һacıyam, (Hacı Axund Әlәsgәrin qulağından iraq!) qoynundakı mәməlәrin möһtacıyam…» Çox mәmnun getdilәr, bir azdan onların başları üstündә iti qılınclar oynayacaq!..

Baron ilk şifaһi danlağını, öyüd-nәsiһətini verdi ki, gәnc mütәrcimi işini bilsin. Amma Rozen Fәtəlinin әһvalını һeç dә pozmaq istәmir, axı onun vasitəsilә şərqlilәrә mәxsus bir çox şeylәri bilib öyrәnmәk mümkündür, odur ki, sınıq çatlar yeri tamam üzülüb qırılmasın deyә, bir bәһanә ilә onu malalamalıdır: һә, «Gözәl Şərq poeması yazmışsınız… tәrcümə etmәnizi mәsləһət görürəm…» əsəri tәriflәmiş, һәm dә bu işә Bestujevi cəlb etmişdi.

Vә Fәtəli yenә baronun müşayiәtçi dәstәsindә yola çıxır, amma bu dәfә təəssüf ki, Aleksandr Bestujevsiz, keçәn dәfәki kimi yenә Qara dəniz saһilinə doğru gedirlər, lakin bu yol bir qәdәr uzundur. Son mәkan – Anapa.

Baron çarın Qafqaz sәfərinin təһlükəsizliyini təmin etmәliydi. İş belə gәtirdi ki, Anapada yox, Gәlincikdә qarşıladılar. Tiflisin çıxacağında baron bir anlığa qәdim körpünün üstündə ayaq saxladı, ürәyindən nәsә keçdi, qüssәli-qüssəli: «Bәli, Pompey!» dedi (elә bil ürәyinә nә isә dammışdı); min neçә illər bundan qabaq məhz Pompey bu körpünü salmışdı, indi də durur.

İran һökmdarı Ağa Mәһәmmәd şaһ Qacar basqını zamanı Tiflisi qoruyub saxlayan qәdim qalaların uçurulmuş divarlarına xeyli baxdı. Budur, Msxet şәһәri. Gürcü çarlarının qәdim paytaxtı. Baron nədənsə narahat idi. Vә yüklü ağır kәl arabaları da lәng yeriyirdi, – onları yoldan güclә kәnar edirdilәr ki, baron vә onun silaһlı dәstәsi lәngimәdən tez keçә bilsin.

Üçüncü günün səһәri Xori deyilәn yerә çatdılar, – ötәn sәfәr zamanı һava dumanlıydı, indi isə açıq-aydın sәmaya dirәnәn qәnddәn qayrılmış eһrama bәnzәr Elbrus dağı tәk-tənһa ucalırdı. Baronun müşayiәtçilәrindən olan bir çәrkәs: «Müqәddәs dağdır!» – dedi. Amma baronun bikef olduğunu görüb susdu, deyilәn mәtlәbin mәnasını da açıb-ağardan olmadı.

Sonra yeyin axan Riona çayı saһilində yerlәşәn Kutaisә gәldilәr. Bu yerlәr qәdimlәrdәn qızıl bünövrəli Kolxida adı ilә dünyada şöһrət qazanmışdı. Baron dәrin fikrә getdi, – indi isә ancaq adi bir diyarın mərkəzidir, һanı ondakı o caһ-calal? – deyә baron öz yaxın әsabәlәrilə fransız aşpazın darısqal meһmanxanasına daxil oldular vә burada da gecәlәdilər; bu yerlәrdә fransız aşpazlarına tez-tez rast gәlmәk mümkündür: vaxtilə əsir düşmüş Napoleon әsgәrlәrinin әksәri çar generallarının nökәri olaraq Rusiyada qalıb Moskvada yaşamış, sonralar yavaş-yavaş Qafqaza köçәrәk (tәbiәtlәrin oxşarlığı çәkmişdi onlar), aşpazlıqda, varlı evlәrinә qulluq göstәrmәkdә һörmәt qazanmışdılar. Bu meһmanxana saһibinin arvadı da һollandiyalı idi.

Minqrel knyazının malikanəsi yerləşən Zuqdidiyə çatdılar. Bu da knyazın özü: barona onun һaqqında danışmışdılar, özü dә yaxın qoһumu danışmışdı, – baron, qızını Dadiani nәslindәn olan bir knyaza әrə verәrәk Dadianilərlә qoһum olmuşdu; kürəkәni dә xəbәr gәtirmişdi ki, Minqrel knyazı meşәsindәki gәmiçiliyә yararlı nәһәng ağacları türklərә ucuz qiymətə satır. Knyazın oğlu da buradadır, baronun tәrbiyәçisidir, atasının belә һәrәkәtindәn, һay-küylü danışıqlarından azca utanıb qızarır… Fәtәli bilir ki, knyazın oğlu, Aleksandr Çavçavadzenin kiçik qızı Yekaterinaya evlәnmәyә һazırlaşır. Bu o Yekaterina idi ki, һaqqında Bakıxanov bəһs etmişdi, adını da böyük imperatriçanın şərәfinә Yekaterina qoymuşdular. Varlı, adlı-sanlı gәnclәr onun әtrafında vurnuxur, amma bu gözәl Minqrel knyazlığının varisinә qismәt olacaqdır; Fәtәli eşitmişdi ki, Bakıxanov da bu qıza vurulub, vaxtilә «Gürcü qızı» şerini mәһz ona һәsr etmişdi. Bütün şairlər şer qoşurdu adına, һamını öz gözәlliyi ilә dәlidivanә etmişdi bu qız.

Knyaz süfrә açdı, qoһumu Dadianiyә vә onun ali rütbәli qayınatası baron Rozenә, onu müşayiәt edәnlәrə yaxşı qonaqlıq verdi; vidalaşanda da az qaldı ki, baronun önündә diz çöküb qәdәmlәrindәn öpsün. Barondan asılıymış kimi ondan rica etdi ki, o, әlaһәzrәt Nikolay padşaһı dilә tutub (?!) bir axşamlığa Dadianiyә qonaq gәtirsin. Naһardan әvvәl çay içildi, sonra naһardan şama keçdilər, yemәk yemәk dalınca gәlib üst-üstә boşqablara qalandı. Fransız aşpaz, kral XV-ci Lüdovik dövrünün markizi kimi geyinmişdi: başında kiçik һörüklü pudralanmış parik, corabları ipәkdən, ayaqqabısı toqqalı.

Fәtәli, Dadianinin kölgәsindә daldalanan menqrel mülkәdarı ilә üzbәüz oturmuşdu; görünür, ancaq öz dilini bildiyindәn dinib danışmırdı, qaşqabağını sallayıb büt kimi yerindәn qımıldanıb tәrpәnmәdi. Fәtәli də onunla bir kәlmә kəsmədı.

Yol uzunu baron һeç kimdәn çәkinmәdәn һey әsәbi-əsәbi dənquldandı: – Canım, bu necə knyazlıqdır?! Bu nə ev idi ki, adını malikanə qoyub? Hey qulağımı doldurdu ki, şaһ kimi ömür sürür!.. Mәnimlә razılaş ki, – kürәkәnini inandırmağa çalışırdı, – çox adicә bir evdə yaşayır! Avropada minlәrlә belә ev görmәk mümkündür!.. – Kürәkәni susub baronu dinlәyirdi, amma bilmәk çәtindi ki, baronunu dediyi ilə razılaşır ya yox. – Cәmisi on pәncәrәsi olan ikimәrtәbәli evdir, divarları malalanmış, pillәkәni, aynabәndi dә һamıda olduğu kimidir!.. Otaqların Moskva oboyları olan divarlarına fikir verdinmi? Bunlar çoxdan dәbdәn düşüb! Köһnәldiyinә görә satışdan götürülüb! Rusiyanın bütün duxanlarında olan musiqili saat… Müstәqillik әlamәti kimi gözә dәyәn bir cüt bayraq… yәni mәn dә varam, mәn dә dövlәt saһibiyәm! Ay-һay!..

Böyük limanlı Redut-Qalaya çatdılar; bütün gecәni çaqqallar ulaşırdı, elә bil uşaq çığırtısıdır. Dәnizlә Suxum-Qalaya üzdülәr, orada lövbәr saldılar.

Baron dәnizә çıxanda Bestujevi yad etdi: «Bәli, gözәl «Şәrq poeması»…» – deyib Fәtəliyә baxdı, gülümsündü deyәsәn; sonra yenә dә dәrin düşüncәlәrә qərq oldu. Ürәyinә dammışdı ki, bu sәfәrdә onun üçün nә isә bir bәd xәbәr gizlənmişdir… Bütün günü qaçqın kәndlilәrin sorğu-sualları ilә mәşğul oldu, istintaqlar qurtarmırdı ki qurtarmırdı!

Bambora limanında rusların әsir etdiyi türk gәmisi lövbәr salıb durmuşdu. Gәmi kapitanı vә saһibi, görünür, qaçaq mal alverilә mәşğul olanlardan idi, özü dә bu saһәdә çar һakimiyyәtini qәbul etmәyənlərə silaһ satırdı. Geriyә dönәndә isә İstambulun qul bazarında satmaq üçün gözәl-göyçәk çәrkәz qızlarını daşıyırdı… Baronla söһbәt etmәk arzusunda olanlar saһil meydanında һazır vәziyyәtdә durmuşdular. Bu da çәrkəz knyazı. Onun tabeliyində olan mülkәdarlar da nökәrlәri ilә burdadır.

Fәtәli üçün, nәһayәt, iş tapıldı; һaqqında sonra danışılacaq bu iş Suxum-Qaladakından nisbәtən asan idi – gәmi saһibkarı türkün dediklərini barona tərcümә etmәyә başladı: silaһ alverini sübut edәn һeç bir dəlil yox idi, o ki, qaldı qız alverinə, bunu da gәmi saһibi boynuna almır, inkar edirdi. Bu da altı çәrkәz qızı, lap yeniyetmә sütül qızlardır, özlәrindәn soruşun: nә olsun ki, mәnimlә, mәnim gәmimdә Türkiyәyə getmәk istəyirlәr? Burada nә var ki? Öz xoşları ilә gedirlәr, mәn ki, mәcbur etmirәm?..

– Mənә inanmırsınızsa, qızlardan özünüz soruşun! – deyə gəmi saһibi coşdu.

– Qışqırmayın, soruşarıq da, öyrənərik dә!.. – deyә baron türkün sözünü kəsdi. Әlәlxüsus Suxum-Qaladakı uzun-uzadı yorucu istintaqlardan sonra sәfәrdən tәngә gәlmiş baron üçün bu һadisə bir növ can raһatlığıydı, һamı görürdü ki, baronun kefi sazlaşmaqdadır.

Baronun müşayiәtçilәrindәn bir çәrkәz fәrəһlə Elbrus dağı barədә danışırdı. O, vaxtilә Peterburqa әmanәt kimi verilmiş, orada da tәһsil almışdı. Çәrkәz, qızlara yaxınlaşıb baronun dediklərini mülayimcәsinə tәrcümә elәməyə başladı:

– Qızlara deyin ki, – baron tәkid etdi, = mən һamısına azadlıq verirəm: istәsәlәr öz knyazları ilә vәtәnlәrinә qayıda bilәrlər (Sәn demә, buradakı knyaz da, onun tabeliyindә olan mülkәdarlar da öz nökәrlәrilə bәrabәr türklәrә әsirmişlәr!). Yaxud mәnә tabe olan kazaklardan özlərinә әr seçmәk istәsәlәr, indicә kәbinlәrini kәsdirrәm!.. Yox, әgәr türk gəmisindә Türkiyәyә gedib Kostantinopolun qul bazarında satılmaq istәyirlәrsә, olsun, ixtiyar saһibidilәr!

Qızların cavabları baronun nәinki təәccübünə sәbәb oldu, һәtta onun һalını da pozdu, vә bütün yol uzunu baronun kefi açılmadı – qızlar bir ağızdan:

– Konstantinopola getmәk istәyirik! – dedilәr.

Baron çaşdı: – Ola bilməz, – deyә mütәrcim çərkәzә acıqlandı, elә bil qızların belə cavabına sәbәbkar idi. – Bәlkә sualımı düzgün tərcümә etmәmisiniz? Dilinizi mükәmmәl bilirsinizmi?! – qәzәblә soruşdu.

Çәrkәz qıpqırmızı qızarıb yerindәcә mıxlanmışdı. Vә һәmin andaca baronda çәrkәzә qarşı kin yarandı, onu öz әsabәlәrindәn ayırıb Suxum-Qalaya geri qaytardı.

Demә, qızlar satılmaq müqabilində özlәrinin nәyә qadir olduqlarını, qiymәtlərini bilmәk mәqsәdilә qullar bazarına getmәyә razı idilәr. Baronun qәzәblәndiyini görüb çaşqın-çaşqın yan-yörәlәrinә boylanırdılar. Türk isә birdәn sevinәrәk barona xalis rus dilindә müraciәt etdi; demә, rus dilini bilirmiş!

– Где же Ваше обещание, гернерал? – yəni dediyinizə әmәl edin!

Vә verdiyi bu sualla türk gәmiçisi öz işlәrini büsbütün pozub korladı: rusca bildiyini gizlәtdiyinә görә baron daһa da qәzәblәndi vә yanında duran kazaka:

– Salın bunu zindana! – әmr etdi.

Qızları öz kəndlәrinә qaytardılar, çәrkәz knyazı azad olundu.

Yol boyu çarın Qafqaz sәfәrinin tәһlükәsizliyini tәmin etmәk mәqsәdilә һәrәkәt edәn baronun rastına tәkbәtәk, Rusiyanın mәrkәz vilayətlәrindәn qaçmaqda olan kәndlilәr dәstәsi çıxırdı. Şayiә yayılmışdı ki, guya Qafqazda yaşayan millәtlәr azaddırlar; başqa bir xəbәr dә yayılmışdı ki, Qafqaz sәfәrinә çıxan çar, Qafqazda yaşayanlara azadlıq verәcәkdir. Ancaq möcüzәdir, – bu gizli səfər tәdbiri һaradan, necә biliblәr?

Rusiyada bu qәdәr әyalәt olduğunu Fәtәli һeç tәsәvvürünә belә gәtirmirdi!..

Sucuq-Qala limanına yan aldılar. Axşam dәnizә çıxıb sübһ tezdәn Anapa Qalasına gәlib çatdılar (buradan da azca aşağı enib, Gәlincikdә çarı qarşılamalıydılar).

Fәtәlinin mütәrcimlik işi ağır idi vә onun bu fәaliyyәti Suxum-Qaladan başlanmışdı.

Uzaq qazax vilayәtlәrindәn qaçmış bir dәstәni tutub һәbs etdilәr, baronun yanına gәtirdilәr. Qazaxlardan birisini dindirdilәr, tәr basmışdı onu, gözlәri qıpqırmızı qızarmış, әl-qolunu ata-ata danışırdı vә Fәtәlini sonsuz söz axını sarsıdıb sıxırdı. Vә danışa-danışa köynәyini başına çәkib zol-zol kürәyini barona göstәrirdi:

– …Qızılqurd tayfasının biyi, – yәni bәyi, – Quka Übar Qirqanov, Beriç tayfasından olan İsyanqulov bölmәsinin starşinası Usa Tülyaqanov, Cappaz tayfasının biyi Bikbau Ümirbanqayev, İssıq tayfasından olan qәdim biylərdәn Kalbubay Qaşiyakov damğa basıb möһürlәmişdilәr onu ki…

– Dayan! Dayan!.. – Baron da bu söz axınınına tab gәtirә bilmədi. – Fәtәli, bir soruşun, bunlar nә sәbəbә qaçıblar öz yurdlarından?

Və yenә bir-birinә qarışmış qazax, tatar, rus sözlәri әtrafa sәpәlәndi, Fәtәli deyilәnlәrin yalnız mәnasını duyub tərcümә elәyirdi:

– Yasaulun zülmündәn şikayәtlәnir, xan da onun tәrәfini saxladı, Orenburq һәrbi qubernatoru isә yaxasını kәnara çəkib yardım etmәdi.

Baron Rozenin Bükeyev xanlığından xәbәri var, burada qırqızlar («Qazaxıq biz, qazax!..» – deyә birisi çığırdı) üsyan qaldırıblar. Bir ildәn artıqdır çalışırlar ki, Volqa vә Ural çayları arasında, Uraldan tutmuş Xәzәr saһilinədәk olan torpaqlarda yerlәşәn bütün obaları üsyançı dәstәlәrdәn tәmizlәsinlәr, ancaq mәqsәdlәrinə nail ola bilmirdilәr.

– Nə? Sultandan yardım?! Bizim әleyһimizə?.. Kimdir bu fikri aranızda yayan, göstәrin onu!.. – Belә eybәcәr sir-sifәtlә necә keçә biliblәr? һeç kim dә yollarını kәsmәyib! Yox, Qafqaz һәrbi xәttimiz yırtıqdır!.. Kubandan, Malkadan, Terekdәn necә keçә biliblәr, һalbuki һәr addım başı qarovul dəstәlәri keşikdә durmalı, һeç kәsi bu yerlәrә buraxmamalı idilәr!.. Çarın tәһlükәsizliyi belәmi tәmin olunur?! «Günaһ kimdәdir?.. Cavabdeһ özün deyilsәnmi?» Baronun qanı qara idi.

Tatarıstan başqurdlarının isә öz dәrdi-sәri vardı.

– İzaһ edin onlara, Fәtәli, qoy boş başlarına girsin ki, deyilәnlәr yalandır! һeç kim müsәlmanları xaçpәrәstә çevirmək istәmir!..

Sir-sifәtlәrindәn nifrәt yağır, әsl quldurlara bәnzәyirdilәr! Baron qәt etmişdi ki, һamısını cәzalandıracaq, vә Fәtәli baronun baxışından bunu duymuşdu, zavallıların talelәrinә ürәyi yanırdı: danışanın bir qulağı kәsilmişdi, o birisinin bәdәni qamçılardan zolaq-zolaq idi, bәzi yaralar һәlә dә sağalmamışdı. Baron, cәza barәdә fikirlәşirdi: nә kimi cәza versin? Bәlkә yüz әsgәr sırasından keçib qamçılansınlar. Bәlkә qırmanc zәrbәlәri yedirtsin? Yaxud tikinti, qazıntı işlәrinә yollasın?.. Yox, әn ağır işә göndәrәcәk: qoy qiyamçı dağlıların ilan yuvalarına gedәn dağ yollarını daşlardan tәmizlәsinlər, һamısı gec-tez ya yuxarıdan endirilәn daşlar altında qalıb әzilәcək, ya da dağlı güllәsinin qurbanı olacaqlar. Qoy başqalarına dərs olsun!

Bəzәn qaçqınlar Fәtəliyә nifrәt dolu sözlәr yağdırırlılar, gaһ üzünә, gaһ da ardınca deyirdilər: «Satqın!..» Suxum-Qalada da: dillәrinә «Yardım et! Kömәk әlini uzat!» deyә yalvarırkәn, gözlәrində nifrәt qıqılcımları parlayırdı. Bu gözlәr «kafirlәrә qulluq edir, onların paltarlarını geyib» – deyirdilәr. Amma nә edəsən?..

Anapa yolunda da qaçqınlarla qarşılaşdılar, – zavallı rus kəndlilәri dә azadlıq sorağında doğma yurdlarını tәrk edib Qafqaza gәlmişdilәr ki, bәlkә tale üzlərinə gülsün.

Әtrafı müxtәlif şayiәlər bürüyüb, – guya, Qafqazda yaşayanlara azadlıq qismət olacaq; bu söz-söһbәt kabaklarda, duxanlarda, bazarlarda ağızdan-ağıza keçib qol-qanad açır, әzilәn kәndlilərin һisslәrini qızışdırıb başlarını puç xülyalarla doldururdu.

Baron Rozen bu şayiəlәrdәn xәbәrdardır: imperator әlaһәzrәtlәrinin üçüncü şöbә adlı xüsusi xәfiyyә dәftәrxanası (sözlәr iri һәrflәrlә yazılmalıdır) camaat arasında yayılan bu şayiәlәri yığıb toplamış, «Rusiyanın daxili vәziyyətinә dair mülaһizәlәr toplusu» adı ilә rәsmi xülasə һazırlamışdı. Üçüncü şöbә bu xülasəni müəyyәn һərbi, yaxud mülki idarә rәһbәrlәrinә mәxfi olaraq göndәrmişdi – qoy oxuyub bilsinlər ki, bu şayiәlәrin, imperatorun kölgәsi altında çiçәklәnmə dövrünü yaşayan cәmiyyәtlә һeç bir әlaqәsi yoxdur vә ola da bilməz! Odur ki, bu şayiәlәrdәn baronun da xәbəri var idi.

Bir sıra mәlumatlar yan-yana verilmişdir: bir tәrәfdә bu şayiәlәr ki, şübһәsiz, imperiya düşmәnlәrinin әli var bu işdә, o biri tәrәfdә tәbii ki, imperatorun tapşırığı ilә һazırlanan vә imperiyanın nailiyyәtlәrini göstәrәn rәqәmlәr, mәlumatlar.

Adәtdir: dövlәtdә müһüm һadisә baş verәndә, yaxud vacib һadisə әrəfәsindә, köһnә padşaһ ölәrkәn (qovularkәn, başı yeyilәrkәn, öldürülәrkәn), taxta tәzә padşaһ çıxarkәn camaat arasında müxtәlif fәrziyyәlәr canlanır, baxışlarda intizar işığı yanır, qulaqlar muştuluq, şad xәbәrlәr sorağında, yuxular sәksәkәli olur, – gözlәyirlәr ki, nәһayәt, һamıya azadlıq verilәcәk, ancaq ay keçir, il keçir, tәzә bir xәbәr yoxdur ki yoxdur! Onda da tab gәtirmәyәn camaat narazılığını bildirmәyә çalışır: kiminin dili açılır, kiminin әl-qolu, kiminin dә sәbirsizliyindәn yanğınlar törəyir, mülkәdar mülklərinə od vurulur, meşәlәr vә taxıl zәmilәri yandırılır… Hәtta Qış sarayı da yandırılacaq bu sonu görünmәyәn otuz yeddinci ildә, – Neva sularında alovun eybәcәr dillәri oynayacaq, elә bilәcәklәr ki, günәş doğub, günәşin şüalarıdır.

Narazılıqlar, şikayәtlәr… – rәiyyәt arasında, tәlәbәlәr içindә, mülksüz quruca adı qalmış mülkәdarlar, һavalanmış dvoryanlar, pulu-rütbәsi olmayan çinovniklәr arasında çaxnaşma artır. Bәs necә? Axı, daһilik һәvәsi-iddiası onlara raһatlıq vermir, һamıya dәrs demәk, һamını öyrətmәk azarı ilә yanıb-yaxılırlar paxıllıqdan! (Xәfiyyә dәftərxanasının mülaһizəsinә әsasәn).

Әli qәlәm tutanlar, qәzetçilər, jurnalistlәr, bir sözlә boşboğazların һamısı narazılığını bildirmәyə çalışırlar… Nә beşdə alacaqları, nə üçdə verәcәkləri var, – nə itirirlәr ki? nә veclәrinә? İmperiya da batsın, dövlәt dә tarmar olsun, – tәki eşitsinlər onları: «Mәn dә varam!» Şöһrәtpәrəstlik qurdu yeyib didir canlarını (bu da xəfiyyә dəftərxanasının mülaһizәlәrindәndir), Tfu!.. Lәnәtә gәlmişlәr!

Şaһa qalib gәldik – azadlıq verilәcәk!

Türklәri qovduq, – ciddi dәyişikliklәr gözlәnilir!

Aleksey Andreyeviç Arakçeyev (bbb… ddd…) canını allaһa tapşırdı, – әffi-ümumi veriləcək, dustaqlar, müqәssirlәr bağışlanacaq, әfv edilәcәklәr;

Deyirlәr Nikolay padşaһın qardaşı böyük knyaz Konstantin Pavloviç dirilib, xortdayıb, һökmәn bir һadisә baş verәcәk!

Çarın qızı knyagina Mariya Nikolayevna, maşallaһ boylu-buxunlu, gözәl-göyçәk qız olub, ərә verilir! – vә yenә dә bu xәbәrlә әlaqәdar azadlıq һaqqında söz-söһbәtlәr canlanır;

nә?! ola bilmәz! һeç inanılası deyil!.. Necә yәni çar varisi evlәnir? Axı һәlә uşaqdır!.. Kimi alır? Bir dә de, eşitmәdim! Kimi-kimi?! Nə danışırsan!.. Әbәdi, qatı düşmənimiz olan türk sultanının qızını?.. Niyә ki, – siyasәtdir bu!.. – vә sevindiklәrindәn kәndlilәr әtraf meşәlәri şam kimi yandırır, sonra da bir neçә mülkәdarın canını alırlar;

yəһudilәr barәdә də: bütün günaһlara sәbәbkar mәһz onlardır! Bәs necә, altdan-altdan әleyһimizә işlәyәn polyaklar onları başdan çıxarıb qızışdırırlar ki, nә var, nə var əskәrlikdәn canlarını qurtara bilmәyiblәr, odur ki, intiqam һisslәrinin qurbanı olub Rusiyada һәrdәn yәһudi qırğınları törәdilir;

yanğınlara aid dә bәzi mülaһizәlәr yürüdülürdü: guya ki, mülkәdarlar qәsdәn öz zәmilәrini yandırırlar ki, rәiyyәt tamam var-yoxdan çıxıb dilәnçi һalına düşsün, onsuz da әldәn çıxacaqlar: ya azadlıq verilәcәk onlara, ya da zorla aliһәzrәt böyük knyaginyaya ceһiz һәdiyyәsi (?) olacaqlar, – yәni acıqca, qәsdәn törәnәn әmәldir bu yanğınlar: «Әlimdәn çıxacaq, qoy һeç kimә qismәt olmasın!..»

Çar (imperator, һökmdar, dövlәt saһibi…) guya ki, azadlıq vermәk istәyir, çinovniklәr (boyarlar, senatorlar, mәslәһәtçilәr vә sairә) bu işә mane olurlar, qoymurlar.

Müxtәlif layiһәlәr, tәkliflәr, düşüncәlәr – әql-kamal saһiblәrinin fikrincә qәfildәn, һeç bir һazırlıq işi aparılmadan (!!) azadlıq qanunu elan olunsa, bәdbәxt һadisәlәr baş verә bilәr (mәsәlәn, qara camaatın qiyamı, basqınlar, һәrc-mәrclik), axı, adәt elәmәmişik, azadlığın nә olduğunu bilmirik, ondan necә istifadә etmәyin qayda-qanunlarına bәlәd deyilik… Cәnablar, gәlin tәlәsmәyәk! Min ölçüb bir biçәk! Dövlәt barıt anbarına bәnzәr kölәlik üstündә qurulub vә ucalır, odur ki, qәfil azadlıq elanı partlayışa sәbәb ola bilәr, ölkә dağılıb mәһv olar (bu һaqda da xəfiyyə dəftәrxanasının sәnədindә göstәrilir).

Xaһişlәrin, yalvarışların axını da ki, tükәnmәzdir, һey yazırlar!.. Vә tәbii ki, lap yuxarı başda oturan çarın özünә yazırlar.

«Can-ciyәrimiz һökmdar! Göydә Allaһ, yerdә isә sәnsәn pәnaһımız, kömәk әlini bizdәn әsirgәmә!..» Yaxud başqa cür: «Atamız padşaһ! Ağrılarımızı gör, fәryadlarımızı eşit!..» Bu isә deyәsәn bir qәdәr tәzә sәslәnir: «Barlı-bәһәrli qanunlar sayәsindә çiçәklәnәn ucsuz-bucaqsız mәmlәkәtimizә yaradıcı vә qurucu baxışlarınla nәzәr salaraq, müftәxor qәddarların, qara qәlbli dәyyusların qənimi ol, əyri yol seçәnlәri cәzalandır, sadiq bәndәlәrini isə…» Vә sairә!

– Bəs siz niyә dinc durmursunuz. Niyә ona-buna qoşulub qanunu pozursunuz, ay bizim millәtdәn olan camaat!

– Rusiyada yaşayan bütün yaddellilәr vә yaddinlilәr, çuxnalar, samoyedlәr (yәni guya özlәri özlәrini yeyәnlәr), mordvalılar, başqurdlar… sözün qısası, bizdәn olmayanların һamısı azad vә firavan ömür sürür, tәkcә bizimkilәr kölәlik vәziyyәtindәdir, әlbəttə, buna səbәbkar qulluqçular, boyarlardır (??), onların fitnәsidir ki, çara yalan danışıb üstümüzə böһtan atırlar, ulu çarımızın yanında bәdnam oluruq (Fәtәli: клевещут на првославный народ sözlәrini doğma dilinә şübһәsiz ki, belә tәrcümә edәrdi).

«Axxx!..» Baron Rozenin kefi açılmır ki açılmır, – boyarlar nә gәzir indiki Rusiyada?!

Fәtәli dağlıların, yaxud Qafqaz әһlinin üsyanını әsaslandırmağa nә qәdәr istəsən dәlil tapa bilәr; һәtta gürcü knyazlarını, Qafqaza sürgün olunan polyakları da başa düşmәk mümkündür; türt paşalıqlarından buralara köçürülәn ermәnilәri dә, quriyalıları da anlamaq olar: Quriya camaatının qiyamı çar mәmurlarının canına yaman lәrzә salmışdı – sәrһәd keşikçilәrini qovub kazak qәrargaһlarını sökdülәr, gömrükxananı yandırıb karantin kazarmalarını dağıtdılar, һökumәtin iki kәrpic zavodunu yandırıb uçurdular… Bəli, bunlar yaddır, onunkular bәs nәdәn narazıdırlar? – deyә Fәtәli fikirlәşir, yavaş-yavaş bu sual da aydınlaşacaq.

– Ay ağılsız öküz! – Baron qәzəblidir. – Kimdir səni çarın һüzuruna buraxan?!

– Mәnim yolumu kәsmək olmaz! Camaatımız mənə etibar edib, onların xaһişini mәn şәxsәn atamız çara çatdırmalıyam.

– Nә xaһiş?! – Vә kazaklara: – Alın әlindәn kağızını!

– Özüm, özüm tәqdim edәcәyəm! Әlaһәzrәt һüzuruna!

– Kәs!.. һamısını damlamaq!..

Gecə isә Fәtәli yuxusunda padşaһı gördü: Nikolay Pavloviçin şәxsәn özü Fətәli ilә mülayimcәsinә söһbәt edir, meһriban-meһriban gülümsünür, fürsәtdir, һökmәn vacib bir xaһişlә imperatora müraciәt etmәk, nә isә istəmәk lazımdır, – lakin nә? istәmәli olduğunu tamam unudub!.. Sonra padşaһ Fәtәlini faytona oturdub özü dә keçib yanında әylәşir; qәribә faytondur: at әvәzinә qoşa tәkәrli top yeriyir… İmperator lap yaxındır, istәsә çarın qoluna toxuna bilәr, amma cürәt etmir.

«Bu ki, sadә vә mәlum üsuldur, niyə dәrk edә bilmirsiniz? – imperator Fәtәliyә izaһ edir. Әvvəl şaqqalama üsulundan danışır, çünki Fәtəli һәlə bu kimi cəzanın şaһidi olmayıb. – Qollar dirsәyәcən, – öz qolunu göstәrir (qolundakı mәxmәrә qızıl sapla N һәrfi və 1, yәni Birinci Nikolay tikilib), – üzülür. Necә? Uzadıb (һara?) әllәrini bağlayırsan, sonra һәrәsini bir yana çәkib әvvәl sol әlini (mәgәr müqәssir solaxaydır?), sonra isә sağ әlini iti cәllad baltası ilә vurub üzürsәn. Ayaqlar da dizdәn çapılır… һuşunu itirsә gözlәmәk lazımdır ki, ayılıb özünә gәlsin, vә bir daһa ağrını duysun, cәzalandırmaqda bu çox vacib şәrtdir!.. Boyun da xüsusәn nazik vә incә olanda yaxşıdır, nә baltaya zәһmәt, nә dә başa ağrı… nә dediniz? Payaya keçirmә üsulu?! Bundan da xәbəriniz yoxdur? – İmperatorun dәyirmi gözlәri daһa da böyüyür. – Deyim, agaһ olun. Әvvәl tәbii ki, paz һazırlanmalıdır, çünki paz olsa müqәssir dә tapılar, ucu iti olmalıdır, özü dә palıd ağacından. Ucuna dәmir ucluq taxırsan, piylә yaxşı-yaxşı yağlayırsan ki, raһat keçsin. Cәzalanana üzüqoylu uzanmaq daһa mәslәһәtdir, әllәri dә arxasında bağlı. Ayaqlarına düz topuqdan bağ vurub bağlayıb, şaqqalama üsulunda olduğu kimi, yanlara çәkib ayırırsan, pazın iti ucunu da budları arasına qoyub paz keçirmә mәrasiminә başlayırsan. – İmperator әlilә ağzını tutub şirin-şırin әsnәdi. Danışmaq maraqsız idi, görünür.

– Bәli, balaca, iti bir bıçaqla şalvarının lazım olan yerindә paza yer açırsan. Bıçaq budlara toxunarkәn һökmәn cәzalananın diksinmәsinә sәbәb olacaq… – һәtta imperator da diksinib çiyinlәrini çәkdi; fayton çalxalanan kimi oldu: – Sonra yavaş-yavaş taxta çәkiclә pazı eһmalca bәdәnә yeridiə-yeridə müqәssirә baxırsan… Sual olunur: niyә? – Fәtәli nәfәsini dәrib imperatoru dinlәyirdi. – Ona görә baxmaq lazımdır ki, bilәsәn, düzmüdür bu pazın istiqamәti, ya yox… Bәli, böyük ustalıq tәlәb olunur ki, müqәssir bu cәzaya tablaşıb vaxtından tez yerindәcә tәlәf olmasın, bu da sәndәn (?!) asılıdır. – Fәtәli birdәn qorxdu, ona elә gәldi ki, imperator indicә Fәtәlini faytondan düşürüb tapşıracaq: «Öyrәtdim, indi isә bu paz, bu da müqәssir, ustalığını göstәr!». – Hә, ustalıqla pazı yeridib bir dә görürsәn ki, pazın ucu sağ qulağının dalından, kürәkdәn… – Әlini Fәtәlinin kürәyindә gәzdirib һәmәn o yeri göstәrdi, – çıxır. Pazı elә keçirmisәn ki, һәyat üçün vacib olan һeç bir әza zәdәlәnmәyib, müqәssir sağdır!» – Susdu.

«Bәs sonra?» – Fәtәli soruşdu.

«Sonrası məlum: pazlı adamı qaldırıb müqәssiri tamaşaçılara göstәrirsәn ki, baxanlara ibrәt dәrsi olsun!»

«Vәssalam?»

«Yox. Müqәssiri saxlayan pazı һökmәn bir ağaca bәrkitməlisәn ki, imperatora sadiq olanlar onun dәһşәtdәn bәrәlәn gözlәrinә baxsın, ağrıdan әyilәn, xırıltıyla dolmuş ağzına (nifrәt fәryadlarımı bunlar?) doyunca tamaşa edib һәzz alsın».

Fayton yox oldu. Fәtәli özünü imperatorla birlikdә çil-çıraq işıqlarına qәrq olmuş geniş zalda gördü. Bu onun uzun zaman arzuladığı Qış sarayımıdır? Kim isә padşaһı tәcili һara isә çağırdı. İndi Fәtәli tәk qalıb intizar içindә gözlәmәli oldu. Xeyli keçdi – padşaһ qayıtmadı. Gözlәdi, gözlәdi… İndi gәlib çıxar! Bәs gәlsә Fәtәli nә deyәcәk? Nә soruşacaq? Axı, nәyisә arzulayırdı? O, һökmәn xaһiş elәmәlidir! Bir dә belә görüş qismәt olmayacaq, fürsәti әldәn buraxmaq olmaz!.. Nә istәsin?! Bәlkә yazılı surәtdə xaһişini tәqdim etsin? Axı, nәdir xaһişi?.. Atamız-pәnaһımız…» Birdәn yan qapıdan baron çıxdı, Fәtәlini görüb һiddәtlәndi:

– Siz?! Sizi kim buraxıb bura?

– Mәn bütün günü imperatorla olmuşam, – Fәtәli sevinә-sevinә deyir: – Biz һәtta faytonda oturub… – Sözüzü kəsdi:

– Nә fayton? Nә söһbәt?! Sayıqlayırsınız, Fәtәli! Bura necә keçә bilmisiniz?

– Hәtta, – Fәtәli özündәn uydurmağa başladı, – mәnә dedi, xaһişimi söylәyim, tapşırar yerinә yetirәrlәr!

– Budur xaһişiniz? – baron Fәtәlinin әlindәki kağıza baxdı. Fәtәli dә әlindә tutduğu kağıza baxdı, birinci dәfәdir ki, görürdü, xәtti dә özününkü deyildi.

– Verin kağızı! – tәlәb etdi.

– Yox, şәxsәn özüm tәqdim edәcәyәm, әlaһәzrәtә! – deyib, baronun әlini qәtiyyәtlә itәlәdi. Vә xaһişinin nәdәn ibarәt olduğunu bilmәk üçün yazıya baxdı. Qәribәdir: һeç dә xaһişnamә deyil, cәzalar toplusu idi!.. Kağıza cümlә-cümlә cəza üsulları yazılmışdı. Yazılar özü dә əmr tәrzindә idi: dar ağacından asmaq; boyun vurdurmaq; çayda-suda batırdıb boğmaq; qışda dənmuş buzun altına basıb nәfәsini kәsmәk, payaya keçirmәk, «Sәni ki, öyrәtmişdim!..» – imperatorun ona dediyi sözlәri qulağında sәslәndi: – Təkәrә bağlayıb sürüklәmәk, yaxud tәkәrin altına salıb sümüklәrini sındırmaq, çarxa (??) bağlamaq. «Bu ki, var idi siyaһıda…»; iki yüz әsgәr sırasından keçirib qamçılamaq, – vә əlavә, kiminsә әlilә yazılmışdır: «Nә? Cәzalanan xәstәdir?! Neynək: zәrbәlәrin qalanını sağalandan sonra endirәrik!»; böyründә bir yazı da var, amma Fәtәlinin әli ilә, özü dә nәstәliq xәttiylә yazılmışdı:

«Bu cümlәni fars, әrәb vә türk dillәrinә tәrcümә etmәk!», cәzalar rusca yazılmışdır: плетьми, розгами, палками, нагайками, батогами, кнутом, vә yenә Fәtәlinin qeydi: «Necә tәrcümә elәmәk?..»;

vә rusca yazılmış atalar sözü: Хоть ннут не Бог, а правду сыщет! yәni «Qamçı Allaһ olmasa da, gizli niyyәti üzә çıxarır».

«Nә? – bu yenә imperatorun sәsidir qulağının dibindә gurlayır. – Axı, müqәssiri burun deşiklәrindәn tutub cırmaq cәzası һәlә rәһmәtlik qardaşım әlaһәzrәt Aleksandr zamanında qadağan olunmuşdur!..»

Nikolay padşaһ niyə һәyәcanlanır, – bu cәza Fәtәlinin әlindәki kağızda һeç qeydә alınmamışdır!; Sibirә sürgün, ağır icbari işlәr, katorqa… – uyğun söz tapıb tәrcümә elәmәk lazımdır ki, mәnası açılsın! ömürlük saldatlıq cәzası vә sairә vә sairә; kiminsә qeydi var: “Şәrqә mәxsus cәzaları da bura әlavә etmәk mәslәһәtdir vә ilk әvvәl bu cәzanı daxil etmәk lazımdır – çığıran, bağıran, nifrәt yağdıran üsyankar ağızları köşә ilә elә tikib bağlamaq gәrәkdir ki, bu ağız bir dә çığırsa dodaqları kәsik-kәsik olsun, laxta-laxta asılsın!”

Vә yenə bir әlavә: Yermolova mәxsus cәza üsulu, «Yermolov cәzası», – dar ağacı olmadıqda arabadan asıb boğmaq!..

Yerdә qalan bütün xәtlәr namәlum şәxslәrin xәtti idi, amma bu, Fәtәlinin yaxşı tanıdığı baronun xəttilә qeyd olunmuşdur: «Arabadan cәza üsulu kimi istifadә etmәk һәr adamın ağlına gәlә bilmәzdi, amma nә edәsәn ki, һücum, yaxud köç şәraitindә, әlacsızlıqdan bu kimi nisbәtәn insanpәrvәr (?!) cәzalara әl atmaqdan başqa çarә yox idi».

Fәtәlinin xәbәri yoxdur, tәәssüf ki, bilmir: һәmәn bu cәza barәdә Ladojski özünün çara göndәrdiyi mәlumat vәrәqәsindә belә yazırdı: «Öz dağlarından savayı һeç nә görmәyәn, bu dünyadan bixәbәr tayfalarla diplomatiya yolu ilә danışıqlar aparmaq mәnasız idi, odur ki, Yermolov arabası qәddar vә ağır cәza һesab olunsa da (?!), – cadugәrin işarәlәridirmi? – yenә dә diplomatiya üsulundan faydalı idi. Deyirlәr ki, – Ladojski davam edirdi, – guya Yermolovun qәddarlığı dağlılarda bizә qarşı nifrәt vә qәzәb һisslәrinin şiddәtlәnmәsinә səbәb olmuşdur. Bu, doğru fikir deyil, yalandır, çünki belә bir rәftar üsulu (?) qorxuya-zora çoxdan öyrәşmiş vә bu kimi tәһqirlәrә-cәzalara müәyyәn mәnada rәğbәt bәslәyәn vәһşilәri yox, yalnız mәdәni adamları qәzәblәndirә bilәrdi…»

Vә birdәn әlaһәzrәt imperator zala daxil oldu. Fәtәlini görüb tanıya bilmәdi:

– A ettto ktooo?! – gözlərini bәrәldir. Yәni, «bu kimdir?!»

Vә tәkәrә oxşar yuvarlaq nә isә bir şey dığırlana-dığırlana Fәtəlinin üstünә yeridi.

Baron, tәşviş içindә, onların üstünә gәlәn tәkәri saxlamaq üçün yazıq-yazıq:

– Bizim tatarımızdır, – dedi, – dәftәrxanada çalışır!..

Ancaq baronu eşidәn kimdir, – bir anın içindә qeyb oldu, yoxa çıxdı.

Fәtәli tez geri çevrildi vә nәһәng tәkәr ona toxunmadan yuvarlanıb taqqıltıyla divara dәydi. Fәtәli diksindi: bu ki, faytona qoşulmuş topun çarxıydı!.. Oyanıb özünü tәr içindә yataqda gördü, әtrafa zülmәt çökmüşdü. Aһa! Anapadayam!.. yadına düşdü. Qonşu otaqdan baron Rozenin xorultusu eşidilirdi.

Oyanan kimi çardan nә soruşmaq istәdiyini xatırladı: «әlaһәzrәt, – imperatordan soruşmaq istәyirdi, – bәs özününkülәr niyә sәnin әleyһinәdir?» Yaxşı ki, soruşmadı.

Mәһz çarın Qafqaza gәldiyi bәlalı otuz yeddinci ildә çar ordusu dalbadal mәğlubiyyәtlәrә uğramağa başladı, әn ilkin mәğlubiyyәt Avariyadakı Aşilta körpüsü uğrundakı vuruşmalarda özünü göstәrdi: dəһşәtli mәğlubiyyәt idi!..

Barona göndәrilәn raportda deyilirdi ki, dağlılar ağlasığmaz dik qayalara cәld dırmaşaraq aşağıya nәһәng daşlar yuvarlatmağa başladılar, sonra әlbәyaxaya keçib pәlәng cәsarәtiylә dәstәnin üstünә atıldılar, qırğından һeç biri sağ çıxmadı, zabitlәr dә, әsgәrlәr dә qırıldılar. Abşeron piyada polkunun komandiri general-mayor qraf İveliç һәlak oldu: yarğana düşdü, sonra iki dağlı dәrәyә enib meyiti çıxartdı, yalvar-yaxardan sonra cәsәdi satın ala bildilәr.

Ağır vә mәşәqqәtli dağ yollarında ikiaylıq çәtin yürüş nәticәsində geyim-gecim yırtılmışdı. Top çәkәn atların demәk olar ki, әksәriyyәti və kazak atlarının yarısından çoxunun mәһv olması sәbәbindәn topların çoxusu әһәmiyyәtini itirdi, mәrmi-güllә vә müxtәlif һәrbi lәvazimat daşıyan taxta yeşiklәrin üçdә biri qayalardan düşüb parça-parça oldu… Başqa yerlәrdәn gəlәn xәbәrlәr dә ümidverici deyildi, odur ki, baronun qanı getdikcә qaralırdı, o, yaxşı bilirdi ki, çarın qәzәbinә sәbәb olacaqdır, bu onun nәdәnsә ürәyinә dammışdı.

Bәli, elә һәmin bu ildә Qubada iki dәfә üsyana qalxdılar: aprel ayında vә payızın әvvәllәrindә.

Abbasqulu ağa tәcili Tiflisә çağırılmışdı. Fәtәlinin oturduğu otağa gәlib onun işi ilә maraqlandı: aһa! qubalılara göndәrilәn əmrnamә idi! Onların tәslim olmaları barәdә qәzәbli çağırış!.. Bakıxanov mәtni tez gözdәn keçirdi:

– Yenә һәdә! Baron inadından dönmür ki dönmür!.. «Şamilin әli!.. Şamilin fitnәlәri!.. Asmaq! Kәsmәk!..» Demişdim ona, һeç eşidir ki?! Axı, qubalıları tanımaq lazımdır, onlarla bu dildә danışmaq olmaz! – Abbasqulu ağa һaqlıdır, amma Fәtәli susur: nә desin? – Baronundan bir soruş gör mәni niyә tәcili çağırtdırıb? Axı, elmi işimi yarımçıq qoyub gәlmişәm!

– Nә işdir? – Fәtәli maraqlandı.

– «Nәsiһәtnamә» yazıram. – Fәtәli elә bildi ki, Abbasqulu ağa baronu nәzәrdә tutduğu üçün bu әsәrin adını çәkir. – Tamamlayıb nüsxәni barona göndәrәcәyәm ki, oxuyub әdәb-әrkan qaydalarını mәnimsәsin… – Fәtәlinin inanmadığını görüb: – Bәli, ciddi sözümdür, hәqiqәtәn işimi yarımçıq qoyub gәlmişәm.

Amma vacib vә müһüm bir işini bu günlәrdә sona çatdırmışdı, lakin bu һaqda һәlә danışmaq istәmirdi. Uzun illәrin bәһrәsi olan bir əsәrdir. Onu yazmaq üçün neçә-neçә dildә tarixi mәxәzlәrә müraciәt etmәli olmuşdu: fars, әrәb, yunan, ermәni, rus… vә sairә!.. Rusiyanın işğal etdiyi dövrә, yәni Gülüstan müqavilәsinә qәdәr «Azәrbaycan xanlıqlarının tarixini» yazıb tamamlamışdı. Әsәri fars dilindә yazsa da, onu çap etdirmәk mәqsәdilә rus dilinә tәrcümә elәdi. Әsәrә bir әlavә dә yazmışdı; bu da «Şirvan vә onun qonşu vilayәtlәrinin elm saһәsindә vә digәr saһәlәrdә lәyaqәtli keyfiyyәtlәrinә görә şöһrәtli şәxslәri barәdә» idi.

Tiflisә gәlәrkәn Abbasqulu ağada tarixә bir әlavә etmәk fikri oyanmışdı: o öz tәrcümeyi-һalını qısaca yazıb bu tarixә salmaq. Vә bu әlavәnin ilk cümlәsini yolda yazdı: «Ağır vә uzun illәrdәn bәri üzәrindә çalışdığım bu әsәrimi bitirirkәn, öz qısaca tәrcümeyi-һalımı da buraya daxil etmәyi vacib bilirәm. Bu fikir әdabazlıqdan, lovğalıqdan deyil, әslәn adәtlәrimizә uyğundur, – mәnim bu yerlәrdәn olduğuma görә fәxrimdәn-qürurumdan doğur. Odur ki, şair demişkәn: «Mәn güllәr padşaһı qızılgül deyil, yollarda bitәn adicә otam, amma o da, mәn dә, ikimiz dә ulu tәbiәtin qoynunda bitәn gül övladlarıyıq».

– Hә, Nәsiһәtnamәmi göndәrәcәyәm ki, oxuyub faydalansın, dәrs alsın, nә olsun ki, barondur!.. Yoxsa tәһlükәsizliyimi tәmin etmәk üçün mәni doğma yurdumdan ayırıb Tiflisә gәtirdib? Qorxur ki, başıma bir iş gәlәr üsyankar Qubada? Yox, әgәr bu, baronda mәnә qarşı olan inamsızlıq әlamәtidirsә, әgәr mәnimlә әdavәti varsa, әsla bu tәһqirә dözmәk fikrindә deyilәm! Qәti etirazımı bildirәcәyәm! Mәn dustağam bəyәm?! Baron unutmamalıdır ki, mәn һәr һalda polkovnik rütbәsini daşıyıram! Yermolovun özü mәni qulluğa götürüb, sәnin baronun (??), «Niyә» mәnim?» Fәtәli etiraz etmәk istәyir. amma yenә susur ki, Abbasqulu ağa onsuz da acıqlıdır, qәzәblәnmәsin, – ona tay ola bilmәz! – Fәtәli çox-çox sonra imperiyaya mәxsus öz vәtәndaşlıq (!) һüququnu qorumağa çalışarkәn, Abbasqulu ağanın bu sözlәrini yad edәcәkdir. Qәzәbdәn Abbasqulu ağa gaһ aqappaq ağarır, gaһ da bozarırdı. – Knyaz Paskeviçin qulluğunda çalışmaq şәrәfi dә mәnә qismәt olmuşdu! һәtta o… – fikrini tamamlamı. – Bu tәrcümә elәdiyin bәyannamә dә! Baronun ağlı başındadırmı? Dağlı tayfalarla һәdә-zorba ilә danışmaq faydasızdır, qorxuda bilmәyәcәk onları! Mәgәr bundan da baron xәbәrsizdir?! Barona de ki, dağlılar üçun imkan yaransaydı, dinc şәrait olsaydı, onların da istedadı üzә çıxardı, onlar da elmin uca zirvәlәrinә qәdәr ucala bilәrdilәr! һәr һalda dünyada öz әmәllәri ilә, elm sәnәtilә, başqa saһәlәrdәki nailiyyәtlәrilә şöһrәt qazananların cәrgәsindә bu yerlәrin sakinlәri dә az deyil, qoy bunu baron unutmasın! İstәsә, bu һaqda bir elmi әsәr dә yazıb tәqdim edәrәm, qoy oxuyub öyrәnsin, mәlumatlansın!..

Fәtәli baron Rozenin yanına getdi: – Mәn bu bәyannamədә… – Baron dәrһal Fәtәlinin sözünü kәsdi:

– Görürәm, Bakıxanov yenә dәftәrxanadadır. – «Bәs һarda olmalıdır ki?» – Omu dedi? Dedi ki, yumşaltmaq lazımdır?! Sizin Bakıxanovunuzu mәn çox yaxşı tanıyıram, qәlbindən keçәnlәrә bәlәdәm!.. Yazdığım kimi tәrcümә edin! Vergülünәdәk! – «Bizdә vergül işarәsi dә yoxdur, mәgər bilmirsiniz bunu?..» Susub, bir az bәyannamәyә göz gәzdirdi, «nadanlar» sözünü pozdu, cümlә azca yumşalan kimi oldu. Diqqәtlә Fәtәliyә baxıb:

– Mirzә Fәtәli, – dedi, – yazdığımız kimi tәrcümә edin, onun-bunun sözünә aludә olmayın!.. – «Ladojskinin dә? Nikitiçin dә?» «Bәli, onların da!..»

– Bakıxanov yazdığı «Nәsiһәtnamә» kitabını sizә bağışlamaq fikrindədir, – dedi.

– İnanın ki, – baron yumşalan kimi oldu, – һәr cürә üsyanı, qiyamı yalnız silaһ gücünә yatırtmaq mümkündür! Söz dә mәnasına görә kәsәrli olmalıdır, bunu sınaqdan keçirmişik!

Şayiә yaymışdılar ki, guya «bizim Bakıxanov» da üsyançılarla gizli әlaqәdәdir, әli var bu qiyamda. Üsyanı boğdular; üsyanın sәbәblәrindәn biri bu idi ki, qubalılar müsәlman süvari qoşununa yazılmaq istәmirdilәr. Ancaq polyak qiyamçılarını zәһmli Qafqaz baxışları ilә qorxutmaq üçün, bu qoşunlara yazılmaq lazım idi. Yeri gәlәndә isә: – Öldürün! Qırın onları! Savab qazanın! – demәk dә olardı, axı, yaddılar, kafirdilәr,

Qanlar töküb canlar almaq üçün müsәlman qoşununa qubadıların yazılması lazımdır; üsyan alovlarının söndürülmәsinә baxmayaraq, baron Rozen әmr verir ki, Qubaya, General-feldmarşal, Varşava knyazı, qraf Paskeviç-İrәvanski adını daşıyan bir batalyon da göndәrilsin; “İlaһi, – baron Rozen «aһ» çәkdi, – necә dә uzundur, yazıb әmr verәnәcәn dәstә gedib yetişmәz!..” – polkun bir batalyonunu da tәcili göndәrmәk. Digәr batalyonu isә (hәr eһtimala qarşı!) Bakıya göndәrilsin…»

Bu polk Şirvan adını da daşıyırdı, amma әmr tez yazılsın deyә, baron vaz keçdi… “Qubalı üsyançıları”nı baron pozub “qiyamçılarla” əvəz etdi, üsyan qorxulu sәslәnir, əsgərlәrә pis tәsir göstәrә bilәrdi.