Read the book: «Օգուտ Բժշկութեան»

Ամիրդովլաթ Ամասիացի
Font::

Համառօտագրութիւններ

Ձ= Վաղ. Պետ. Մատեն. ձեռագիր հմր 414

Ա= Վաղ. Պետ. Մատեն. Ամիրտովլաթի ինքնագիր

Բ= Վաղ. Պետ. Մատեն. հմր 732

Գ= բժ. Լ. Յովհաննիսեանի

Դ= Վաղ. Պետ. Մատեն. հմր 6275

Ե= Վաղ. Պետ. Մատեն. հմր 733

Զ= Վաղ. Պետ. Մատեն. հմր 734

Աճ.= պրոֆ. Աճառեան Հր.

Անգ. անպ. = Անգիտաց անպէտ. հրատ. Կ. Բասմաջեանի։

Խուրշ. = բժ. Խուրշուդ Մելիք – Փարսադանեանի եւ աւագ դեղագործ Յակոբ Սէպէտճեանի Մեկնաբանութիւն (անտիպ)։

Գիրս այս կոչի ստածում

Յանուն Աստուծոյ գթածին եւ ողորմածին որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն։ Գոհանալով փառաւորենք զնա, որ զարարածս ստեղծեաց, զերկինքն եւ զերկիր, զմարդ եւ զանասուն եւ զամենայն կենդանի, եւ զամենեսեան կերակրեաց իւր շնորհիւն, եւ նմա փառք յաիւտեանս. ամէն։

Եւ այսպէս էր գրեալ գրքիս շինողն, թէ յորժամ ես այս արուեստիս հմուտ եղայ եւ տեսայ շատ գրեանք որ շինած էր ի յայս արուեստն եւ շատաբանած, եւ մարդ կատարեալ չէր իմանար. եւ չկար գիրք մն, որ ինքն փոքր եւ համառօտ եւ օգուտ լինէր եւ մարդ օգտէր, որ ինքն հեշտ լինէր եւ փորձած եւ օգուտ։

Կամ եղեւ ինձ որ յայս յարուեստս շատ դռվի ցուցանեմք եւ գրեմք զբժշկութեան չաքսն եւ ստուղուսաթն, որ է տարերքն, հուրն, օդն, ջուրն, հողն, եւ զմիզաճն, որ է բնութիւնն, եւ զխառնուածն, որ է սավտան եւ պալղամն եւ արիւնն եւ սաֆրան. զստեղծուածքն մարդուն եւ զկազմութիւնն ամենայն անդամոցն եւ զթպտիրն առողջութեան, եւ ճանաչել զերակն եւ զգոզն, որ է ղարուրան, եւ զձեռնալուան, եւ զպօհրան, զմահու եւ զկենաց նշաննին, եւ զստածումն ամէն խլտին ի մի տեղ, եւ զատ ի զատ զբնութիւնն եւ զօրութիւնն, զշահն եւ զնշանն առաջագիտութեան ամէն հիւանդին. եւ գիտենալ զօդերն ամէն, եւ զտարուն Դ եղանակն, եւ զբնութիւն նոցա, եւ զպատճառն եւ զնշանն Ա Ա-ին եւ խառնուածին, եւ շինել զխառնուած դեղերն, որ է թարքիպնին։

Այսպէս գիր մն շինեցի ես անպիտան եւ անարժան նուաստ ծառայս Աստուծոյ Ամիրտոլվաթ բժիշկն Ամասիացին ի մայրաքաղաքն ի Ֆիլիպայ, ի թվականութեանս հայոց ՋԺԵ ամին եւ ամսոյն ի դեկտեմբերի ԻԵ-ին, օրն հինգշաբթին, եւ ծնունդն էր փրկչին այլազգեաց։ Եւ այնչափ որ իմ ուժն ընկերեց՝ նա ջանացի զսա կատարել։ Եւ ով կարդայ կամ օրինակէ, թէ՛ եկեղեցական է, թէ բժիշկ է՝ մի՛ խափանէք, եւ ով որ ջանայ որ կտրէ մի թուղթ ի սմանէ եւ կամ գողանայ՝ նա բանադրած է ՅԺԸ հայրապետացն։ Եւ ջանացէ՛ք, որ զբանադրանքն չի ընդունիք, եւ զինչ որ գրած է զայն արէք։

Զայս գրոցս անունն անուանեցաք Օգուտ բժշկութեան, որ տաճիկն քիֆայէթի ի տիպ ասէ։ Եւ արարի զայս գիրքս երկու բաժին. եւ առաջի բաժինն է ուսումն բժշկութեան եւ թպտիր առողջութեան եւ ստածումն ամէն անձինն, եւ Բ բաժինն յիշէ զկերակուրն եւ զդեղերն նորա, որ ի Ա ի Ա են խառնուած, եւ զբնութիւն եւ զօգտութիւն եւ զօրութիւնն եւ զչափն առնելուն եւ զփոխան ամէն մեկին։ Համառօտ ժողովեցի եւ գրեցի զհին եւ զնոր բժշկապետացն զխօսքն, որ զամէն մէկին անունն ի յիր տեղն պիտի յիշենք։ Եւ արարաք զայս ի վերայ այբուբենի կարգաւ։

Եւ յառաջն ի վերն ցաւուն անունն է գրած եւ ի ներքեւն զցաւուն պատճառն է գրած եւ զնշանն, եւ ի ներքեւն զստածումն է գրած, եւ ի մէկ երեսն զտաքէ եղածն է գրած եւ ի մէկայլ երեսն զպաղէ եղածն է գրած, որ կարդացողին հեշտ լինայ։

Եւ զԳեղիանոսի զխօսքն է ընտրած, որ ասցել է, թէ բժշկին քան զԴ իրքն անցել այլ ճար չկայ. յառաջն որ գիտենայ զպատճառն, թէ ի՛նչ պատճառէ է, եւ ի խառնուածո՞ց է, թէ յարենէ՞ է, թէ սաֆրայէ՞ է, թէ պալղամէ, թէ սավտայէ. եւ ո՞ր անդամն է ժողվել եւ ի՞նչ պատճառ է որ ժողվել է, եւ Բ՝ գիտենայ զնշանն հիւանդութեան, եւ զպատճառն ցաւուն հասկանայ, որ ստածումն իրենն հեշտ լինայ, եւ Գ՝ որ ստածումն եւ թպտիր ստածման այն իրօքն, որ հիւանդութիւնն այնով փարատի, եւ բնութիւնն զօրանայ եւ առողջութիւնն ի տեղն գայ, եւ Դ այն է, որ զինչ բժիշկն ասէ՝ նա հիւանդն զամէնն կատարէ անպակաս։ Եւ շատ հիւանդութիւն կայ, որ ի յայս Բ իրաց ի զատ չէ, կա՛մ ի տաքէ կամ ի հովէ է. բայց Բ բաժանեցաք զտփերն, վասն տաքութեան եւ հովութեան. եւ պատճառ հովութեան եւ նշան, եւ պատճառ տաքութեան եւ նշան, եւ զամէնն Ա տուփ մն եմ արել, ստածումն այլ տուփ մն եմ արել։ Եւ յառաջն զցաւուն անունն եւ յետեւ զպատճառն եւ զնշանն, եւ այլ ի վայր ստածումն. զբժշկապետաց խօսվին այլ յիշեմ, թէ մէկին որ վարդապետի մն խօսքն բարի խրատ լինի, մէկայլ վարդապետին խօսքն դիւրաւ հասկանայ եւ հակառակ չգայ եւ խնդրուածքն կատարի աստուծով. ամէն։

Եւ զամէն իրք պիտի որ յայս գիրքս գիտենան. եւ պատճառն այս ափերուս այն է, որ դուն զպատճառն եւ զնշանն եւ զստածումն, որ ի տաքութենէ լինի եւ կամ ի հովութենէ, եւ կամ Ա հիւանդութիւն գտնուս ի յերկու տուփն եւ զերկու բժշկին զխօսքն գրես, ի Ա ցաւն ի Ա թղթին երեսն։ Եւ այս գրքիս ձեւն խիստ աղէկ եւ հաւնելու է, եւ կարդացողին դժար եւ ծածուկ չի լինիր. եւ յորժամ աղէկ միտք դնես՝ նա իմանաս զխօսացն զհամն, եւ իմանաս զպատճառն եւ զնշանն զտաքութեան եւ զհովութեան, զստածումն թէ ո՛րպէս է հրամայած։ Եւ այս ուսումն այնոր համար փառաւոր եւ պատուական է։ Բայց թէ չի ճանաչէ զպատճառն եւ զնշանն, թէ ուստի՛ իցէ, կամ ի յարենէ եւ կամ ի սաֆրայէ կամ ի պալղամէ կամ ի սաւտայէ է. եւ զայս ամէնն պիտի որ աղվոր իմանաս որ ստածելն քեզ հեշտութեամբ լինայ։

Եւ ցանկս գրոցն՝ յառաջն համարձակ է թվով, եւ երկրորդն շինած է ի վերայ այբուբենին, եւ այն Ա Ա դեղերուն զօրութիւնն է. եւ այն որ խառնուած թարքիպնուն զօրութիւնն է՝ այն այլ ի վերայ այբուբենի է։ Եւ թէ քեզ պիտենայ, որ գտնուս զաւշինդրն, կամ զանիսոնն, կամ զանուխն՝ դու տե՛ս ի վերայ այբին. եւ թէ ուզենաս որ գտնուս զբրինծն, զբակլան, զբացվենեկն՝ դու տե՛ս ի վերայ բենին. եւ թէ ուզենաս որ գտնուս զգարին, զգառն, զգաբծիլն՝ նա դու տե՛ս ի վերայ գիմին. եւ այսպէս գտի՛ր կարգաւ մինչեւ ի քէն։ Եւ զխառնուած դեղերն այլ այսպէս գտիր, որպէս ասան ասիան եւ ապքաման եւ աստաքի սալիմն եւ ինչ նման սոցա՝ ի վերայ այբին տես, եւ զմաճունն ի վերայ մենին տես, եւ զճուարիշն ի վերայ ճէին տես, եւ զշարապն ի վերայ շային տես, եւ զտլէն ի վերայ տիւնին տես, եւ ղուրսն ի վերայ ղատին տես. եւ այսպէս գնա՛ կարգաւ մինչեւ վիճարն ի գրոցն. եւ ի գրոցն վիճարքն զփոխանն է գրած. եւ այլ յետեւ զխրատն է գրած զԳեղիանոսի եւ զԲագարատայ. եւ այլ ի վերջն քիչ մն բան առաք ի Զախիբայ Խորոզմի շահէն եւ որպէս զէտ ստածումն է Ա Ա դեղերու զօրութիւնէ։

Եւ այլ իմացի՛ր, եղբայր, որ գիրքս մեր խօսքն չէ. առաջի իմաստասիրացն եւ բժշկական իմաստասիրացն եւ վերջին փիլիսոփայիցն եւ այս ամէն բժշկացն խօսքն է, որ է Բագարատն, եւ Գեղիանոսն, եւ Արճիճանիսն, եւ Ֆլուսն, եւ Արպիասօսն, եւ Ռուֆոսն, եւ Դէվճանիսն, եւ Մասրճուէն, եւ Յեսուն, եւ Մասուվային որդին, եւ Ապուճարեհն, եւ Մասեհն, եւ Մահամատ Զաքարիային որդին, եւ Սապիթ Կուռանն, եւ Հունան, եւ Իսաղն, եւ Սինային որդին, եւ Դիատօղն եւ Եհաննան եւ այլ բազում ժողովուրդ, որ ի յայս արուեստս շատ աշխատել են։ Մենք սոցա զգիրքն ընտրել ենք եւ գրել շատ աշխատանօք եւ այսմն հետէ գրեցի շատ աշխատանօք զայս ձեռամբ իմով։

Եւ շատ դժարութիւն եւ պատահմունք եմ քաշել ի յանօրինաց, ի յայլազգացն, ի դատաւորաց, ի թագաւորաց եւ իշխանաց. եւ շատ գրեանք էի ժողովել ի յԱրապոց եւ ի Պարսից եւ ի Թուրքաց. եւ շատ ղարիպութիւն էի քաշել. եւ զժամանակին զչարն եւ զբարին եւ զպատահմունքն էի կրել, զհարստութիւն եւ զաղքատութիւն էի քաշել. եւ ի յերկրէ ի յերկիր շատ բժշկութեան զարուեստն էի գործել, եւ փորձել էի ես իմ միտքն շատ դեղեր եւ թարքիպնի, եւ շատ ծառայել էի հիւանդաց, եւ մեծամեծացն եւ իշխանաց, եւ հազարապետաց, եւ հարիւրապետաց, եւ քաղաքացոց, եւ աղքատաց, մեծի եւ փոքու, եւ շատ չար եւ բարի էի տեսել. եւ հանց եղայ ես հիմայ, որ ո՛չ հարստութեան կու խնդամ, եւ ոչ աղքատութեան կու տրտմիմ, եւ զամէն չարն ու զբարին մէկ կու տեսնում, եւ անհոգել եմ այս ամէն ցանկութենէն կենցաղոյս եւ յուսամ ի տէր Աստուած մեր Յիսուս Քրիստոս որդին միածին եւ երկոտասան առաքեալքն եւ սուրբ Գրիգոր լուսաւորիչն Հայաստանեաց, եւ ՅԺԸ հայրապետն. եւ արարիչ տէր Աստուածն արքայութիւն պատրաստէ ձեզ եւ մեր ծնօղացն, եւ անարժան եւ անպիտան ծառայիս Աստուծոյ Ամիրտովլաթ բժշկին. եւ տէր Աստուած ձեզ արքայութիւն տացէ. ամէն։

Թարգմանեցաւ պատուական բժշկարանս ի մայրաքաղաքն ի Ըռումիայ, որ թարգմանի Ֆիլիպիայ, ի թվականիս հայոց ՋԺԸ ամին, ի դեկտեմբերի ԻԵ, որ ծնունդ էր փրկչին այլ ազգաց հաշուովն, ի կաթուղիկոսութեան տէր Ըռըստակիսի, եւ եպիսկոպոսութեան տէր Յովակիմին։ Որք կարդայք կամ օրինակէք՝ թողութիւն մեղաց խնդրեցէք ի Քրիստոսէ թարգմանողի գրոցս Ամիրտովլաթ բժշկին, եւ Աստուած զձեզ յիշէ իւր միւսանգամ գալուստն. ամէն։

Այլ եւ զվերջին զաշխատողն սորա զՊունիաթ Սեբաստացին, որ բազում աշխատանք կրեցաք ի յայս արուեստս, եւ բազում բժշկութիւն կատարեցաւ շնորհիւն աստուծոյ, եւ այս պատուական գրոցս խիստ հաւանեցաք եւ գրել տվաք ձեռամբ Կարապետ մանկանն ի թվականութեանս հայոց ՌՀԵ ամին, եւ քաղաքն ի Մարզուան։ Յառաջն բնակեալ էաք ի Սամիսոն, եւ շատ գրեանք էաք ժողվել ի Հայոց եւ ի յայլ ազգաց. եւ յետոյ ազգն Ուռուսաց զօրացան եւ զՍեւ ծովուն եզերն աւիրեցին. եւ եկեալ ի Սամիսոն՝ գիշերով ասպատակեցին եւ զմեզ փախստական արարին, եւ զքաղաքն այրեցին, եւ զինչ գրեանք ունէաք՝ հրակէզ արարին. եւ մեք եկեալ փախստական ի Մարզուան՝ եւ զայս գիրքս գրել տվաք ողորմութեամբն աստուծոյ։

Աղաչեմ ձեզ, հայրք եւ եղբայրք, որ հանդիպիք սմա՝ կարդալով կամ տեսանելով՝ յոյժ խնամք տանիք սմա, զի յոյժ պատուական եւ գովելի է սա. եւ որ սիրով աշխատի այս արհեստս՝ բազում օգտութիւն գտանէ եւ բազում հարկիս կու ընդունի ի մարդկանէ եւ ի մեծամեծաց եւ ըռամկաց. եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս. ամէն։

Սիրաք իմաստասէրն հրամայէ, թէ մի՛ ագահիր դու ամէն փափկութեանս քո, եւ մի՛ շռայլիր ի պէսպէս խորտիկս։ Զի ի բազում խորտկաց ծնանին ցաւք։ Յագահութենէ բազումք մեռան. իսկ որ զգուշ լինի անձին իւրոյ՝ յաւելու ի կեանս իւր։ Պատուեա՛ զբժիշկք ի պէտս քո, զի եւ սա Աստուծոյ արարեալ է. բայց բժշկութիւն ի բարձրելոյն է, եւ ժամանակ, զի ի ձեռն նոցա է բժշկութիւն քեզ. զի եւ նոքա զտէր աղաչեսցեն, զի աջողեսցի գործ նոցա։

Խօսք վարդապետաց՝ որ ասացեր են աշակերտաց, որ կու ուսանին։

Ասէ Բուկրատ եւ Գեղիանոս, թէ ով որ ուզէ կատարեալ բժիշկ լինի եւ հիւանդի պէտ առնէ՝ պարտ է որ յառաջն աշակերտէ, ապա վարդապետ կու լինի. զաղէկն եւ զվատն գիտենայ եւ ուսանի, թէ ո՛րպէս պէտ կառնեն, եւ ապա նորա հեշտ կու լինի։ Եւ այլ ով որ ուզէ որ կատարեալ հեքիմ լինի՝ յառաջն կու պիտի որ զդեղերուն կերպն ճանաչէ, եւ ապա զբնութիւնն իմանայ, զերակն եւ զղարուրան ճանաչէ, եւ այլ նշաննի, որ ի հիւանդն երեւանայ, եւ զդեղերուն շինելն ի վարպետէ տեսնու եւ ինքն այլ թարճիպա ունենայ, եւ զամէն դեղ յիր տեղն տայ, որ զէն չառնէ, եւ զինչ որ առնէ՝ ձրի չայնէ, որ մարդկանց վնաս չի գործէ։

Եւ բժիշկն խելօք եւ հարկեւոր եւ հնազանդ եւ խրատատու պիտի, եւ արբեցող, ագահ եւ տամահի չի պիտի։ Աղքատասէր եւ ողորմած, հաւատարիմ եւ աստուածապաշտ եւ սուրբ մարդ պիտի։ Եւ թէ զհիւանդին ցաւն չիմանայ՝ նա դեղ չառնէ, որ զիր անունն չի կոտորէ։ Եւ թէ յիմար լինի՝ նա լաւն այն է, որ չի տանին առ հիւանդն, եւ ոչ զնա բժիշկ համարին։

Եւ այլ գիտացիր, որ Ե իրք պէտք է բժշկին. Ա, որ իմանայ զօդն քաղաքաց, Բ, որ իմանայ զեղանակն, Գ, որ իմանայ հիւանդին զմահն եւ զկեանքն, Դ, որ իմանայ հիւանդութեան պատճառն եւ զբնութիւն հիւանդին, Ե, որ իմանայ զդեղին բնութիւնն եւ զօրութիւնն։ Եւ թէ զայսոք իմանայ եւ ի միտ առնէ՝ բժիշկ է կատարեալ, եւ թէ չէ՝ նա չէ բժիշկ եւ իմաստուն, եւ ոչ ունի մասն բժշկութեան։ Որպէս հրամայէ Ամիրտովլաթ բժիշկն, թէ՝

 
Եղի՛ր հետեւող իմաստութեան հետ.
Եթէ չուսանիս՝ բժիշկ ես անգէտ։
Լինիս դու իմաստուն՝ արա՛ բանիս պէտ։
Գրոցս անունն է անգէտի անպէտ։
 

Եւ զոր օրինակ հողմն որ ի հիւսիսոյ շնչէ, զօդն լնու ջրով, – վասն զի հիւսիսոյ կողմն խաւարային է եւ գիջային, զի ոչ լոյս եւ ոչ ջերմութիւն արեգական հասանի անդ, եւ որք անտի շնչեն օդք՝ լի են խոնաւութեամբ, զամպսն լնուն ջրով, – սոյնպէս տրտմութիւնք լի են ջրով եւ մթացուցիչք խաւարով եւ լնուն զաչքս արտասուօք։ Եւ զոր օրինակ հարաւային հողմն լի է լուսով եւ ջերմութեամբ, եւ հողմն որ անտի շնչէ՝ պարզէ զօդն եւ ցամաքեցուցանէ եւ լուսաւոր գործէ, – սոյնպէս եւ խնդութիւն զամպ տրտմութեան փարատէ ի հոգոյն եւ լուսաւոր խնդութեամբ զհոգիս լնու։ Իսկ զհոգի մարդկան կապեալ լինի, շունչ ի մէջ կալով հոգոյն եւ մարմնոյն, եւ նա է կապ հոգոյն։ Եւ հոգին կապեալ է ի շունչն, եւ սակաւ ինչ թանձրագոյն քան զանօսրութիւն հոգոյն։ Եւ շունչն կապեալ է ընդ երակն եւ ընդ արիւնն. իսկ արիւնն կապեալ է ընդ մարմնոյն, եւ յայտ անտի է, յորժամ կամի ոք հեշտ սպանանել զմարդ՝ զերակն արձակէ, եւ ի պակասել արեանն՝ ընդ նմին եւ շունչն պակասի։ Յայնժամ հոգին, իբրեւ ի կապանաց արձակեալ, հեշտ ելեալ գնայ ի մարդոյն։ Վասն այնորիկ անախտ եւ անմարմին հոգին ընդ մարմնոյ ախտս հեշտանայ, զի ընդ շնչոյն կապեալ է, եւ շունչն ընդ մարմնոյն, եւ հոգին ի ձեռն մարմնոյն եւ շնչոյն ընդ մարմնոյն ցանկութիւնսն հեշտացեալ ախտանայ, եւ որպէս զցաւսն եւ զհիւանդութիւնսն մարմնոյ զգայ ի ձեռն շնչոյն, եւ զկարիս քաղցոյ եւ ծարաւոյ եւ զցաւս հարուածոց կրէ, թէպէտ ինքն անկարիս է եւ անմարմին. այսպէս ի ցանկութիւն եւ հեշտութիւն մարմնոյն։ Բայց որ գոյացոյց զհոգին եւ ստեղծ զմարմինն եւ միաւորեաց զսոսա՝ զբովանդակ ինքն գիտէ. եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։

ՄԱՍՆ ԱՌԱՋԻՆ ՈՒՍՈՒՄՆ ԲԺՇԿՈՒԹԵԱՆ

Ա

ԱՌԱՋՆ ՈՒՍԱՆԻԼ ԶԲԺՇԿՈՒԹԵԱՆ ԶՉԱՔՆ ԵՒ ԽԱՓԱՆԵԼ ԶՄԱՀԱՑՈՒ ԴԵՂՈՑՆ ԶՕՐՈՒԹԻՒՆՆ

Եւ այլ իմացի՛ք, որ զայս բժշկութիւնս պատեհ է որ ամէն մարդ ուսանի, զի այն պատճառին համար որ քան զայս փառաւոր ուսումն չկայ, որ հանապազ մարդուն զառողջութիւնն կուզէ, եւ տէր Աստուած քան զմարդն փառաւոր ու պատուական իրք չէ ստեղծեր։ Եւ գրած է ի Հին Կտակարանքն, թէ Մովսէս հիւանդացաւ, եւ եկին նորա սիրելիքն եւ ասացին, թէ դեղ արա քեզ. եւ նա ասաց, թէ ով ինձ զայս հիւանդութիւնս երետ՝ նա զդեղն եւ զստածումն այլ ինքն տայ. եւ ձայն եղեւ ի վերուստ, թէ դեղ արա քեզ, զի դեղն այլ ես եմ ստեղծել եւ ստածումն այլ իմ հրամանաւն է. եւ դեղ արա քեզ, եւ ես տամ զառողջութիւն։ Ամէն դեղոց եւ ցաւոց տվողն Աստուած է, եւ ամէն ցաւու Աստուած դեղ է ստեղծել, զարդ զմահն՝ որ ճար չկայ։ Այլ ասացեր են բժշկապետքն, թէ բժշկութեան արուեստքն օգուտ է անձինն, որպէս աղօթքն եւ ողորմութիւնն օգտէ հոգոյն. եւ այլ պատեհ այն է, որ յառաջն մարդուն անձն առողջ լինի եւ ապա աղօթէ առ Աստուած. եւ որ չի լինի առողջ մարմնով՝ ոչ կարէ ծառայել Աստուծոյ հոգով. եւ այս պատճառովս այս բժշկութեան արուեստս պատուական եւ փառաւոր եղաւ։

Եւ գիտացի՛ր, որ յառաջն այս ուսումն ի Հելլենացւոց ելաւ. եւ յետոյ ուսան ի նոցանէ Հնդիկքն. եւ յետ այնոր ուսան Հռոմաց իմաստասէրքն։ Եւ ի Հնդկաց մէջն այս ուսումն քիչ էր եւ նուազ եւ վատուժ. եւ շատ չարչարանօք կու ուսանէին. եւ բայց Հռոմաց իմաստասէրքն հեշտ արարին եւ աղէկ ուսան եւ ուսուցին ամէն ազգին, եւ նոցա բնութիւնն աղէկ եւ նմանութիւն էր այս արուեստիս, եւ աղէկ կարդային եւ կատարէին։

Եւ թագաւորաց եւ մեծունաց պատեհ է, որ իմաստուն եւ ճարտար արուեստաւոր բժիշկ մն ի մօտն պահէ, այնոր համար որ յորժամ պիտենայ՝ տեղաց մն այլ չի փնտռեն, կամ այլ յերկրէ բերեն, եւ հանապազ մարդն առողջ չի կենար։

Եւ դարձեալ ասացին իմաստասէրքն, թէ թագաւորաց սահմանքն է, որ զօրք կռվուն ժողվեն եւ տուն շինեն եւ ի մէջն դնեն զսլեհնին եւ պահեն այն աւուրն համարն, որ թէ չարկամն յայտնի ի դիհաց մն՝ նա բանան զայն տունն, որ սլեհն կայ ի ներս, եւ հանեն զսլեհն եւ բաժանեն զօրացն եւ հեծելին։ Թէ չարկամ չի կենայ՝ այն սլեհն ի յայն տունն մնայ, եւ ի ժիր զայն սլեհնին աշել կու պիտի եւ պահել աւուր մն պիտեւան։

Եւ հաքիմն այլ կու պիտի որ ուսումն եւ իմաստութիւն ունենայ եւ ճարտար լինենայ ի յիր արուեստն, եւ դուլ եւ վատուժ եւ նենգաւոր եւ ոխասիրտ չի լինայ. շատ գրեանք լինի տեսնել եւ ի վարպետէ կարդացել, եւ իր մտացն շատ ստածումն լինի փորձել, եւ բարեմիտ եւ խրատատու լինայ. եւ կծնի եւ գոդի եւ գանձասէր եւ տամահի չի լինի, եւ աղքատաց իրք չի քննէ եւ Աստուծոյ սիրուն համար դեղ առնէ։ Եւ թէ այսպէս որ գրեցի չի լինի եւ հակառակն լինի՝ լաւն այն է, որ զայնպիսի բժիշկն չի տանին առ հիւանդն եւ դեղ չառնէ հիւանդին։ Այն պատճառին համար, որ մարդն որպէս քաղաք մն է, եւ բնութիւնն թագաւոր է քաղաքին, եւ ցաւն հիւանդին որպէս չարկամն է քաղաքին եւ ի ժիր կուզէ զքաղաքն աւիրէ. զի դեղերուն բնութիւնն զետ սլեհ է, որ կռվուն ժամն հաքիմն որպէս սլեհտար է։ Բայց կու պիտի որ աղէկ, ճարտար եւ սլիկ լինայ եւ գիտուն, եւ զատենն աշէ. որ ժամ թագաւորին կռվու ժամն ի՞նչ կու պիտի՝ իմանայ. եւ թէ չարկամն թագաւորէն հեռի լինի, եւ թագաւորն սլեհ ուզէ՝ պատեհ է որ սլեհտարն նետ եւ աղեղն տայ. թէ չարկամն այլի մօտի գայ՝ ըռումբ տայ. թէ հանց որ ի թագաւորն կցի՝ նա թուր տայ։ Թէ այսպէս չայնէ սլեհտարն, զհակառակն այնէ՝ եւ թպտիր կռվուն աւիրի եւ չարկամն յաղթէ զթագաւորն եւ զօրանայ։ Եւ բժիշկն այլ այսպէս պատեհ է որ զամէն իրք յատենն տայ եւ իմաստութեամբ առնէ եւ ճարտարութեամբ, եւ զամէն իրաց զատենն տեսնու եւ այնէ. հանց որ մէկի մն որ լուծման դեղ պատեհ լինայ՝ նա վերաբերութեան դեղ չտայ, եւ յորժամ գարէջուր պատեհ լինի՝ մուզաւարայ չիտայ, եւ զինչ որ հիւանդին տալու է՝ ատենն տայ եւ ի վերայ ուժին եւ ի վերայ հիւանդին տայ. եւ թէ հանց որ հակառակն այնէ՝ աւիրէ զթպտիրն եւ զբնութիւնն, զցաւն աւելցնէ, եւ հիւանդին մեռնելուն թպտիրն ի բժշկին անգիտութենէն լինայ։

Բայց բժիշկն կու պիտի որ գիտուն եւ իմաստուն եւ հանց որ թագաւորն զնորա խօսքն ընդունի. եւ յորժամ թագաւորն կերակուր ուտէ՝ նա բժիշկն խէչն լինայ եւ աշէ ի կերակուրն եւ նստի ի մօտն. թէ կերակուրն վնասակար եւ զենարար իրք լինի, որ անկից զէն հասնի թագաւորին՝ նա չի թողու որ ուտէ, այնոր համար որ թագաւորաց եւ մեծունաց չարկամն շատ է։ Եւ այն կերակուրն, որ մահացու դեղ կայ՝ նշան ունի եւ երեւումն։ Հանց որ ի բրինծն կենայ մահացու դեղ՝ նա ի վրան զէտ դեղին ջուր գայ. եւ թէ ի գինին լինի՝ նա ի մարդուն աչքն զէտ արիւն երեւնայ կամ զէտ արեան ջուր եւ սեւ սեւ ծներ երեւայ։ Եւ թէ ի վարդն լինի՝ նա տերեւնին թոռմի եւ ճղքտած երեւնայ. թէ մահացու դեղն ի կապան եւ ի հալաւն լինի օծած՝ նա կապան մթնգուն երեւնայ եւ պեղծ երեւնայ աչիչն մարդուն, եւ թէ կապան սեւ լինի՝ զան մարդ դժուարութեամբ ճանաչէ։ Եւ ամէն մահացու դեղոց դեղ մն այլ կայ որ փարատէ զդեղն մահացու, եւ զանունն եւ զպատճառն եւ զնշանն կամիմ յիշել, թէ Աստուած կամի, ի յայս գրքին վերջքն Աստուծոյ զօրութեամբն։

Եւ այլ հանց կու պիտի, որ թագաւորն զբժիշկն հարկեւոր եւ պատուական տեսնու Գ իրաց վերայ. նախ եւ առաջինն՝ որ է ի վերայ առողջութեանն եւ կենդանութեանն. եւ Բ ի վերայ ըռզակի, եւ Գ ի վերայ տանն եւ ընտանեաց. եւ այլ մարդիկ զայս փառս չունին որ բժիշկն ունի։ Առաջի կենդանութիւնն այն է, որ իրք մն շինէ բժիշկն, որ հիւանդին սիրտն չուզենայ, բայց կենդանութեան համար ուտէ եւ հաւնի զբժշկին շինածն։ Եւ ի ըռզակն այն է, որ հրամայէ, թէ այսպիսի իրք առնուլ կու պիտի. եւ թէ քանի կծնի է թէ գոդի է թագաւորն՝ նա առնու վասն առողջութեան պատճառին համար. եւ յորժամ ողջանայ՝ խնդութիւն եւ ուրախութիւն լինի։ Եւ այն որ ի վերայ զաւակաց եւ ընտանեաց իշխանութիւն ունի՝ միամտութեամբ մտէ եւ տեսնու, եւ կպչի ի ձեռվին եւ տեսնու զերակն, եւ թէ ի յանդամոցն թէ ի ծածուկ տեղացն ցաւ կայ՝ բանայ եւ տեսնու բժիշկն եւ զամէն ծածուկ խորհուրդն նորա ասեն։ Եւ պատեհ է որ բժիշկն զէտ խոստովանահայր լինի եւ զամէն ծածուկ խորհուրդն պահէ։ Թէ բժիշկն այսպէս չի լինի՝ ինքն չէ բժիշկ։ Եւ պատեհ է բժշկին, որ հարկեւոր եւ ծանրագլուխ լինի, եւ ձեռքն ի շնահաւոր եւ ոտքն թեթեւ լինի եւ ուսման տէր. եւ զինչ որ հիւանդին տայ՝ նա ամէնն օգուտ լինայ։ Եւ թէ բժիշկն ծանր-ձեռք լինայ եւ ոտքն ի շնահաւոր չի լինի՝ որքան որ ուսումն ունենայ, զինչ որ հիւանդին տայ՝ նա ամէնն օգուտ չի լինի։ Եւ զայլն Աստուած գիտէ։

Բ

Գիտցի՛ր, որ շատոք կան, որ զանուն բժշկութեան յանձն են առել եւ զինքն բժիշկ է անուանել. թէ հարցանես թէ ի՞նչ է բժշկութիւն՝ եւ չի գիտէ զինչ գործէ եւ ոչ կարէ պատասխանի տալ. զի այնոր համար որ ի վարպետէ չէ կարդացել, եւ թէ կարդացել է՝ նա չէ հասկցեր եւ կամ մոռացել է։ Եւ անգիտութիւն է, որ այսպիսուն մարդ իրք ուսնին եւ կամ հարցանեն եւ զբանին զառաջքն եւ զվերջքն, զի չի գիտէ զինչ գործէ։ Եւ խելաց ճանապարհն եւ գիտութիւնն այսպէս պիտի, որ զայս արուեստիս զձեւն զամէնն ուսնի զգործն եւ հասկնայ։ Եւ իմաստնոյ այսչափ խրատս հերիք է ուսնողին։

Եւ այս արուեստիս սկիզբն առնենք եւ ասենք զինչ պիտեւան է մեզ համառօտ։ Եւ այս բժշկութեանս չափ այս մեր վարդապետացն խօսքն հակառակ է ասցած եւ ասէ-

Դէվճանիսն ասէ, թէ բժշկութիւնն արուեստ մն է, որ զկենդանութիւնն առողջ կու պահէ, եւ զհիւանդն ստածէ եւ առողջ առնէ, թէ Աստուած կամի զայն՝ որ առողջ լինալոց է։

Ֆաւլօսն ասէ, թէ երկու իրք է, մէկն ուսումն է եւ մէկն գործելն է. եւ գործելն այլ Բ ցեղ է. յառաջն այն է, որ զառողջութեան թպտիրն այնել, եւ Բ այն է, որ ստածեն եւ բժշկեն զհիւանդն, եւ Գ ձեռաց գործն է, որ կամ ի միսն, կամ ի կաշին է, եւ կամ ի ոսկորն է մարդուն, որպէս կոտրելն եւ կարելն եւ խարելն։ Որոյ ոսկորն կոտրի՝ եւ կապեն, եւ որ ի տեղացն ելնէ՝ ի տեղն ձգեն. եւ գործն այլ Գ բաժին է, եւ յառաջ բնութեան ուսումն, եւ այն ալ Բ բաժին է։

Բայց հիմայ յիշեմ բնութեան ուսումն այլ. Զ բաժին է. յառաջն այն է, որ գիտենայ զքո հիմն, որ է ըստուզասաթն, որ է հողն եւ ջուրն եւ քամին եւ կրակն. եւ Բ, որ յիշէ զասոց խառնվիլն յիրար, որ միզաճ ասեն, եւ Գ, որ յիշէ զխառնուածն, որ է սաֆրան եւ արիւնն եւ պալղամն եւ սավտան, եւ Դ, որ յիշէ զմարդակազմութիւն ամէն անդամացն եւ զամէն մէկի ուժն զատ ի զատ, եւ Ե, որ յիշէ զօրութիւնքն, որ է բնութեան ուժն եւ կենդանութեան ուժն եւ իմաստութեան ուժն, եւ Զ, որ յիշէ զգործն այս ուժերուս։

Բայց ի յայս արուեստիս ի մէջն վարպետաք են եկեր եւ հինգ բաժան արել։ Յառաջն դեղերուն ճանաչելն, որ բժիշկն ի գործ կու արկանէ ամէն հիւանդութեան ի դուսէն, որպէս տիմէտնի եւ նուտուլնի եւ տլէնի եւ որ նման է սոցա. եւ երկրորդ՝ որպէս ձեռաց գործն – կտրելն եւ կարելն եւ ճղքելն եւ խարելն եւ երակ առնելն եւ ապիկիս արկանելն եւ որ նման է սոցա, որ պիտի յիշվի. եւ երրորդ՝ թպտիրն կերակրոց եւ ըմպելեաց, որ զբնութիւնն ըղորդէ մարդուն, որ առողջութիւնն առողջ լինի. եւ չորրորդ՝ որ ստածէ դեղերով, որ վերաբերութիւն այնէ եւ լուծումն այնէ եւ կամ զլուծեալն կապէ կամ զանձն տաքցնէ կամ հովցնէ, կամ գիճացնէ եւ կամ չորացնէ, եւ հինգերորդն այն է, որ բժիշկն ճանաչէ եւ իմանայ զհիւանդին ցաւն, որ ստածումն հեշտ լինայ։ Եւ զամէն մէկ ի յիր տեղն յիշեմ, թէ Աստուած կամի։

Եւ չաքն ըստուղուսաթին։ Գիտացի՛ր, որ ի յայս ըստուղուսաթին չաքին բժշկապետքն շատ խօսք են ասացեր մէկ մէկին հակառակ։

Բայց Ըռուֆօսն եւ Անտարիմախուսն եւ Էհանան ասել են, թէ ըստուղուսաթն այն է, որ ամէն գործոց հիմն է. եւ ինքն գործէ զամէն գործ։

Եւ Գեղիանոս եւ այլոց բժշկապետքն ասացին, թէ ըստուղուսաթն այն է, որ ամէն իրք յառաջն ի յիրմէն լինայ եւ յետեւ ի յինքն դառնայ։

Բագարատն եւ Մահամատ Զաքարիային որդին եւ Սինային որդին ասեն, թէ ըստուղուսաթն հիմն եւ սերմն է ամէն արարածոց, եւ ինքն կրակն է, եւ հողմն է, եւ ջուրն է, եւ հողն է, եւ ամէն իրք ի դոցին խառնելուն կու գոյանան՝ ուժովն եւ գործովն եւ զօրութեամբն։ Եւ այս չորսին Բ թեթեւ է եւ Բ ծանր է. կրակն եւ քամին թեթեւ է. եւ ջուրն եւ հողն ծանր է. եւ հողն ի յամէնուն մէջ տեղն որպէս կէտ ի մէջ բոլորի է, եւ ջուրն պատել է զհողն, եւ քամին պատել է զջուրն, եւ կրակն պատել է զքամին։ Եւ այս ամէնն Աստուծոյ զօրութեամբն է յօրինած։

Եւ ի վերայ այսոր խօսքն է ասացած, թէ զինչ ի յաշխարհս արարիչն Աստուած ստեղծել է՝ երեք իրք է. եւ ի յայս իրեք իրացս ի զատ այլ իրք չի կայ, – կա՛մ կենդանի է, որ է ամէն կենդանի, եւ կամ բուսունք է, եւ կամ այն է՝ որ քարանց ելանէ։ Եւ զայս ամէնն երեւելի տեսանեմք, որ բոյսն ի գետնէն ելանէ ջրով, եւ օդն եւ տաքութիւնն ի յինքն տպաւորի արեգականն, որպէս որ մէկ մի հունդ ցանէ ի գետինն եւ ջրէ զինքն, թէ օդն եւ արեգակն ի յինքն չի հասնի՝ եւ չի բուսանիլ, եւ թէ բուսնի՝ չի կատարեալ բուսնի. եւ այնոր համար որ ամենուն հիմն այս չորս նիւթն է հրամանաւն Աստուծոյ եւ անեղին եւ անմահին ամէն։

Բայց կենդանին զուժն եւ զօրութիւնն ի կերակրոց կու առնէ. եւ կերակուրն ի բուսոց լինի. եւ բուսն ի նիւթոյ գոյանայ եւ սնանի, ի յարեգակնէն եւ ի գիճութենէն եփի եւ հասնի կատարեալ։ Եւ այն տեղն որ արեգակ չի ցաթէ՝ իսկի բոյս եւ անասուն եւ կենդանի չի լինի. եւ իմացվաւ որ ամէն գոյութեան պատճառն ի յայս չորս նիւթէն, եւ իւրեանց խառնվիլն արարչին հրամանաւն է։ Ամէն մէկին խառնվիլն մէկ մէկի հակառակ է ստեղծել արարիչն Աստուած իւր կարող զօրութեամբն, եւ անունն արարածքն է անուանել։ Եւ փառք արարչին եւ անմահին աստուծոյ, որ է օրհնեալ անզրաւ յաիւտեանս. ամէն։

Գ

Իմացի՛ր, որ բնութիւնն չորսն մէկ մէկ է, եւ չորսն խառնած է. եւ յառաջն տաք է, եւ երկուսն հով է, եւ երեքն գէճ, եւ չորսն չոր. եւ չորսն այլ որ խառնուած են՝ առաջինն տաք է եւ գէճ, եւ երկուքն տաք է եւ չոր, եւ երեքն հով է եւ գէճ, եւ չորսն հով ե եւ չոր. եւ ինն այն է, որ մուհթատիլ է ընդ տաքութիւնն եւ ընդ հովութիւնն եւ ընդ գիճութիւնն եւ ընդ չորութիւնն. եւ այս մուհթատիլն է հիմն ամէն կենդանութեան եւ այսոր պատճառն այլ նիւթին խառնուածէն լինի ուժովն եւ զօրութեամբն. այս խառնվելուն պատճառն երկուք է. մէկն ըղորդ եւ մէկն հակառակ է։

Բայց այն խառնվիլն որ ըղորդ է՝ այն է որ ի մարմինն այս Դ նիւթին բաժինքն իրար խառնին ըղորդ, որ հանց որ մէկ մէկն աւելի եւ մէկն մոհթատիլ լինի։ Եւ այն խառնվածն որ հակառակ է՝ ի յայս Դ նիւթէն մէկ-մէկ աւելի լինի, որպէս ջուրն, եւ մէկն պակաս՝ ասեն, թէ այս բնութիւնն հով է. եւ թէ հողին բնութիւնն աւելի լինի՝ եւ ասեն, թէ բնութիւնն չոր է. եւ թէ կրակն եւ քամին եւ Բ այլ աւելի լինի՝ եւ ասեն, թէ այնոր բնութիւնն տաք եւ չոր է. եւ թէ հողն եւ ջուրն մէկ-մէկ բաժին աւելի լինի՝ եւ ասեն, թէ այնոր բնութիւնն հով եւ չոր է։ Եւ այսպէս է բնութիւն մարդուն, որ մէկ մէկի հակառակի խառնուածոցն։

Եւ այլ օրինակ ցուցանեմ քեզ, որ հեշտ հասկանաս եւ իմանաս, թէ որպէս է։ Օրինակն այս է, որ թէ զնճուֆրն եւ իսպիտակ դեղն եւ զթանաքն եւ զռնեխն յամենէն առնուս մէկ մէկ մասն եւ զամէնն տրորես եւ յիրար խառնես՝ անպատճառ որ գուն մն կու լինի՝ որ ի յայս գուներս չի նմանիր. եւ թէ քիչ մն մէկէն աւելի լինի՝ նա հակառակ լինայ այն առաջին գունին, եւ թէ պակսեցնես՝ նա այսպէս գուն փոխի։ Եւ այլ իմացի՛ր, որ այս՝ մուհթատիլ միզաճն է որ ասեն, զի այս բանս մարդուն բնութիւնն է, եւ այլ կենդանոցն չէ։ Բայց այս մոհթատիլն որ կասենք ի մարդուն բնութիւնն՝ այս այլ ճշմարիտ չէ. բայց խելօք իմացան, որ քան զայլ կենդանուն՝ մարդուն բնութիւնն մուհթատիլ է, եւ քան զամէն անդամն մարդուն՝ կաշին մուհթատիլ է, եւ քան զամէն կաշին՝ ձեռացն կաշին աւելի մուհթատիլ է, եւ քան զձեռացն կաշին այլ մուհթատիլ՝ մատն ծարերունն է, եւ քան զայս անցել այլ մուհթատիլ չի կայ։

Դ

Գիտացի՛ր, որ այս խառնվածոցն բժշկապետքն ախլատ ասեն, եւ այսոնք Դ են – սաֆրան եւ արիւնն եւ պալղամն եւ սավտան։ Եւ գիտացի՛ր, որ արեան բնութիւնն տաք է եւ գէճ, եւ իր ընծայման տեղն լերդն է եւ ունի զօդն։ Եւ պալղամին բնութիւնն հով է եւ գէճ, եւ ունի զջրին բնութիւնն, եւ իւր տեղն յանձն է եւ թոքն է։ Եւ սաֆրային բնութիւնն տաք եւ չոր է, ի կրակին բնութենէն. եւ իւր տեղն լեղին է։ Եւ սաւտային բնութիւնն հով եւ չոր է, եւ ունի զհողին բնութիւնն, եւ իւր բնական տեղիքն փայծաղն է։ Եւ այլ գիտացի՛ր, որ այս խառնուածն երկու կերպով է. եւ մէկն այն է, որ բնութեամբ են, եւ այն ի մարդուն անձն զօրութիւն ունի, եւ երկուքն՝ որ չէ զօրութեամբ եւ բնութեամբ, եւ այն չօգտէ անձինն։ Եւ այն արիւնն որ բնութեամբ են՝ նշանն այն է, որ ի ղվամն մուհթատիլ լինայ, եւ ի թանձրութիւն եւ ի նօրութիւն ոչ թանծր լինի եւ ոչ նօսր. եւ գունն ի խիստ կարմիր եւ համն քաղցր, եւ հոտած չի լինի. եւ յորժամ յանձնէն ելանէ՝ շուտ թանծրանայ։ Եւ այսպէս արիւնն գուշակէ զառողջութիւնն եւ ուժովութիւնն, եւ զանձն աղէկ սնցնէ եւ զերեսին գունն կարմիր եւ պայծառ առնէ։ Եւ այն արիւնն որ չէ բնութենով՝ Է ցեղ է. մէկն այն է, որ թանձր եւ մթնգուն լինի, եւ գուշակէ զլերդին տաքութիւնն եւ զչորութիւնն, եւ Բ՝ որ խիստ նօսր լինի. գուշակէ որ լերդին հովութիւն եւ չոր գիճութիւն կայ. Գ՝ որ ի սպիտակութիւն քշտէ. գուշակէ որ հովցել է լերդն եւ կալուած կայ. Դ՝ որ գունն ի դեղնութիւն քշտէ, եւ համն այլ նոյնպէս եւ լեղութիւնն այլ. գուշակէ, որ սաֆրայ է դարձել, եւ Ե՝ որ հոտն հոտած լինի, գուշակէ որ արիւնն ի յանձն փտել է։ Զ՝ որ համն աղի լինի. գուշակէ, որ աղի պալղամ է խառնել ի յինքն, Է՝ որ ի վրան փրփուր ունենայ. գուշակէ որ բնութիւնն գիճութիւն կայ եւ յանձն քամի կայ ցեղ ու ցեղ, հակառակօք։

Եւ պալղամն որ բնութեամբ լինի՝ նշանն այս է. – ի թանձրութիւնն եւ ի նօսրութիւն մոհթատիլ լինայ, բայց ինքն ի նմանութեամբ յայն կերակրէն է որ ի ստամոքն կիսայեփ լինի։ Եւ թէ պալղամն այս կերպովս լինայ՝ նա զանդամքն եւ զոսկերքն կակուղ կու պահէ, թէ շատ աշխատի՝ նա զէն չի առնէ. եւ յորժամ կերակուրն ի ժմէ անցնի եւ ի ստամոքն կերակուր չի կենայ՝ նա այս պալղամն զկերակրին տեղն կու բռնէ եւ զանձն կու կերակրէ. եւ ասկից յիստակ արիւն ընծայի այնոր համար, որ պալղամն կերակուր մն է անհալ։

Եւ պալղամն որ բնութեամբ չի լինի՝ Դ ցեղ է. յառաջն թթու է, եւ ինքն ի յայլ պազի պալղամնուն վրան հով է եւ չոր. գուշակէ որ չկարէ հալել զկերակուրն. նա ստամոքն պաղել է եւ միջի փորոքն պաղել է. եւ Բ ցեղ պալղամն աղի է եւ ինքն ի յայլ պազի պալղամնուն վրայ տաք եւ չոր է. գուշակէ հազ եւ ծարաւ եւ քերվիլ անձինն. եւ Գ ցեղ պալղամն այն է, որ ի տաքութիւնն եւ գիճութիւնն աւելի է քան զայլ պազի պալղամնին. գուշակէ որ արիւնն աւելի է եւ փորոքն տաքցել է. եւ Դ ցեղն զէտ հալած ապիկի է. ինքն հով է եւ թանձր է քան այլ պազի պալղամնին. գուշակէ որ ստամոքն հովցել է եւ ի փորոքն ղուլինճ։

Եւ սաֆրան որ բնութենով լինի՝ նշանն այն է, որ լատիֆ լինի եւ կարմիր լինի եւ յիստակ եւ պայծառ, եւ համն լեղի լինայ. եւ սաֆրան որ այս կերպովս լինի՝ նա զստամոքն տաքցնէ եւ զկերակուրն հալէ եւ զաղիքն ի յաւելուածոցն յիստկէ եւ սրբէ զհովութիւնն որ յաղիքն է ժողվել. եւ սրբէ զանձն եւ թեթեւ առնէ, եւ զարիւնն նօսր եւ յիստակ առնէ եւ ի բարակ երկնին աղէկ է իւր գայլելն եւ գնալն։

Եւ սաֆրան որ բնութեամբ չի լինի՝ ինքն Դ ցեղ է. յառաջն այն է որ գունն դեղին լինի, եւ պատճառն այն է, որ բնութիւն գիճութեանն ի յինքն է խառնել եւ իւր տաքութիւնն պակաս է քան զբնութեան սաֆրային. գուշակէ որ զկերակուրն յուշ մարսէ եւ զանձն վատուժ առնէ. եւ Բ ցեղ սաֆրան այն է, որ զէտ հաւկթի դեղնուց լինայ. պատճառն այն է, որ թանծր պալղամին գիճութիւնն ի բնութեանն սաֆրան է խառնել. եւ այսոր տաքութիւնն պակաս է քան զամէնն. գուշակէ զայն ջերմն, որ ղիպ ասեն եւ շատր ալ ղիպ, եւ ծարաւ եւ տաքութիւն փորոքին. եւ Գ ցեղ սաֆրան այն է, որ գունն զէտ քուռաս է, եւ սաֆրան որ այս կերպովս լինի՝ շատն ի ստամոքն լինի, եւ իր պատճառն այն է, որ գէճ իրվին շատ լինի կերել. գուշակէ ստամոքին վատութիւն եւ լերդին, եւ զվնասակար ցաւերն. եւ Դ ցեղ սաֆրան այն է, որ գունովն ժանկառի է. եւ այն սաֆրան որ այս կերպովս լինայ՝ նա խիստ պեղծ է. գուշակէ որ խառնվածն ստամոքն այրել է. եւ այս նշանս մահու նշանն ունէ։

Եւ սավտան որ բնութենով է՝ նշանն այն է, որ համն ի թթվութիւն քշտէ եւ թանծր լինի եւ գունն սեւ լինայ որպէս մրուր արեանն որ մթնգուն, եւ սավտան որ այս կէրպովս լինայ՝ եւ զստամոքն զօրացնէ եւ զկերակուրն տայ մարսել եւ զմիտքն սուր այնէ, զմարդն ի բանն ճարտար այնէ եւ սրտային առնէ, եւ ոսկերացն կերակուրն յիրմէն լինի։

Եւ սավտան որ չէ բնութամբ՝ Գ ցեղ է. յառաջն այն է, որ բնութեան սավտան այրել է, ի տաքութիւն կու քշտէ, համն թթու է. եւ այս սավտային եւ բնութեան սավտային մէջն բաժանումն այն է, որ թէ այս սավտային վերայ ճանճն նստի՝ մեռնի։ Բայց ճանճ նստիլն ի սավտային բնութեան ի սրութենէն է, եւ թէ ի վրան ճանճ նստի՝ գուշակէ որ բնութիւնն աւիրել է եւ խեւութիւն փոխել. այն է որ շտեր եւ բշտեր եւ պեղծ խոցեր առնէ։ Բ-ն այն է, որ այրած սավտան է որ այրել է, եւ գունովն սեւ է եւ փայլուն է, որպէս զսեւ ձութ, եւ համն թթու, եւ ինքն սուր է եւ տաք քան զամէն ազգ սավտանին. գուշակէ պեղծ եւ դժար եւ սպանող ցաւեր, որպէս սարատան եւ գոդութիւն եւ տայուն եւ զայն հիւանդութիւն որ չընդունի զստածումն. եւ Գ այն է, որ գունովն զէտ զպատինճան լինայ. եւ այսոր սրութիւնն եւ տաքութիւնն պակաս լինի քան զայն Բ ազգ սավտան որ յիշեցի, եւ այս այլ գուշակէ պինտ ուռեցնի եւ զայն ցաւն որ ճար չկայ ողջանալու եւ մնայ ի յանձն մարդուն։

Եւ այս է Դ բաժանումն բնութեան խառնուածոց կամօքն աստուծոյ. ամէն։

Գիտացի՛ր, որ տէր Աստուած է ստեղծեր զմարդն, եւ ամէն բժշկապետք եւ իմաստասէրքն միաբան են ասացեր եւ չկայ հակառակ խօսք, որ զմարդն ի չորս նիւթէ է ստեղծեր, որ է խառնված ի կրակէ եւ ի յօդէ եւ ի ջրէ եւ ի հողէ. եւ փառք արարչին եւ անմահին, որ զամէն արարածս գոյացոյց եւ զայս Դ հակառակն ի մէկ տեղ միաւորեաց եւ յօրինեաց։ Եւ արարիչն Աստուած ի յարարածս զինչ որ ստեղծեց՝ նա այս Դ հակառակէն հիմն արար. եւ ամէն անասնոց կերակուր յօրինեաց. եւ ամէն անասուն զկերակուրն կուտէ. եւ այն կերակրին ուժն է որ յանձն կու բաժնի եւ զանձն կու սնցնէ, եւ այն կերակրին ուժն է, որ յարտաքս ելանէ յանձնէն, եւ յորժամ յաւելնայ ի յայս կերակրոյ՝ նա բնութիւնն կուզէ որ ի դուրս հանէ զաւելվածն Բ պատճառի համար. Ա այն է, որ այնոր յաւելվածն որ ի յանձն յաւելցել է՝ ի դուրս ելանէ. Բ այն է, որ անասուն մն այլ ընծայի Աստուծոյ հրամանաւն։ Ի յարկան եւ ի կնկան սերմէն է ստեղծեր զաւակն. եւ յորժամ մերձաւորութիւն այնէ այրն հետ կնկանն՝ նա սերմն անկանի արգանդն կնոջն։ Եւ զարգանդն վասն ծննդեան ստեղծեր է Աստուած. եւ ի յամէն անդամոցն մէջն քան զկնկան արգանդն աճայիպ եւ զարմանալի իրք չկայ, որ տղան ի մէջն կու ընծայի ինն ամիս։ Եւ հանց գիտացի՛ր, որ զարգանդն որպէս հալաբուշտ ստեղծեր է Աստուած, եւ յերկան է, եւ ի բշտին ներքեւն է եւ բոլոր է, եւ վիզ ունի որպէս արկան ծածուկ մարմինն, եւ մէկ ծարն ի կնկան ի ծածուկ մարմինն կիպ է, եւ բերան ունի որպէս ձկան։ Եւ ինքն Բ տապտղայ է, եւ միջի տապաղան Բ բաժին է, որպէս որ քեզ օրինակ. որ թէ զդուսի տապաղան յիրմէն զատես՝ նա Ա արգանդէն Բ արգանդ երեւնայ, Ա ի յաջ դիհն եւ Ա ի ձախ դիհն։ Եւ ամէն անասուն որ էգ է՝ արգանդ ունի. եւ Աստուծոյ զօրութիւնն այն է, որ թէ Ա արգանդն Բ տղայ ընծայի՝ նա ամեն մէկին կերակուրն զատ ի զատ լինի. եւ թէ կտրիճ տղայ լինայ՝ յաջ դիհն լինի, եւ թէ աղջիկ տղայ լինայ՝ ի ձախ դիհն լինի արգանդին։ Եւ յորժամ այրն ի կինն մերձենայ՝ նա արգանդին բերանն կու բացվի, որ սերմն ի մէջն կու ցրուի եւ լցվի, եւ յորժամ զսերմն արգանդն ի յինքն առնու՝ բերանն կու խփվի, հանց որ երկաթէ միլն չի բանար զբերանն։ Եւ այն սերմն կու մնայ ի յարգանդն եւ կու խառնի ի կնկան սերմն, եւ Բ սերմն մէկ լինի։ Եւ բժշկապետքն ասացել են, թէ յորժամ սերմն ի յարգանդին յաջ դիհն ընկնի՝ նա տղան կտրիճ լինի. եւ թէ ի ձախ դիհն անկանի՝ նա տղան աղջիկ լինի. եւ թէ արկան սերմն ուժով լինայ եւ զարգանդին զերկու դիհն այլ լնու՝ նա երկու կտրիճ լինայ։ Եւ պատճառն այն է խառնելուն կնկան եւ այրկան սերմն մէկ ի մէկ, որ արկան սերմն կերակուր կառնէ զկնկան սերմն։ Եւ կնկան սերմն արկան սերմին կերակուր լինալուն պատճառն այս է, որ արկան սերմն թանձր է եւ բնութիւնն տաք է, եւ կնկան սերմն նօսր է եւ բնութիւնն հով է. եւ արկան սերմն անհնար է որ ի յարգանդն ճապղի վասն իր թանծրութեան եւ տաքութեանն, եւ կաւիրի եւ չի ընծայիր, եւ պատեհ է որ խառնի կնկան սերմն ի յինքն, որ մոհթատիլ լինայ։ Եւ արկան սերմն թէ տաք է եւ թանծր է՝ որձ լինի տղան, եւ թէ հով եւ նօսր լինի՝ էգ լինի տղան որ ծնի։ Եւ թէ արկան սերմն շատ եւ զօրաւոր լինի՝ նա տղան ի հայրն կու նմանի։ Եւ սերման բնութիւնն այն է, որ յորժամ սերմն արգանդն անկանի եւ կապի՝ Է օրն արիւն դարձի եւ խանծի այն արիւնն որ ի հայզէն գայ, եւ կերպարան լինայ, որպէս որ այն զօդվածն է որ իսպիտակ է, որ է ոսկորն եւ ըղեղն եւ երակն եւ ջղերն եւ որ սոցին նման է. այս ամէնն ի սերմէն կու ստեղծուի եւ կերպ կառնու։ Եւ այլ պազի զօդվածքն չէ իսպիտակ, որպէս միսն եւ լերդն եւ փայծեղն եւ երիկամն եւ որ սոցին նման է, եւ ամէնն ի հայզին արիւնէն է։ Եւ սիրտն ի շիրեանին արիւնէն է յօրինած։ Եւ այս կերպն որ յիշեցի՝ նա այսոր բժշկապետքն ղուվաթի մուսավիրայ ասեն, եւ յառաջն կու ստեղծանի զօդվածոցն զսիրտն եւ ըղեղն եւ լերդն։ Եւ յորժամ քառասուն օր անցնի՝ միս կապի, եւ յետոյ ոսկոր լինի, եւ յետոյ երակ եւ ջղեր եւ այլ զօդվածքն, որպէս աչքն եւ բերանն եւ ձեռքն եւ ոտքն, եւ այլ զօդվածք մորթ լինի։ Եւ յորժամ Դ ամիս եւ Ժ օր լինի՝ հոգի գայ ի մարմինն. եւ կերակուր նորա հայզին արիւնն լինի մինչեւ ընծայի, եւ այնով սնանի տղան. եւ զինչ որ պատեղվորն ուտէ՝ նա լերդն արիւնն առնէ եւ ուղարկէ յարգանդն կնոջն, որ զաւակն կերակրի։ Քանի որ տղան ի մօրն փորն է՝ գլուխն վեր է եւ կանգնման է, եւ ի ծնընդեան ժամն շրջի արգանդն, եւ գլուխն վայր եւ ոտքն ի վեր լինի, եւ բաժանի ի մօրէն, եւ Գ մութն տեղաց ի դուրս գայ. մէկն ի շամիմայէն, երկուք արգանդէն, երեք ի փորուն, կամօքն Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն։

Բայց նիւթն եւ ժամանակն ծննդեան տղային ազգի ազգի է, եւ շարժմունն եւ կատարելութիւնն այլ աւելի է եւ պակաս։ Եւ յորժամ տղան Ե ամիսն ընծայի՝ նա Լ օրն կերպ եւ պատկերն կատարի, եւ Կ օրն շարժի եւ կատարի, եւ ՃՁ օրն կատարի եւ ընծայի աստուծով։ Եւ թէ էգ լինի՝ ի կատարելն ԼԵ օրն լինի եւ շարժումն ի Հ օրն եւ կատարումն ԲՃԺ օրն լինայ աստուծով։ Եւ թէ տղան Թ ամիսն ծնանի՝ նա կտրիճ լինի, եւ ի Խ օրն կատարեալ լինի, եւ ի Ձ օրն շարժի, կատարումն ԲՃԺ օրն լինայ։ Եւ թէ աղջիկ լինի՝ պատկերն ԽԵ օրն լինայ եւ շարժումն Ղ օրն, եւ կատարումն ԲՃՀ օրն լինայ։ Եւ թէ Ժ ամիսն ծնի եւ կտրիճ լինի՝ կերպն պատկերացն ԽԵ օրն լինի եւ շարժումն Ղ օրն եւ կատարումն ԲՃՀ օրն լինայ։ Եւ թէ աղջիկ լինի՝ նա պատկերն Ծ օրն լինի եւ շարժումն Ճ օրն լինի եւ կատարումն ԳՃ օրն լինայ։ Եւ թէ տղան Ը ամիսն ծնի՝ անհնարին է ապրիլն նորա. այն պատճառովն, որ տղան ի մօրն փորն յորժամ Է ամսու լինայ՝ շարժի եւ խախտի ի տեղացն եւ ձայն հանէ. եւ թէ տղան ուժով լինայ որ ծնի՝ նա ապրի, այնոր համար որ շրջագայութիւնն ի եօթ մոլորականացն ի վերայ կատարեցաւ։ Եւ թէ վատուժի՝ դուրս գայ տղան վատուժութեամբ եւ ցաւով. եւ յորժամ ընծայի՝ ոչ ապրի այն պատճառին համար, որ աս Ը ամսու տէրն Զօհալն է, եւ Զօհալն չար աստղ է եւ հողային է, եւ Ը տանն տէր՝ աստղաբաշխաց հաշվովն մահուն տունն է։

Եւ այլ թէ տղան Թ ամիսն ծնի՝ նա ապրի, այնոր համար որ այս Բ ամիսն զվատուժութիւնն եւ զցաւն կու տանի եւ կու փարատէ եւ զօրացնէ. եւ այս ինն ամիսն Մուշթարին է։ Եւ թէ ի ծննդեան ժամն տղին Տալէհն ի մահուն պուռճն լինի եւ կամ Տալէհն ի հողային պուռճն լինի կամ Բ չար աստեղի մէջ լինի՝ նա տղան մեռած ընծայի։ Այն պատճառին համար յիշեմ որ յորժամ տղան ի մօրէն բաժանի՝ նա պիտի որ լայ։ Նա բժշկապետքն ասացել են, թէ տղան ի լալն եւ ի կանչելն Բ խօսք կայ. ոմանք ասացել են թէ այնոր համար կուլայ, որ ի տեղացն զատեցաւ, եւ ինքն արարչին հրամանաւն է որ հանց ի նեղ եւ ի մութ տեղացն ի դուրս գայ ի Թ ամսոյ տեղացն, վասն այն տեղացն համար կուլայ։ Եւ թէ մի ոմն որ հանց նեղ եւ մութն տեղումն կենար՝ չէր ապրիլ, եւ փառք արարչին եւ անմահին։ Եւ այլ պատճառ, որ յորժամ տղան ելանէ ի յարգանդէն, եւ մէկ մատն պակաս լինենայ՝ ամէն արարածք ժողովին եւ չկարեն լմնցնել։

Եւ այլ ասկից ի վեր յիշենք զամէն անդամոցն զգոյութիւնն թէ որպէս է, եւ բժշկութեան պատմութիւն անդամոցն. որ է օրհնեալ անզրաւ եւ անթերի։

Իսկ թէ ո՛րպէս ծնանի տղան ի մօրն ի փորն այսպէս գիտացիր։

Երբ այրն եւ կինն մերձենան՝ նա զայն գիճութիւնն Զօհալն չորցնէ եւ առաջի ամիսն ծառայէ։ Եւ Բ ամիսն Մուշթարին պահէ, եւ զայն գիճութիւնն յարիւն դարձուցանէ։ Եւ Գ ամիսն Մառեխն պահէ, որպէս եւ ինքն կիզող է՝ զարիւնն եւ զօդված կտրէ։ Եւ Դ ամիսն Արեգական է. զօդվածն եւ զջղերն ամրացնէ եւ շնչաւոր առնէ։ Եւ Ե ամիսն Զօհրան պահէ զաչքն, եւ զըղեղն շինէ։ Եւ Զ ամիսն Օտարիտն պահէ, բաժնէ եւ պնտէ ու զոսկերն շինէ։ Եւ Է ամիսն Լուսինն պահէ զուտելեաց տեղն, եւ զստամոքն շինէ։ Թէ տղան Է ամիսն ծնի՝ ապրի. հանգոյ ապրի, որ Է աստղի հայեցք լման կայ ի յինքն։ Եւ Ը ամիսն Զօհալին է. թէ ծնի՝ չապրի, վասն այն որ Ը տուն մահու ասացին։ Եւ ինն ամիսն այլվի Մուշթարին է պահող, թէ ծնի՝ ապրի, վասն այն որ զՄուշթարին կենաց տուն ասեն։

Իսկ յորժամ ընծայի տղան՝ դու հաշվէ՛ զկենդանակերպն թարպեղ դէպի յառաջ, եւ տե՛ս, երբ տղան ծնաւ, թէ Լուսինն յո՛ր կենդանակերպ է, եւ ե՛րթ ի յետ ԲՃՀԳ օր եւ գիտացիր յայտ, ԺԴ աւուրդ ի միջի կայր Լուսին, որ լինայ կենդանակերպն որ յառաջ ծնաւ յայն տարաճան, որ չի լինի սղալումն, եւ գիտենաս զչարն եւ զբարին աստուծով։

Եւ մարդակազմութեան յառաջն զոսկերքն յիշեմք եւ այլն ի կարգաւ աստուծով։

Գրեր է ի զանոնն, թէ մարդուն հոգին կու շրջագայի ի մարմինն հանապազ. վասն այնորիկ ժամանակ լինայ, որ ի տեղ մն Ա ասեղ զարնեն՝ նա կու մեռանի, եւ ժամ լինի, որ թէ քանի սրով կտրեն՝ նա զէն չի աներ. եւ ցաւն այլ այսպէս է. յորժամ որ ցաւ մի հանդիպի մարդուն՝ յանկարծակի մեռանի, քանզի հոգին անդ գտանի հետ ցաւուն եւ յանկարծամահ առնէ կամօքն Աստուծոյ մերոյ։

Ե

Գիտացի՛ր, որ զոսկերքն մարդուն որպէս սուն է արարեր անձինն արարիչն Աստուած, եւ մարդուն հիմն առանց ոսկերի չի լինիր եւ չկարել կանգնիլ ի վերայ ոտիցն։

Եւ յառաջի ոսկր գլխուն պնակն է, որ կապել է զիրար, եւ քան զամէն ոսկրն անձինն գլխուն ոսկրն ամուր է եւ յուժով է եւ ի հողն յուշ կու փթի. այնոր համար արարիչն Աստուած զգլխուն ոսկրն ամուր է արարեր, որ մէջն մեծ եւ պատուական անդամոցն, որ այն անդամն վնաս չի հասնիր։ Եւ զգլուխն այնոր համար բոլոր ստեղծեց Աստուած, որ այն իրքն որ բոլոր է՝ չի վնասիր եւ այն որ Դ անկիւն է եւ Գ անկիւն է՝ նա կու վնասի, եւ մէջն քիչ իրք կու առնու։ Եւ ինքն բոլոր է եւ Զ կտոր է եւ մէկ մէկ ի կից է, զետ կարած, հանց որ ի կցած տեղացն մէկ մէկէ չի բաժնիլ։

Բայց այս որ մէկ ի մէկ կից է՝ պատճառն Գ իրք է. յառաջն այն է որ ան պուխարն որ ի ստամոքէն ի գլուխն կու ելանէ՝ այն ի յայն կցուածոցն կու հռնծի եւ կու ելանէ. եւ թանծր պուխարնին եւ լազիճ պալղամնին ի քթին ծակէն ի վայր կու իջնու, որ մարդն ի գլխացաւութենէ ի վնասակար ցաւուն անհոգ լինայ. եւ Բ պատճառն այն է, որ թէ Ա կտորին վնաս հասնի՝ նա ալ պաղին անհոգ լինայ. եւ Գ այն է, որ գլխուն առջեւի ոսկորն կակուղ է եւ յետեւինն պինտ. անհնար է որ մէկ ոսկորն պնդութիւն եւ կակղութիւն գտվի։

Եւ այս Ե զգայութիւնս որ կայ՝ նա ի գլխուն է Գ զգայութիւնն, եւ մէկն ի ձեռքն է։ Եւ յառաջն աչիչ տեսութիւնն, եւ Բ ականջին լսելութիւնն, եւ Գ քթին հոտալիքն, եւ Դ լեզվին համ առնելն. եւ այն մէկ զգայութիւնն ի ձեռքն է, եւ այն է որ զծանրն եւ զթեթեւն, կակուղն եւ զպինտն յիմանայ։

Եւ վերի ակռային ոսկորն ի գլխոյն ոսկրն ի կից է եւ ինքն ԺԶ է, եւ Դ ցեղ է – եւ Դ եփող է, եւ Դ ծամող է, եւ Դ այլ կտրող է, եւ Դ կու աղայ որպէս զջաղաջք։ Եւ այլ ոսկորն կզակին Բ կտոր է. եւ Բ եզերն ի գլխուն ոսկորն կից է եւ ամուր, եւ ԺԶ ակռան ի յինքն ամրացուցած է։ Եւ մարդուն ջաղաջքն ակռանին է. եւ մարդուն ջաղջին՝ վարն կու շարժի. եւ այն որ ջաղաջքն է՝ վերին քարն կու շարժի. եւ Բ քարն մէկ մէկ հետ, ոչ աւելի է եւ ոչ պակաս է. եւ վերի ակռանին եւ վարին ըղորդ չեն, անոր համար որ վարի ակռանին բարակ է քան զվերինն. եւ թէ հաւասար լինար ամէնն՝ իսկի բան չէր կատարեալ գործել։ Եւ ամէն զօդվածն Աստուծոյ զօրութեամբն է յօրինած. բայց կզակին ոսկորն ի վզին ողաշարն ի կից է. եւ ինքն Ե ողաշար է. եւ իր բարձրութիւնն եւ երկարութիւնն Դ մատ է։ Եւ արարչին զօրութիւնն այն է, որ զինքն Ա կտոր չարաւ. թէ մէկ կտոր լինէր վզին ոսկորն՝ նա վիզն չէր ճկիր. եւ գլխուն ոսկորն ի վզին ողաշարն ի կից է. թէ ամէնն մէկ կտոր լինէր՝ նա մարդն ի վեր չէր կարել նայիր, եւ ո՛չ ի վայր, ո՛չ ի յաջ դիհն եւ ո՛չ ի ձախ, ոչ ի յետն եւ ո՛չ ի յառջեւն չէր կարել նայիլ եւ չէր կարել շարժիլ եւ յերկինքն չէր կարել նայիլ, մակար ի վրայ կռնակին պառկէր եւ ապա թէ տեսանէր զերկինքն։ Եւ այս ողաշարներուն ամէնուն մէջն ծակ է. եւ որպէս ըղուղ կայ եւ երթայ մինչեւ յանձն։ Եւ թէ մարդն վիզ չունենար՝ նա ձայն չէր լինիր. այնոր համար որ անասուն որ վիզ չունի՝ նա ձայն չունի. որպէս ձուկն եւ խեչափարն եւ որ նման է սոցա։

Այլ իմացի՛ր, որ կռնակին ողաշարն ԺԲ ողաշարն է. եւ այս ողաշարքն մեծ է եւ ուժով է քան զվզին ողաշարքն. բայց ծակն փոքր է քան զվզին ողաշարին ծակն։ Եւ կշտին ողաշարն Ե է, եւ այս ողաշարն մեծ է քան զկռնակին ողաշարքն. եւ այս ամէն ողաշարքն յիրար ի կից է, բայց չէ ամուր ամրացուցած. եւ Դ ողաշարն ամուր է. եւ մէկ ի մէկ կիպ է եւ կապած է եւ կցած է. եւ այս ամէն կցուածոցն ի մէջն գիճութիւն կայ, որ զայն շարժելու տեղն գէջ պահէ որ չի չորանայ. եւ թէ չոր լինայ՝ նա մարդ որ շարժի՝ ոչ կարէ շարժիլ ի յաջն եւ ի ձախն, եւ ոչ ծունր կարէ դնել։ Եւ ամէն ողաշարն Բ ծակ ունի, մէկ ի յաջ դիհն, եւ մէկ ի ձախ դիհն, եւ ամէն ծակն քիչ մն իսպիտակ ըղուղ կայ ի դուրս ելնէ։ Եւ կռնակին ողաշարքին ըղուղքն քիչ մն պինտ է։

Եւ կողերն ԻԴ կող է, եւ որն երկան է եւ որն կարճ է։ Եւ ԺԲ այն է որ յաջէն եւ ի ձախէն ճոթերն ի կռնակին ողաշարն կից է. եւ մէկայլ ծարերն ի կրծոց ոսկորն ի կից է. եւ Ժ կող այլ կայ որ մէկալ ծարն ի կռնակին ողաշարին կից է, եւ մէկդին իսկի տեղ կից չունի։ Եւ տէր Աստուած զայս կողին ոսկորնին այնոր համար ծուռ զէտ անեղ արաւ, որ զփորու միջի անդամքն եւ զօդվածն անվնաս պահէ, եւ յորժամ պառկի մարդն ի գետինն եւ ի քուն լինայ՝ նա զէն չի գայ փորուն զօդվածոցն։ Եւ այնոր համար կիսաբոլոր է, որ Բ կէսն Ա բոլոր կու լինայ, եւ այն իրքն որ բոլոր է՝ մէջն շատ իրք կու առնու. եւ կողերն զփորն անվնաս կու պահէ ի պառկելուն ժամն։ Եւ ամէն մարդու ոսկրն ցեղ մն է, որուն յերկան է եւ որունն կարճ է, եւ որուն բարակ է եւ որուն հաստ, եւ որուն թանձր է եւ որունն նօսր։ Եւ թէ զամէնն յիշէմք՝ խօսքն կու շատանայ եւ կարդացողնին դժար կու լինայ եւ կու ձանձրանայ։ Եւ փառք Աստուծոյ. ամէն։

Կերպ ստեղծման գլխուն եւ ըղեղանն այս է

Գիտացի՛ր, որ Գ զօդվածք կայ ի յանձն մարդուն որ ինքն ի մեծ անդամոցն, որ տաճիկն յազայի ըռայիսայ ասէ. այնոր համար որ այս Գ զօդվածք նոյն գործն ի յանձն շատ են։ Մէկն սիրտն է, որ է ինքն թագաւոր անձինն, եւ երկուքն ըղեղն է, որ է համախոհ սրտին, եւ իրեք լերդն է, որ ինքն տանուտէր է եւ բաժանող է ամէն անձին։ Եւ գիտացի՛ր, որ ըղեղին ամանն գլուխն է, եւ ուժն ի յաչքն է. եւ աչքն պահապան է անձինն, եւ աչացն լուսաւորութեան պատճառն ի յըղեղէն է. եւ զայս երկուքն այլ տէր Աստուած այնոր համար ի բարձր տեղ է ստեղծեր, որ ի յամէն վնասէ պահէ զանձն. եւ զինչ իրք որ ի հեռու տեղաց լինայ՝ տեսնու, եւ այն իրքն որ բարի կայ՝ նա կցցի յինքն, եւ այն որ չար է՝ յետ փախչի։ Եւ ըղեղին բնութիւնն հով է եւ գէճ, եւ ինքն ի գլխուն մէջն Բ ծածկոցի մէջ է եւ այսպէս է ինքն ի գլխուն ի մէջն, որ Բ ծածկոց ի դուսի դիհն է, եւ այլ պազին ի ներսի դիհն է։

Բայց դուսի ծածկոցն ի գլխուն պնակն ի կիպ չէ, ի զատ է, այնոր համար որ զգլուխն ի յամէն վնասէ պահէ. եւ այս ծածկոցն մինչեւ ի քթին ծակերն կու գայ։ Եւ շատ ծակեր կայ քամոցի պէս. եւ այս ծակերուն ներքեւն Բ ոսկոր այլ կայ ի յայն ծակերուն դիմացն որպէս քամոց. եւ այս ծակերուն որն ծուռ է եւ որն ըղորդ. եւ այս ծակերն յըղեղէն հեռու է այն պատճառին համար, որ յորժամ զշունչն ի վեր քաշէ՝ նա հով քամին ի յըղեղն չի հասնի եւ զէն առնէ։ Բայց քմքին ծակն այսպէս է, որ ի քմոցն յետեւէն բոլոր է. եւ ըղեղին ի մէջն մտել է այն Բ ոսկորն, որ ասացի թէ զէտ քամոց է եւ ինքն ի կից է։ Եւ այն ծակի վերի դին որ ի քիմն է՝ նեղ է քան զայն որ ի քթին դիհն է ի կից. եւ իր օգտութիւնն այն է, որ յորժամ մարդն զբերանն խփէ՝ նա զշունչն անկից առնէ եւ տայ ի քուն եւ արթուն. այն շարժողական երակքն ի յըղեղէն գան եւ այս ծածկոցէն ի դուրս լինին։ Եւ Բ ծածկոցն որ ի մէջն է՝ Բ ծածկոց է։ Գիտնալ կու պիտի, որ ըղեղն Գ բաժին է եւ մէկ ի մէկ ամուր ի կից է։ Եւ բժշկապետքն այսոր պտունի տմաղ ասեն եւ ի յայս պտունի մէջն կարմիր երկնի կայ. եւ այս երկնուն որն շարժող է եւ որն խաղաղ է, որպէս որ պիտի յիշեմ, թէ Աստուած կամենայ։

Բայց առաջին փորոքն, որ է պատն որ ի ճակատին դիհն է՝ քան զան Բ բաժինն մեծ է, եւ ինքն հիմն է եւ տուն է տեսողութեան. եւ աչացն լուսաւորութիւնն եւ մթնալն ի յայն փորոքնուն է. եւ կայ ի յինքն երկու ջիղ, մէջն փուճ, եւ ի յաչքն կից է եւ աչացն լոյսն յայս ջղերուս կու անցնի։ Եւ այլ գիտացի՛ր, որ ի մարդուն ի յանձն քան զայս ջիղն փուճ չկայ. եւ թէ այս Բ ջղին զէն հասնի՝ նա աչիչն տեսութիւնն խափանի։ Եւ երկու փորոքն ըղեղին որ կից է՝ յառաջի փորոքն ինքն տուն է խելացն եւ յիշողութեան. եւ յորժամ այս փորոքնին զէն հասնի՝ նա կորուսանէ զխելքն, եւ լինի յիրմէն սարյայ եւ սքթայ եւ լակուայ։ Եւ Գ փորոքն տուն է պահողութեան եւ յիշողութեան. զանցեալն չի մոռանայ եւ յիշէ, եւ ինքն մէջն է ամէն ջղերուն եւ ինքն փոքր է քան զամէն փորոքն։ Եւ զայսոց զամէնուն զկերպն պիտի յիշեմք թէ Աստուած կամի։ Եւ յորժամ այս փորոքիս զէն հասնի՝ նա ամէն ջղերնուն զէն հասնի եւ վատուժ լինայ, եւ մարդն մոռացկոտ լինայ, հանց որ իսկի իրք չկարել որ ի միտք պահէ։

Եւ զկերպն գլխուն եւ զբաժինն եւ զփորոքն ըղեղանն եւ ծածկոցնին եւ զայն Բ ջիղն որ մէջն փուճ է՝ յիշել կամիմ թէ Աստուած կամի՝ Է դուռն – զաչքն եւ զկերպն ամենայն ձեւով, որ ուսանողին հեշտ լինի։

Կերպ ստեղծման սրտին

Գիտացի՛ր, որ սիրտն տաք է եւ չոր եւ իւր տեղն ի կրծոց ի ներքեւն է եւ ի ձախ դիհն. եւ ինքն թագաւոր է անձինն, այնոր համար որ ինքն հոգուն տուն է եւ հիմն է առողջութեան, եւ բնական տաքութիւնն ի յինքն է տպաւորել Աստուած. եւ ինքն պինդ մսէ է գոյացել, եւ ինքն յամանի մէջ է ամուր որ չի վնասի։ Եւ իր ամանն այսպէս է, որ սիրտն ի յինքն չի հասնիր, եւ բոլոր պատեր է թոքն զինքն. եւ այսպէս որ մարդ ի ձեռն խնձոր մի առնու։ Եւ ձեւն սրտին որպէս փիճոյ ծառին հատին նման է, որ պարսիկն ճալղուզայ ասէ այս հատիս. եւ ինքն հանց բոլոր է՝ որպէս զինքն խառատն է տաշել, եւ մէկ ծայրն բարակ եւ մէկ ծայրն հաստ։

Այլ իմացի՛ր, որ սիրտն Բ ականջ ունի, մէկ ի յաջ դիհն եւ մէկ ի ձախն. եւ այն փորն որ ի յաջ դիհն է՝ Բ ճանապարհ ունի. Ա երկան է, այն է որ ի լերդէն արիւն կու գայ ի սիրտն, եւ Բ այն է, որ ի սրտէն ի թոքն կերակուր կուտայ։ Եւ այն փորն որ ի ձախ դին է՝ նա յինքն Բ ճանապարհ կայ. Ա վասն օդոյ է, որ զթոքն շարժէ եւ սիրտն հասցնէ եւ զինքն հովացնէ. եւ Բ այն է, որ այն երակն որ կու օդայ, ինքն հիմունք ամէն շիրիանուն եւ հիմն տաքութեան. եւ պայծառութիւն ամէն անդամոցն. եւ այս երակնէն է որ յիշեցի։ Եւ ի յայն զօդվածն որ ի լերդէն երակ մն երթայ՝ նա պիտի որ ի սրտէն երակ մն այլ երթայ. եւ այն զօդվածին որ շիրիանին երկնին վնաս հասնի՝ նա տաքութիւնն այն զօդվածէն կտրի, եւ այն զօդվածն ի գործուն մնայ եւ խափանի։

Բայց ի մօտոյ իմացի՛ր, որ պայծառութիւն եւ տաքութիւն ամէն անդամոցն այն մէկ քանի կաթ արիւնէն է որ ի սրտին մէջն է ստեղծել Աստուած. եւ յորժամ արիւնն ի հովութենէ եւ ի չորութենէ պաղի՝ նա պիտի որ մարդն մեռանի։ Եւ արարիչն Աստուած ի սիրտն Բ ականջ եւ Բ փոր ստեղծեց, եւ այն զօդվածն որ Աստուած ի մարդուն պիտեւան է ստեղծեր՝ նա զինքն Բ է ստեղծել, որպէս Բ աչք եւ Բ ականջ եւ Բ ձեռք եւ Բ ոտք, որ թէ մէկին վնաս հասնի՝ նա մէկն ի տեղն կենայ։ Եւ Քրիստոսի փառք։

Կերպ յօրինվածոց լերդին թէ որպէս է

Գիտցի՛ր, որ լերդին բնութիւնն տաք եւ գէճ է, եւ իր բնական տեղիքն ի կրծոց ի ներքեւն է յաջ դիհն, եւ քիչ մն վար է ի կրծոցէն. եւ իր ձեւն որպէս Է աւուր լուսնի նման է, եւ ինքն կից է ի ստամոքն, եւ ստամոքն ի յիր փոսին մէջ է, որպէս որ մարդն ի ձեռն թուրինճ առնէ, եւ լեղին ի յինքն կախ է։

Եւ բժշկապետքն ասացել են, թէ լեղին որպէս կրակ է, եւ լերդն որպէս կասկարաք է, եւ ստամոքն որպէս պտուկ, եւ կերակուր եւ ըմպելիքն մտնու եւ եռայ։ Եւ զինչ որ ստամոքն գիճութիւն լինի՝ զամէնն լերդին երկնին ի յինքն քաշէ, որպէս որ ծառին մազմտուկն զջուրն ի գետնէն քաշէ։ Եւ յորժամ կերակուրն ի բարակ աղեստանն հասնի՝ նա լերդին երկնին ի մէջն զգիճութիւնն ի յինքն կու քաշէ, եւ զայն ամէն գիճութիւնն լերդն առնէ եւ արիւն այնէ, եւ զայն արիւնն ի յամէն անձն բաժանէ. եւ այնոր համար է որ ասացած է, թէ լերդն տանուտէր է անձինն։ Եւ ամէն զօդված երակ մն կայ ի լերդէն, որ արիւն կուղարկէ եւ ի ժիր զան զօդվածն թաժա կու պահէ եւ յուժով։ Եւ յորժամ այս երկուսին մէկն կապի՝ նա արիւն չերթայ անձն, եւ այն զօդուածն թոռմի եւ վատուժի եւ մնայ ի բանէ եւ դեղին լինի անձն։

Կերպ ստեղծման փայծղանն թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ փայծղանն բնութիւնն հով է եւ չոր, այն պատճառին համար, որ ինքն տուն է սավտային, եւ իր բնական տեղիքն ի ձախ կողին ներքեւն է. եւ իւր ձեւն երկան եւ տափակ է, որպէս եզան լեզու։ Բայց այն դիհն, որ ի ստամոքն կիպ է՝ նա քիչ մն փոս է։ Եւ Բ մեծ երակ ի փայծղէն ի ստամոքն ի կիպ է, որ Բ ձկան բերնի պէս, որ փոքր լինայ. եւ Ա բերանն այնոր համար է, որ զսավտան ի ստամոքէն քաշէ. եւ մէկալ բերանն այնոր համար է, որ զսավտան ի ստամոքին բերանն վաթէ. եւ յորժամ որ ստամոքն պարապ լինայ ի կերակրէ՝ նա այն սավտան բարք բերէ եւ կերակուր տայ ուտել եւ զկերակուրն մարսել տայ։ Եւ օգտութիւն փայծղան այն է, որ զարեան մրուրն ի յինքն քաշէ եւ զէտ զինք առնէ. եւ իր կերակուրն այն մրուր արիւնն է։ Որպէս փայծաղն թեթեւ եւ քնքուշ է եւ ցանցառ է՝ եւ թանձր խառնվածքն ի յինքն շուտ կու մտէ եւ ինքն շուտ կու քաշէ։

Կերպ ստեղծման թոքին թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ թոքին բնութիւնն հով է եւ գէճ, եւ ինքն ի կրծոցն ի մէջն կախ է, հանց որ կրծոցն մէջն ի լիքն է. եւ ինքն Բ ձեւով շարժումն ունի, մէկ մէկի հակառակ. եւ բժշկապետքն մէկին հարաքաթի ինպիսատ ասեն եւ մէկալին հարաքաթի ինղիպաղ ասեն։ Բայց հարաքաթի ինպիսատն այնոր համար է, որ ի ժիր զհով օդն ի պուկն ի վայր քաշէ վասն տաքութեան համար, որ զբնական տաքութիւնն եւ զբոցն խաղեցնէ։ Եւ հարաքաթ ինղիպաղն այնոր համար է, որ ի թոքն տաք գոլորշն կու ժողվի եւ զսիրտն կու այրէ. նա այս շարժմունքն զայն տաք գոլորշն ի պկէն ի դուրս կու հանէ եւ ի բերնին եւ ի քթին ծակէն ի դուրս ելանէ։

Այլ գիտացի՛ր, որ արարիչն Աստուած զթոքն ի քնքուշ եւ ի ցանցառ մսէ ստեղծեր է այնոր համար, որ ինքն զէտ սարուած է՝ որ զօդն ի յինքն քաշէ եւ ի սիրտն տայ, զինչ որ յառաջն յիշեցի։ Եւ յորժամ օդն ի յանձն ժողովի եւ քիչ քիչ ի սիրտն հասնի՝ եւ զսրտին գոլորշն ի յինքն քաշէ. եւ այնոր համար է, որ յորժամ մարդն իրք մն պաշտէ եւ կամ կարդայ՝ նա չի կտրի ձայնն. եւ այլ յորժամ զգլուխն ի ջուրն մխէ՝ կարէ համբերել ատեն մն, եւ այլ թէ ի մէկ տեղ մն մուխ կամ փոշի լինայ՝ կարէ որ պահ մն զշունչն քաշէ։ Եւ թէ թոքին միսն ցանցառ եւ թեթեւ չէր՝ չէր կարել զայսպիսի գործ գործել եւ զշունչն չէր կարել կրկներ, բայց այրէր տաք գոլոշնին զսիրտն։

Եւ այլ օգտութիւն թոքին այն է, որ յորժամ զօդն ի յինքն կու քաշէ՝ նա լատիֆ կու առնէ եւ կու եփէ եւ յայնժամ ի սիրտն կու յուղարկէ։ Եւ իմացի՛ր, որ բնականութեան հոգուն կերակուրն օդն է եւ ուժեղացնէ զբնականութեան հոգին եւ կու զօրացնէ։ Եւ որպէս որ լերդն սարուած է, որ զարեան գիճութիւնն կերակրին կու մարսէ եւ արիւն դարձուցանէ եւ զամէն անձն կերակրէ՝ եւ նոյնպէս թոքն այլ սարուած մն է, որ զօդն եփէ եւ լատիֆ առնէ եւ կերակրէ զբնական հոգին եւ ի սրտէն երթայ ելնէ ի յըղեղն եւ կերակրէ զիմաստութեան հոգին. եւ այլ երթայ ի շիրիանին երկնին, հասնի ի լերդն, որ ինքն հոգի բնութեան անուանեն։ Եւ զայլ ծածուկ խորհուրդն միայն Աստուած գիտէ, եւ մեք որ այսչափ յիշեցաք՝ նա բժշկապետաց խօսքն է։

Եւ այլ իմացի՛ր, որ յորժամ թոքն ցաւ դիպի՝ նա դժարութեամբ լինի իր փարատիլն վասն Գ պատճառի. Ա այն է, որ յուշ հասնի դեղին ուժն ի յինքն, եւ Բ այն է, որ ի ժիր ի շարժման է, Գ այն է, որ իր էութեան արիւնն պակաս է։ Եւ այդ բաւ է։

Կատարեցաւ պատմութիւնն թոքին կամօքն աստուծոյ. ամէն։

Կերպ ստեղծման լեղուին թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ լեղուին բնութիւնն տաք եւ չոր է. ինքն ի լերդն կիպ է, զինչպէս որ ի յառաջն յիշեցաք։ Եւ լեղին այլ Բ բերան ունի որպէս փայծեղն. եւ Ա բերանն այնոր համար է, որ ի լերդին փոս դիհէն զսաֆրան ի յինքն քաշէ, եւ մէկալ բերանն այնոր համար է, որ զսաֆրան ի ստամոքն վաթէ, եւ զօրութիւնն եւ զլեղութիւնն եւ զծանրութիւնն կերակրին ի ստամոքացն ի դուս հանէ, եւ մարդն ի ծանրութենէն արտաքս ելանելովն խալսի եւ թեթեւանայ։ Եւ օգտութիւնն լեղուին այն է, որ զսաֆրան ի յարենէ բաժնէ եւ յինքն քարշէ, որ սաֆրային սրութիւնն զարիւնն չայրէ եւ չաւիրէ զբնութիւնն։ Եւ փառք Աստուծոյ արարչին եւ անմահին բարձրելոյն, որ այսչափ օգտութիւն ի մարդն է տպաւորել։

Կերպ ստեղծման երիկամացն թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ երիկամացն բնութիւնն տաք եւ գէճ է, եւ իր բնական տեղիքն ի կռնակին մէջն է։ Եւ յաջ դիհու երիկամն լերդին մօտիկ է այնոր համար, որ ի վեր է քան զձախ երիկամն, բայց երկուքին այլ փոսութիւնն մէկ է եւ ի ամէն մէկ՝ մեծ-մեծ երակ մն կայ, մէջն փուճ. եւ այս երկնիս այլ Բ բաժին կու լինին, հանց որ երկին Ա ծարն ի շիրիանն կցի, եւ շիրիանն ի լերդն կցի, եւ մէկ ծարն ի բշտին վիզն կցի, որ է ջրին ճանապարհն, երիկամունքն։

Եւ բժշկապետքն ասացել են, թէ յորժամ որ սերմն ի յայս երկնուս ծարն գայ՝ նա ի լերդն կից արիւն է, եւ յորժամ որ ի յայն ծարն կցի որ ի բուշտն ի կիպ է՝ նա արիւնն ի սերմն դառնայ. եւ այսպէս է որ գոզին ճանապարհն այլ երիկամացն է։

Եւ գիտացի՛ր, որ թէ գոզելն արիւնի. նա ուժէն ի ճանապարհն իրք մնացել է՝ նա այն արիւնն ի գոզելուն ժամն բաժանի, եւ յայն ժամն որ զգոզն ի բուշտն կու ղրկէ՝ եւ երիկամացն ցաւն ի յայն պատճառէն կու լինի որ յիշեցի կամօքն աստուծոյ։

Կերպ եւ պատմութիւն վասն ստամոքսին

Գիտացի՛ր, որ ստամոքին բնական տեղիքն ի կրծոցն ի ներքեւն է. բայց վերի դիհն ստամոքին դէպի ձախ դիհն է, եւ վարի դիհն դէպի յաջ դիհն է. եւ սիրտն եւ լերդն եւ փայծեղն ի բոլորն է ստամոքին, որպէս որ լերդն յաջ դիհն է եւ փայծաղն ի ձախ դիհն է. եւ ի մէջ՝ կիպ միս կայ, եւ վերն նօսր միս կայ։ Եւ այս ամենս ի ստամոքին բոլորն այնոր համար է, որ տաքացնէ զստամոքն եւ կարենայ եփել զկերակուրն. եւ Բ պատճառն այն է, որ յորժամ շատ աշխատիս եւ շարժիս՝ նա ի տեղաց չի շարժի։ Եւ իր ձեւն որպէս դդումն է. որ այն դդումն Բ վիզ ունի, այնոր համար որ դդումն ի վերէն ի վայր Բ է կիսած. եւ Ա դիհն տափակ է եւ Ա դիհն գունդ է, ի փորուն դիհն է, եւ իր ձեւն որպէս զտանպուռայ է եւ Բ վիզ ունի, Ա ի վեր է եւ Ա ի վայր։ Եւ էութիւն ստամոքիին ցանցառ է այնոր համար, որ պիտեւան է իր զգայութիւնն եւ իմացութիւնն. եւ այն է իր զգայութիւնն եւ իմացութիւնն, եւ զկերակուր յուզելն, եւ աւելի այս իմացութիւն կուզէ քան ստամոքին բերանն. եւ այս ունի զքաղցելութեան ուժն։ Եւ մէջն կոկ չէ, որպէս զխաւուն է. եւ մէջն լան է, եւ վերն նեղ է, եւ այս այնոր համար է, որ մարդուն ստեղծուիլն լման եւ կատարեալ է, եւ յորժամ կերակուր ուտէ մարդն՝ նա ամէնն ի ստամոքն իջնու։ Եւ ստամոքին բերանն նեղ է եւ մէջն լան է այնոր համար, որ կերակուր շատ առնու եւ այլ պազի զօդվածոցն եւ անդամոցն զէն չառնէ։ Եւ արարիչն Աստուած ի ստամոքն Դ ուժ է ստեղծել, եւ բժշկապետքն մէկին ղուվաթի ճազիպայ ասեն, որ է քարշողութեան ուժն, եւ մէկալին որ Բ է՝ ղուվաթի մասիքա ասեն, որ է բռնողութեան ուժն, եւ յորժամ որ կերակուրն ի ստամոքն իջնու՝ նա բռնէ որ մարսէ եւ անհալ չի հանէ զկերակուրն ի ստամոքէն. եւ Գ-ին ասեն ղուվաթի հազիմայ, որ է եփողութեան ուժն եւ եփէ զկերակուրն ի ստամոքն, եւ յորժամ որ այս ուժն պակաս լինայ՝ նա կերակուրն ի ստամոքն անհալ մնայ եւ թթվի եւ քացվի. եւ Դ-ին ասեն ղուվաթի տայֆիայ, որ է այն ուժն, որ արտաքս հանէ զաւելուածն ի ստամոքէն. եւ յորժամ այս ուժն պակսի՝ նա յուշ ելանէ յավելվածն ի դուրս, նա ազգի ազգի ցաւեր ընծայի առ մարդն եւ վատուժի։ Եւ այն ստամոքին միջին խոշորութիւնն երթայ եւ կակղանայ. եւ պատճառն այն է, որ ի լերդէն գոլն պակաս գայ եւ հասն, եւ կամ լինի, եւ լերդն ցաւ հանդիպի։ Եւ ոմանք ասացել են, թէ այս արուեստաւորացն ուժերն ամենայն անձն եւ անդամքն կայ, որպէս որ գործն ի ստամոքն լինի՝ եւ մարսողութիւնն ի լերդն լինի, եւ քարշողութիւնն ի թոքն լինի, եւ արտաքս վարողութիւնն ի լեղին լինի, եւ բնութեան ուժն ի պավապն լինի, որ է դռնապանն։ Եւ պավապն այն տեղացն ասեն, որ զաքռն ի ստամոքէն ի յաղիքն կուղարկէ։

Կերպ աղէճորտերուն եւ յօրինվածոցն նոցին

Գիտացի՛ր, որ յօրինվածքն եւ էութիւն աղէճորտերուն՝ որպէս զետ ստամոքն. եւ ամէն աղէճորտերն Զ են. եւ Գ վերինն է, բարակ է եւ նօսր, եւ Գ վարինն՝ թանձր եւ հաստ եւ լան է։ Եւ այն Գ վերին աղէցն որ բարակ են՝ նա առաջինն ասեն միայիսնայ շարիայիայ, որ է երկանութիւն ԺԲ մատ, ամէն մարդու իր մատօքն, թէ՛ մեծ է եւ թէ՛ փոքր է. եւ այլ պազի աղէստանն փատուտ են եւ ծուռ եւ ճուկ են. բայց այս աղիքն որ ԺԲ մատ են՝ ըղորդ է եւ ինքն ի ստամոքն կիպ է. եւ այն է՝ որ պավապ ասեն։ Եւ Բ աղէցն անունն սայիմ ասեն։ Այս աղէցն այնոր համար սայիմ ասեն, որ ի ժիր ինքն պարապ է եւ դատարկ ի կերակրէ եւ աւելվածոց. եւ այնոր համար դատարկ է այս աղիքս, որ կերակուրն շուտ անցնի յիրմէն եւ չի յեմել յինքն։ Եւ Գ-ին ամայ այիտի զաղ աասեն, եւ ինքն փաթութ-փաթութ է այնոր համար, որ կերակուրն ի յինքն շատ արգելի։ Եւ այլ Գ աղիքն որ հաստ են՝ մէկին ասեն ավար. եւ ինքն աղիք մն է հաստ, եւ Ա բերան ունի. եւ աղբն որ ի յայն տեղացն որ լցվի աղիքն եւ այլվի յայն տեղացն ելնէ, եւ ինքն որպէս քէսայ է։ Եւ Բ-ին ավյի ղուլին ասեն. եւ ինքն աղիք մն է հաստ եւ ամուր. եւ զկերպն զամենուն յիշած է։ Եւ Գ-ին ասեն ամայի մուստաղիմ, եւ ինքն աղիք մն է հաստ եւ ըղորդ. քան զամէնն լան եւ մեծ է. եւ մէկ ծարն ի նստոյտեղն ի կից է։

Այլ իմացի՛ր, որ արարիչն Աստուած զայս աղեստանս ծուռ եւ տափակ է ստեղծել, որ կերակուրն ի յամէնուն մէջն կենայ եւ զուժն առնու եւ շուտ ելանէ ի յարտաքսն. եւ յամէն ժամ մարդուն կերակուրն ուտել չի պիտանայ։ Եւ վարի աղէցն հաստ լինալուն պատճառն այն է, որ աղբն այն աղէստանն արգելի եւ չի պիտենայ որ յամէն ժամ մարդն ի յարտաքս ելանէ. եւ թէ բարակ լինար՝ անճարակ էր, պիտէր որ ի դուրս ելանէր շուտ-շուտ, եւ մարդուն ամէն օր զէտ լուծման դեղի պէս գործ դնէր։ Եւ այս ամէն աղէցն ի վերի ծարն ի կրծոցն ի ներքեւն ի ստամոքն ի կից է։ Եւ ի յայս կարճաբանեմք, որ կարդացողքն չի նեղանան եւ յոգնին։ Եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։

Կերպ ստեղծման հալաբշտին թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ հալաբշտին բնական տեղիքն ի յաճուկին ներքեւն է, եւ ինքն որպէս շիշայ է եւ վիզ ունի. եւ վիզն բարակ եւ մէջն լան. եւ այնոր համար այսպէս է որ զգոզն շատ առնու, եւ ամէն ժամ մարդ ի գոզել չերթայ։ Եւ էութիւն բշտին պինտ է եւ ամուր է, այնոր համար, որ տաքութիւնն եւ սրութիւնն սաֆրային որ ի գոզն կու խառնի՝ նա զէն չի առնէ. եւ իր բերանն կտոր մի միս կայ։ Եւ այլ գիտացի՛ր, որ մէկ երակ ասկից ի յերիկամն կից է, եւ մէկ երակ այլ ի ծածուկ մարմինն կից է. եւ այն Ա կտոր միսն որ ի հալաբշտին բերանն է՝ նա Բ իրքն կու պահէ, եւ յորժամ որ այն մսին եւ այն երկին վատուժութիւն հանդիպի՝ նա մարդն ի տեղն գոզէ եւ անպակաս գոզն կաթկթէ։

Եւ ասկից ի վեր յիշենք զան զօդվածն որ ի մարդուն երեւելի դիհն է։ Եւ փառք արարչին, ամէն։

Կերպ վասն կազմութեան աչացն թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ արարիչն Աստուած զաչքն այնոր համար է ի փոս տեղ ստեղծեր, որ ամէն վնասէ ի զատ կենայ, եւ ինքն ի մեծ եւ պատուական զօդվածոցն է։ Եւ զճակտին ոսկորն քան զերեսինն անոր համար ի դուրս արաւ, որ ի պահապան լինի աչացն եւ անվնաս, եւ ահոկն ի վերէն իջնելու է աչացն՝ նա դարձուցանէ։ Եւ այլ զունքն պահապան արար աչացն, եւ յորժամ մարդն զաչքն խփէ՝ նա արտեւանունքն պահապան լինի աչացն, որ վնաս եւ փոշի եւ մուխ ի յինքն չի հասնի։

Այլ գիտացի՛ր, որ տէր Աստուած զաչքն Է տապաղայ է ստեղծեր եւ Գ գիճութիւն, եւ ամէն տապաղայ եւ ամէն գիճութիւն ցեղ մն է։ Եւ առաջի տապաղին ասեն մութահիմայ. եւ ինքն երեւելի է եւ զաչացն ամէն եզերքն բռնել է, եւ ինքն նօսր է եւ խիստ իսպիտակ է։ Եւ Բ տապաղին զարնիէ ասեն. այնոր համար է, որ այս տապաղան պինտ է, որպէս եղջուրի նման է եւ գունն սպիտակ է։ Եւ Գ տապաղին ասեն յանապի, այնոր համար, որ այս տապաղաս նման է խաղողի հատին, եւ ինքն քիչ մն ի դուրս է եկել եւ ի ներս չէ եկել եւ գունն ի սպիտակութիւն կու զարնէ։ Եւ Դ տապաղային ասեն անքապութի, այնոր համար, որ ինքն նման է սարթուստին եւ նօսր է եւ նա ցանցառ, եւ գունն խիստ իսպիտակ եւ պայծառ է։ Եւ Ե տապաղին ասեն շապաքայ, այն է որ նման է ինքն տղին երեսին քողին, եւ ինքն խիստ նօսր է եւ բարակ է։ Եւ Զ տապաղին ասեն սուլպիէ, եւ ինքն ամուր է քան զամէն տապաղային որ յիշած է։ Եւ Է տապաղին ասեն մաշիմայ։ Եւ ամէն մէկին զօրութիւն կայ աստուծով. ամէն։

Եւ զօրութիւն առաջի տապաղին այն է, որ զաչիչն եզերքն պատել է. բոլոր ի տեղն կենայ եւ չի ելնէ, եւ ի ժիր զաչքն պահէ աղէկ։

Եւ զօրութիւն Բ տապաղային այն է, որ զռուտուպաթի ճալիտին ի զարկուցն եւ ի վնասէ պահէ. եւ ինքն որպէս զծածկոց է։

Եւ զօրութիւն Գ տապաղային այն է, որ Բ-ում տապաղային կերակուր տայ. եւ զիր ամրութիւն ըռուտուպաթի ճալիտէն պահէ եւ ի ժիր զաչացն լոյսն պահէ, եւ յորժամ որ մարդն պայծառ եւ պսպղուն իրք տեսնէ՝ նա աչացն լոյսն չի ցրվի եւ ի ժիր ի տեղն կենայ։

Եւ զօրութիւն Դ տապաղային այն է, որ զերեք տապաղան կերակրէ եւ ըռուտուպաթի ճալիտին ի պնդութենէն եւ ի խոշորութենէն պահէ։

Եւ զօրութիւն Ե տապաղային այն է, որ զտեսութեան հոգուն ի ժիր պահապան լինի ի ըռուպաթի ճալիտուն եւ կերակրէ զռուպաթի զուզաճին իրմով։

Եւ զօրութիւն Զ տապաղային այն է, որ զռուտուպաթի ճալիտին ի շիրիեանին տաքութեան որ ի տապաղայի շապաքան է՝ նա պահէ եւ չի կալէ, որ իրենն շարժումն չայնէ։

Եւ զօրութիւն Է տապաղային այն է, որ ան վնասն եւ պնդութիւնն, որ աչիչն ի տանն ոսկորէն պինտ լինի՝ նա դարձուցանէ եւ զաչքն ի տեղն ամուր պահէ։

Եւ այլ գիտացի՛ր, որ այն Գ գիճութիւնն որ յիշեցի՝ յառաջի գիճութեան անունն պայիզէ ասեն, որ է ինքն իսպիտակ եւ գեճ որպէս հաւկիթի իսպիտակուց։ Եւ այլ Բ գիճութեան ասեն ճալիտէ, եւ ինքն յիստակ է որպէս պաղ։ Եւ Գ գիճութեան ասեն զուզաճի, եւ է ինքն յիստակ որպէս զապիկի հալած։ Եւ այս ըռտուպաթի ճալիտին աչացն ի մէջն է, որ է տեսութիւն աչացն, որպէս որ բոլորակին մէջն դնես կէտ մի, եւ ինքն յիստակ է եւ պայծառ եւ փայլուն, եւ զինչ որ տեսնու՝ շուտով իմանայ. եւ իր կերակուրն ի ըռուտապաթի զուզաճուն է, այնոր համար որ ինքն ճալիտուն յետեւն է, եւ ըռուտապաթի պայզին առջեւն է. եւ ճալիտուն ի ժիր ի կից լինին մէկ մէկի, եւ զօդին չորութիւնն ի յիրմէն ի զատ պահէ։ Եւ այլ գիտացի՛ր, որ այն Ե տապաղան որ ասացի՝ Գ տապաղան ի յառջեւն է, ի ըռուտուպաթի ճալիտուն եւ պայզուն, եւ աչացն սեւութիւն երեքին մէջն է. եւ այն ջեղն որ մէջն փուճ է որ ի յըղեղին առաջի փորոքէն է՝ ի յաչքն ի կից է մինչեւ ի ճալիտի գիճութիւն է եկել. եւ ի հուն աչացն պայծառութիւն եւ լոյսն. եւ այս ջղերս որ մէջն փուճ է, երբ մութն կու լինի՝ նա կու լաննայ, երբ լուս կու լինի՝ նա կու նեղնայ։

Եւ յորժամ որ այս ջղերս կու լաննայ՝ նա բնաւ ամենեւին աչքն չի տեսնուր. եւ շատ մարդիք կայ, որ աչքն լանցեր է եւ տափկցել է, իսկի չի տեսնար։ Եւ բժշկապետքն այս ցաւուս ինթիշար ասեն. եւ արարիչն Աստուած իսկի մարդուս զայս ցաւս չի տայ։

Եւ գլխուն կերպն եւ ըղեղան կերպն եւ իր ծածկոցնին եւ զայն երկու ջեղն, որ մէջն փուճ է, որ տաճիկն յասապի մուճավալ ասէ, եւ զլուսն այն լնելուն զճանապարհն որ ի յաչքն կու մտէ, եւ զգործն փարտանուն եւ գիճութեներուն – եւ զայս ամէնն հաւասար ի կերպ պիտի բերեմ եւ ցուցանեմ, որ կարդացողին եւ ուսանողին հեշտ լինի։ Եւ զիս զանպիտան եւ զանարժան ծառայս յիշեցէ՛ք ի տէր, եւ Աստուած յիշէ զձեզ ի միւս անգամ գալուստն. ամէն։

ՀԱՐՑ։ Զի՞նչ է որ տղայն զմերձն աղէկ տեսնու եւ ծերն զհեռին։

ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ։ Երկու լուսոյ երակն որ ասացաք ի յըղեղէն գայ ի յաչքն դատարկ եւ անարիւն. այս Բ երակս թէ տաք է եւ չոր՝ նա մարդն ի մօտն աղէկ տեսնու եւ ի հեռուն վատ, որպէս տղայն։ Եւ թէ այս երակս գէճ է եւ հով՝ ի հեռուն աղէկ տեսնու եւ ի մօտն վատ, որպէս ծերն։ Եւ թէ այս Բ երակս կալուի՝ մարդն կուրանայ։

Կերպ յօրինվածոց ականջացն թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ ձեւն ակնջացն այսպէս որ արարիչն Աստուած այնոր համար է ստեղծել, որ լսէ զամէն ձայն եւ հասկանայ շուտով։ Եւ ինքն որպէս նաւի ելքան է, եւ ծակն ականջացն ոլոր-ոլոր է, զէտ քեղիկոն. եւ Աստուած իր ողորմութենէն այնոր համար զայն հանց է արեր, որ վատ հողմն եւ կամ հող ի յինքն չի մտնու։ Եւ ականջացն ջուրն այնոր համար է լեղի, որ իսկի անասուն եւ սողուն ի յինքն չի մտէ. եւ այն լեղի ջուրն սպանող է եւ ի մէկ ժամն կու սպանէ։

Կերպ ստեղծման քթին թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ քիթն երեսին շնորհքն է. եւ առանց քթին երեսն շնորհք չունի. եւ քթին մէջն Բ բաժին է։ Եւ գիտացի՛ր, որ այն ոսկորն զէտ քամոց է, որ յառաջն յիշեցի զինքն, եւ ի յինքն Գ ծակ կայ. եւ յառաջին այն է, որ շնչին ճանապարհն է, եւ Բ այն է, որ զաղէկ եւ զվատ հոտն կարէ իմանալ, եւ Գ այն է, որ ծակովն կու իմանայ, եւ այն է որ զաւելվածն ի յըղեղէն որ կու իջնու՝ եւ ի յայն ծակէն ի դուրս կու ելնէ եւ ըղեղն կու յստկի։

Կերպ շրթնացն լեզվին թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ շրթունքն դուռն է բերնին, եւ ակռան ընկերող է լեզվին. եւ ի զրուցելուն ժամն այն մարդն որ պռկունք չունենայ՝ նա զխօսքն աղէկ չի կարել զրուցել, թէ զրուցէ՝ նա մարդ աղէկ չի կարէ հասկնալ։ Եւ արարիչն Աստուած զինքն ի քնքուշ ի կակուղ մսէ է ստեղծեր այնոր համար, որ մարդն զխօսքն կարենայ խօսիլ, եւ գիճութիւն յօրինեց ի յինքն, որ ի ժիր գէճ կենայ։

Եւ այլ իմացի՛ր, որ լեզուն այլ ի կակուղ եւ ի քնքուշ մսէ է այնոր համար, որ կարենայ շարժիլ եւ խօսիլ։ Եւ լեզուն ակռային ընկեր է, եւ յորժամ կերակուր ուտէ՝ զկերակուրն ի ներքեւ ակռային բերէ. եւ թէ լեզուն չի լինար՝ նա կերակուրն չէր ի շարժիլ ի բերանն։ Եւ լեզվին ներքեւն երկնի կայ որպէս շիրիանի. եւ ի ժիր այս երկնին ծարերն գիճութիւն պալղամին ի բերանն կու ժողվէր. եւ այս երկնուն ծարերուն բժշկապետքն սաքի պաթուլ լուապ ասեն. եւ ստեղծման պատճառն այս Բ երկին այն է, որ Բ պատճառ կայ. եւ Ա այն է, որ ի ժիր լեզուն գէճ կենայ, եւ թէ չոր լինի լեզուն՝ դժարութեամբ խօսի. եւ Բ այն է, որ մարդն զչոր կերակուրն եւ զչոր հացն եւ զոր ինչ որ ծամէ չոր՝ նա այնէ եւ հեշտութեամբ կլնու. եւ թէ չոր լինի՝ նա դժարութեամբ կլնու։ Եւ փառք Աստուծոյ եւ անմահին. ամէն։

Վասն ստեղծման ձեռացն թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ արարիչն Աստուած քանի ցեղ է օգտութիւն եւ զօրութիւն ի ձեռքն եդիր, եւ ազգի ազգի արուեստնի եւ աղէկ բաներ եւ սպրկիկ եւ գրագիրութիւն եւ ծաղկագործութիւն, եւ ամէն իրք որ փչվի եւ աղէկ ձայն ածէ, եւ գուսնութիւն եւ զինչ որ սոցին նման է։ Եւ Ե զգայութեան Ա այն է որ ի ձեռքն, զծանրութիւն եւ զթեթեւութիւն, զմանր եւ զխոշորն ձեռօքն կու իմանայ։ Եւ մարդուն ձեռքն որպէս զձագուն թեւն է եւ սարված է յինքն. եւ վաստակի, եւ զչարն որ ի յանձն գայ՝ նա ձեռօքն խափանէ, թէ բիր լինի եւ թէ զարկ. եւ ճշմարիտ ասպարն անձինն ձեռքն է. եւ ձեռացն զօրութիւն շատ է։ Եւ ես անչաք որ ասացի՝ նա ուսնողին եւ ուսցնողին հեշտ լինի եւ աղէկ հասկնայ զխօսքն. ամէն։

Կերպ յօրինվածոց ծծերուն թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ ծծերուն միսն թոյլ եւ վատուժ միս է, եւ կայ ի յինքն շիրիանին երկնուն շատ երկնի. եւ կայ յինքն մէկ մէկի կից։ Եւ զօրութիւն ծծին այն է, որ զտղան կերակրէ, եւ պատճառն այն է, որ տղին կերակուրն ի մօրն ի փորն յավելված արիւնն է. եւ սրտին տաքութիւնն զայն յաւելուած արիւնն ի յերկնուն ի մէջն կու եփէ, կու տանի ի յայն ճանփան, որ բնութիւն ծծին զինքն կու եփէ եւ իսպիտակ կու առնէ եւ ի յիր գուն կու դարձուցանէ։ Որպէս որ տղին կերակուրն ի մօրն ի փորն յաւելուած արիւնն՝ եւ կաթն այլ ի յաւելուած արիւնէն է, որ ի յարգանդէն ի ճանապարհն ծծին գայ։ Եւ յորժամ յաւելուած արիւնն եփի պատեղվորի՝ նա կաթնկեր տղին զէն առնէ։ Եւ թէ ձախ ծիծն թոշմի պատեղվոր կնկանն՝ գուշակէ, որ տղան աղջիկ է, եւ թէ աջ ծիծն թոշմի՝ գուշակէ որ կտրիճ տղայ ձգէ։

Կերպ ձվերուն եւ պատմութիւն

Գիտացի՛ր, որ ձվերն տուն է սերման, եւ ինքն կակուղ եւ իսպիտակ եւ ի ցանցառ մսէ է ստեղծած, եւ ի յամէն մէկէն Ա երակ ի յերիկամունքն կից է. եւ այն քնքուշ արիւն երիկամացն ի յայն երակնովն ի ձուն կից է. եւ քիչ մն ալ կայ ի յինքն ի շիրիանուն երկնուն ի կից. եւ այն արիւնն, որ երիկամացն ի ձուերն իջնու եւ կիսաեփ լինի այն երակնին, եւ յորժամ որ ի ձուն իջնու՝ լման եփի եւ թանծրանայ եւ կից յիրար եւ իսպիտակ լինի, եւ նոյնպէս յաւելուած արիւնն որ ի ծիծն երթայ, եւ արիւնն դառնայ ի կաթ։ Եւ բարակ եւ յերկան ճանապարհ մն կայ ի ձուէն ի ծածուկ մարմինն ի կից, եւ ինքն ճանփայ է սերմին, որ ի ծածուկ մարմինն գայ։ Եւ յորժամ սերմն ի ձուն եփի՝ եւ ժողովի եւ կենայ, եւ յայն ժամն որ պիտեւան լինայ՝ ի ծածուկ մարմնին ի ծարէն ի դուրս գայ։

Կերպ ստեղծման ծածուկ մարմնոյն

Գիտացի՛ր, որ ծածուկ մարմինն ի յէութենէ մն է որ մէջն փուճ է. եւ ի յինքն գիճութիւն չկայ իսկի, եւ իր ստեղծումն ջղէ է եւ ի յերկնուէ եւ ի կաշուէ. եւ այնոր համար է որ մերձաւորութեան ժամն զմարդն հանգիստ եւ սրահեշտ կառնէ։ Եւ գիճութիւն չունենալուն պատճառն այն է, որ ի մերձաւորութեան ժամն լցվի փքով եւ կանգնի եւ մեծ եւ ամուր լինի եւ ի մերձաւորութեան ժամն զիր գործն կատարէ. եւ յորժամ որ մեծնայ՝ նա այն ճանապարհն որ սերմին ճանապարհն է՝ լաննայ, որ սերմն հեշտութեամբ գայ։

Այլ գիտացի՛ր, որ այս անդամս արանց եւ կանանց մէկ մէկին նման է. այնոր համար որ այս անդամս արանցն ի դուրս է եւ երեւելի է, կանանցն ի ներս է եւ աներեւութ է. զէտ արանց ծածուկ մարմին է եւ կանանց արգանդին վիզն է եւ ի ձվերուն տեղն կանանցն արգանդին մէջն Բ արգանդ կայ, եւ զկերպն նորա յիշեմ։ Եւ կանայքն այլ ի ծածուկ մարմնին մէջն Բ ձու ունին, բոլոր է եւ պինտ է. եւ արկան ձուն կակուղ է եւ յերկան է. եւ հանց սերմն յերկան է եւ պինտ. եւ կանանցն կարճ եւ նօսր է։ Եւ այս չափս է որ յիշեցի զդուրսին եւ զներսին՝ հերիք է։

Երեւումն ոսկերացն եւ մսանցն եւ երակացն եւ ջղացն եւ մկունացն թէ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ մարդն ԲՃԽԸ ոսկոր ունի։ Եւ գլխուն ոսկրն Զ, եւ ատամունքն ԼԲ, եւ շլիքն լսեռն Ը եւ բերնին ոսկորն Բ, յըղին ոսկորն Ա, եւ ի բազուկն Բ, եւ ի յարմունկն Ա, եւ ի թաթն ԼԲ ոսկր, որ լինի ամէն զօդվածին եւ ձեռացն ԽԱ, եւ անչաք մն ալ ի մէկալ ձեռքն։ Եւ ողաշարացն լիսեռն ԺԸ ոսկորն, եւ յաջ կողմն Թ, եւ ձախ կողմն Ը, եւ ոտքն եւ ի ճռներն ոսկրն Բ, եւ անդամն ոսկրն, եւ ի ծունկն Բ եւ ի սրունն Բ եւ ի թաթ ոտիցն ԼԵ. եւ լինի ամէն ոսկրն ոտիցն ԽԲ, եւ անչաք մն ալ ի մի ոտքն։ Բայց կանանց Դ ոսկր յաւելի է քան զարկանն, եւ այն Դ ոսկորն որ յաւելի է՝ ի կնոջն ծննդոյ տեղն կայ, որպէս մատունք յիրար ի կիպ է։ Երբ տղան ծնանիլ գայ հրամանաւն աստուծոյ՝ այս Դ ոսկորն յիրերաց ի յետ բաժանի, եւ ելանէ տղան, եւ այլվի այն ոսկերքն յիրար գան եւ կղպվին հրամանաւն աստուծոյ. ամէն։

Թիւ եւ հիմն ջղերուն որ լինայ ի մարդուն

Գիտացի՛ր, որ հիմն ամէն ջղերուն որ ի մարդն կայ ՀԷ ջեղ է, եւ ինքն ԼԶ ջուխտակ է, եւ մէկն ի մէջն է։ Եւ ի այս ամէնէն Է ջուխտակն այն է, որ հիմն ի լեղին է. եւ առաջի ջուխտակն ի յԲ աչքն ի կից է. եւ Բ աչացն ի կոպն կից է, եւ Գ ջուխտակն ի յակընջթոռքն կից է, եւ Դ ջուխտակն ի խռչակն ի լեզուն կից է, եւ Ե ջուխտակն ի յականջն եւ ի վիզն կից է եւ ի կուրծքն. եւ Զ ի փորուն զօդուածն ի կից է։ Եւ ԼԱ ջուխտակն այն է, որ հիմն ըղեղէն է եւ ի կռնակն է, որպէս որ վզին ծակերն է. եւ ի կռնակին լիսեռնին է եկել եւ ի յայն զօդվածն, որ ի լիսեռնուն դէմն է, եւ ցրուել է անձն։ Եւ ի յայս ամէն Ը ջուխտակ ի վիզն է, ԺԲ ջուխտակ ի կռնակն է. Ե ջուխտակն ի փորն է, եւ Գ ջուխտակն ի ջղերն, եւ Գ ջուխտակն ի լիսեռնին է, որ այն լիսեռնուն ներքեւն է որ ի կռնակն է։ Եւ այն միջի ջեղն ի նստատեղոյն վերի դիհն է։ Եւ թիւ ամէն ջղերուն որ հիմն է՝ այս չափս է. եւ այլ պազինն ճղեր է, որ ցրուել է ամէն անձն որպէս որ երակք են։

Թիւ մկունացն որ է յաջալանին մարդուն

Եւ ամենայն մկունքն որ ի յանդամն մարդուն կայ՝ նա ինքն ՇԻԷ մկունք է։ Եւ ի յայս ամէն՝ Գ մկունքն ի գլուխն, եւ ԻԴ ի յաչքն, եւ ԽԳ ի յերեսն է եւ պռկունքն է եւ բերանն է. եւ Թ ի լեզուն է. եւ Ի ի զանկիկն է եւ ի պուկն է եւ ի թոքին մէջն է եւ ի կողին, եւ Զ ի վիզն է, եւ ԻԶ ի ձեռվին է, եւ Ը ի թեւն է, եւ ԼԴ ի բազուկն է ձեռացն, եւ ԼԶ ի ձեռացն ի մէջն է, եւ ՃԷ ի կուրծքն է, եւ Դ ի նստատեղն է, եւ ԻԴ ի ջղերքն է եւ ի յանդամքն, եւ ԺԸ ի ճռգլխնին է եւ Ծ ի յոտվին է։ Կատարեցաւ մկունքն։

Վասն փայվանթներուն որ է այն իրքն որ զերկու ոսկրն ի մէկ մէկի կից է

Գիտացի՛ր, որ ամէն փայվանթն որ ի մարդն կայ՝ նա որն մեծ է եւ որն փոքր է, եւ ամէնն ՇԸ փայվանթ է. եւ ի յայս ամէնն որ մեծ է եւ փոքր է՝ ՃԽ ի գլուխն է, եւ Ծ ի վիզն է, եւ ԽԸ ի կողերն է, եւ ԺԴ ի կռնակին ներքեւն, եւ Դ ի յանդամն, եւ Ը սրունն, եւ Ը ի կրունկն, եւ Դ ի յոտիցն ի թաթն եւ Դ այլ ի յառջեւի թաթին, եւ Ի յոտացն ի վերի դիհն, եւ Կ ի յոտից մատներն։ Եւ կատարեցաւ կամօքն աստուծոյ։

Թիւ երկնուն

Եւ ամէն երակն մարդուն որ ի յանձն՝ ՅԿԶ երակ է. եւ ի յայսկից ՃԾԶ երակ կայ, որ ի շարժման է, եւ ՄԺ երակ կայ, որ անշարժ է եւ խաղաղ է. Եւ թէ այս ի մէկ երակէն որ ի շարժման է թէ մէկն չի շարժի՝ նա մարդն հիւանդանայ. եւ թէ ի յայն երկէն որ անշարժ է թէ մէկն շարժի՝ նա մարդն հիւանդանայ, եւ այս երկնուս բաժանած է Գ մեծ երակ, որ է կիֆալն եւ աքհալն եւ բասիլիկն։ Եւ ամէն մէկ այս ցեղ երկիս ՃԻԲ երակ ի կից կայ բուսած. եւ այս մեծ երկնիս որպէս գետ է, եւ այս փոքր երկնին որպէս աղբիւր է։ Եւ ամէն երակ որ շարժումն է՝ ի սիրտն ի կից է, եւ այն երակն որ անշարժ է՝ ի լերդն կից է հրամանաւն աստուծոյ։

Զ

Արարիչն Աստուած զհինգ զգայութիւն Ե անդամն եդիր, եւ մարդն կատարեալ մարդկութիւն այս Ե զգայութիւնս է։ Յառաջն տեսութիւն աչացն, որ զկրակին բնութիւնն ունի եւ ամէն անձինն ուժն իրմով է, եւ իր զգայութիւնն եւ տեսութիւնն լուսով եւ պայծառութենով է եւ ցորեկն է, եւ իր յիստակութեան օրինակն այն է, որ յորժամ որ յիրմէն հեռու լինի իրքն՝ նա զայն մօտոյ զգայարանքն չունի։ Եւ Բ զգայութիւնն որ լսելիքն է, որ իմանայ զամէն ձայն, եւ ինքն տպաւորեալ է ի յականջն. եւ իր զգայութիւնն պակաս է քան զաչիչն զգայարանքն. եւ ինքն զօդոյ բնութիւն ունի այն պատճառին համար, որ զձայն եւ զկանչելիքն շուտով իմանայ, եւ պատճառն այն է, որ զինչ որ հեռուէն լսէ՝ շուտ հասկանայ եւ քամին բերէ ի յականջն. բայց պակաս է քան զաչիչն զգայութիւնն։ Եւ Գ զգայութիւն որ հոտալիքն է, որ առնու զաղէկ եւ զվատ հոտերն. ինքն ի քիթն է տպաւորեալ. եւ իր զգայութիւնն պակաս է քան ականջին, եւ ինքն զգոլոշին բնութիւնն ունի. եւ պատճառն այն է, որ այս գոլոշն կու վերանայ եւ ի յըղեղն կելանէ, եւ գոլոշին բնութիւնն խառնուածն է ի ջուրն եւ ի հողոյ բնութիւն։ Եւ Դ զգայութիւն որ համ առնելիքն է, որ զհամն առնու, զքաղցրն եւ զթթուն եւ զլեղին իմանայ. եւ ինքն տպաւորեալ է ի լեզուն, եւ իր զգայութիւն պակաս է քան զհոտալիքն, եւ պատճառն այն է, որ ինքն զջրին բնութիւն ունի։ Եւ Ե զգայութիւն, որ իմանայ զխոշորն եւ զկակուղն եւ զծանրն եւ զթեթեւն, եւ այս ի ձեռքն է տպաւորեալ. եւ այս զգայութիւնն կոպիտ է քան զամէնն, այնոր համար որ զհողին բնութիւնն ունի։ Եւ այս զգայութիւն ի յոտքն այլ կու լինի. եւ պատճառն այն է, որ զպինտ եւ զկակուղն, զտաքն, զհովն ամէն իրօք իմանալ կու լինայ։

Եւ զայս Ե զգայութիւնն արարիչն Աստուած իւր ողորմութենէն ստեղծել է, որ մէկ մէկէ չի բաժնիր. եւ հանց է որ իրքն մն որ զգայարանքն կու իմանայ՝ նա ամէն զգայութիւն եւ յիր ամէն մասն կու առնու. եւ հանց որ խունկն որ զիր անուշ հոտն աչքն չի տեսնուր, բայց քիթն կու առնու. եւ զայլ պազի զգայարանքն այլ այսպէս իմացիր որ յիշեցի։ Եւ այլ իմացի՛ր, որ ով որ զայս ամէն զօդվածն զգայութիւնն այսպէս իմացաւ եւ գիտացաւ եւ աղէկ իմացաւ, որ արարիչն Աստուած զիր զօրութիւնն ինչպէս է ցցուցեր, եւ ինքն արարիչն է երկնի եւ երկրի եւ աստեղացն եւ կենդանակերպացն եւ տարերացն, եւ զամէնն Աստուած է գոյացուցեր, եւ նմա փառք յաիւտեանս ամէն։

ԵՒ ՄԱՐԴԱԿԱԶՄՈՒԹԻՒՆ ՄԻ ԱՅԼ ԳՐՈՑՆ

Յառաջին աւուրքն հրամայեցին բժշկական վարդապետքն իմանալ զբնութիւն մարդոյն, զօդուածն, զանդամն, զըղեղն, զջրհեղն եւ զերակսն, զջղերն, թէ ո՛րպէս գոյանան, եւ զցաւոց շարժմունքն եւ բժշկացն օգտութիւն եւ խնամ տանիլ մարմնոցն առ ի պէտս առողջութեան։

Որ ի ձեռն խոստովանութեան լինի բժշկութիւն հոգոյն, եւ մարմնոյն՝ ի ձեռն դեղոց։ Որպէս ասէ մարգարէն, թէ որ չիցէ առողջ մարմնով՝ ոչ կարէ ծառայել Աստուծոյ հոգւով։

Ասաց Գալիանոսն եւ Արիստոտէլն, թէ յորժամ լինի միաբանութիւն այրն եւ կնոջն, արդ ի մածնուլ սերմանն յարգանդն կնոջն՝ շրջագայի Զ օր եւ յաւուրն Զ-երորդի ծնանի որդն։ Որպէս Դաւիթ ասէ, թէ «այլ ես որդն եմ եւ ոչ եմ մարդե։ Ի Խ օրն ապա կատարի ամէն անդամօք, եւ ապա առնու հոգի յաստուծոյ, որպէս եւ ինքն միայն գիտէ որ ստեղծեաց զնա։ Իսկ մանուկն Ձ օրն կատարի եւ առնու հոգի աստուծոյ. զի արու մանուկն յաջ կողմանն ընծայի, եւ լերդն եւ լեղին յաջ կողմանէն որ ջերմին են եւ դիւրաւ աջեցուցանեն զմանուկն. իսկ էգ մանուկն ի ձախ կողմանն է, եւ փայծաղն հովութեան ցրտին է, յերկար աճէ։ Եւ ստեղծանիլ մանկանն՝ ըստ բնութեան հօրն գոյանայ մանուկն. թէ մաղձոտ լինի կամ ինչ ախտ հիւանդութեան ունենայ՝ ըստ այնմն գոյանայ մարմնոյն խառնվածն։ Վասն այնորիկ պարտ է առն կնոջն՝ զժամանակն առողջութեան ընտրել, զի առողջ լինի մանուկն, որպէս մշակք որ ընտրեն զժամանակս սերմանելոյ։ Այլ յորժամ տնկի մանուկն յորովայն մօրն՝ ընդ պորտն առնու զկերակուրն, որպէս զսեխ եւ զձմերուկ։ Վասնորոյ պարտ է մօրն, մինչ մանուկն յարգանդին լինի՝ ի վնաս կերակրոց պատրաստ կալ, զի մատաղ մանուկն դիւրաւ սնանի, որպէս մատաղ տունկ, որ դիւրաւ վնասի ի ցրտոյ կամ ջերմոյ, եւ կամ անհալ կերակրոցն։ Ի ստեղծմանն նախ սիրտն գոյանայ եւ ի վախճանելն՝ յետոյ մեռանի։ Մանուկն ի յորովայնին ի հետ մօրն ի կանգուն կայ եւ ի ծնանիլն գլխիվար, որ նշանակէ զանկումն մարդոյն։ Վասն որոյ յաւազանի արգանդին գլխիվեր մկրտեմք՝ վերստին կանգնիլ դարձեալ ի Քրիստոս նշանակեմք։

Այլ սնանի մանուկն յարգանդին Թ ամիս, եւ է որ Է ամիս. այս առողջ լինի. իսկ Ը ամսոյն ցաւած լինի թէ ապրի։ Զի Է թիւն խորհրդական է, զի Է ամիսն ծնանի, եւ Է ամիսն ատամ բուսանի, Է ամին միտք ուսման առնէ, եւ Բ Է ամն առն բնութիւն հասանի։

Ասաց Արիստոտէլն, թէ ստեղծեաց Աստուած զմարդն որպէս քաղաք մի, որ լինայ ԺԲ դռնէն, որ հանապազ ելանեն տոգորք դեղերն որ անձնին օգտութիւն ունի՝ Բ վտակ մեծ, ի Բ դիհ մսանցն ստեղծեց. եւ յամէն դիհ վտակ ՃԾ. բայց կայ որ անդամքն իւրմէն նիւթ առնու։ ԲՃԽԸ շնչերակ կայ ի մարմինն։

Զօդվածքն ԲՃԽԸ ոսկր է. ԻԷ լուծք ջիլք են, ԳՃԿԵ անդամս է, ԳՃԿ, ի շարժման կայ, որ միսն յիւրմէ բուսնի։ Եւ այն ԺԲ դուռն որ յիշեցի՝ Բ ի նոցանէ աչքն է, Բ ականջն է, Բ ծիծն է, Բ հոտոտալիքն է, Ա բերանն է, Ա պորտն է. Ա առաջի դիհն, Ա վերջինն։ Հինգ հարիւր … թանասուն կաթ արիւնէ յօրինեց Աստուած զմարդ, եւ ամէն կաթ Ա մթխալ, եւ իւր տանուտէր զՓայլածուն եդիր։ ԳՃԿ մթխալ ըղեղ արաւ աստուած, եւ իւր տանուտէրն զԼուսինն եդիր։ Մարդուն մորթին տաք է եւ չոր, իւր տանուտէրն զԱրեգակն եդիր աստուած։ Եւ այսոր ամէնուն դեղ յօրինեաց աստուած, որ յանուանէն Աստուծոյ հաստատի։ Աստուծոյ անունն Ռ ու մէկ է, եւ դեղերուն խոտերն Ռ ու մէկ է, եւ ի շնորհացն Աստուծոյ լինի բժշկութիւն ամէն ցաւոց։ Եւ որպէս Դ հողմ որ յաշխարհս ըստեղծ աստուած՝ յարեւելից եւ յարեւմտից, ի հիւսիսոյ եւ ի հարաւոյ, նոյնպէս եւ չորս ջուր աշխարհս ստեղծեց, – աղի եւ լեղի, անուշ եւ հոտած։ Աչիչն ջուրն աղի է, ակնջին լեղի է, բերնին անուշ. եւ հոտած ջուրն ի մէջքն եդիր, որ արտաքս երթայ։ Նոյնպէս եւ մարդուն արիւնն եւ խարտեշ մաղձն, եւ պալղամն եւ սեւ մաղձն։ Նոյնպէս եւ տարին – գարունն եւ ամառն, աշունն եւ ձմեռն։

Յորժամ Աստուած զԱդամ ստեղծեց՝ նա գարուն էր, եւ արեգակն ի Խոյն էր, գիշերն եւ ցորեկն պարապար էր, մարտի ԺԸ։ Գարնանային եղանակն տաք է եւ գէճ է, ամառնայինն տաք է եւ չոր. աշնանայինն հով է եւ չոր, ձմեռնայինն հով է եւ գէճ։ Այնպէս արիւն եւ խարտեշ մաղձն մարդոյս զիրարին ի յամէն գարնանային եղանակն։

Վասն այնոր ասացին իմաստունքն, թէ երբ շարապ տալու լինիս մարդուն, կամ լուծման կամ հապեր, կամ երակ առնուլ՝ ի գարնանային եղանակն աղէկ է, զի մարդուն բնութիւնն զիրարին։ Եւ Գ հողմն որ յառաջն յիշեցաք՝ յարեւելիցն տաք եւ գէճ է, յարեւմտիցն հով է եւ չոր, հիւսիսայինն հով եւ գէճ, հարաւայինն տաք եւ խորշակ է։

Տղին բնութիւնն մինչեւ որ հաստատի՝ տաք եւ գէճ է, անտի մինչեւ ի յերրորդ մասն տաք եւ չոր է, որ է երիտասարդութիւնն, եւ անտի մինչեւի խառնի յինք ալիք՝ հով է եւ չոր, եւ ի ծերութեան բնութիւնն հով է եւ գէճ։

Դարձեալ ասեմ, թէ յէ՛ր արար զաչացն ջուրն աղի. բայց թէ այնոր համար արար, որ աչացն ճրագուն չի հալի. թէ աղի չէր՝ նա ճրագուն հալէր աչացն, եւ լուսն աւիրէր աչացն։ Եւ ակնջին ջուրն թէ լեղի չէր՝ նա ճանճ եւ սողունք մտանէին ի յականջն եւ ելանէին յըղեղն եւ զշէնքն աւիրէին, եւ մարդն չարածաղիկ լինէր։ Եւ զքաղցր ջուրն բերանն եդիր, որ զուտելուն զհամն առնու աստուծով։ Եւ զհոտած ջուրն ի մէջքն եդիր, որ արտաքս երթայ։ Եւ հինգ զգայարանքն՝ Ա աչքն է, Բ ճաշակելիքն, եւ Գ հոտոտելիքն, եւ Դ լսելիքն, եւ Ե շօշափելիքն, եւ շօշափելիքն ի ձեռքն է։

Այս հինգ զգայարանացս ի միտք ի աշխարհս։

Վասն շիվածօյ գլխուն եւ ըղեղան

Իսկ գլուխն Գ փորվածս ունի. ի միջի փորվածն ըղեղն է, որ է խելքն, որով իմանայ զամենայն։ Եւ վերջի փորոքն յիշողութեան անտիճելեացն է։ Առաջի փորվածն լուսոյ երակացն է։ Ապա թէ միջի փորվածուն ցաւ դիպի՝ նա խելքն պակասի եւ իմացքն բառնայ, իսկ յիշողութիւն յաւելու. զի խելքն յորժամ առողջ լինայ՝ միտքն ընդ իմացքն զբաղեալ լինի, եւ յիշողութիւնն պակսի։ Իսկ յորժամ խելքն վնասի՝ միտքն թողեալ զխելքն յիշողութիւն պարապէ, եւ յիշողութիւնն առատանայ, եւ այս ի մաղասկաթեացն է, զի յիշողքն առաւելու, եւ զինչ որ գործեալ լինի՝ յիշէ, եւ առատախօս լինի։ Եւ մարդուն շնորհքն եւ յիշողութիւնն եւ ամօթն ի յըղեղն է. երբ ըղեղին ցաւ հասնի՝ նա երկու իրացս պակասութիւն լինայ, եւ մարդ յիմարի եւ զաղէկն եւ զվատն չի ճանաչէ։ Երբ փորվածոյն ցաւ դիպի՝ ախտ չորութիւն այնէ եւ կտրէ զգայութիւնն, որ չկարէ իմանալ զամէն ինչ։ Եւ քանի մարդն տաքանայ՝ այս ցաւերս ի յինքն երեւնայ. եւ կայ որ հանց լինայ, որ զիր հօրն եւ մօրն անունն մոռնայ, կայ որ երնճկտայ, եւ զբերանն մոռնայ, իրար ածել չտայ, եւ խիստ մոռացկոտ լինայ։ Եւ այս ցաւս ի յալեւորութիւնն խիստ լինայ, եւ ինքն սիս եւ պալղամ լինայ. զի կայ ճանապարհ յըղեղէն ի սիրտն. երբ այս ճանապարհս բռնվի՝ նա այս ցաւերս ընծայի մարդն, որ կոչի սքթայ։ Երբ այս ճանապարհն կալվի՝ նա այլ չկարէ սիրտն ի յըղեղէն ջուր խմել. զի կենդանութիւն սրտին ի յըղեղէն է, եւ սրտին տաքութիւնն ի յըղեղն չի կարէ հասնիլ, պաղի ըղեղն եւ այս ցաւս ընծայի. եւ կայ որ յանկարծամահ լինի։ Եւ թէ հովութիւն եւ գիճութիւն յըղեղան չի լինէր՝ նա այրէր սիրտն, եւ բազում ազգի ազգի խոցեր երեւի ի մարդն։ Իսկ յորժամ ի խելացն թեթեւ լինի մարդն՝ նա միտքն յիշողութեան կազմն ընթանայ. զբանն արագ յիշէ, եւ լեզուն արագ խօսի եւ անամաչ լինի։

Եւ յօրինեց Աստուած զըղեղն Է աստառի մէջ. առաջինն մազն, Բ միսն, Գ ոսկորն, Դ յոսկորին մաշկ մի ներքի դիհն կպած, Ե մաշկ մի այլ յըղեղին վերայ կայ, վասն այնոր համար, որ ո՛չ հով եւ ոչ տաք յինքն չհասնի եւ ըղեղն անվնաս մնայ։ Վասնզի ըղեղն տանուտէր է, եւ սիրտն թագաւոր է անձինն. քան զսիրտն եւ զըղեղն այլ կենդանութիւն չկայ մարդուն։ Զի առողջութիւն եւ կենդանութիւն ի սիրտն է, եւ խելքն շարժողութեանն ի յըղեղն է։ Եւ զմազն յօրինեց Աստուած ի յաւելի այրած արունէն, յորտեղ որ միսն աճէ՝ մազն պակաս աճի։ Եւ մարդուն մազն որ յերկան լինի, եւ խոշոր եւ թուխ՝ արիութիւն յոլովէ այնպիսուն. եւ մազն որ նօսր լինի՝ այն ի պալղամէ լինի։

Իսկ եթէ առաջի փորվածին հանդիպեցաւ՝ լուսոյ երակն խափանին եւ տեսանելիքն. յայնժամ միտքն եւ իմացքն յորդորի եւ առատանայ. զի աչքն քան զամէն զգայութիւն առաւել ձգէ զմիտքն՝ յայտ է, զի յորժամ տեսանէ զարմանալի ինչ իրս՝ թողեալ զամէն զգայութիւնս՝ եւ ընդ այն զբաղի. զի աչքն մտացն դէտ է. զոր աչքն տեսանէ՝ միտքն զայն իմանայ. իսկ միտքն աչացն դէտ ոչ կարէ լինել, զի զոր միտքն իմանայ՝ աչքն ոչ կարէ տեսանել։

Ըղեղն հով եւ գէճ է, եւ իր տանուտէրն Լուսինն է կամօքն աստուծոյ։

Վասն շինուածոյ աչիչն

Յօրինեաց Աստուած զաչքն վասն տեսութեան եւ Է աստառի մէջ եդիր զգիճութիւնն, զլոյսն տիպ յօրինեց Աստուած այս եօթ աստառիս մէջն վասն այն որ չար չի հասնի յինքն, եւ ըղեղին գիճութիւնն չհասնի եւ աչացն լուսոյն զէնութիւն այնէ։ Եւ թարթափն վասն տեսութեան համար է, որ աչացն օժանդակ լինայ։ Երբ կոպացն մազն հատնի՝ նա ցաւ դիպի աչացն եւ հանապազ արցունք երթայ։ Եւ ունքն վասն այնոր է, որ զըղեղին գիճութիւնն եւ զջուրն քաշէ որ աչքն չհասնիլ։ Իսկ արտասուքն ի տրտմութենէ լինի, որ թանձրացուցանէ զշոգին ի սիրտն, եւ ելանէ խոնաւութիւն ի գլուխն ի հառաչմանէ հեծութեան եւ իջանէ արտասուքն ընդ աչսն որպէս ամպոյ, որ մթացել լինի եւ որոտալով բերէ զանձրեւն. եւ հեկեկալն գուշակէ զորոտումն, եւ յորժամ թափէ զանձրեւն՝ լուսաւորի։ Եւ երբ տղան ծնի եւ Լուսինն ի չար աստեղ լինի՝ նա տղին աչքն վատուժ լինի եւ ցաւոտ, եւ թարթափն զէնութիւն այնէ։ Երբ Լուսինն ի Զոհալին տունն լինի՝ նա տղան աղջիկ լինի եւ աստուածավախ, զի Աստուծոյ հրամանաւն է. ամէն։

Վասն շինուածոյ ակնջին

Յօրինեաց Աստուած զականջն վասն լսելոյ բանի. զի յըղեղէ ի դուրս Բ երակ գայ ի յականջն, որ երբ ձան հասնի ի յինք՝ նա յըղեղն հասցնէ. լսէ ըղեղն եւ հասկնայ, որպէս նաւակ մի, որ երբ զայնես՝ նա ձայն հանէ։

Բայց մարդիկ ի մօրէն խուլ գան, վասն այնոր է որ այն Բ երակն ի ցածէ լինայ. եւ որ ի մեծութիւնն խլանայ՝ պատճառն ի յաւելվածոյ մաղձէ լինայ եւ ի պալղամէ, յորժամ որ շատանայ ի մարդն՝ նա ծուխն ի յըղեղն ելանէ եւ զայն Բ երակն բռնէ. ապա սեւ մաղձն եւ խարտէշն եւ արեանն յաւելվածն քոս այնէ եւ բռնէ զերակսն եւ արգիլէ զլսելիքսն, զինչ թաս մի որ ջրով ի լի լինայ, որ երբ զայնես՝ նա ձայն չհանէ։

Եւ արար Աստուած զականջն որպես կեղար մի, եւ զիւր ճանպան ծուռ եւ խորխորատ արար եւ զիւր ջուրն լեղի արար, որ ի ճանպուն մթութենէն եւ որ ի լեղի ջրէն վախենան սողունքն եւ յականջն չի մտեն. թէ չէր հանց՝ բազումք յանկից մեռանէին։ Եւ լսելիքն ընդունակ ձայնից է եւ եղանակի, ընդ որ ընդունի զբանն եւ կերակուր ոգոյն մատուցանէ. Որպէս ասէ Պղատոն, թէ կերակուր նորա ուսմունքն են, եւ բերան ոգոյն լսելիքն։ Եւ Քրիստոսի փառք։

Վասն շինուածոյ քթին

Եւ զքիթն վասն այնոր ամուր եւ պինդ արար, որ երբ բերանն շունչ արգելք լինայ՝ նա ի քթէն ելանէ շունչն, եւ մարդն չհեղձնու, եւ սրտին բուխարն ի յըղեղն չելանէ եւ վնասէ։ Զի շատ ճանապարհ կայ ի պատանէն ի յըղեղն, եւ այս այնկից կու աւիրի. մէկայլ որ մարդ կերակուր շատ ուտէ եւ շուտ քնի եւ չմարսէ եւ ծխայ, եւ բուխար սրտին ի յըղեղն ելանէ եւ զպատանուն զճանապարհն բռնէ եւ աւիրէ, եւ խուլինճ եւ քամի լինի եւ աղվաշութիւն եւ սսխայ։

Եւ քթին տոգորքն ի գլխուն գայ, որպէս քուրամաքրն ի գոլոշին եւ կերակրոցն, եւ Է մասէն մի մասն կաթէ յըղեղն, եւ այլն գայ ընդ պինչսն. եւ վասն այնոր աղի է, որ սողունք չմտնեն եւ վնասեն զըղեղն։ Եւ հոտն որ առնես՝ ի յըղեղն հասնի հոտն եւ զօդն ի թոքն տայ. թէ վնասակար է հոտն՝ նա մահ գործէ որպէս նգահոտ, զի զխելքն ըմբռնէ եւ զհոգին պահանջէ։ Վասն այն ոչ է պարտ ի գիշահոտ տեղ ննջել, զի բազումք եղաւ ի հոտոց յանկարծամահութիւնն։ Եւ տանուտէրն Լուսաբերն է։

Վասն շինուածոյ բերանոյն

Իսկ ճաշակելիքն են գործարան մահկանացուին եւ անմահին։ Որպէս ասէ Պղատոն, թէ մահկանացուին մուտ է եւ անմահին ել. զի մարդս բանաւորութեամբ։ Եւ ստեղծ Աստուած զբերանն վասն կերակրի, եւ զիւր ջուրն քաղցր արաւ, որ զամէն իրաց համն առնէ կամօքն աստուծոյ։

Եւ զլեզուն յօրինեաց, որ իր շարժելովն զբերանն գէճ պահէ։ Եւ զհամն՝ բերնին առաստաղն առնու։ Եւ տե՛ս, որ երբ զլեզուն կտրեն՝ նա այլ իրաց համն չառնու աստուծով։ Եւ ջուրն որ ի բերանն կու լինի՝ նա ի լերդէն ծնանի, եւ մինչեւ ի խռչակն փողն արիւն գայ, ապա հրամանաւն Աստուծոյ իսպիտակ ջուր դառնայ։ Իսկ թէ խարտէշ մաղձն ի լերդն մնայ՝ նա թուքն ի բերանն լեղի դառնայ. ապա թէ սեւ մաղձ մնայ՝ բերնին բարքն թթու լինայ. իսկ թէ պալղամն լինի մնացել լերդն՝ բերնին համն աղի լինայ. ապա թէ անվնաս է լերդն՝ ապա բերնին համն անուշ լինայ։

Ասաց Արիստոտէլ, թէ հարամ արիւնն ի մարդն եւ ի վավարն, որ է փայծաղն, է։ Ասէ Ապումաշարն, թէ հարամն փայծեղն է եւ հալալն լերդն։ Եւ ի կովտան այլ հարամ արիւն կայ. այնոր համար որ զդանակն մսմիլ կասեն, որ երբ կու մորթեն՝ նա հարամն կու երթայ եւ հալալն կու մնայ։ Վասն այնոր համար զփայծեղն կու ձգեն որ հարամ է։

Եւ խարտէշ մաղձն եւ սեւ մաղձն եւ պալղամն ի յայնկից կու լինայ, որ շուտ քնանայ. քանզի լերդն տանուտէր է, որ բաժանէ զամէն կերակուր, յայնժամ ի յիր վրայ մնայ եւ չկարէ բաժանիլ. յայնժամ ի ջերմութենէն գոլոշիկ կերակրոյն ի գլուխն վերանայ, որպէս ծուխ երդեցն տանն, եւ զգայութիւնսն խնու, որպէս ծուխ զծակսն ընդ որ լոյսն մտանէ եւ առնէ մութն տանն։ Եւ որ բաժին որ ի կերակրոյն չառնու՝ վնասի, որպէս պոստան մի որ անջուր մնայ։

Եւ բերնին տանուտէրն զԼուսնթագն եդիր աստուած. եւ լեզվին՝ Օտարիտն։ Եւ տե՛ս, որ այն մարդն որ ի յՕտարիտն լինի ծնել՝ նա սուր չի կարել խօսիլ։ Նմանութիւն. թոքն որպէս զօրէն փքոյ դարբնի զօդն յինքն քաշէ եւ ընդ խռչակն արտաքս պրկէ։ Զի բերանն որպէս փանդեռն է, եւ օդն որպէս զաղիսն, զանկիկն իբրեւ զէշն, լեզուն որպէս կտնդոց, ատամունքն որպէս զաղէպատ, եւ շրթունքն որպէս մատունք, որ խաղայ ի վերայ աղէպատին, յօդաւորէ զձայնն եւ յօրինէ զբանն։ Եւ առաջի ատամունքն այլ պիտոյ են խօսիցն, որ ըղորդ զրուցեն։

Վասն յօրինվածոյ սրտին

Իսկ սիրտն է կենդանութեան պատճառ, եւ ունի ջերմութիւն՝ որպէս հնոց հրոյ վառեալ. եւ թոքն ընդդէմ սրտին է, որպէս զփուքսն դարբնի, եւ զօդն ի յինքն քաշէ եւ ընդդէմ սրտին սփռէ՝ զի մի հեղձեալ լիցի։ Եւ հալի նախ կերակուրն որպէս ի քուրայ, եւ ոք որ գնայ՝ ընդ ներքս երթայ, եւ ազնուագոյն գոլոշին ի գլուխն ելանէ, անդ դարձեալ հալեալ որպէս զոսկի ի հուր։ Եւ աւելորդսն ընդ քիթն հոսի, ընդ աչսն եւ ընդ ականջն, եւ մաքրագոյն զօրութիւն կերակրոյն յուղեղն իջանէ եւ յըղեղոյն ընդ ամէն անդամս մարմնոյն սփռի։ Եւ սիրտն է թագաւոր ամէն անձինն. տաք է եւ չոր. եւ ամէն անձն յիւրմէն առնէ զտաքութիւն։ Եւ որպէս ծառ մի է սիրտն Բ տան վերայ, մէկ տունն աջ դին զարիւնն ունի զկենդանականն, եւ մէն ձախն՝ զօդն ունի զկենդանականն։

Եւ ելանէ ի սրտէն Դ երակ մեծամեծ, եւ ամէն երակ ԼԲ լինայ, որ երբ հաշվիս՝ ՃԻԸ, եւ հանապազ սիրտն այս երակօքս ի շարժման կայ։ Թէ սրտովն բարկացող լինայ՝ այլ լերդն սեւ մաղձն հասըլ լինի։ Քանզի յորժամ բարկանայ սիրտն՝ ամէն երակացն արիւնն առ ինքն ժողովի, եւ երեսն ի յարենէն ցամաքեալ դեղնանայ։ Յորժամ յուշ անցնի սիրտն՝ արիւնն յերակն յուշ խաղաղանայ, եւ ամէն անձինն զօրութիւնն հատնի, եւ սրտին բուխարն ի յըղեղն տայ, աչացն եւ լսելեացն, հոտոտելացն եւ ատամանցն պակասութիւն առնէ։ Ասէ իմաստունն, թէ ամէն ժողով որ ի մէկ տեղ զատ կենայ՝ նա այն տեղացն զահմաթ հասըլ լինի։ Այլ յորժամ վախենայ՝ սրտին արիւնն առ ինքն ժողովի, որպէս զօրք որ յահէ զարհուրեալ առ թագաւորն ընթանայ, եւ դէմքն ի դեղնութիւն փոխի։ Իսկ յորժամ ամաչի՝ արիւնն երեսն ժողվի, իբրեւ քօղ ծածկելով զամօթքն, վասն այն շառագունի երեսն եւ քրտնի ի ջերմութենէն։

Եւ զսրտին տանուտէրն զԱրեգակն եդիր աստուած։ Թէ սիրտն զահմաթի՝ թթվութիւն ի լերդն տայ. եւ բերնին բարքն աւեր լինայ։

Վասն ստեղծման թոքին

Զթոքն սպասաւոր է կարգեր Աստուած սրտին, որպէս ծառայ թագաւորի, որ հանապազ հով հարկանէ եւ զջերմութիւնն զովացուցանէ. վասն այնորիկ բնութիւնն թոքին որպէս զփուք դարբնի, որ զհողմն յինք քարշէ ընդ խռչակն։ Իսկ թէ կերակուր կամ ջուր մոլորի եւ ընդ խռչակն երթայ՝ ի դուրս հանէ փչելով եւ զսիրտն ի թնտալ վազեցուցանէ։

Եւ Ա Ա ժամ թոքն անկար լինի եւ չկարէ սրտին հով տալ. յայնժամ տաքութիւն սրտին ի կովտան տայ, եւ քեր լինի եւ բոր։ Եւ թոքն տուն պալղամի է եւ մաղասի. յորժամ անզօր լինի թոքն՝ յայնժամ անձինն պակասութիւն լինայ։ Եւ իւր տանուտէրն զԼուսինն եդիր աստուած։

Վասն ստեղծման լերդին

Ստեղծեց Աստուած զլերդն եւ եդիր տանուտէր ամէն անձինն, եւ տաք եւ գէճ արար զինքն։ Զկերակուրն ի ստամոքսն եփէ եւ թոքն ստածէ եւ բաշխէ ամէն անդամքն եւ զօրացնէ։

Յառաջն զսուրբ արիւնն եւ զտաքութիւն ի սիրտն տայ, եւ քաֆն՝ որպէս ապրի որ ի վրան գայ որ է սաֆրան՝ զայն ի լեղին տայ, որ է խարտէշ մաղձն։ Զայրած արիւնն ի փայծեղն տայ։ Զինչ որ գիճութիւն եւ թանձրութիւն կայ, որ է պալղամն՝ զայն ի թոքն տայ, որ է մաղասն։ Եւ զայրած արիւնն, որ ի յատակն ժողովի որպէս տուրտին, եւ զաքռունքն՝ զայն ի փայծաղն տայ, որ է սեւ մաղձն. զայդ ամէնդ լերդն կերակրէ։ Թէ լերդն տկար լինի եւ չկարէ հալել զկերակուրն եւ իր տէրն հասցնել՝ յայնժամ պակասութիւն լինի անդամոցն, զի կերակուրն ի պալղամ դառնայ եւ մնայ առ ինք եւ ցաւ հասնի։ Եւ այն ջուրն որ յետ գայ, թէ չկարէ շարժել զայն ջուրն՝ նա ընդ մարմինն սփռէ եւ փելճ առնէ եւ անձինն թուլութիւն լինայ եւ կզակին։ Թէ անհալ մնայ կերակուրն եւ թուխմանայ՝ ալիքն ի վար երթայ, եւ ղուլինճն ի յանկից կու ընծայի։ Թէ խարտէշ մաղձն ի լեղին չկարէ հասնել, եւ առ ինքն մնայ կամ ի թոքն՝ քոս եւ հերքուն այնէ ի մարմինն եւ այլ ցեղուցեղ խոցեր։

Եւ ելանէ ի լերդէն Է երակ մեծամեծ եւ ԲՃԼԲ երակ բաժանի, ելնէ ի լերդէն։ Եւ լերդին տանուտէրն զՄուշթարին եդիր աստուած։

Վասն ստեղծման փայծղանն

Եւ փայծեղն որպէս ախոռ է, որ ամէն աղբ յինք ժողովի, եւ զինչ որ այրած արիւն կայ՝ ի փայծեղն երթայ։ Եւ կայ ի յըղեղէն ճանապարհ մինչեւ փայծեղն, որ այրած արիւնն ի յինքն երթայ։ Եւ այն արիւնն թէ լերդն մնայ եւ փայծեղն չկարէ տալ՝ ի մարմինն սփռէ, եւ զմարդն սաւտաոտ առնէ եւ յանձն վատուժութիւն երեւցնէ եւ շտեր եւ խէչէփար, կամ կածոռեր եւ խոզք առնէ։ Ապա թէ ի սիրտն երթայ այրած արիւնն՝ եւ խումար այնէ եւ մաղսկաթ. եւ այս խումարութիւնս բազում է. կէս մի ծիծաղի, եւ կէս մի այլ խաղայ եւ անզգայ, կէս մի այլ ընդ վայր ի ժուռ կու գայ. եւ թէ այն արիւնն ի յըղեղն խաղայ՝ զմարդն ըխտաւոր առնէ։ Եւ այս Գ ցեղ է. կայ որ զետ խումար է, կայ որ երբ բռնէ՝ նա զմարդն բարձր զինչ դուր ցուցանէ, եւ կէս մի ասեն, թէ ուչուխ է։ Կայ որ ոտիցն չկարէ կենալ, ի վար դիպի եւ փրփրի, եւ զոտն եւ զձեռն եւ զգլուխն ի գետինն զարնէ, եւ ձայն հանէ. որ կէս մի ասեն թէ դիւական է։ Կայ որ միզեն եւ աղբեն եւ զամօթն չի գիտեն. կայ որ երթան ի դուրս եւ ընդ վայր զրուցեն, թէ կու բռնեն զիս աղէկ մանկտիքն եւ կու ծաղր առնեն զիս։ Կայ որ անխափան զրուցեն ընդ վայր եւ ի շուրջ գան։ Եւ այս ամէնն յանկից լինայ, որ այրած արիւնն ի յըղեղն երթայ։ Եւ թէ փայծեղն լինայ ծանրացել կամ ուռեցել՝ սսխայի նշան է, եւ ասկից լինայ սսխան եւ ուռեցութիւն, որ կովտան եւ երեսն ուռի։ Եւ թէ զխարտէշ մաղձն ի ներքսեւն սփռէ՝ կողացաւ լինի մարդն։ Եւ փայծղանն տանուտէրն Զօհալն եդիր աստուած։

Վասն ստեղծման երիկամացն

Իսկ զերիկամքն տուն ցանկութեան արար եւ զինքն քան զայլ մարմինն քնքուշ արար Աստուած եւ ի մէջ ջղին եդ, եւ զմորթին ի ջղէն պինդ արար եւ յագուց, որ ի սրտին տաքութիւն զինքն չաւիրէ։ Եւ երակ մի ելանէ ի սրտէ եւ երթայ յըղեղն եւ Բ բաժին լինի. Բ երակօք յետեւ ականջին ի վայր իջանէ եւ առ մսանօք, Ա լի արեամբ եւ Ա շնչերաւ իջանէ երիկամունքն, եփի եւ սերմն լինի եւ զարեան գունն ի սերման գուն դարձուցանէ, եւ յիւրմանէ լինի մանուկն։ Կայ որ եփվածքն սակաւ լինայ սերման, մանուկ չընծայի. այն յերիկամայն անհաստատ բնութենէն վասն այն ելանէ յըղեղն եւ իջանէ, որ ամե զօդվածէ բաժանեմն առնէ։

Եւ իր տանուտէրն Զօհրան խնդիր աստուած։

Վասն ստեղծման լեղոյն

Շինեց Աստուած զլեղին տուն սաֆրային խարտէշ մաղձին. զինչ տաքութիւն եւ չորութիւն որ լինի յանձն՝ զամէնն լերդն ժողվէ եւ ի լեղին տայ. իր մուտն կայ եւ ի ելն չկայ, եւ ճանապարհ չունի։ Զջեղն հով եւ գէճ արաւ, եւ զմորթին տաք եւ չոր, եւ թէ չէր հանց՝ տաքութիւն լեղւոյն հալէր զերիկամունսն։ Լեղին տաք է եւ չոր, եւ իր տանուտէրն Մառեխն եդիր աստուած։

Վասն ստեղծման հալաբշտին

Արար Աստուած զհալաբուշտն աման ջրի, որ զինչ ջուր որ ստամոքացն ելանէ եւ ի լերդէն թափի՝ ամէնն ի բուշտն ժողվի։ Եւ ինքն Բ աստառ է. դրուցի աստառն սերմն է մարդոյ, իջանէ յաջ դիհն, ի վարի պարկուճն ժողվի, եւ ելանէ ընդ միզուկն։

Եւ քարն ի սերմանէն ընծայի ի հալաբուշտն. հետ սերմանն եւ քարն ընդ ջրհեղն հիտրուց ելանէ արտաքս։ Եւ լինի կէս մի մարդ, որ չկարէ ջրհեղել. եւ ջրհեղին ամանն տաք է եւ չոր, եւ հեղն մաղձախառն ելանէ եւ զճանապարհն այրէ եւ զհալաբշտին բերանն խոց առնէ եւ յայնմանէն չկարէ ջրվաթել. գիտացի՛ր, որ ի մաղձէն է։ Երբ ջրհեղն լցվի մարդոյն՝ չի պիտի որ արգիլէ, շուտ ելնել պիտի, թէ չէ մարդոյն թուլութիւն առնէ։ Վասն այնոր, որ երբ ելանէ՝ այլ ի տեղն դառնալ չկարէ, եւ այլ տեղ չգտնու որ մտանէ։ Թէ ճանապարհ գտնուր, որ յայլ տեղ մտանէր՝ նա զմարդն չարածաղիկ առնէր եւ շուտ մեռնէր։ Եւ ինքն հով եւ գէճ արար աստուած, եւ իր տանուտէրն Լուսինն եդիր արարիչն աստուած։

Վասն եղանակաց մարդուն

Արդ որպէս Դ տարերքս են – հուր եւ օդ, ջուր, երկիր, եւ Դ եղանակ – գարուն եւ ամառն եւ աշունն եւ ձմեռն, նոյնպէս մարդոյս արիւնն որ ի լերդէն գնայ՝ գիճին է եւ ջերմին, նման է գարնան եղանակի. վասն այնոր ասացին, թէ յուզմունք արեան եւ շարժմունք՝ գարունն լինին։ Իսկ խարտէշ մաղձն տաք եւ չոր՝ նման է հրոյ. պարտ է զդեղ խարտէշ մաղձին ամռան առնուլ։ Իսկ սեւ մաղձն, զոր փայծաղն ընծայէ ցուցանէ եւ սավտային՝ ցրտին է եւ չոր, նման է հողոյն եւ աշնան եղանակացն։ Բլղամն եւ մաղասն ընդամէն անդամս մեր սփռեալ է, գիճին է եւ ցրտին, զնմանութիւն ջրին է, եւ յեղանակս ձմերայնոյ։

Եւ դարձեալ ասեմք զնմանութիւն տարերց եւ ամսոց։ Զի տարի ԳՃԿԵ օր է, եւ մարդս ԳՃԿԵ զօդվածն է, եւ Ե զգայութիւնքն է։ Տարին ունի ԺԲ ամիս, եւ մարդս ԺԲ անդամք գլխաւորք։

Դարձեալ նման է մարդս երկրի, զի զոր երկիր ունի՝ մարդն ունի, զմազն որպէս զխոտ, եւ զոսկերն որպէս զքարինս, զղունկ որպէս զփայտ ծառոց։ Որպէս ճիճիք յերկրէ ծնանին՝ նոյն եւ երամքս ջլաց ի մարդիկ ծնանին, եւ այլ շատ։

Բայց որ գոյացոց զհոգին եւ ստեղծ զմարմինն՝ զբովանդակն ինքն գիտէ. եւ նմա փառք յաւիտեանս. ամէն։

Է

ՎԱՍՆ ԱՌՈՂՋՈՒԹԵԱՆ

Գիտացի՛ր, որ նշան առողջութեան այն է, որ անձն ուժով լինայ եւ զօրաւոր, ամէն բան որ իր սովորութիւն է եւ ամէն զօդվածոյ ուժն ի յիր տեղն լինի. եւ թէ այսպէս որ ասացի չի լինի, եւ իր հակառակն լինի՝ գիտացի՛ր, որ նշան է հիւանդութեան։ Բայց պիտի որ թպտրայ զառողջութեան թպտիրն, եւ զկերակուրն եւ զըմպելին՝ չափաւոր եւ որ ժմուն պատեհ է։ Եւ այլ իմացի՛ր զաւելվածն եւ զխառնուածն որ ժողովել է յանձն, եւ զամէնն դեղերով ի դուրս քաշէ զհիմն ցաւուն, որ պեղծն ելանէ յանձնէն։

Բագարատն ասէ, թէ հիմն զառողջութիւնն առողջ պահելոյ այն է, որ ի տարուն Դ եղանակն զանձն պատրաստ պահէ, արիւնն եւ սաֆրան եւ սաւտան եւ պալղամն մէկ մէկի հակառակ չի լինի, եւ չաւելնայ մէկն ի մէկէն, որ բնութեամբ եւ ոչ է բնութեամբ։ Եւ այլ ի յաշխատիլ եւ ի հանգիստ, ի յուտել եւ ի խմելն միջակ կու պիտի, եւ զպիտեւանն ընտրել եւ զսովորութեան գործն կտրել, լաւ է եթէ պեղծ եւ վնասակար գործ լինի, որ զինքն քիչ քիչ կտրես։ Եւ բայց զանձնին շարժելութիւն հանց արա, որ ի կերակրէն յառաջ լինայ, եւ այն այլ ի չափսն լինի, ոչ աւելի եւ ոչ պակաս լինի, եւ հանց որ կարենայ վերցնել զշարժումն եւ զհանգստութիւն։ Եւ աշխատութիւն այլ նոյնպէս է, եւ հանց արա, որ չյոգնի եւ անձինն վնաս չառնէ։ Եւ շարժելն քան զկերակուրն յառաջ՝ զբնական տաքութիւնն յաւելցնէ եւ զանձն զօրացնէ եւ զբնութիւնն տաքցնէ եւ զկերակուրն հալէ եւ զօդվածքն ուժովցնէ։ Եւ շարժիլն որ կերակուրն յետեւ լինի եւ շատ լինի՝ զանձն վատուժցնէ եւ աւաղցնէ եւ վնաս հիւանդութիւն բերէ. բայց շատ ժամ անցնի ի վերայ, եւ թէ կերակրին յետեւն շատ շարժմուն չանէ՝ զկերակուրն հալէ եւ մարսէ։ Բայց մարդն որ ի ժիր նստի եւ խաղաղ կենայ՝ զբնական տաքութիւնն վատուժցնէ, եւ որքան կերակուրն յառաջ շարժի՝ նա զստամոքն եւ զլերդն զօրացնէ եւ կերակուրն ի ստամոքէն ի վայր իջնու. եւ ով որ ուզէ որ զինչ որ կերել է շուտով հալի՝ ի կերակրէն յետեւ թող չաշխատի եւ խաղաղ նստի, որ իրենն զէն չգայ եւ հիւանդութեան պատրաստ լինի։

Բայց ուտելն եւ խմելն հանց կու պիտի, որ ի ժիր ստամոքն թեթեւ լինի. եւ թէ լինի որ մարդն աւելի կերակուր ուտէ՝ եւ իր թպտիրն այն է, որ քիչ մի ի շուրջ գայ որ կերակուրն կիսահալ լինայ, եւ յետոյ շատ չի պառկի, եւ մէկ օրն մինչեւ ի կէսօր իրք չուտէ մինչեւ քաղցենայ։

Գեղիանոս ասէ, թէ զառողջութիւն պահելն այն է, որ իր շարժիլն եւ հանգստութիւն ոչ աւելի լինայ եւ ոչ պակաս, միջակ լինայ, եւ կերակուր եւ ըմպելի՝ պիտեւանն եւ զպատեհն տաս ի տաք աւուրքն եւ ի ցուրտ աւուրքն. զանձն աղէկ մտիկ դնես, եւ ի բարկանալոյ եւ ի հոգսոց եւ վախոյ եւ շատ արթնութեանն եւ ի ցանկանալոյ եւ ի ոխ պահելու եւ որ նման է սոցին՝ պատրաստ կացիր յայս ամէնէն. զբնութիւն մարդուն կու փոխէ եւ կու տանի զէհտալն անձինն եւ զտաք բնութեան տէրն ի տաք ջերմեր եւ ի տաք հիւանդութիւն կու ածէ։

Բայց կերակուր ուտելոյ որ զանձն առողջ պահէ հանց կու պիտի, որ զկերակուրն յանժամ ուտէ, որ անձն թեթեւ լինայ, եւ զկերակուրն որ ուտէ՝ մարսէ եւ զշարժումն այլ նմանաւոր լինի. եւ սիրտն կերակուր ուզենայ՝ հապա ուտէ եւ մարսէ, եւ հանապազ անձն ուժով եւ առողջ լինի։ Եւ յորժամ սիրտն կերակուր ուզէ՝ իսկի մի համբերել, բայց յայն ժամն համբերես, որ կերակուր շատ լինիս կերել, կամ զայն իրքն լինիս կերել, որ պեղծ եւ անհալ է եւ յուշ հալի. բայց այս պատճառանօքն պատեհ է որ համբերեն կերակրոյ եւ ուշ ուտեն։ Եւ այս լաւ է, որ քան զկերակուրն յառաջ՝ ճուլապ եւ սրքնճուպին տուր, որ զստամոքն ուժովցնէ եւ կերակուր տայ ուտել։ Եւ զկերակուրն հանց ուտել կու պիտի, որ դեռ բարքն կերակուր ուզենայ՝ նա այլ չուտես։ Եւ կենդանութիւն անձինն ի պակաս ուտելն է, եւ կենդանութիւն հոգոյն ի պակաս մեղքն է։ Եւ ամէն մարդ պիտի որ զան կերակուրն ուտէ, որ ի սովորութեանն է. զինչ չափաւոր է՝ իսկի զէն չառնէ։ Բայց կերակուր լինի, որ բնութեանն հակառակ է եւ պեղծ է, եւ պատեհն այն է, որ քիչ քիչ ի զատ կենայ եւ քիչ քիչ ի զատէ զգործն ուսանիս։ Եւ աղէկ սովորութիւն առողջ մարդոյն այն է, որ ի յօրն եւ ի գիշերն Ա տարպայ կամ Բ տարպայ ուտէ. եւ թէ ի Բ օր եւ Բ գիշերն Գ կամ Դ տարպայ ուտէ՝ շատ օգտէ եւ շահ է, եւ անձն ի ժիր առողջ մնայ։ Եւ այն մարդն, որ ի Ա օրն եւ ի Ա գիշերն Գ տարպայ ուտէ՝ նա թանծր եւ գէր մարմնոյն զէն առնէ։ Եւ այնոք, որ զշարժումն եւ զաշխատիլն ուժով ունին, նոցա կերակուրն շատ պիտի եւ զօրաւոր, եւ այնոց որ անձն հանգիստ է՝ նոցա կերակուրն թեթեւ կու պիտի եւ պարկեշտ եւ՝ քիչիկ, եւ ի ժիր առողջ մնայ եւ իր բնութիւնն չի փոխի սովորութենէն։ Եւ խօսք այս է. այն կերակուրն, որ շահ ունի անձինն եւ համն գէշ, եւ այն կերակուրն, որ զէն ունի անձինն, նա համն անուշ է՝ զայն զէնով կերակուրն քիչ ուտելն լաւ է քան զշահով կերակուրն շատ ուտելուն։ Եւ կերակուր ուտելուն աղէկն այն է, որ անձն հանգիստ լինի, եւ կերակրէն յետեւ դժար բան չի գործէ եւ զինքն ի դժար գործ ձգէ, եւ հանգիստ եւ խաղաղութեամբ կենայ։

Բայց դալար միրգ ուտելոյ։ Հունան ասէ, թէ պատեհ է, որ ի ժիր զմիրգքն քան զկերակուրն յառաջ ուտէ, մակար որ ի թթու մրգանց լինի եւ բռնող, որպէս զսերկեւիլ եւ կամ խնծոր եւ կամ նուռ եւ որ նման է սոցա. եւ թէ զինքն շատ ուտեն՝ պատեհ է որ ստածել, թէ յառաջ քան զկերակուրն. պահել զառողջութիւնն այն լաւ է, որ զդալար մրգերն չուտէ. եւ թէ ժամ լինայ, որ ստամոքն տաք լինի եւ մարդն շատ շարժել եւ աշխատել լինի՝ եւ յայն ժամն եւ խաղող եւ թէ թուզ եւ սալոր պաղեցուցած ուտէ եւ Ա ժամ հանգչի եւ յետեւ կերակուր ուտէ, լաւ է։ Բայց թէ լինի, որ կերակուր եւ միրգ շատ ուտեն եւ չմարսեն՝ եւ իր թպտիրն այն է, որ մէկ այլ օրն քիչ ուտէ, որ ստամոքն թեթեւնայ։ Եւ թէ մէկ քանի օր այսպէս լինայ՝ իր ստածումն այն է, որ զփորն կակղացնեն այն դեղերովն, որ զստամոքն եւ զաղիքն սրբէ եւ զաքռն ի վայր քաշէ, որպէս տրիֆիլն եւ հապի սապռն եւ ճուարիշ սերկեւիլին եւ շահրիեանն եւ որ նման է սոցա. օգտէ աստուծով։

Բայց ջուր խմելոյ Գեղիանոս ասէ, թէ զջուրն ի վերայ կերակրին այնչափ պիտի խմեն, որ զծարաւն խաղեցնէ եւ զկերակուրն ի վայր տանի, որ ստամոքն թեթեւ լինի. եւ թէ յետեւ այնոր շատ խմեն՝ հոգս չկայ եւ զէն չառնէ, այնոր համար որ ի վերայ կերակրին պատեհ է որ պաղ ջուր խմեն, որ զկերակուրն հալէ եւ զծարաւն կտրէ։ Եւ որոյ ստամոքն եւ լերդն հով լինի՝ որ այնոր զէն առնէ պաղ ջուր խմելն, եւ նոյնպէս է որ ի բաղնեցէն ելնեն եւ կամ ի մերձաւորութենէ յետեւն, եւ շատ քրտնելուն եւ աշխատելուն յետեւ, կամ ի բաղնիքն շատ նստելուն յետեւ, եւ պաղ ջուր խմելն շատ զէն առնէ եւ ի մահի մօտ է։ Եւ քիչ քիչ խմելն զէն չառնէ։ Եւ ի յանօթեց պաղ ջուր խմելն զսաֆրան խաղեցնէ, եւ պատեհն այն է որ քիչ քիչ խմէ, որ զէն չառնեն։ Եւ ի գիշերն գինի խմելն եւ պաղ ջուր խմելն օգտէ եւ զծարաւն կտրէ, եւ թէ շատ խմէ՝ զծարաւն չի կտրէ. եւ թէ Ա ժամ համբերէ ջրին՝ նա ի յայն պահն ծարաւն անցնի շուտով։

Վասն գինի խմելոյ թպտիր

Ասացած է, թէ կու պիտի, որ գինին ամիսն Ա տարպայ կամ Բ տարպայ խմէ եւ կամ ի վերայ աղի եւ կծու եւ ի պանրի վերայ խմէ, եւ շատ չխմէ։ Զաքարիային որդին ասէ, թէ որ զգինին չափով խմէ՝ եւ օգտութիւն այն է, որ յառաջն զանձն տաքցնէ եւ զկերակուրն հալէ եւ բնական տաքութիւնն զօրացնէ եւ զկերակուրն ուժն ի յանձն ցրուէ եւ զարունն պայծառ առնէ եւ զերեսին գունն պայծառ առնէ եւ զդեղնութիւն տանի։ Եւ թէ զինքն աղէկ կերակրի վերայ խմես՝ զանձն գիրացնէ. եւ թէ ջուր խառնես եւ խմես՝ զջրին գիճութիւնն յանձն ճապղի, եւ անուշ քուն առնէ եւ զսիրտն խնտացնէ։ Եւ այս ամէն այնժամ լինի, որ զինքն չափաւոր խմեն։ Յորժամ աւելի խմէ եւ չափու անցնի եւ հարբենայ՝ նա այսոր հակառակն լինի, եւ այս ամէն շահն ի զէն դառնայ եւ զօդվածքն վատուժցնէ եւ զխելքն կորուսանէ եւ պեղծ հիւանդութիւն բերէ, որ իսկի դեղ չի լինայ։

Գեղիանոս ասէ, թէ ի բնութեան գիրքն գինի խմելն շատ ազդի ցաւեր առ մարդն գայ, որպէս սքթայ եւ ֆալիճ եւ թաշանուճ, եւ որ գլուխն ի շուրջ գայ, եւ լակվայ եւ ըռահշայ եւ գլխացաւութիւն եւ շակիկայ եւ ուռեց որ ի լերդն լինի, եւ բշտեր եւ խոցեր մեծամեծ եւ կալուած ի յանդամն, եւ այն ցաւերն լինայ, որ ժամանակաւ չերթայ ի մարդուէն եւ յետոյ մեռանի այն ցաւուն։ Եւ չէ պատեհ, որ ամէն բնութիւն զինքն ի գործ ածէ, այնոր համար որ գինին մարդուն ստամոքն քացխի եւ աւիրէ եւ բարքն աւիրէ, եւ շատոց զսաֆրան յաւելցնէ եւ զլերդն տաքցնէ եւ վերաբերութիւն այնել տայ. եւ շատ մարդոց զանձն հալէ եւ աւաղ առնէ, եւ զշատ ոք գլխացաւութիւն ածէ եւ խումար առնէ. եւ այնոր համար է. որ բնութիւնն մարդկանցն հակառակ է մէկ մէկի. եւ թէ խելօքդ աղէկ մտիկ դնես՝ զէնն շատ է քան զշահն։ Եւ ամէն մարգարէքն եւ հայրապետքն զգինեխմութիւնն մեղք եւ մեղաց պատճառ են ասացեր, եւ մեծն իմաստասիրացն եւ բժշկական վարդապետացն ասացել են, թէ բնաւ գինի խմելու օգտութիւն չկայ, եւ ինքն բնաւ չէ խմելու։ Ասէ Արիստոտէլ մեծ իմաստունն, թէ ես զգինին չի խմեցի եւ չհաւանեցայ, եւ ես զայն իրքն չեմ խմել, որ զխելքս կորուսանէ. եւ ես զիմաստութիւնս խելօքս եմ գտել, եւ չէ պատեհ ինձ, որ խելքս կորուսանեմ։ Եւ այնոց որ ի բաղնեցեն ելանէ եւ կամ շատ դատի կամ շատ ուտէ, թէ գինի խմէ՝ նոցա զէն չառնէ։

Վասն քնոյ եւ արթնութեան

Գիտացի՛ր, որ Բագարատն ասէ, թէ քուն լինալն հանց պիտի, որ ամէն զօդվածքն հանգիստ առնու, եւ յոգնելն երթայ, եւ զկերակուրն մարսել լինի. զանձն առողջ պահէ եւ զուժն յաւելցնէ, եւ զբոցն ստամոքին խաղեցնէ, եւ զանձն գիրացնէ։ Եւ թէ աւելի լինայ քուն՝ զմարդն վատուժ եւ յուլ առնէ եւ զպալղամն յաւելցնէ եւ զստամոքն պաղեցնէ, եւ բահրակ այնոց, որ գէր եւ թանծր մարմին լինի՝ շատ զէն առնէ։ Եւ այլ թէ արթնութիւն որ ի չափէն անցնի՝ զտաքութիւնն յաւելցնէ եւ զբնութիւնն կործանէ եւ զանձն աւաղցնէ եւ չորացնէ, եւ զսաֆրան սրացնէ։ Եւ բնաւ ամենեւին կու պիտի, որ քուն եւ արթնութիւնն չափաւոր լինի. եւ թէ շատ արթուն կենայ՝ շատ ցաւեր բերէ մարդուն։

Վասն բնութիւն կակղացնելն

Ասացած է, թէ այն լաւ է, որ ի յառողջութեան ժամն լինի. եւ աղէկ թպտիր եւ աղէկ ստածումն այն է, որ կերակրով լինի եւ չի լինի դեղով. եւ բնութիւնն ի տեղն կենայ, եւ ոչ խիստ կակուղ լինի եւ ոչ խիստ պինտ. նոյնպէս եւ գոզելն եւ ոչ աւելի լինի եւ ոչ պակաս, այն չափ որ ջուր խմէ՝ այնչափ գոզէ, եւ առողջութիւն իր տեղն լինայ մնացել։ Եւ թէ լինի որ փորն ամուր եւ պինտ լինայ՝ պիտի որ տաս զմրգաց ջուրն եւ զպանրին ջուրն. եւ թէ գոզն կապի եւ պակաս երթայ՝ տուր սրքնճուպին սեխի կտով եւ քարօսի հնդով եւ ըռազհանի. եւ յետ երթան ի բաղնիս եւ քրտնին շուտով. եւ մերձաւորութիւնն այս ատենս շատ օգտէ։ Եւ յորժամ որ գոզելուն ատենն գայ՝ չէ պատեհ որ արգիլեն. եւ թէ արգիլեն՝ մեծ ցաւեր բերէ ի բուշտն եւ երիկամունքն։ Նոյնպէս որ թէ բնութիւնն կակուղ լինի եւ ուզենայ որ ի յարտաքս ելանէ, եւ թէ արգիլես՝ նիգ եւ ղուլինճ առնէ, եւ չուզենայ կերակուր բնաւ, եւ սիրտն ի վեր գայ, եւ ործկայ. եւ թէ շատ նստի՝ նա սունկ լինայ եւ նստատեղն ցաւի. եւ հանց կու պիտի, որ չափաւոր լինի ամէն իրք, որ զէն չառնէ մարդոյն։

Վասն մերձաւորութեան

Մասրճուէն ասէ, թէ աղէկ մերձաւորութիւնն այն է, որ սիրտն խիստ ուզենայ եւ սերմն յաւելնայ, եւ այսպէս մերձաւորութիւնն զմարդն չվատուժցնէ եւ զանձն թեթեւ առնէ եւ ամէն զօդվածոցն օգտէ. ոչ կուշտ լինի եւ ոչ քաղցած, եւ օդն ոչ հով լինի եւ ոչ տաք։ Թէ այն ատենն առնէ մերձաւորութիւն, որ անձն տաք լինի՝ լաւ է քան զայն որ հով լինայ. եւ թէ կուշտ լինի՝ լաւ է քան զայն որ քաղցած լինի. եւ առաւօտուն լաւ է քան զիրիկունն։ Եւ օգտութիւն մերձաւորութեան այն է, որ զանձն թեթեւցնէ, եւ խնդացնէ զսիրտն, եւ զբարկութիւնն ի սրտէն տանի, զհոգսն եւ զցնորն ի սրտէն տանի եւ զմտոժութիւնն այլ տանի, եւ օգտէ մալախուլիային տիրոջն, եւ որ սիրոյ տէր լինայ եւ սաւտայի տէր լինայ՝ նմա այլ օգտէ մերձաւորութիւն. հետ սիրողին այլ չի լինի՝ նա այնոր այլ օգտէ. նա աչաց եւ գլխու ծանրութեան լաւ է, եւ զաճուկն եւ զերիկամն եւ զբուշտն յիստկէ ի պեղծ խառնվածոց։ Եւ մերձաւորութեան աղէկ ատենն գարունն է եւ ձմեռն է. եւ թէ յաւելի առնէ՝ շատ զէն այնէ, եւ շահն ի զէն փոխի, եւ զօդվածոց ուժն տանի եւ աչաց լուսուն զէն առնէ, եւ զմարդն շուտ ծերացնէ, եւ զմազն իսպիտակ առնէ, եւ զանձն աւաղցնէ, եւ զըղեղն եւ զգլուխն եւ զկուրծքն եւ զթոքն վնասէ, եւ զջղերն վատուժցնէ։ Եւ թէ աւաղ մարդն շատ մերձաւորութիւն առնէ՝ նա հալեւմաշ ջերմն բերէ։ Եւ մերձաւորութեան գէշ ատենն ամառն է եւ աշունն եւ յայն ժամ՝ որ վապայի ջերմեր լինայ, եւ յայնժամ պատեհ է որ պատրաստ կենան, զի մահ բերէ։

Վասն ի բաղանիսն աճռվելոյ

Սահակն ասէ, թէ շփվիլն եւ աճռվիլն ի բաղանիսն եւ կամ ի դուրսն զանձն ուժովցնէ եւ պնտէ եւ զօրաւոր առնէ։ Եւ աճռվիլն կակուղ կու պիտի եւ զօդվածքն բանայ. եւ թէ շատ աճռվին՝ զանձն վատուժցնէ։ Եւ յորժամ որ չափաւոր լինայ՝ զանձն գիրացնէ եւ զգուն երեսին աղվոր եւ պայծառ առնէ, զօդվածքն յիստկէ եւ զբնական տաքութիւնն յաւելցնէ եւ զամէն անձին ուժն յաւելցնէ, եւ զկալուածն բանայ եւ զթանծր քամին հալէ եւ զպեղծ գիճութիւնն այլ հալէ, եւ զջղերն եւ զերկնին ի տեղն պահէ եւ ուժովցնէ։ Եւ պատեհն այն է, որ ի շաբաթն հեղ մն լինայ, օգտէ։

Վասն ի բաղանիսն լվացվելոյ

Գեղիանոս ասէ, թէ բաղանիսն զգիճութիւնն յաւելցնէ. եւ թէ շատ նստին՝ զսաֆրան սրացնէ եւ զանձն չորացնէ։ Եւ տաք ջուրն լվացվիլն զանձն տաքցնէ եւ զգիճութիւնն յաւելցնէ, եւ օգտութիւն անձինն, զգոզն յորդորէ եւ անուշ քուն բերէ, եւ զաշխատիլն եւ զյոգնիլն տանի, եւ զցաւերն տանի եւ զքամին վարէ, եւ զանձն վատուժցնէ եւ զգլուխն ի շուրջ ածէ, զսիրտն եւ զլերդն տաքցնէ, եւ զլազիճ պալքամն եւ թանծր քամին հալէ։ Եւ եղկ ջուրն լվացվիլն զգիճութիւնն յաւելցնէ եւ օգտէ այնոց, որ բնութիւնն չորութիւնն յաւելցել է, եւ օգտէ լուծման։ Եւ ի պաղ ջուրն լվացվիլն զմարդն աւաղ եւ վատուժ առնէ. եւ աւաղ մարդուն զէն է եւ զանձն հովցնէ. եւ գէր մարդու զէն պակաս առնէ։ Եւ թէ պաղ ջուրն նստին՝ նա տաքութիւնն ի դուրսէն ի ներս փախչի, եւ յորժամ ի դուրս ելանէ՝ տաքութիւնն քան զառաջին յաւելի լինի որ յառաջն էր եղել։

Փաւլօսն ասէ, թէ ջուրն զհիմն անդամոցն գիճացնէր, ո՛չ ի ներսէ եւ ոչ խմելով, եւ ոչ ի դուրսէն լվացվելով չի այնել գէճ զանձն։

Հունան ասէ, թէ բաղնեց լուացումն դարձնէր զիրք մն որ քոնքուշ է եւ ի կաշուն դին հանէ. եւ բայց զխառնուածն ի յայնժամ զօրացնէ եւ զէն առնէ եւ զանձն հովցնէ։ Եւ լուծումն այնելն եւ երակ առնելն եւ ապիկիս արկանելն եւ դեղ խմելն եւ վերաբերութիւն այնելն՝ ամէնն լուծումն է, թէ իմանաս։

Վասն ի բաղանիսն կիր օծելոյ

Մասուային որդին ասէ, թէ թպտիր է, որ զանձն արիւնն այրէ. եւ պիտի որ զայն տեղն յառաջն աղէկ լուանան եւ պաղ ջուր ի վրան լնուն եւ օծեն վարդի ձիթով։ Եւ հանց որ այրեցն չի կտրի եւ նստի, ա՛ռ կտուած ոսպ եւ ծեծէ՛ եւ վրան շփէ, եւ քացխով եւ վարդէջրով օծէ՛։ Եւ թէ բշտէ կամ թարխրի՝ ա՛ռ շաֆթալուի տերեւ եւ հինայ եւ սօտ եւ չոր վարդ, ծեծէ՛ եւ եփէ՛ եւ ի վրան շփէ։ Եւ թէ այս դեղերուն մէկն կամ Բ լինի՝ բաւ է. եւ կու պիտի որ ի կրէն յետեւ զտեղն վարդի եղով եւ քացխով օծեն, որ կրին չորութիւնն երթայ։

Վասն աշխատելու մարդոյն

Զաքարիային որդին ասէ, թէ աշխատիլն եւ շարժիլն զանձն եւ զօդվածքն ի տեղացն փոխէ. եւ ինքն Բ ցեղ օգտութիւն ունի. յառաջն այն է, որ զկալուածն բանայ, եւ այլ՝ որ զանձն պինտ եւ ամուր առնէ։ Եւ աշխատիլն ի կերակրէն յառջեւ պիտի, որ զստամոքն ուժովցնէ եւ զկերակուրն հալէ եւ զբնութիւնն կակղացնէ եւ զջղերն ամրացնէ, եւ օգտէ երղնիսային եւ ոսկրացաւութեան եւ փայծղանացաւութեան եւ զանձնին եւ զծանրութիւնն տանի։ Եւ կու պիտի որ չափաւոր լինայ եւ աւել չի լինի։ Եւ աշխատիլն կերակրէն յառաջ պիտի, զի լաւ է. աղէկ կերակուր եւ աղէկ դեղեր կու պիտի. եւ տաք դեղերն զօդվածքն կակղացնէ եւ զմիսն պակասեցնէ, եւ շարժումն զկալուածն բանայ եւ անձինն զէն առնէ եւ վատուժ զօդվածքն զօրացնէ եւ զպեղծ գիճութիւնն ի յանձնէն հալէ եւ պակսեցնէ։

Ասէ Բագարատ, թէ աշխատիլն այնոց որ գլխացաւ ունին խիստ՝ հանց կու պիտի, որ ի ժիր զջղերն եւ զկրունկ աճռեցնէ եւ կամաց շարժի մարդ։

Ասէ Գեղիանոս, թէ աշխատիլն տաք եւ չոր բնութեան զէն առնէ, եւ այնոց որ հանգիստ է՝ նոցա աղէկ է եւ յըղեղին գիճութիւնն յաւելցնէ, եւ քիչ մն ի վերայ կերակրին շուրջ գալ կու պիտի, եւ օգտէ պեղծ խառնվածոցն։ Եւ կերակուրն ուտելն ի յատենն դեղ առնել պիտոյ է. եւ թէ շատ ուտէ՝ մեծ հիւանդութիւն բերէ, եւ քիչ ուտելն լաւ է։

Մասրուճուէն ասէ, թէ պատեհն այն է, որ ի յամիսն Բ տարպայ վերաբերութիւն այն է, որ ստամոքն յիստակ լինայ եւ կերակուրն մարսի եւ զանձն գիրացնէ, եւ պալղամն ի մարդուն հանէ, բահրակ որ նիկրիս լինայ, եւ ոսկրացաւի եւ կռնակացաւի շատ օգտութիւն այնէ. եւ զգլուխն եւ զըղեղն յիստկէ ի պեղծ գիճութենէ, եւ զաչքն պայծառ առնէ։ Եւ թէ ամիսն Բ-էն աւելի փսխէ՝ զանձն աւաղ առնէ եւ զօդվածքն չորացնէ եւ վատուժցնէ, եւ աչիչ եւ գլխու եւ կրծոց զէն առնէ։ Եւ ամէն մարդու որ վիզն երկան լինայ, եւ մէջքն ի վեր, եւ կուրծքն ի դուրսն եւ անձն աւաղ եւ վատուժնայ՝ այնոց զէն առնէ, եւ որ անձն այսոր հակառակն է՝ շատ օգտէ։ Եւ վերաբերութիւնն այսպէս կու պիտի, որ վերաբերութեան ժամն Բ աչիչն ի վերայ Բ փոքր զէտ բարձ իրք մն դնեն եւ կապեն պինտ, որ վերաբերութեան ժամն չարձկի. եւ յետ այնոր հով ջուր ի յերեսն եւ գլուխն լնուն եւ զբերանն մեղրով եւ սրքնճուպինով լվանան. շատ օգտէ։

Վասն լուծման դեղ խմելոյ

Ասէ Գեղիանոս, թէ հանց կու պիտի, որ ի տարին Բ տարպայ դեղ առնէ, մէկն աշունն եւ մէկն գարունն, որ անձն վնաս չգայ, եւ այլ զօրաւոր դեղեր չի պիտենայ։ Եւ դեղ առնելն թպրտով կու պիտի, որ լման ստածումն լինի։ Առողջութեան թպտիրն կու պիտի, որ ի յատեն առնուն եւ պատրաստ լինի. եւ թէ պատճառն այն լինի, որ զսաֆրան հանես, եւ ի սաֆրային տեղն զպալղամն վարէ՝ այն օգուտ չէ, մի՛ այներ, եւ այն որ հանելուն է՝ զայն հանէ, եւ այն լաւ է։

Եւ զօրութիւն լուծման դեղին այն է, որ ի թանծր մարմներն շատ օգտութիւն այնէ այն մարդոցն, որ միս շատ ուտէ եւ գինի շատ խմէ եւ քաղցր կերակուրն շատ ուտէ եւ ազգի-ազգի կերակրեր շատ ուտէ, նոցա լուծումն լաւ է. եւ այնոք որ աւաղ եւ վատուժ են, պաք շատ կու բռնեն եւ զկերակուրն քիչ կուտեն՝ եւ պատեհ է ի նոքա շատ լուծման դեղ չառնելն։ Եւ այլ պարտ է որ Գ օր յառաջ գէր շուրվայ ուտեն։ Եւ թէ զդեղն ի յամռան աւուրքն տաս՝ առաւօտուն տուր, եւ թէ ձմեռան աւուրքն տաս՝ յորժամ արեւն ցաթէ տուր։ Եւ այն մարդն, որ պալղամ եւ սավտայ ունենայ՝ այնոր հապն լաւ է. եւ սաֆրային տիրոջն մտպուխ եւ սֆուֆ եւ շարապն լաւ է որ խմէ։ Եւ թէ պալղամի ցաւն ի գլուխն լինի՝ եւ հապերն մեծ կու պիտի, եւ խոշոր կու պիտի դեղերն. եւ թէ ցաւն ի ստամոքն եւ ի կուրծքն լինի՝ հապերն բարակ եւ լատիֆ եւ մանր կու պիտի, որ զինքն հաւնին։ Եւ ամռան շողուն եւ ձմռան ցրտին դեղ առնելն վնաս է, մակար որ խիստ պէտք լինի. եւ դեղէն ետեւ պատրաստութիւն լաւ է, քան զդեղէն յառաջն. Գ օր ի բաղանիս մուտ, եւ ի թթվէ եւ ի յաղիէ եւ մրգացն եւ ամէն իրք որ ուշ հալի եւ երթայ ի ստամոքն ցաւցնէ՝ մի ուտել, շատ զէն առնէ։ Եւ յորժամ ի դեղ խմելուն խալիսի՝ քուն եղիր, հանգի՛ր. եւ թէ դեղն բան չի դնէ՝ քուն մի՛ լինիր, եւ ի բաղանիս մուտ եւ զջղերդ եւ զոտվիդ աճռել տուր. եւ շարպաթ արա եղկ եւ տո՛ւր որ խմէ։ Եւ թէ դեղն քիչ բան դնէ՝ շուրվայ տուր եղլի, եւ այն օրն կերակուր քիչ տուր եւ գինի մի՛ տար, որ շատ զէն առնէ։ Եւ թէ դեղն շատ լուծումն այնէ, որ կամենայ որ վնաս առնէ՝ եւ տուր զխնծորին եւ սերկեւիլին շարապն եւ տուր զամխ արապի եւ պզր ղաթունէ ղապզէ, շատ օգտէ աստուծով։

Ասէ Զաքարիային որդին, թէ զգործդեղն թեթեւցնել եւ համառօտ այնել կու պիտի, որ է հալիլաներն, եւ մանուշակն եւ վարդի շարապն եւ թրպութն եւ սապռն, աֆթիմոնն եւ պասվայիճն եւ շահմի հանդալն եւ ղարիղոնն եւ սինամաքին եւ խիարշամբան եւ թարանկուպինն եւ շիրխիստ եւ թմրհինտին եւ սակամունին։ Եւ որ ի յայսոց ի դուրս է՝ առնուլն վնասակար է։ Եւ թէ վերաբերութեան դեղ առնես՝ նա քիչ եւ համառօտ արա, որ է սրքնճուպին եւ բողկի ջուրն եւ սամիթին ջուրն եւ շողգամին ջուրն եւ կամ հունդն, եւ քանկարղատն. եւ որ ի այսոց ի դուրս է՝ վնասակար է, որպէս սեւ խարպախն եւ իսպիտակն եւ կանչխոտին հունդն եւ որ սոցին նման է։ Եւ թէ դեղն աւելի բան դնէ՝ զխնծորին եւ զիկտային կեղեւն պիտի որ ուտես, եւ զնռան հատին սֆուֆն արա, եւ որ սոցին նման են։ Եւ թէ այսոք որ ասացի թէ չօգտէ՝ նա դու յաւելցու ինքն քիչ մի պանճ եւ կամ քիչ մի աֆիոն. շատ օգտէ. եւ Ա օրն չէ պատեհ որ Բ գործդեղ խմեն, որ բնութիւն չի վատուժցնէ եւ զէն չառնէ. եւ թէ լուծումն չառնէ՛ դու առ շաքար Ճ դրամ եւ տրորէ՛ տաք ջրով եւ տուր որ խմէ. եւ յայն որ կամենաս որ գործդեղ առնուս՝ պիտի որ զքթիդ Բ ծակն բռնէ, որ դեղին հոտն ի յըղեղդ չերթայ եւ չի հասնի եւ զէն առնէ։ Թէ այն մարդն որ չի կարէ դեղ խմել եւ դարձուցանէ, եւ դեղ թէ պիտնայ՝ պիտի որ բժիշկն այնոր հանց դեղ տայ, որ կարենայ, եւ զդեղն այն իրաց մէջն դնէ, որ հոտն փոխի եւ կարենայ ուտել եւ վեր չի բերէ։ Եւ թէ դեղ տաս վասն սաֆրային եւ կամ տաքութեան՝ պիտի որ վարդի շարապ տաս սակամոնով, ծեծես եւ խառնես՝ որչափ որ պիտու է, եւ կամ ի ճուլապն խառնես եւ տաս, եւ թէ զսակամոնին ի լավի՝ նա հալվով տաս լաւ է։ Եւ թէ զդեղն վասն պալղամին եւ հովութեան համար տաս՝ նոր թրպութ եւ ղարիղոն ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ ամէն մէկէն միաչաք, եւ որ պատեհն է տո՛ւր ճուլապով. օգտէ։ Եւ թէ վասն սէվտայի համար տաս զդեղն՝ Բ բաժին աֆթիմոն եւ Ա բաժին հնդի աղ որ պատեհն է՝ ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ տո՛ւր. օգտէ ճուլապով։ Եւ թէ կամենաս որ զարիւնն խաղեցնէ՝ տո՛ւր զունապին շարապն. շատ օգտէ աստուծով։

Վասն երակ առնելոյ

Բագարատն ասէ, թէ երակ առնելն վասն սովորութեան կու պիտի, որ զառողջութիւնն առողջ պահելու։ Երակ առնելն մեծ թպտիր է եւ այնոց, որ շտեր եւ մկատամներ շատ հանեն եւ խոցեր ունենայ. եւ կու պիտի որ վաղվնէ Բ ժամուն առնու կամ Գ ժամուն, որ աղէկ է։ Եւ թէ երակ առնելն պատեհ չլինի՝ նա չառնուս. ապա թէ առնես՝ մեծ ցաւեր ընծայէ, որպէս սարսամն եւ պարսամն եւ մուտպիղա ջերմն, եւ արիւն երթալն ի փորուն եւ ի քթէն, եւ յանկարծակի մահն եւ սաքթան, եւ փորացաւութիւն որ յարենէ լինի եւ որ նման է սոցա։ Եւ այլ իմացի՛ր, որ թէ արիւն թողուս որ շատ գայ՝ զէն առնէ, այնոր համար որ զբնութիւնն աւիրէ եւ արծուիք առնէ եւ զերեսն դեղնեցնէ եւ կերակուր չտայ ուտել, եւ զլերդն եւ զսիրտն վատուժցնէ, եւ ֆալիճ եւ լակուայ առնէ եւ խուլինճ առնէ, եւ դողայ անձն, եւ զանձին ուժն տանի, եւ զամէն զօդվածքն վատուժցնէ։ Եւ խիստ շողուն եւ խիստ ցրտուն շատ զէն առնէ, մի՛ առնուր զերակ. թէ խիստ պիտեւան լինի՝ ա՛ռ, եւ այն օրն որ առնուս՝ մերձաւորութիւն մի՛ այնել եւ շատ ի շուրջ մի՛ գալ եւ կերակուր շատ մի՛ ուտել. որ անձինդ զէն չի հասնի. բայց խորված միս եւ մասուս եւ զերպաճ կե՛ր, պատեհ է։ Եւ թէ սաֆրաոտ լինի՝ թող թթվնի ուտէ, օգտէ եւ զսաֆրան խաղեցնէ։ Եւ թէ այն մարդն որ սրտաժաժ ունենայ եւ կամ սքթայ եւ կամ խռչակն բռնվի՝ այսպիսոցն մի՛ համբերել, թէ գիշերն թէ ցորեկն է՝ երակ առ շուտով յայնժամն։ Եւ թէ երակ առնուլն երակն արձակի կամ ի քնոյ ժամն կամ արթնութեան ժամն, եւ արուն շատ երթայ՝ իր ստածումն այսպէս է, որ մսով ապուր ուտէ եւ անուշահոտ գինի խմէ եւ թերխորով հաւկիթ ուտէ։ Եւ թէ վատուժութենէն չկարեն խմել՝ նա խռչակն ի վար լնուն եւ անուշահոտեր տան հոտալ, եւ ի կուրծքն օծել, զղալիան ի քիթն օծէ, եւ քիչ քիչ մսի ջուր եւ գինի տուր որ խմէ, որ ուժն ի տեղն գայ. եւ յորժամ ուժն գայ՝ միս տուր եւ ապուր եւ թերխորով հաւկիթ. օգտէ աստուծով։

Վասն ապիկիս արկանելոյ

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ ինք օգտակար է քան զերակն, այնոր համար որ այնոց որ գլուխն ցաւ եւ ակռի ցաւ եւ գլուխն ծանր լինայ, եւ թէ վզէն Բ դիհէն ապիկիս արկանես՝ օգտէ. եւ թէ Բ բճին մէջէն ապիկիս առնէ՝ օգտէ վզին եւ սրտաժաժին։ Եւ թէ ի ջղերուն առնուս ապիկիս՝ նա հայզին կալուած բանայ եւ օգտէ այն փորացաւութեան որ ի տաքէ լինի. որ շտեր ունենայ՝ օգտէ. եւ թէ ի նստատեղն առնես ապիկիս՝ օգտէ ամէն ցաւոցն աստուծով։

Ասէ Սահակն, թէ ի ծոծրկէն ապիկիս առնելն օգտէ աչիչն եւ գլուխն, եւ զերեսին եւ ակռացաւուն տանի եւ ի տեղն մնայ։ Եւ թէ կզակին ներքեւն առնեն՝ օգտէ բերնին ցաւուն թէ եւ ակռատկերուն, եւ զկանանց արիւնն յորգորէ եւ զտաք ուռեցնին տանի. բայց զմարդն աւաղ առնէ։

Վասն տզրուկ դնելոյ ի յանձն

Մասրուճուէն ասէ, թէ ինքն օգտէ հերքունին եւ քանչալին եւ հին խոցերուն. որ դեղերով սրբած լինի աղէկ է։ Եւ թէ այն տեղն որ տզրուկն կու ծծէ եւ արիւնն չի դադարիլ՝ զնոր պտուկն ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ ի վերայ տեղուն ցանէ, եւ թէ տզրուկն չի թողու զբռնած տեղն՝ նա կաղնոյն մոխիր լից ի վրան, օգտէ, եւ բռնել չկարէ եւ թողու զմիսն կամօք աստուծոյ. ամէն։

Զկենդանութիւնն առողջ պահելոյ թպտիր այս է

Ասէ Էհանան, թէ պահել զառողջութիւնն այն է, որ զբնութեան շարժմունքն եւ զկերակուրն եւ զըմպելին չափաւոր պիտի այնել հանց որ ի յառաջն յիշեցի։ Եւ այն օրն որ դալար ձուկն ուտես՝ կաթն եւ հաւկիթն եւ ոսպ եւ ապուխտ եւ պախրու միս չէ պատեհ որ ուտեն. զամէնն ի մէկ տեղ ուտեն՝ յիրմէն ֆալիճ լինի, եւ այլ լինի յիրմէն սավտայի հիւանդութիւն։ Եւ ամառն պիտի որ հով իրվի տան ուտէ, եւ ի հով տեղ նիստ, եւ սահմանքն ի հով տեղ լինի. եւ կամ խիստ քաղցած կամ կուշտ ի բաղանիս չմտէ, որ զէն չառնէ։ Եւ ի բաղանիսն հով ջուր չի խմէ եւ ձմերուկ չուտէ եւ դալար մրգեր չուտէ, որ վնասէ եւ արծուիք առնէ։ Եւ ի բաղանիսն քուն չի լինայ եւ մերձաւորութիւն չայնէ, որ յանկարծամահ կու բերէ եւ խաֆաղան եւ նիկրիս եւ յերղնիսայ եւ ոսկրացաւութիւն եւ աչացաւութիւն. եւ ի բաղանիսն ի քուն լինալն ֆալիճ եւ լակվա առնէ։ Եւ ի մերձաւորութենէն յետեւ մինչեւ Բ ժամ ի բաղանիս մտել, եւ ի բաղանիս մտնուլն այլ ի լուծմանէն է, եւ Բ լուծումն այլ մարդուն քան զԻԴ ժամն պակաս չի պիտի, որ չի վատուժի։ Եւ լուծումն, ի բաղանիս մտելն, եւ երակ առնելն, եւ ապիկիս արկանելն, եւ քթին կաթնիլն, եւ վերաբերութիւնն, եւ փորուն գնալն, եւ գոզին յորդորիլն, եւ քրտնիլն, եւ վազվզելն – եւ այս ամէնն լուծումն է անձինն աստուծով։

Մասէհն ասէ, թէ յորժամ զմէկ ուտելուն որ շատ ուտես՝ մէկ մն ալ ի վրան այլ կերակուր մի՛ ուտել որ զստամոքն շրջէ եւ վատուժցնէ։ Եւ ի յայսպէս կերակրոյ պատրաստ կացիր, որ շատ զէն առնէ անձինն, Եւ զանձն հանգիստ պահէ, եւ զմիսն հանց եփէ, որ զհամն առնուս. եւ յորժամ որ զկերակուրն ուտես՝ կու պիտի որ համբերես, որ կերակուրն կիսահալ լինի, եւ ապա կերակուր կեր։ Եւ կու պիտի, որ զազոխ ապուրն եւ զնռան հատով ապուրն եւ զբրինձն, զձուկն չուտեն ի մէկ տեղ, զի շատ վնաս է, եւ ֆալճ առնէ եւ սգունք այնէ, որ ղուլինճ առնէ. իսկի մի՛ ուտեր. զխիստ թթուն եւ զխիստ լեղին եւ զխիստ աղին մի՛ ուտեր. ամէն։

Սահակ ասէ, թէ ամէն քաղցր իրվտանքն լերդին զէն առնէ, եւ ամէն լեղի իրվիք զստամոքն վատուժցնէ, եւ ամէն աղի իրվին զաղիքն տաշէ, եւ ամէն թթու իրվին զկուրծքն խոշորցնէ եւ զստամոքն աւերէ. բայց զչափաւորն աշել կու պիտի, որ զշահն ի զէն չփոխի։ Ըղուղ որ հին լինայ, եւ եղ որ հին լինայ՝ մի՛ ուտել, վնաս է. եւ խորվու, որ տաք լինի եւ ծածկեն որ պաղի՝ վնասակար է. եւ տաք հացն որ ի թունտրէն հանեն՝ մի՛ ուտեր. եւ զդալար ձուկն որ հոտի՝ մի՛ ուտեր. եւ կաթն որ հին լինի՝ մի՛ ուտեր. եւ ամէն կերակուր որ բնութիւնն փոխի՝ մի՛ ուտել, զի զէն կանէ ան հինն։ Եւ ի ժիր զակնջին աղտն սրբէ, եւ զակռանիդ սրբէ, եւ զականջվիդ օծէ վարդի ձիթով կամ մանուշակի ձիթով. եւ յորժամ ի ծոմ կենաս եւ ուզես որ ի կերակուր ուտես՝ քիչ քիչ կեր, որ ստամոքն զկերակուրն ընդունի, եւ ի ժիր զթպտիրն պահէ այս ձեւովս. օգտէ։

Վասն ճանապարհ գնալու

Ասէ Զաքարիային որդին, թէ ով որ ուզէ որ հեռու ճանապարհ երթայ՝ կու պիտի որ յառաջն զանձն յստկէ ի յաւելվածոց խառնուածէ՝ երակ առնելով եւ դեղ խմելով. եւ զան թպտիրնին որ բանելու է այնել. եւ զինքն քիչ քիչ ի յետ քաշել եւ ուտելու եւ պառկելու եւ զանձն հանգիստ պահելու եւ զինչ սոցին նման է, որ ի ճանապարհն ցաւ չքաշէ։ Եւ թէ ամռան աւուրքն լինի ի ճանապարհ երթալ՝ կերակուր շատ մի՛ ուտիլ, եւ ի քաղցր եւ յեղլի կերակրէ պատրաստ կացիր, եւ թթվի եւ հով կերակուրք կեր, եւ ի ժիր զգլուխդ օծէ դդմի ձիթով եւ պզր ղատունի լուապով, եւ հաւկիթի սպիտակուցով ի կուրծքն օծէ՛. շատ օգտէ. եւ մի՛ ուտել զան իրվիքն, որ չի ծարվեցնէ։ Եւ յորժամ որ օթիս ի ճանապարհն՝ լվա՛ զերեսդ հով ջրով. մինչեւ չի հանգչիս՝ կերակուր մի՛ ուտել, եւ որ ուտես՝ թթվով կեր, որ զսաֆրան խաղեցնէ. եւ մէկ պահ հով տեղ քուն եղիր. եւ յորժամ զարթիս՝ կերակուր կեր. եւ ի մրգանց խնծոր եւ նուռ եւ սալոր եւ տանծ եւ խիար կեր, եւ այս ամէնն զծարաւն կտրէ, եւ սրքնճուպին խմէ պաղ ջրով, շատ օգտէ. եւ այս օթեւանին ջուրն ի մէկալ օթեւանն խառնէ, որ բնութիւնդ ի յամէն ցեղ ջուրն ուսնի. եւ թէ ի յանձն տաքութիւն եւ ծանրութիւն եւ վատուժութիւն՝ շուտով երակ առ։ Եւ խառնուած օդն կերակուրն շուտ բորբսի եւ զարիւնն աւիրէ. եւ զանձն սրբել կու պիտի որ ի հիւանդութենէն խալսի։

Եւ թէ ձմեռն երթաս ի ճանապարհս՝ պիտի որ տաք կերակուրք ուտես, եւ կակուղ կերակուր պիտի որ լինի, սոխ եւ սխտոր, եւ տաք դեղեր խառնեն, որ ի ժիր անձն տաք լինի. եւ պիտի որ զանձն տաք հագուստով ծածկեն, բահրակ զկուրծքդ ծածկես, որ ցուրտն սրտին զէն չառնէ։ Եւ յորժամ որ օթեւանն իջնուս, եւ թէ ի բաղանիս մտես՝ պատեհ է. եւ թէ չի լինի բաղանիս՝ դու անձդ աղէկ ծածկես, եւ ի տաք տեղ պահ մն քուն եղիր, եւ յորժամ զարթիս՝ կերակուր կեր։ Եւ ի ժիր զայս թպտիրն արա, որ ի յայս ամէն չարէ անվնաս լինիս։ Եւ թէ ձուն լինի՝ նա ձունին իսպիտակութիւնն աչիչն զէն առնէ. կու պիտի որ սեւ իրք մն ի ճակատէն ի վար կախ անեն, որ օգտէ աչացն։ Եւ թէ աչք ի ցրտուն պաղենայ, ցաւ ընծայի՝ իր ստածումն այն է, որ զմեղրն տաքցնեն եւ ի յաչսն քաշեն եւ ի բաղանիս մտէ. շատ օգտէ զօրութեամբն աստուծոյ. ամէն։

Վասն ի նաւ նստելու համար

Ասէ Մասրճուէն, թէ ուզես որ ի նաւ մտանես եւ ի ծովու ճանապարհ երթաս՝ թպտիրն այն է, որ մէկ քանի օր յառաջ սերկեւիլի շարապ խմես, եւ խնծորի եւ գաբծիլի եւ նռան եւ ազոխի եւ զոր ի յափ մտէ՝ խմէ որ ստամոքդ զօրանայ եւ ուժովնայ, որ վերաբերութիւն չայնէ. եւ քաղցր եւ աղի կերակրէ պատրաստ կացիր, եւ կե՛ր զթարֆինան եւ զմասուսն եւ զաֆսարտն եւ որ նման է սոցա եւ բան տար, որ վերաբերութիւն չտայ այնել եւ զսիրտն չի պղտորէ եւ զգլուխդ ի շուրջ ածէ։ Եւ այն օրն որ ի նաւ մտես՝ ի ծովն մի՛ նայիր, որ բնութիւնդ ուսնի զծովուն հոտն, եւ ստամոքդ ամրանայ եւ չի փսխես. եւ թէ յետ այնոր ի ծովն նայիս՝ պատեհ է եւ զէն չառնէ։

Եւ զխօսքն կարճաբանեցաք, վասն ի յառողջութեան թպտիրն որ մարդուն պիտեւան է՝ պատմեցի կամօքն աստուծոյ։

Վասն սննդեան մանկանն

Ասէ Գեղիանոս, թէ յորժամ տղան ի մօրն ի փորուն ելանէ՝ պիտի որ բամպկէ պատրոյգ այնեն, եւ զակնջին եւ զքթին մէջն սրբեն, քիչ մն մեղր ի խռչակն օծեն. եւ Ա քանի օր չի թողուն որ ի լոյսն նայի, եւ սեւ կտաւ ի յաչիչն ի յառջեւն կապեն, եւ ամէն երկօր եղկ ջրով լվանաս եւ օծես մանուշկի ձիթով. եւ հանապազ զոտքն եւ զձեռքն կապած պահես։ Եւ դայեկն կու պիտի որ ի յայս արվեստս վարպետ լինայ եւ զթպտիրն աճռելուն եւ կապելուն աղէկ գիտենայ, այնոր համար որ տղան զէտ մոմ է. եւ մայրն կու պիտի որ զկաթն քիչ քիչ տայ եւ կամաց կամաց օրրէ. եւ անուշ անուշ խօսվի կամկար խօսի՝ յորժամ կաթն ծծէ կամ ժաժցնէ։ Եւ հանց որ մեծ մարդն ուտէ եւ ըմպէ՝ չէ պատեհ որ շարժեն, զէն առնէ։ Եւ սեւ հլուն ի յօրօցքն ի վայր կախեն եւ ի յաչիչն դիմացն, որ տղան հանապազ ի յինքն հայի, որ զաչիչ սեւն սեւցնէ։ Եւ թէ տղան կապուտաչվի լինի՝ քիչ մն շնխաղողի ջուր ի յաչքն կաթեցուր եւ ամէն օր աչքն ծարուր քաշէ. եւ օծէ՛ զականջն վարդի ձիթով, որ շատ օգտէ։ Եւ թէ տղան գէր լինի՝ ի սղմելու ժամն քիչ մն աղ խառնէ ի յայն տեղն, քիչ մի մանուշկի եւ քիչ մն շիրիկ ձիթով զանձն օծէ՛ մինչեւ յանձն յիստակ լինայ եւ չի հալէ. եւ շատ կու լինայ, որ կայնէ զաղիքն խոց եւ նստատեղն ի դուրս գայ. հանց պիտի որ չի լինի այսպէս։ Եւ կու պիտի, որ դու սնցնողին ասես, թէ հետ երկան չի պառկիս եւ գէշ կերակուր չուտես, եւ քնքուշ մսեր ուտէ եւ անուշ եւ գէր հաւու միս եւ ուլի միս եւ շուրվանի եւ զերպայ։ Եւ սնցնողին թէ կաթն աղի լինայ՝ պատեհ է, որ տաս խիարին կտին կաթն եւ զխաշխշին կաթն. եւ թէ սնցնողին կաթն անհամ լինի՝ տո՛ւր զեղլի եւ զքաղցր կերակուրն որ ուտէ, եւ փոքր տիրֆիլ, եւ հալիլա սնուցած տուր որ ուտէ. շատ օգտէ աստուծով։ Եւ կաթն կու պիտի որ համովն եւ հոտովն աղէկ լինի եւ գունն իսպիտակ լինայ եւ պայծառ, եւ ի թանծրութեան եւ ի նօսրութեան միջակ։ Եւ թէ կաթն քիչ լինայ՝ սամիթի հունդ եւ ըռազիանայի եւ սեխի կտի կաթն տուր ճուլապով, որ ի ժիր խմէ, եւ պախրու կաթն եւ ըղտու կաթն տուր որ խմէ, եւ կերակուր տուր սիսեռով եւ սոխով եփած լինի, տուր որ ուտէ, եւ սամթի ջուր եւ ըռազիանի ջուր տուր որ խմէ։ Եւ զտղան ի բաղանիսն շատ մի՛ նստեցներ, եւ ի յարեւն մի՛ թողուր որ նստի։ Եւ թէ տղան շատ լայ՝ համբերէ, եւ թէ լալն նորա ի յանօթութենէն կամ փորն ցաւ կայ՝ եւ յայնժամ կու պիտի որ մարն խունկ ծամէ եւ զջուրն ի տղին բերանն կաթեցնէ, որ զան քամին կտրէ։ Եւ թէ լինի որ ի յականջն ցաւ լինայ՝ եւ քիչ մի յեսմէկի ձէթ եւ մանուշակի ձէթ եւ քիչ մի շիրիկ ձէթ յականջն կաթեցուր։ Եւ թէ յաճուկն ցաւ լինայ՝ քիչ մի յեսմէկի ձէթ եւ քիչ մի խիրու ձէթ յայն տեղն օծէ։ Եւ թէ յուզենան, որ վեր հանեն եւ ամուր կապեն, եւ սնցնողն ժամ ժամ վարդ մուրապայ եւ տիրֆիլ ուտէ, եւ ճուարիշ յօտ եւ ճուարիշի քամոնի տուր. օգտէ աստուծով եւ զկաթն սուրբ առնէ։ Եւ քանի որ տղան մեծանայ՝ դու զկերակուրն յաւելցո՛ւր ի կաթն, եւ այլ քանի մեծնայ՝ կերակուրն յաւելի տուր. եւ ամէն ամիս Բ տարպայ ի քիթն ղալիայ օծէ որ ի յըխտաւորութենէ անհոգ լինաս. եւ յաճուկն այլ օծէ, որ քար չի ընծայի։

Էհանան ասէ, թէ այն տղան որ կսկսնու զրուցել կամ «ըռայե ասէ կամ «լուե՝ գիտացիր որ ի մնջութենէ անհոգ է։ Եւ յորժամ ի խօսք ելանէ՝ քիչ մի անդարանի աղ ծեծէ եւ ի յեղն խառնէ եւ ի լեզուն օծէ, որ շուտ զրուցէ։ Եւ յորժամ որ կսկսնու որ ակռան բուսնի՝ զհաւուն եղն ի զմանուշակին եղն յակռատկերն օծէ, որ շուտ բուսնի. եւ յայնժամ որ ակռան ի դուրս ելանէ՝ նա ակռատկերուն աղի ջուր ելանէ եւ փորն լուծի եւ պորտն ոլրէ տղին. նա յայնժամ կու պիտի որ տապաշիր եւ սերկեւիլին քամուքսն յիրար խառնես եւ տաս. եւ զչոր վարդն ծեծես եւ ջրով շաղես եւ ի վերայ ակռին դնես եւ ի վերայ փորուն. աղէկ է։ Եւ սնցնողն կու պիտի որ ի ժիր կաքվու միս ուտէ եւ տէհուճի միս, ամէնն խորված, եւ խաշխշով իրվի շատ ուտէ։ Եւ թէ լինի, որ տղին փորն լուծիլ չկարէ եւ կապի՝ պատրոյգ արա մկան ծրտով եւ շաքրով եւ տուր. օգտէ եւ լուծումն այնէ։ Եւ թէ նստատեղն ի դուրս ելանէ՝ աւազան արա, ճուլինար եւ մուրտ եւ վարդ եւ սիսանպար եւ ուռի տերեւ, զամէնն եռցուր եւ ի մէջն նստեցուր զտղան. շատ օգտակար է։ Եւ յորժամ տղան մեծանայ՝ դու քիչ քիչ զկաթն կտրէ. եւ յորժամ ակռայ բուսանի՝ դու քիչ քիչ հաց ե՛ւ բակլա տուր ի ձեռքն եւ ուսո՛ւր զկերակուրն ուտել. եւ յայնժամ շուրվան հաց դրջէ եւ տուր. քիչ քիչ ի կաթէն քաղցեցո՛ւ եւ կտրէ՛։ Եւ յամռան ի մէջն եւ ձմռան ի մէջն զտղան ի կաթնէն մի՛ կտրեր, զի խիստ վնաս է. եւ աղէկ ատենն զտղան ի կաթնէն կտրելուն՝ աշունն է եւ գարունն է կամօքն աստուծոյ։

Հունան ասէ, թէ զփոքր տղաքն ի ձմռան աւուրքն ի մրգէ արգիլել կու պիտի, թէ չէ քար կու ընծային. եւ ձուկ եւ հաւկիթ մի՛ տար, որ ըխտաւոր չառնէ։ Եւ թէ զտղան շուտ կտրեն ի կաթնէն՝ վատուժ լինայ եւ աւաղ. եւ թէ յուշ կտրես՝ գէշ խօսի տէր լինայ։ Եւ քիչ ժամանակն տղին ծծելուն՝ Ա տարի է եւ կէս է, եւ աւելի՝ Բ տարի է։ Եւ յորժամ տղան վատուժի՝ պիտի որ կտրեն ի կաթնէն։ Եւ պատեղվոր կնկանն կաթն տղին զահր է. եւ սնցնողն կու պիտի որ սխտորէ եւ սոխէ եւ ի քուռաթէ եւ ի հազրէ եւ ի մրգանց պատրաստ կենայ. եւ ուտէ զեղլի եւ զքնքուշ եւ զքաղցր կերակրերն, որ տղին բնութեանն օգտակար է։ Եւ ամէն կերպով տղական օգտակար մօրն կաթն է. ամէն։

Ը

ՎԱՍՆ ՃԱՆԱՉԵԼՈՅ ԶԵՐԱԿՆ ՈՐ Է ՆԱՄԶՆ

Ասէ Գեղիանոս, թէ զմարդուն բնութիւնն ճանաչելն յառաջ երակն է վկայ եւ յետոյ գոզն եւ յետոյ ձեռնալվան։ Եւ ես հիմա քիչ ցուցանեմ փոքրիկ ի յերակ ճանաչելու խօսվի եւ ուսանողին հեշտ լինայ։

Եւ գիտացի՛ր, որ երակին շարժմունքն ի սրտէն է եւ շնչին տալուն է եւ առնելուն է, որ պահէ զբնական տաքութիւնն, եւ այնով ճանաչվի, որ սրտին ուժովութիւնն եւ վատուժութիւնն ինքն վկայ է բժշկին, եւ ցաւուն որ ի սիրտն է եւ սրտին բոլորն է եւ ամէն շէրեանին երկնին իրմէն լինի։ Եւ պատեհն այն է, որ զերակն ի ձախ ձեռացն տեսնուն, այնոր համար որ սիրտն ի ձախ դիհն է, եւ երկին տիրոջն հարցնեն թէ ի՞նչպէս ես։ Եւ ապա գիտենաս, որ կու պիտի զԴ մատդ հաւասար բռնես. եւ այն մարդն որ աղէկ առողջ մարմին է՝ ոչ խիստ պինտ բռնէ եւ ոչ խիստ թուլ. եւ դու աղէկ բռնէ պահ մն, զերկին զչաքն տես, թէ իմանաս ո՛րպէս է եւ ի՛նչ է աւելն եւ պակասն։ Եւ յառողջին եւ հիւանդին երկին մէջն որ այս ուսումն է՝ հեշտ է։ Եւ զմատդ ի վերայ երկին դնելն Գ ցեղ է, ո՛րն պինտ է, ո՛րն միջակ է, եւ որն կակուղ է։

Եւ այն երակն, որ զմատդ ի վերայ պինտ դնել կու պիտենայ՝ այն ալ Բ ցեղ է. Ա այն է, որ երակն ուժով լինայ, եւ թէ զմատդ ի վերայ պինդ չի դնես՝ նա երկին ուժն զմատդ խափանէ եւ չճանաչես՝ մինչեւ զմատդ ի վերայ երկին պինդ չի դնես. եւ Բ այն է, որ այս երկին տէրն մսլի եւ գէր լինի. նոյնպէս զսոցա երակն այլ պինտ պիտի որ տեսնուս։ Եւ այն որ միջակ է՝ Բ ցեղ է. Ա այն է, որ ուժն ի յուժովութիւն եւ ի վատուժութիւնն միջակ ե. եւ Բ այն է, որ երկին տէրն ոչ գէր եւ ոչ աւաղ է։ Բայց այն երակն, որ զմատդ ի վերայ կակուղ դնել կու պիտի՝ նա այն ալ Բ ցեղ է. Ա այն է, որ երկին տիրոջն երակն վատուժ լինայ, եւ Բ այն է որ երկին տէրն խիստ աւաղ լինայ. թէ զայսպիսի երակն պինտ բռնես՝ նա իր շարժումն ի մատինդ ներքեւն անհնար է որ երեւի։ Եւ յորժամ որ բժիշկն կամենայ երակ բռնէ՝ այսպիսի խրատնին պիտի որ ի միտքն պահէ, որ երակ բռնելուն ժումն իրենն հեշտ լինի աստուծով։

Արպիասուսն ասէ, թէ ուզես որ զմատդ ի վերայ երկին դնես, եւ երակն ի ներքեւ մատինդ միջակ խաղայ՝ նշան է առողջութեան. եւ այսպէս երկին բժշկապետքն նամզի մոհթատիլ ասեն եւ մուսթաւի։ Եւ թէ ի մատինդ ներքեւն ուժով լինայ եւ ուշ օթայ՝ նշան է, որ արիւնն յաւելցել է եւ կու պիտի որ վնաս գործէ. եւ բժշկապետքն այս երկին նամզի մումթալի ասեն, որ է ի լիքն, եւ կու հրամայեն որ երակ առնեն՝ որչափ որ կարիքն լինի։ Եւ թէ երակն վատուժ լինի եւ յուշ օթայ՝ նշանն այն է, որ այն պալղամն յաւելցել է որ չէ բնութեամբն. եւ բժշկապետքն այսպիսի երկին նամզի պատեհ ասեն, որ է ուշ կամ գուլ, եւ հրամայեն որ տաք եւ չոր իրվի ուտեն. եւ թէ շուտ օթայ, ի մատինն ներքեւն սուր երեւնայ՝ նշան է, որ սաֆրան յաւելցել է, եւ բժշկապետքն այս երկիս նամզի սարեհ ասեն, եւ հրամայեն որ հով իրվի ուտէ եւ թթու իրվի։ Եւ թէ որպէս աղեղի լար քաշած լինայ եւ պինդ օթայ՝ նշան է որ սաւտան յաւելցել է. եւ բժշկապետքն այս երկիս նամզի մութաֆայութ ասեն եւ հրամայեն, որ տաք եւ կակուղ կերակուրք ուտէ եւ ի բաղանիս մտէ. շատ օգտէ աստուծով։

Մասեհն ասէ, թէ երակն որ երեք մատդ ուժով օթայ՝ նշան է, որ պեղծ արիւնն յաւելցել է. եւ Բ մատդ զարնէ՝ գուշակէ նշան սաֆրային, եւ թէ Ա մատդ ուժով դիպի՝ գուշակէ նշան պալղամին, եւ թէ զերդ աղեղի լար քաշած լինայ եւ լարման լինի ի մատին ի ներքեւն եւ շարժումն հաւասար լինի՝ նշան է որ սէվտան յաւելցել է։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ տղայոց երակն մանր եւ սուր եւ ի ժիր լինի, եւ կտրճերուն երակն մեծ եւ ուժով է քան զտղայոցն եւ ինք ժիր եւ կից չի օթալ։ Եւ մարդկանց երակն վատուժ է քան զկտրճերուն. եւ ծերոցն այլ պակաս է եւ յուշ օթայ. եւ երակ կնկնաց վատուժ է քան զմարդուն եւ ի ժիր օթայ. եւ այն որ բնութիւնն հով է եւ չոր է՝ այսոր հակառակն է։ Եւ ձմռան երակն խաղաղ է քան զամռան երակն, եւ ամռանն շուտ է քան զձմռանն, որ չորս մատն լման եւ հաւասար օթայ, եւ երակն լման եւ լայն։ Եւ բժիշկքն այս երկիս զօրաւոր եւ ուժով ասեն, եւ ինքն նշան է առողջութեան. եւ թէ այսոր հակառակն լինի՝ նա այս երկին վատուժ ասեն, եւ ինքն նշան է հիւանդութեան։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ ուտելն եւ խմելն եւ շարժումն եւ բաղանիսն եւ բարկանալն զերակն զօրաւոր առնէ, եւ վախն եւ երկնչիլն զերակն փոխէ եւ ազգի ազգի այնէ։ Եւ ջերմն զերակն մանր այնէ. եւ յորժամ որ հիւանդութիւն ի վերջքն գայ՝ երակն մեծ լինի։ Եւ հալեւմաշ ջերմն երակն հաւասար լինի եւ պինտ լինի եւ մանր եւ չփոխի, եւ երակ որ ի յորդ նմանի՝ նշան է, որ ուժն պակսէ, եւ մահի մօտ է. եւ երակն որ դողայ՝ գուշակէ որ բնութիւնն եւ հիւանդն Բ այլ ուժով է։

Էհանան ասէ, թէ յորժամ որ երակն բարձր լինի՝ գուշակէ որ արիւնն զօրացեալ է, եւ թէ սուր լինի եւ ժիր օթայ՝ նշան է որ սաֆրան զօրացեալ է, եւ թէ ցած լինի եւ ծանր օթայ՝ նշան է որ պաղլամն շատցել է. եւ թէ բարակ եւ ծանր լինի եւ պինտ օթայ՝ նշան է որ սավտան յաւելցել է. եւ թէ փոփոխելով օթայ՝ նշան է որ սիրտն ցաւ կայ եւ տաք հիւանդութիւն։

Եւ գիտացի՛ր, որ զերակն յաւելցնէ ի բաղանիս գնալն, ի ճանապարհ երթալն եւ բարկանալն եւ շատ աշխատիլն եւ որ սոցին նման է։ Յորժամ ասոնք անցանի՝ եւ երակն այլ ի տեղն գայ։ Եւ յորժամ երակն փոփոխումն ունենայ կամ երեւնայ՝ գուշակէ ցաւ եւ վատուժութիւն բնութեան. եւ յորժամ որ երակն բարակ լինի եւ փոքր՝ գուշակէ, որ պեղծ խառնուած կայ ի յանձն եւ ի ստամոքին բերանն է խառնվել եւ ժողվել է խլտն եւ զստամոքն կու խածէ. եւ կրկին դողալն խիստ տաքութենէն է. եւ յերկան շարժիլն որ զէտ մռջում լինայ՝ այնոր նամլայի ասեն եւ ինքն բարակ է եւ վատուժ է. գուշակէ նշան մահու։

Իպն Մասուային որդին ասէ, թէ ի տաք հիւանդութիւնն զերակն մեծ հասկնալ կու պիտի եւ ի հով հիւանդութեւն՝ փոքր. եւ ի չոր ցաւերն զերակն պինտ քաշէ, եւ ի գէճ ցաւերն տես զերակն կակուղ եւ վատուժ իմանայ. եւ ով որ ուզենայ որ աղէկն եւ զվատն գիտենայ՝ յառաջն պիտի որ զշիրեանն գիտենայ եւ ուսնի եւ կարդայ, եւ ամրացնեն զմիտքն, որ այս ուսումն նորա հեշտ լինի։ Եւ այս ուսումն կատարեալ այսպէս ուսանիլն խիստ դժար է, եւ շատ ժամանակ աշխատիլ կու պիտի որ հասնիս մեծ փառաց. բայց այսչափ որ յիշեցի՝ ուսնողի օգուտ լինի, եւ իմանայ եւ հասկնայ աստուծով։

Թ

ՎԱՍՆ ՀԱՍԿՆԱԼ ԵՒ ՃԱՆԱՉԵԼ ԶԳՈԶՆ ԵՒ ԶՁԵՌՆԱԼՎԱՆ

Գիտացի՛ր, որ զգոզն ճանաչելն բժշկին վկան է եւ իմացնէ զայն ցաւերն, որ ի լերդն եւ իր բոլորն կից է, զամէնն ցուցանէ վկայութեամբն։ Եւ չէ պատեհ բժշկին, որ մինչեւ զգոզն չի տեսնու՝ որ հիւանդին պէտ այնէ։ Եւ զհիւընդին գոզն յայնժամ առնուլ կու պիտի, որ ի քնուն զարթի, դեռ կերակուր կերել չի լինի. եւ յորժամ զգոզն ղարուրան առնես՝ թող որ պահ մն կենայ. եւ թէ աւազ կամ պղտորութիւն լինայ եւ ի տակն իջնու ղարուրային, եւ ապա իմանաս զցաւուն հիմն եւ հրամայես ստածել դեղով, որ վնաս չի լինայ հիւանդին։

Եւ գիտացի՛ր, որ ի տաք ջրին եւ ի յեղկ ջրին եւ ի պաղ ջրին պատութիւնն եւ հուլմն մէկ չէ եւ ըղորդ չի գալ. եւ կու պիտի բժիշկն ի հիւանդն հարցնէ, թէ ի՛նչ կերար, եւ զայն իրքն չուտէ որ զկարուրային գունն փոխէ։ Եւ հանց գիտացի՛ր, որ գոզին ճանաչելն զԴ իրքն աշել եւ պահել կու պիտի. յառաջն զգունն, եւ Բ զհոտն, եւ զԳ զղվամն եւ Դ զռուսուպն. եւ զամէն մէկ իր ձեւովն յիր տեղն կու յիշեմք թէ Աստուած կամի, հանց որ ուսնողն շուտ հասկնայ եւ իմանայ։

Զգունն ղարուրային

Ութ ցեղ է. յառաջին իսպիտակ է, Բ քիչ մի դեղնութիւն կու զարնէ. Գ թուռինճի գունովն կու լինի, Դ կրակին գունովն կու լինի, Ե զաֆրանին գունովն լինի, եւ Զ ըրղվանի լինի, եւ Է կարմիր լինի, եւ Ը սեւ լինայ։

Բայց որ գունովն իսպիտակ է եւ այն անկից է, որ գոզն կու կաթնի, որ իրենն սէլասըլ պաւլ ասեն, եւ այն ի շատ ուտելուն եւ ի խամ պալղամէ լինայ եւ ի լերդին վատուժութենէն լինի։ Եւ այն որ քիչ մի դեղնութիւն ունենայ, որ լման լերդին ջրին՝ գուշակէ որ ցաւն եւ հիւանդութիւն քիչ մի եփել է։ Եւ այն որ թուրնջին գունովն է՝ գուշակէ որ ցաւն լման եփէ եւ հիւանդն հանգիստ է։ Եւ այն որ կրակին գունովն է՝ գուշակէ զտաքութիւն հիւանդին եւ զայրեցն։ Եւ այն որ զսաֆրանին գունովն լինի՝ գուշակէ զտաք բնութիւն, բայց այն տաք բնութեան պէս չէ, որ կրակին գունովն լինայ, բայց սաֆրային սրութիւնն յինքն խառնել է. եւ թէ շուտ թանծրանայ եւ զէտ եղի պէս վեր կանգնի՝ գուշակէ զհալեւմաշ ջերմն եւ ի սիրտն այլ հիւանդութիւն կայ։ Եւ այն որ ըրղվանուն գունովն լինի՝ գուշակէ որ սաֆրան եւ արիւնն յաւելցել է. եւ թէ ի վրան դեղին փրփուր գայ՝ գուշակէ որ դեղնութիւն պիտի լինայ, որ է յարաղանն։ Եւ այն որ գունովն կարմիր է՝ գուշակէ որ արեան յաւելնալուն է։ Եւ այն որ սեւ գուն է կամ մթնագուն է եւ ի սեւի կարմրութեան յետեւն է եւ հովութեան՝ գուշակէ որ խառնուածն այրել է ի յանձն հիւանդին, եւ նշան է մահու։ Եւ թէ ի չօրեքօրեայ ջերմն լինի եւ կամ կանանց արգանդն կապի եւ ի սէվտային հիւանդութիւնքն՝ գուշակէ առողջութիւն հիւանդին։ Եւ այս հիւանդութիւն որ յիշեցի՝ անգէտ բժիշկն ի յայսպէս գոզէն որ սեւ է՝ կու վախէ. բայց ի յայս ցաւերն վախելու չէ այնոր համար, որ ցաւն զխլտն ի գոզին ճանփէն վարեց եւ եհան զսավտան. եւ կամ կու լինայ որ իրք մն է կերել որ զգոզի գունն ի սեւ է դարձուցեր, որպէս որ մէկն մն որ զաֆրան ուտէ, եւ գոզն դեղին լինայ, եւ թէ կանանչ ուտէ բանճրնուն՝ նա գոզն կանանչ լինայ։ Եւ կու պիտի որ բժիշկն աղէկ համբերէ Բ-Գ օր եւ հարցանէ հիւանդին, թէ յերէկ ի՞նչ կերար, եւ աղէկ հարցանէ եւ իմանայ, եւ չարտորայ որ վնաս չառնէ։ Եւ գոզ որ ի ձէթ նման է՝ գուշակէ որ եղն եւ ճրագուն հալել կամի երիկամացն։ Եւ գոզն որ ի կաթ նման է՝ գուշակէ զայն ցաւն, որ ֆալիճ ասեն եւ սաքթայ։ Եւ գոզն որ ի ֆուխա նման է եւ կամ պանրի ջուրն նման է՝ գուշակէ այն ցաւն, որ խոց այնէ ի բուշտն։ Եւ գոզն եթէ արիւնխառն լինայ՝ գուշակէ որ երակ է բացվել ի բուշտն։ Եւ թէ գոզին մէջն զէտ մսկտոր լինի՝ գուշակէ որ լերդն վատուժցել է։ Եւ աղէկ գոզն այն է, որ գունն թուռինճին գունովն լինայ եւ ըռուսուպն իսպիտակ լինայ եւ ի տակն հաւաքէ։ Եւ գէշն այն է գոզին, որ գունն սեւ լինայ եւ նօսր լինի։

Էհանան ասէ, թէ յորժամ որ գոզն խիստ իսպիտակ լինայ, եւ ծարաւ լինի եւ ջուր շատ խմէ՝ գուշակէ որ լերդն հովցել է եւ զկերակուրն չկարէ հալել, եւ թէ խիստ դեղին լինի՝ գուշակէ որ սուր սաֆրան ի յանձն է ժողովել։ Եւ թէ խիստ կարմիր լինի եւ ի վրան դեղին փրփուր գայ՝ գուշակէ որ եարաղան է գալու։ Եւ թէ սեւ լինի՝ գուշակէ որ չորեքօրեայ ջերմերն եւ փայծղանացաւութիւն եւ հայզին կապիլն. եւ թէ ի տաք ջերմն լինի՝ գէշ է եւ նշան է մահու։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ գոզ որ իսպիտակ լինի եւ յիստակ՝ գուշակէ որ բնութիւնն վատուժցել է, եւ այսպիսի ծերոցն կու լինայ եւ այնոց որ ջուր շատ կու խմեն եւ շատ գոզեն։ Եւ դեղին եւ յիստակ լինայ՝ շատն այնոց լինի, որ պաք շատ լինի կացել եւ կամ շատ հոգս լինի քաշել եւ կամ վախ եւ սաֆրայի ջերմն, որ մէկ օր բռնէ եւ Ա օր ոչ։ Եւ թէ կարմիր եւ յիստակ լինի եւ կամ պղտոր լինի՝ նշան է արեան, եւ պատճառն ի տաք կերակուրք ուտելուն է եւ միս ամբրաւ ուտելուն եւ գինի խմելուն եւ թուզ ուտելուն եւ որ նման է սոցա։ Եւ թէ ի սուր ջերմերն եւ ի տաք հիւադութեներն եւ ի դեղնութենէն յետեւ կամ ի սեւ գուն զարնէ՝ գուշակէ որ նշան է մահու, եւ թէ ի սավտայի հիւանդութիւներն լինի՝ առողջութեան նշան է աստուծով։

Մասրճուէն ասէ, թէ ում որ գոզն սպիտակ լինի, եւ մարմինն տաք լինի եւ ուժով լինայ, եւ հիւանդն այրի եւ տապի եւ ծարվի շատ՝ գուշակէ որ նշան է մահու, այնոր համար որ ամէն տաքութիւն ի գլուխն եւ ի յըղեղն է ելեր։ Եւ թէ գունովն կանանչ լինի եւ շատ լինի եւ յորդոր գուշակէ որ սունկ պիտի լինայ եւ կամ փայծղանացաւ։ Եւ թէ նմանի ի չամչի գինի եւ կամ սիսռան ջուր՝ գուշակէ արծվիք եւ տափակլի ճիճի որ ի մարդն լինայ։ Եւ թէ ի վերայ գոզին զէտ եղ շատ երեւնայ՝ գուշակէ որ կու հալի եղն երիկամացն։

Մասեհն ասէ, թէ յորժամ գոզն իսպիտակ եւ թանծր լինի՝ նշան է պալղամին, եւ թէ իսպիտակ եւ նօսր լինայ՝ նշան է որ պալղամն եւ պեղծ գիճութիւնքն ի յանձն ժողվել, եւ թէ դեղին եւ նօսր լինի՝ նշան է որ սաֆրան յաւելցել է. եւ թէ կարմիր լինի եւ թանծր՝ նշան է որ արիւնն յաւելցել է. եւ թէ զայթի գունովն լինի՝ գուշակէ զհալեւմաշ ջերմն եւ զանձինն հալիլն։

Մասրճուէն ասէ, թէ յորժամ գոզն իսպիտակ եւ իստակ լինայ՝ գուշակէ որ հիւանդութիւն ի ծածուկ մարմինն է եւ այրեց կայ ի բուշտն, եւ թէ խիստ կամիր լինի եւ կարմրութեան հետ թանծրութիւն լինայ՝ գուշակէ զուժով հիւանդութիւն ջերմն, եւ նշանակէ ուռեցնի որ ի լերդն լինայ. եւ թէ գունն կրակին գունովն լինայ՝ գուշակէ զվնասն արեան եւ զսաֆրային, որ յիրար է խառնել. եւ թէ գունն զաֆրանի թելի պէս լինայ՝ նշան է տաքութեան եւ վնաս է խիստ։

Եւ թէ հոտն գոզին հոտած լինի՝ գուշակէ որ բնութիւնն զհիմն ցաւոցն մէկ հետէ ի դուրս է հանել ի գոզէն եւ եփել է զհիւանդութիւնն, եւ այսպիսի ի տաք ջերմերն եւ ի լերդին ուռեցն լինայ։ Եւ լինի որ ի բուշտն խոց լինայ՝ անկից լինի, եւ իր նշանն այն է, որ յորժամ գոզէ՝ նա կսկծէ գոզին ճանապարհն եւ թարախ ելանէ ի հետն։ Եւ թէ հոտ չունենայ՝ գուշակէ որ ցաւն ի տեղացն չէ շարժել. եւ թէ հոտն քիչ լինի՝ գուշակէ որ հիւանդութիւնն քիչ քիչ եփի։ Եւ քանի որ գոզն հոտած լինայ եւ հոտն սուր՝ հիւանդին տաք եւ դժար լինի, եւ ոմանք մի ի բժշկապետացն ասացին, թէ երբ գոզն հոտած լինայ՝ պատճառն այն է որ տաք խառնուածն բորբսել է։

Ղիվամ գոզին, որ է թանծրութիւնն եւ նօսրութիւնն, Գ ցեղ է այս. եւ Ա այն է որ թանծր է, Բ այն է որ նօսր է, եւ Գ միջակ է ընդ թանծրութիւն եւ ընդ նօսրութիւն։ Եւ թէ գոզն որ թանծր լինայ, յոր գուն որ լինի՝ գուշակէ Բ իրք. Ա այն է, որ հիմն ցաւուն լման է եփել, իսկի հում չէ մնացել եւ հիւընդին մարմինն իսկի գիճութիւն չէ մնացել. եւ պիտի որ բժշկն իւր կարեացն չաք գէճ իրվի տայ. եւ Բ գուշակէ զթանծր խլտն ի գոզն է խառնել։ Եւ թէ գոզն նօսր է եւ պայծառ եւ յիստակ՝ եւ իր պատճառն Գ իրք է. Ա այն է որ գիշերն թուխմայ է եղել եւ շատ կերել. գուշակէ որ կերակուրն ի ստամոքն եւ ի փորոքն չէ եփել եւ մարսել, եւ այն պատճառովն գոզն նօսր է. եւ Բ պատճառն ի կալուածոցն է, որ երիկամն եւ գոզին ճանապարհն որ թանծրութիւն չի անցնիր եւ կու քամի. եւ Գ պատճառն այն է, որ հիւանդութեան հիմն խակ է եւ հում է եւ չէ եփել լման։ Եւ գոզն որ ինքն միջակ, որ է մուհթատիլն, եւ ոչ թանծր լինի եւ ոչ նօսր լինի՝ գուշակէ որ հիւանդութիւնն եփել է, եւ հիւանդին ոխտն աղէկ է լերդին եւ մուհթատիլ է գիճութիւն որ ի յանձն է։ Եւ յորժամ որ գոզն յառաջն յիստակ եւ պայծառ լինայ եւ յորժամ պահ մն թողուս, այլ այն յիստակութիւնն մնայ՝ գուշակէ որ այլ հիւանդութիւն պիտի լինայ։ Եւ թէ յառաջն պայծառ լինայ եւ թէ պահ մն թողուս որ պղտորի՝ գուշակէ որ սկիզբն է եփելուն հիւանդութեանն։ Եւ թէ յառաջն պղտոր լինայ եւ յորժամ պահ մն թողուս պայծառ լինի՝ նշան է առողջութեան եւ խնդութեան հիւանդին։

Ասէ Բագարատ, թէ յորժամ ի յառաջն հիւանդին գոզն թանձր լինայ եւ յորժամ պահ մն թողուս պայծառ լինի՝ գուշակէ որ հիւանդն մահու է, այնոր համար որ իր թանծրութիւնն որ վատուժութենէ բնութեան եւ տաք խառնվածոցն է։ Եւ թէ գոզն ի յառաջն հիւանդութեան սեւ նօսր լինի՝ գուշակէ որ խլտն այրել է, եւ հիւանդն մահու է։ Եւ հանց գիտացի՛ր, որ թէ հիւանդութիւնն հիմն ունենայ՝ գոզն թանծր է, եւ թէ հիւանդութիւնն հիմն չունենայ՝ գոզն նօսր է եւ պայծառ է։

Ըռուսուպ գոզին այս է։ Գիտացի՛ր, որ ըռուսուպ ասելն այն է, որ գոզին տակն իջնու եւ ի ղարուրային տակն նստի եւ ժողովի, եւ կամ ի ղարուրային մէջն կախ մնայ, եւ կամ ի ջրին վրայ զէտ բամբակ կենայ, եւ դեղին ջուր գայ։ Եւ այն որ գունն կարմիր է՝ գուշակէ որ հիւանդութիւնն երակն է. եւ այն որ դեղին է՝ գուշակէ որ ցաւն դժար է. եւ այն որ կանանչ է եւ կամ սեւ է՝ գուշակէ որ հիւանդն մեռնի, այնոր համար որ տաքութեան եւ յաւելուածոց այրելուն է. եւ այն որ մէջն կախ մնայ ղարուրային՝ գուշակէ զայն, որ բնութիւնն զհիւանդութիւնն չուզէ որ եփէ, բայց ժամանակաւ եփի. եւ այն որ ի վերայ գոզին գայ՝ գուշակէ զբնութեան զուժովնալն հիւանդին եւ զվատուժիլն զբնութեան. եւ թէ ըռուսուպն ի կարուրային մէջն ցրված լինայ՝ գուշակէ որ երիկամն եւ ի յահշան թանծր քամի կայ, որ բնութիւնն զինքն չկարէ հանել։ Եւ լինայ ըռուսուպն իսպիտակ ի կարուրային յատակն. այն պատճառէն լինայ, որ թանծր պալղամն յաւելցել է, եւ բահրակ որ ի գոզն իսպիտակ լինայ։ Եւ բաժանումն այս ըռուսուպիս եւ ամլաս ըռուսուպին, որ հիւընդին ողջնութեան այնով է եւ այն է, որ այս ըռուսուպս ցրիւ է եւ չէ ի մէկ ի մէկի կիպ, եւ ամլասն այսոր հակառակ է որ յիշեցի։ Եւ թէ ըռուսուպն թերեփ մնայ եւ գոզն նօսր լինի՝ գիտացիր որ հիւանդն թմել է։ Եւ յորժամ որ հիւանդն թանծր եւ գէր լինայ՝ գուշակէ որ ի բուշտն խոց կայ։ Եւ թէ կարուրային տակն աւազ ժողովի՝ գուշակէ որ երիկամն եւ ի բուշտ կամենայ քար ընծայել։

Բայց կարուրային կերպն կու պիտի որ ձեւովն երկան լինայ եւ տակն բոլոր որպէս բշտի, եւ յորժամ կարուրայն այսպէս լինայ՝ պիտի որ բժիշկն այլ զգոզն աղէկ ճանաչէ։

Եւ բաժանումն այս գոզերուս։

Սինային որդին ասէ, թէ բաժանումն տղին գոզին եւ կտրճին եւ ծերոցն այն է, որ տղին գոզն թանծր է եւ քիչ մի ի կաթ նմանի, եւ մարդուն գոզն նօսր է եւ իսպիտակ, եւ կտրճին նման է թուռնճի, բայց ի տղին գոզին թանծրութեան պէս չէ. եւ կնկան գոզն թանծր է քան զայրկանն։ Եւ այս Բ գոզին մէջն բաժանումն այն է, որ յորժամ բժիշկն զկարուրան շարժէ՝ նա այրկանն գոզն ան պահն պղտորի, նա կնկանն գոզն իսկի չի փոխի եւ չպղտորի։

Եւ բաժանումն ի մէջ գոզին եւ սրքնճուպինին ջրին եւ զաֆրանին ջրին եւ որ սոցին նման է այն է, որ գոզն ի մօտոյ մթնգուն երեւնայ եւ ի հեռուէ պայծառ եւ յիստակ կելնի, եւ այլ ցեղ ջրերն ի մօտոյ յիստակ երեւի եւ ի մառուէ մթնգուն եւ պղտոր։

Չորքոտանեաց գոզն հակառակ է. եւ քիչ մն անկից այլ յիշեմք, որ զբժիշկն կու փորձեն, որ այսպէս իրվին ծածուկ չի լինայ։

Ապուճարէհն ասէ, թէ իշուն գոզն ի ղարուրային մէջ որպէս պախրու եղ երեւնայ, եւ այլ թանծր լինայ քան զայն. եւ ձիուն գոզն պայծառ է քան զայս, եւ ի կիսուն ի վայր կարուրան պղտոր երեւնայ։ Եւ ոչխարին գոզն մարդուն գոզին մօտիկ է, եւ այն որ ի յատակն կու իջնու՝ ի ձէթ կու նմանի. եւ եզին գոզն ոչխրի գոզին մօտ է եւ կու նմանի, եւ ոչ ղիվամ ունի եւ ոչ ըռուսուպ, եւ քան զայն պայծառ երեւնայ ինքն։

Վասն ձեռնալվային

Եւ գուշակէ, որ ստամոքին ցաւերն եւ յաղեցն ցուցանէ, նոյնպէս որ գոզն ցուցանէ, եւ զլերդին եւ զերիկամացն ցաւերն եւ զգոզին ճանփուն։ Ցուցումն ձեռնալվային Դ կերպով է. եւ յառաջն յիշէ զշատութիւնն եւ զքիչութիւնն, եւ Բ որ յիշէ զորպիսութիւնն, եւ Գ որ յիշէ զարտաքս ելանելն եւ ատենն, եւ Դ որ յիշէ՝ այն որ արտաքս հանէ ի՛նչ է։ Եւ յիշեն զշատութիւնն եւ զքիչութիւնն. այն ալ Գ ցեղ է, շատ է, կամ քիչ է, եւ կամ միջակ է։ Եւ այսպէս իմացիր, որ թէ կերակուր շատ ուտէ եւ արտաքս պակաս ելանէ՝ գուշակէ, որ այն ուժն, որ տաֆեայ ասեն, որ է զրկողութեան ուժն՝ նա պակաս է։ Եւ թէ կերակուրն շատ չուտէ եւ քիչ ուտէ եւ արտաքս շատ ելանէ՝ գուշակէ, որ այն ուժն որ զրկողութեան ուժ է՝ ամուր է եւ ուժով է եւ զօրաւոր, եւ բռնողութեան ուժն վատուժ է եւ զաւելվածն ի բնութիւն եւ ստամոքն եւ ի փորոքն տանի եւ խափանէ։ Եւ այն որ միջակ է այսպէս իմացիր, որ այն որ ուտես՝ նա ձեռնալվան իրմէն բաժանի, որ կարգաւ է եւ ի պատեհն է։

Եւ որպիսութիւն ձեռնալուային Գ ցեղ է. յառաջն ղիվամն, Բ գունն, եւ Գ հոտն։ Եւ այն որ ղիվամն է՝ կամ կակուղ է, կամ պինտ է, կամ չոր է. եւ թէ կակուղ է՝ նա գուշակումն է որ լերդն եւ երակն վատուժ է լերդին, եւ կամ կերակուրն լման չէ հալել, որ վաթի եւ վար իջնու. եւ կամ աղեցն գիճութիւն յինքն խառնել լինայ, անկից է. եւ թէ չոր լինի եւ պինտ՝ գուշակէ, որ լերդն եւ ի ստամոքն եւ ի փորոքն տաքութիւն կայ։ Եւ թէ գունն դեղին լինի եւ զնստատեղն կսկծցնէ՝ գուշակէ, որ ի յաղիքն սաֆրայ է ընծայել։ Եւ թէ իսպիտակ գուն լինայ եւ կակուղ՝ գուշակէ հովութիւն եւ պալղամ. եւ պատճառն այն է որ սաֆրան ի լեղուն աղիքն չէ վաթել։ Եւ թէ գունն դեղինփառ լինայ եւ ի կակղութիւն եւ պնտութիւն միջակ լինայ՝ գուշակէ զառողջութիւն բնութեան. եւ թէ կանանչափառ լինի՝ գուշակէ որ ի ստամոքն եւ ի յաղիքն ժանկառի սաֆրայ ժողվելուն նշանն։ Եւ թէ գունն կանանչ լինայ որպէս քուռաթի՝ եւ ինքն լաւ է քան զժանկառին։ Եւ թէ սեւ լինայ՝ գուշակէ զսաւտայի յաւելնալն եւ զայրիլն զխառնուածոցն ի մարմինն. եւ այս ցեղ նշանս պեղծ է։ Թէ այսկից թթվի հոտ գայ՝ գուշակէ որ ինքն թթու պալղամ է խառնել. եւ թէ հոտն հոտած լինի՝ գուշակէ որ ի ստամոքն եւ ի յաղիքն փթած խառնուած կայ ժողված. եւ թէ հոտն քիչ գայ՝ գուշակէ որ ի ստամոքն եւ աղիքն ուժ կայ եւ առողջ է։

Եւ յիշեմք զարտաքս ելանելուն ատենն, եւ ազգի ազգի է եւ հակառակ է։ Եւ լինի որ սովորութենէն աւելի ելանէ, եւ լինայ որ պակաս ելանէ. եւ այն որ աւելի ելանէ՝ եւ այնոր պատճառն բռնողութեան ուժին վատուժութենէ եւ կամ անկից է, որ սաֆրան զստամոքն խածել է եւ զրկողութեան ուժն շարժել է։ Եւ լինի այն, որ ստամոքն խոցնայ եւ վեր տայ, եւ այն անկից լինայ, որ զրկողութեան ուժն այնժամ ղրկէ եւ ստամոքն խափանէ։ Եւ յարտաքս ելանելն, որ ի ողդն եւ ի յատենն լինի եւ սովորութիւն լինի՝ առողջութեան նշան է եւ բնութիւնն զօրաւոր է։ Եւ այն որ ի դուրս գայ՝ նա այն ալ Ե ցեղ է. եւ կամ ի յինքն քամի լինայ, եւ կամ եղլի լինի. եւ կամ փրփուրն որպէս պտկի, եւ կամ արիւն լինի եւ թարախ։ Եւ ձեռնալուայ որ յիրմէն քամի ելանէ՝ գուշակէ, որ քամին եւ գիճութիւնն Բ յիրար է խառնել. եւ թէ ինքն եղլի ելանէ՝ գուշակէ, որ եղն կու հալի ամէն անձին, եւ թէ այս եղլիութեան հետ զրկողութիւն լինի եւ ելանէ՝ գուշակէ զխիստ տաքութիւնն, եւ յինքն թանծր քամի է խառնել եւ պալղամ է. եւ թէ ինք արիւն խառնուած լինի՝ գուշակէ զխոցիլն եւ զգաներն որ ի յաղիքն է եւ ի նստատեղն. եւ թէ թարախ խառն լինի խառնած՝ գուշակէ որ խոց լինայ աղիքն. եւ թէ արիւն եւ թարախ խառնած լինայ՝ գուշակէ, որ ի նստատեղն խոց կայ. եւ թէ արիւն եւ թարախն քան զձեռնալվան յառաջ գայ՝ գուշակէ, որ խոցն ի վերի աղիքն է. եւ թէ արիւն եւ թարախն քան զձեռնալվան յետեւ գայ՝ գուշակէ որ խոցն ի վարի աղիքն է եւ ցաւն։

Ասէ Բագարատն, թէ ձեռնալվան աղէկն այն է, որ ատենն գայ եւ կակուղ լինայ եւ քիչ մի դեղնութիւն ունենայ. բայց թէ խիստ դեղին լինի եւ զնստատեղն կսկծեցնէ՝ նա ի սաֆրային յաւելնալուն է. եւ թէ չոր լինի՝ գուշակէ որ ի փորն գիճութիւնն պակաս է եւ տաքութիւն յաւելի է. եւ թէ խիստ հոտած լինայ՝ պատճառն այն է, որ խառնվածքն փթել է յանձն։ Եւ թէ ձեռնալվան շատ լինի՝ ստամոքին վատուժութենէն, եւ թէ կանանչ եւ սեւ լինայ՝ գուշակէ որ մահու մօտ է. եւ թէ եղլի է՝ գուշակէ որ հալէմաշ ջերմն եւ զանձինն հալիլն, եւ թէ գունովն խիստ՝ ազգի ազգի խառնվածոցն, որ ի յանձն է ժողվել։

Ըռուֆօսն ասէ, թէ յորժամ որ ձեռնալվան որ հեշտ ելանէ՝ նշան է որ փորն եւ աղիքն ուժով է. եւ թէ դժվարութեամբ ելանէ՝ գուշակէ որ փորուն եւ աղեցն վատուժութենէն է։

Եւ այլ ասէ Ըռուֆօսն, թէ յորժամ շատ գայ ի մարդվէն եւ զայն կերակուրն չուտէ որ քամի ընկենու՝ այն ի հալողականին վատուժութենէն է. եւ թէ հանց լինի քամի ըսկի չգայ եւ փորն ի կապ լինի՝ եւ ինքն ի տաքութենէ եւ ի պակաս գիճութենէ անձինն. ամէն։

Ժ

ՎԱՍՆ ՈՐ ՅԻՇԷ ԶՊՕՀՐԱՆ

Եւ զքրտինքն հիւանդին եւ պօհրան հիւանդին շատ խօսք կայ յիշեմ այս դռվէս. եւ թէ զամէնն ի կարգին յիշեմք՝ խօսքն շատ կու լինի, եւ ուսանողն կու տրտմի։ Բայց ես ի յայս տեղս զայն որ ընտրած է՝ բժշկապետաց խօսքն է. մենք զայն յիշեմք կարգաւ, որ ամենուն հեշտ լինայ եւ ուսնողն չի տրտմի։

Գեղիանոս ասէ, թէ պօհրան այն իրքն է, որ հիւանդին կու հանդիպի, եւ այնով կամ կու մեռանի կամ կու ապրի. եւ այս յայն ժամն կու լինի, որ բնութիւնն եւ խլտն ի մէկ մէկէ կու բաժանին. եւ թէ պեղծ խլտն կարէ վարել եւ դուրս հանել յանձնէն՝ նա անճարակ պիտի որ բնութիւնն զխլտն կուզէ որ վարէ, եւ յայն ժամն հիւանդն արտորայ եւ հոգս անկանի. եւ այն պատճառաւն է, որ յայնժամ հիւանդութիւնն պինտ չի լինայ. եւ թէ այս արտորալն եւ շտապիլն ի ցորեկն լինի՝ գիտացի՛ր որ պօհրան ի գիշերն լինայ, եւ թէ հիմն հիւանդութեան ի ստամոքն լինի՝ նա պօհրան այնէ, վերաբերութեամբ ի դուրս հանէ. եւ թէ հիմն ցաւուն ի յաղիքն լինայ՝ պօհրան այնէ լուծմանով եւ որ փորն գնալով լինայ. եւ թէ հիմն ցաւուն ի լերդն եւ երիկամունքն լինի՝ նորա պօհրան ի գոզին յորդորութիւն լինայ եւ վարէ զխլտն. եւ թէ հիմն ցաւուց երկնուն մէջն լինի՝ նորա պօհրան ի քթին կաթելուն լինի եւ հանէ զխլտն։ Եւ կանանց պօհրան շատն ի գուն տեսանելուն լինայ։ Եւ թէ հիմն հիւանդութեան ի թանծր խլտէ լինայ, եւ յուժով բնութիւնն զինքն ի յայն զօդվածքն կու ղրկէ որ վատուժ է, եւ այն ուռեց եւ խոց այնէ։ Եւ նշանն ամէն ցաւու պօհրանին ի յանձն ցեղ մն է. եւ այս խորհուրդն ի բժշկապետքն ի մօտ ծածուկ խորհուրդ է։ Եւ աղէկ պօհրան այն է, որ ի Է օրն եւ ԺԴ օրն լինայ եւ կամ ԻԱ օրն լինայ։

Զաքարիայի որդին ասէ, թէ պօհրան ի յան ի յատենէ որ իսկզբանի ատենն ունի այն ատենն լինի, որ գէշ լինի, եւ հիւանդութեան եփիլն իսկի գէշ ատեն չի լինար եւ ամէն ատեն հանգիստ լինի. եւ պատճառ պօհրանին վատուժ չէ եւ վատ ատեն եւ իր եփիլն, եւ լինի ի վատ ատեն սկիզբն պօհրանին։ Եւ այն պօհրան, որ ի տաք եւ ի չոր հիւանդութիւնքն լինի, որպէս սարսամն եւ պարասն եւ պարսամն եւ զօրաւոր ջերմերն՝ նա լինի պօհրան ի Դ օրն. եւ ի Զ օրն վնաս է. եւ ԺԲ օրն վնաս է եւ մինչեւ ի Ի օրն, եւ յորժամ որ Ի-էն անցնի՝ աղէկ է, եւ վնաս չառնէ հիւանդն։

Բագարատն ասէ, թէ քրտնելուն հիւանդին ի ցաւուն՝ յառաջն, Գ օրն եւ Ե օրն եւ Է օրն եւ Թ օրն եւ ԺԱ օրն եւ ԺԴ օրն եւ ԻԱ օրն։ Եւ այլ իմացի՛ր, որ զպօհրանն ի յերկէն իմանալն եւ գիտենալն այն է, որ թէ երակն կապի եւ կանգնի եւ կամ դէպի ներս օթայ՝ գիտացի՛ր որ պօհրան վերաբերութեամբ լինայ եւ լուծմանով եւ կամ Բ-ովն ալ. եւ թէ երակն կանգնի եւ ի դուրս գայ՝ պօհրան քրտնելով լինայ եւ կամ քիթն կաթնելով լինայ։

Եւ Հունան ասէ, թէ պօհրան որ հիւանդութենէն յառաջ լինի՝ եւ կու սպանէ. եւ թէ յայն ժամն լինայ, որ ցաւն կու յաւելնայ՝ չէ աղէկ պօհրան։ Եւ լման եւ աղէկ պօհրան այն լինայ, որ հիւանդութեան ի վերջքն մօտեցել է, եւ հիւանդութիւնն դարձել է։ Եւ լման պօհրան այն է, որ ամէն պեղծ հիւանդութիւնքն արձակ լինի, ամէն հիմն ցաւոցն ի դուրս ելանէ, եւ բնաւ իսկի իրք չի մնայ. եւ շատ հիւանդութիւն կայ, որ կանցնի եւ պօհրան չայնել եւ նուզճ չի լինար եւ չի եփիլ։

Գեղիանոս ասէ, թէ հիւանդութիւն ելնելուն Գ իրք կայ. եւ կա՛մ հիւանդութիւն բացվի, եւ ամէն՝ մէկ հետէ բացվի, եւ կա՛մ լուծման օրն, եւ կա՛մ հիւանդին ատեն դառնալուն օրն։

Ասէ Ըռուֆօսն, թէ պատճառն մարդուն քրտնելուն Դ իրք է. Ա վատուժութիւն, եւ այնոր պատճառն ի զօդվածոց որ ցաւ է հասել, եւ այլ՝ որ անձինն գաղտ շնչահանն բացվի, եւ Գ՝ յաւելվածոց լինայ, որ ժամանակով ի յանձն շատցել է, եւ Դ այն է, որ ի ստամոքն աշխատելուն յառաջ շատ կերակուր մտաւ. աստուծով։

Հունան ասէ, թէ քրտինքն եւ աչացն արտասուքն Բ-ն աղի է՝ այն ի յաւելի տաքութենէ լինայ, որ գործ այնէ ի մարմինն. եւ թէ քրտնիլն ի չափու անցնի՝ նա աղիութիւն եւ լեղութիւն փոխի, եւ տաքութիւնն աւելի աւելնայ, որպէս քեզ օրինակ ծովուն ջուրն, որ ի յաւելվածոյ տաքութենէ լեղի է դարձել։ Եւ յորժամ անձն տաքութիւնն պակաս լինի եւ բնութենէն փոխի՝ թթու լինայ քրտինքն։

Սինայի որդին ասէ, թէ պօհրան ասելն ասորեց բառն է. գուշակէ դատաստան երթալ բնութիւնն եւ հիւանդութիւնն։

Յեսսէն ասէ, թէ մարդն որպէս քաղաքի օրինակ է. եւ բնութիւնն թագաւոր է այս քաղաքիս, եւ ցաւքն չարկամ են եւ կու ջանան հանապազ որ ի քաղաքն մտեն. եւ յայնժամ բնութիւնն եւ չարկամն յիրար կու փակչին, եւ չարկամն կուզէ որ յաղթէ. եւ թէ տաքութիւնն յաւելի եւ զօրաւոր լինայ՝ նա ի Ա ժամն, եւ թէ պակաս է՝ Բ կամ Գ ժամն յաղթէ, եւ չկարենայ չարկամն զօրանայ որ է չօքն։ Եւ թէ բնութիւնքն վատուժի եւ տահրկվի՝ եւ յայնժամ մարդն մեռանի։ Յայնժամն որ բնութեան եւ իր ցաւուն մէջն այս կռիւս լինայ՝ յայն ժամն հիւանդն խիստ ծանրութիւն եւ վատուժութիւն դիպի, եւ այս ատենին բժշկապետքն պօհրան ասեն։

Վասն պատմութեան եւ նշանքն քրտնացն այս է

Գիտացի՛ր, որ քրտինք ելանելն պատճառն ազգի ազգի է, եւ ինքն Դ կերպով է. յառաջն այն է, որ քրտինքն որ ի զօդվածոցն որ ելանէ, եւ Բ-քն, որ պատմենք զելանելն, եւ Գ՝ զշատութիւն եւ զքչութիւն, եւ Դ՝ որպիսութիւն։ Եւ յառաջն պատմենք զայն, որ յառաջն քրտինքն անկից ելանէ։ Եւ իմացի՛ր, որ յառաջն քրտինքն որ ուսկից ելանէ՝ գուշակէ որ ցաւուն հիմն այն տեղն է։ Եւ պատմենք զելանելն զքրտնացն, որպէս եթէ ի ամէն անդամոցն ելանելն մէկ հետ է՝ նա խիստ աղէկ է. եւ թէ ելանելն քրտանն հակառակ եւ ազգի ազգի, հանց որ ի մէկ զօդվածքն լինի, եւ մէկն չի լինի, եւ ի մէկ զօդվածն յաւելի լինի եւ ի մէկն պակաս՝ եւ այս ամէնն պեղծ նշան է, գուշակէ վատուժութիւն բնութեանն, պակասումն եւ խափանումն ցաւոցն զբնութիւնն, եւ թէ աւելի է պակաս լինալն՝ այսպէս է, որ թէ աւելի գայ եւ ի չաքէ անցնի՝ գէշ է այնոր համար որ բնութիւնն վատուժել է եւ ցաւն յաղթել է, մակար թէ բնութիւնն ուժով լինի որ զցաւն ի յանձնէն հանէ։ Եւ թէ քիչ ելանէ՝ գուշակէ վատուժութիւն բնութեանն. եւ թէ միջակ լինայ քրտինքն, ոչ աւելի եւ ոչ պակաս՝ գուշակէ առողջութիւն հիւանդին։

Եւ որպիսութիւն քրտանն Ե ցեղ է. յառաջն տաքութիւնն եւ հովութիւնն, եւ Բ գունն, եւ Գ հոտն, եւ Դ համն, եւ Ե ղվամն։

Եւ այն որ հովութիւն եւ տաքութիւն՝ այսպէս լինայ. թէ քրտինքն ի տաքութիւն եւ հովութիւն միջակ լինայ՝ աղէկ է, եւ թէ տաք է՝ լաւ է քան զպաղն, այնոր համար որ հով քրտինքն պեղծ է եւ հաւանելու չէ։ Եւ ցուցումն վասն գունին այսպէս է. եթէ գունն իսպիտակ լինայ՝ գուշակէ առողջութիւն հիւանդին. եւ թէ դեղին է՝ գուշակէ զսաֆրային աւելումն. եւ թէ կարմիր է՝ գուշակէ արեան աւելումն. եւ թէ սեւ եւ պղտոր լինի՝ գուշակէ զսաւտային ցաւերն։ Բայց այն ժամն որ քրտնացն գունն ի յիր խառնուածին գունին նման է՝ նա աղէկ է, այնոր համար որ բնութիւնն զցաւն քրտնօքն ի դուրս է հաներ. եւ թէ այսոր հակառակն լինի՝ նա պեղծ է.

Բայց զհոտն յիշեմք։ Թէ հոտն թթու լինի՝ գուշակէ որ հիմն հիւանդութեանն ի թթու պալղամէ է, որ ի յանձն է ժողվել. եւ թէ հոտն խիստ թթու լինայ՝ գուշակէ, որ սուր սաֆրան յաւելցել է. եւ թէ հոտն խիստ հոտած լինի՝ գուշակէ որ ի յանձն փթած խառնված կայ ժողվել։

Բայց ցուցումն վասն համին։ Եւ թէ քրտինքն համովն քաղցր լինայ՝ գուշակէ, որ արիւնն յաւելցել է. եւ թէ լեղի է՝ գուշակէ որ սաֆրան յաւելցել է. եւ թէ թթու է՝ գուշակէ որ պալղամն յաւելցել է. եւ թէ աղի է՝ գուշակէ որ աղի պալղամն յաւելցել է։

Բայց ցուցումն վասն ղիվամին այսպէս է։ Եւ թէ քրտինքն նօսր լինայ՝ գուշակէ որ ցաւուն հիմն թանծր եւ հաստ խառնվածոց է. եւ թէ ի թանծրութիւնն եւ ի նօսրութիւնն միջակ լինի՝ գուշակէ որ հիմն ցաւուն ոչ թանծր է եւ ոչ նօսր, զի միջակ է։

Եւ բայց զայս ցուցումն խիստ աղէկ ճանաչել կու պիտի եւ զնշաննին իմանալ եւ զհիմն ցաւոցն. ամէն։

ԺԱ

ՎԱՍՆ ՆՇԱՆ ՄԱՀՈՒ ԵՒ ԿԵՆԱՑ ՀԻՒԱՆԴԻՆ ԱՅՍ Է ՄԱՐԴՈՒՆ

Գիտացի՛ր, որ հիւանդին աղէկ նշան է այն, որ երեսին գունն ի տեղն լինի, եւ շարժմունքն թեթեւ լինի, եւ երակն ուժով լինայ, եւ խելքն եւ միտքն ի տեղն լինի. եւ կերակուր ուզենայ. եւ քնուն ի ժամն ի քուն լինայ, եւ կերակուրն ի բերանն անուշ լինայ. եւ բնութիւնն մուհթատիլ լինայ։ Եւ այս ամէն նշաննիս աղէկ նշան է, եւ հիւանդն որ այս ձեւովս լինայ՝ շուտ ողջանայ կամօքն աստուծոյ։ Եւ պեղծ եւ գէշ նշանն այս է որ հակառակն է, որպէս որ Գեղիանոս ասէ, թէ որ ժամ որ հիւանդն ի քուն չի լինի ո՛չ գիշերն եւ ոչ ցորեկն՝ նշան ե սարսամին. եւ թէ ձեռքն ի չորեքդիհն ձգէ եւ դադար չառնու՝ նշան է մահու. եւ թէ ուժով ջերմն լինի բռնել, եւ այրեցն խիստ լինայ, եւ անկարծ ջերմն երթայ եւ այրեցն չերթայ՝ եւ մահու նշան է։ Եւ թէ հիւանդն ի լուսն չի կարենայ հայիլ եւ ի ժիր զերեսն ի պատն այնէ եւ այլակերպ նայի եւ զոտվին շատ ի վայր քաշէ եւ զշունչն շատ առնու եւ տայ՝ նշան է մահու։ Եւ թէ երեսն եւ քիթն բարկնայ եւ աչվին խորունկ անկանի եւ բերանն ծռի եւ կամ բաց մնայ՝ նշան է մահու։

Գեղիանոս ասէ, յորժամ հիւանդն զաչքն շարժէ եւ դողայ եւ հանց որ համբեր չառնու՝ մահու նշան է։ Եւ թէ ի ժիր ի վերայ կռնակին պառկի եւ ի վերայ քովուն չկարենայ պառկիլ՝ պեղծ նշան է։ Եւ թէ հիւանդին փորն տաք ուռեց լինի եւ մեծնայ եւ այնեփ լինի՝ նա ուժով ջերմն այլ լինի եւ տաքութիւն՝ պեղծ նշան է։ Եւ թէ ի տաք հիւանդութիւնն ձեռքն եւ ոտքն հով լինի՝ պեղծ նշան է։ Եւ թէ հիւանդին տաքութիւնն ի չափու անցնի եւ շունչն կարճանայ եւ երակն փոքր լինի եւ վատուժի՝ նշան է մահու։ Եւ թէ մատներուն ըղունկն կապուտնայ եւ երակն զէտ մռջիմի լինայ՝ նշան է մահու։ Եւ թէ ձեռքն եւ ոտքն սեւ լինայ, եւ բայց ուժն ուժով լինայ՝ բարու նշան է, եւ գուշակէ, որ բնութիւնն զցաւն ի ձեռքն եւ ի յոտքն է ղրկել։ Եւ թէ հիւանդն ի տաք հիւանդութիւնն աչվին ի բաց մնայ՝ մահու նշան է։ Եւ թէ հիւանդին լեզուն զէտ սիսեռ սեւ իրք մն ելանէ՝ մէկ այլ օրն մեռանի։ Եւ թէ պարսամ ցաւն զանկիկն ուռի՝ մահու նշան է։ Եւ թէ ի տաք ջերմերն շունչն հով ելանէ եւ ինքն վատուժ լինի՝ մահու նշան է։ Եւ թէ ի տաք ջերմերն թաշանուշ լինի՝ մահու նշան է։ Եւ թէ հիւանդն վատուժ լինայ եւ ժանկառի փսխէ՝ շուտ մեռանի։

Էհանան ասէ, թէ յորժամ հիւանդին հիւանդութիւնն ցորեկն սուր լինի՝ նշան է տաքութեան եւ չորութեան. եւ յորժամ գիշերն սուր լինի՝ նշան է հովութեան եւ գիճութեան։ Եւ թէ հիւանդն զինքն ի փոսն ձգէ, եւ ազգի ազգի խօսվի ասէ, եւ յոր լինի՝ կպչի, եւ փորն ուռի՝ նշան է մահու. եւ հով քամի եւ ընդ այլ խօսիլ ամէն՝ յան օրն մեռանի։ Եւ թէ հիւանդն ի հով լինի ի տաք ջերմն ի ներս խաղի եւ լուծումն ունենայ, եւ կամ հով իրք կրել լինի, եւ երկին սրութիւնն նստի եւ գիշերն հանգիստ լինի՝ եւ գուշակէ որ մեռանի։ Եւ թէ ի սարսամացաւն բերանն ծռի եւ անխել անկանի՝ շուտ մեռանի. եւ թէ ի յարաղանին մէջն սուր հիւանդութիւն անցնի եւ հանդիպի՝ մեռանի. եւ թէ քրտինքն հով լինի, եւ ժիր տաք ջերմն՝ հիւանդն մեռանի։

Բայց յանկարծակի մահն, որ մարկ մաֆաճան ասեն, այնոց լինի, որ տարիքն նոցա ի Հ անցնի, եւ լինի որ բնութիւն նոցա հով եւ չոր, հով եւ գէճ, եւ առաւել ի ձմռան աւուրքն եւ ի շող քաղքնին։ Եւ կտրճերուն այսպէս մահն որ մաֆաճան ասեն՝ ամռան աւուրքն լինի եւ կուշտ լինի։ Եւ թէ այս նշանին երակն սուր լինի եւ ուժով լինի, եւ հիւանդն թեթեւ, եւ ուտել եւ խմել ուզենայ սիրտն՝ եւ այլ վախու նշաննի չի լինի, աղէկ է եւ առողջութեան նշան է աստուծով։

ԺԲ

ԱՌԱՋԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ ՀԻՒԱՆԴԻՆ ԱՅՍ Է

Գիտացի՛ր, որ քիչ մն հիւանդութիւն կայ, որ ի յառաջին նշաննին գէշ երեւնայ. եւ յորժամ ցաւն աւելի երեւնայ նշաննի՝ հասկնաս ի յինքն, որ բժիշկն ասէ, թէ այս նշանն աղէկ է եւ բարի. եւ յայն ժամն որ նշաննի երեւնայ հիւանդին՝ պատրաստութիւն կու պիտի՝ հրամայել որ զայն ցաւն պակսեցնէ, եւ զան դեղերն արա, որ զցաւն տանի յառաջն քան զաւելնալն ցաւուն։

Եւ ես հիմայ զնշանն ամէն մէկին յիշեմք փոքրիկ մն եւ թէ Աստուած կամենայ։ Քրտինքն շատ գալն հիւանդին՝ նշան է գիճութեան պատճառն յաւելվածոց ի յանձնէ, եւ թէ քրտինքն սուր լինայ եւ իր գիճութեան պատճառն ի սաֆրայէն է, թէ գոզելուն ժամն գոզն կսկծալով ելանէ՝ նշան է որ երիկամն խոց կայ եւ ի բուշտն. եւ թէ յանձն փշանայ եւ կոտրտի եւ կերակուր չառնէ բարքն՝ նշան է որ ջերմն պիտի բռնէ. եւ թէ շատ փսխէ եւ կերակուր չուտէ եւ փորն գռգռայ՝ նշան ղուլնճին. եւ թէ յաջն գոզն ծանրանայ՝ նշան է որ կողին ներքեւն լերդն կուռի. եւ թէ գոզն հոտի եւ սրանայ՝ նշան է ջերմի որ տաք լինի. եւ թէ գոզն իսպիտակ լինայ եւ երեսն դեղին՝ նշան է սնկան. եւ որ ըղունկն ծռի՝ նշան է որ թոքն խոցնայ. եւ թէ մարդուն առանց կամաւ փորն ի տեղն երթայ եւ ջերմն, եւ կամ տաք հիւանդութիւն ունենայ՝ նշան է մահու. եւ թէ ի սքթան որ փորն երթայ՝ նշան է մահուն. եւ թէ ում անձն եւ ամէն զօդվածքն խաղայ որ ի թվէ անցնի՝ նշան է աւիրման անձինն. եւ որոյ ձեռքն եւ ոտքն խաղայ եւ անձն վատուժի եւ թուլնայ՝ նշան է ֆալճին. եւ թէ ամէն անձն խաղայ՝ նշան է թաշանուճին։ Եւ թէ որոյ երեսն ուռի եւ ոտիցն վարի դիհն՝ նշան է արծվոցն. եւ որ մաղաս ունենայ եւ պորտն ոլրէ՝ նշան է որ այն արծուիքն լինայ որ տապալի ասեն։ Եւ թէ գոզին ըռուսուպն որ ի մուրտասանկ նմանի ծեծած՝ նշան է որ ի բուշտն քար կայ։ Եւ թէ կինն որ պատեղվոր լինի եւ ի ժիր փորն լուծի՝ գուշակէ որ տղան մեռած կու ձգէ ի փորուն. եւ թէ կնկան ծծերն թոռմի եւ ինքն պատեղվոր լինի՝ գուշակէ որ տղան կու ձգէ։ Եւ ում որ ի սուր ջերմերն երեսն ման անկանի՝ գուշակէ որ շտեր եւ մկնատամներ կու հանէ ի յանձն. եւ թէ ում սուր ջերմնի եւ փորն կապի եւ քուն չի լինայ եւ երեսն մթնայ՝ գուշակէ թաշանուճ եւ գլխացաւ եւ սրտի ցաւ. եւ թէ ի յառաջն լինի հիւանդութեան՝ նա գուշակէ զայն ցաւն որ սապաթ ասեն։ Եւ որ պատեղվորն զտղան դժվարութեամբ բերէ՝ գուշակէ աչացաւութիւն. եւ որ պատեղվոր կնիկն ի ժիր գուն տեսնու՝ գուշակէ որ տղան ի յարգանդն մեռած է. եւ թէ պատեղվորին կաթն ի ծծէն երթայ՝ գուշակէ որ տղան ի փորին վատուժ է. եւ թէ կինն որ տղայ բերէ եւ արիւն չի յիստկի՝ գուշակէ որ լերդն կամ արգանդն պինտ ուռի։

Փաւլօսն ասէ, թէ գլխացաւութիւն եւ կէս գլխացաւութիւն ում որ շատ լինի՝ գուշակէ որ ի յաչքն սեւ ջուր պիտի իջնու։ Եւ որ երեսն ծռի՝ նշան է լակուայի. եւ որ ձեռքն եւ ոտքն ծռի՝ նշան է ֆալճի։ Եւ որոյ աչքն կարմրի, եւ երկնին կանգնի եւ լարի, եւ փախչի ի լուսոյ տեղացն, եւ ջերմն եւ գլխացաւութիւն լինայ՝ եւ այս ամէնն նշան է սարսամին։ Եւ ի ձրի տեղ հոգս ունենալն եւ ի տունն ի քունճն նստելն նշան է մալախուլիային։ Եւ ժիր աչաց դիմացն խայալներ երեւնայ՝ նշան է որ աչքն ջուր իջնու։ Իմացի՛ր, ում որ զուքամ եւ նուղլայ շատ լինի՝ նշան է որ սիլ լինի. եւ որոյ ի ժիր սիրտն խաղայ՝ գուշակէ որ յանկարծակի մահ։ Եւ որոյ նստատեղն եռայ՝ նշան է որ սունկ լինայ. եւ որ լուծի եւ նստատեղն կսկծցնէ՝ նշան է որ խոց այնէ զտեղն։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ որոյ զօդվածքն վատուժի՝ նշան է ֆալճի. եւ որոյ ի ժիր քապուս լինի եւ գլուխն ի շուրջ գայ՝ նշան է ըխտաւորութեան. եւ որոյ սիրտն խաղայ՝ նշան է յանկարծ մահու։ Եւ թէ արիւնն յաւելնայ՝ խիստ նշան է սքթայի եւ ի յանկարծ մահուն. եւ որոյ ոսկերքն վատուժի ի յարենէ՝ նշան է սաքթային։ Եւ թէ աչիչն կոպն ուռի, եւ ձեռքն եւ ոտքն՝ նշան է որ արծվիք լինի։ Եւ որոյ գոզն հոտի՝ նշան է որ պեղծ խլտ կայ ի յանձն ժողոված. եւ որոյ ձեռնալվան հոտի՝ նշան է որ զկերակուրն չի հալել։ Եւ որ անձն յոգնի եւ կամ կոտրտի՝ նշան է ջերմի. եւ որոյ կռնակն ցաւի եւ կուշտն ծանրանայ եւ գոզն փոխի յառաջի բնութենէն՝ գուշակէ երիկամացաւութիւն։ Եւ որ շատ շտեր հանէ՝ նշան է որ մեծ խոց լինայ ի յանձն։ Եւ պահաղ որ իսպիտակ լինի՝ գուշակէ նշան գոդութեան. եւ որ երեսն մթնայ եւ շունչն կարճնայ՝ նշան է գոդութեան։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ եօթ ցեղ ցաւ է, որ ի հիւանդութենէն յառաջն փոխի շուտով։ Առաջինն բորն է, Բ գոդութիւն, Գ բշտերն, Դ քութէշն, Ե բերնին հոտն, եւ Զ մանիան, եւ Է վապայի հիւանդութիւն. եւ Է ցաւ այլ կայ, որ տղան ի հօրէն առնու, եւ գայ յառաջն գոդութիւն, Բ պիսակն, Գ հալեւմաշ ջերմն, Դ սիլն, եւ Ե մալախուլիան, Զ մանիան, Է նիքրիսն։ Եւ պատեհն այն է, որ ի յայս ցաւերուն տիրոջէն ի յետ քայլեն, որ չի փոխի ի մարդն։

ԺԳ

ԳԻՏԵՆԱԼ ԶՕԴԵՐՆ ԹԷ ԻՆՉ Է ԵՒ ՔԱՂՔՆԻՆ ԹԷ ԻՆՉ Է

Ասացած է, թէ օդն գոլոշիկ մն է, որ ի գետնէն կու ելանէ եւ կու վերանայ, եւ բնութեան օգուտ է այնոր համար, որ ինքն է Դ, յառաջն հարաւն, Բ հիւսիսն, Գ արեւելքն, Դ արեւմուտքն։ Եւ հարաւն այն է, որ յորժամ երեսդ ի յարեւելքն այնես՝ նա հարաւն ի յաջ ձեռացդ ի վերայ գայ. նա այնոր հարաւ ասեն։ Եւ այս դիհուս բնութիւնն տաք է եւ գէճ. պատճառն այն է որ ծովն ովկիանոս ի յայս դիհն է, եւ հանապազ ծովուն գէճ գոլորշն անպակաս է։ Եւ այս դիհս քան զամէնն ցած է, եւ քամին որ ի յայս կողմանէն գայ՝ հարաւ քամի ասեն, եւ բնութիւնն տաք է եւ գէճ, զանձն վատուժ առնէ, եւ աչացաւութիւն եւ գլխացաւութիւն եւ ըխտաւորութիւն եւ պեղծ ջերմեր յիրմէն լինայ. եւ խռչկի եւ կրծոց աղէկ է։ Եւ բայց հիւսիս, որ հարաւոյ դիմացն է եւ բնութիւնն հով է եւ չոր, եւ պատճառն այն է որ արեգական շարժմունքն ի յայս կողմէս ի տեղացն հեռու է, եւ ֆալաքին եւ ավճին մօտիկ է. եւ բնութիւնն հով է, եւ զօդվածքն հովացնէ եւ զկերակուրն մարսել տայ եւ հանապազ զանձն խոշոր առնէ եւ զգոզն յորդորէ եւ զբնական տաքութիւնն ի յանձն պահէ, բայց թոքացաւութիւն եւ փողացաւութիւն եւ նուղլայ եւ զուքեամ առնէ։ Եւ յիշեմք զարեւելքն, որ ելն արեգական ի յայն կողմանէն է. եւ իր բնութիւնն մոհթատիլ է. եւ քամին որ յայս կողմանէն գայ՝ պատի սէպահ ասեն, եւ իւր բնութիւնն ի տաքութիւն եւ ի հովութիւն միջակ է։ Եւ արեւմոտքն ի դիմացն է արեւելիցն եւ բնութիւնն նրա մուհթատիլ է, եւ քամին որ ի յայն կողմանէն փչէ՝ նորա տապուր ասեն։ Եւ այս Բ քամին այլ բնութեան օգուտ է եւ աղէկ. եւ ամէն մէկէ այս Դ քամոն Բ Բ քամի այլ կու ելանէ, որ լինի ԺԲ քամի։ Եւ Բ քամի այլ ի հարաւոյ ելանէ, մէկին ասեն նայիմ եւ մէկալին ըրահիմ. եւ Բ քամի այլ հիւսիսոյ դիհն է, մէկին ասեն ուսուհ եւ մէկալին հունեայ. եւ Բ քամի այլ ի յարեւելքն կայ, մէկին ասեն արնապ եւ մէկալին նէքպայ. եւ Բ քամի այլ ի յարեւմուտք կայ, մէկին ասեն մահրայ եւ մէկալին հարիֆ. եւ այս ամէնս ԺԲ քամի կու լինայ։ Եւ այն առաջի Դ քամին որ յիշեցի՝ նոցա շահն եւ զէնն յաւելի է քան զայս Ը, եւ աղէկ քամի այն լինայ, որ ի յինքն պուխար չի լինի եւ կակուղ փչէ, եւ ի թզենոյ եւ սանճատէ եւ ի ընկզէ չփչէ, որ ասոնց հոտն գլխուն եւ ըղեղանն զէն առնէ։ Եւ քամին եւ օդն, որ ի յինքն թանծր պուխար կայ՝ նա ինքն հիմն է ամէն բորբոսային հիւանդութեան եւ դժար հիւանդութեան, զէն առնէ մարդկաց։

Եւ այլ յիշեմք զքաղաքնուն օդերն թէ որպէս է

Իմացի՛ր, որ այն քաղաքն որ հիւսիսոյ դիհն է՝ այն քաղաքն հով է. եւ այն որ հարաւոյ դիհն է՝ տաք է։ Եւ մարդն ի հով քաղաքնին կերակուր շատ ուտէ, եւ անձն ուժով լինայ, եւ երեսն աղէկ լինայ, եւ մարդն ի տաք քաղաքնին քիչ ուտէ, եւ անձն վատուժ լինայ եւ աւելի չորութիւնն յաւելնայ։ Եւ այն քաղաքն որ ի ծովու մօտ է եւ կամ ի ջրի եզերն է՝ նա նորա գիճութիւնն աւելի է. եւ այն քաղաքն, որ նորա հողն աղի է՝ նորա բնութիւնն տաք է եւ օդն տաք է եւ զմարդուն բնութիւնն վատուժցնէ. եւ այն քաղաքն, որ նորա օդն տաք է՝ նա այն մարդուն որ ի յայն քաղաքին՝ երեսն դեղին լինի եւ անձն աւաղ լինի. եւ այն քաղաքն որ հով է՝ նորա հակառակն է այս որ ասացի։ Եւ բժշկապետքն ասել են, թէ փախչիլ կու պիտի ի յայն քաղաքնուն, որ ի հոն մարկի մաֆաճան լինի եւ վապայի լինի։ Բայց ապրիլն եւ մեռնիլն ի յաստուծոյ ձեռքն է. եւ Քրիստոսի փառք։

Եւ յիշէ զչորս եղանակաց կերպն թէ որպէս է, բնութիւնն նոցա ինչ է։

Գիտացի՛ր, որ բնութիւն տարուն չորս եղանակաւն է։ Եւ գարնան բնութիւնն մուհթատիլ է. եւ ոմանք ասեն, թէ տաք է եւ գէճ, զարեան բնութիւնն ունի. եւ յայս եղանակս երակ առնելն եւ ապիկիս արկանելն եւ լուծման դեղ խմելն ամէն ձեւով լաւ է, եւ գառին եւ ուլի եւ կաքվի եւ հաւձագ ուտելն լաւ է, ի բաղնիսն ապիկիս արկանելն լաւ է։

Ամառն տաք է եւ չոր. զաֆրային բնութիւնն ունի, եւ պատրաստիլ կու պիտի ի տաք կերակրոց եւ ի չոր, եւ զայն կերակուրքն պիտի որ ուտեն, որ հով եւ գէճ լինայ, որպէս սալորով ապուրն եւ ազոխով ապուրն, եւ մերձաւորութիւն եւ աշխատումն ի յայս եղանակս պակաս կու պիտի առնել. ո՛չ երակ առ, ոչ դեղ խմէ, քաւել թէ անճարակ լինայ որ առնէ եւ պիտեւան լինայ։

Աշունն բնութեամբ հով եւ չոր է, զսավտային բնութիւնն ունի. եւ ի յայս եղանակս պատրաստիլ կու պիտի ի հով եւ ի չոր կերակրոց եւ ի թթվոյ եւ այն կերակրոցն, որ սավտայ ընծայէ, եւ գինի մի՛ խմել, եւ երակ քիչ առ, եւ լուծման դեղ առ, եւ մերձաւորութիւն եւ աշխատիլ եւ բաղանիսն զէն առնէ. եւ կերակուր հաւու ձագ եւ շուրվան եւ քաղցր կերակուրքն ուտէ. օգտէ։

Ձմեռն բնութեամբ հով եւ գէճ է, եւ ունի զպալղամին բնութիւնն. եւ ի յայս եղանակս մարդն առողջ է քան զայլ եղանակս, այնոր համար որ ստամոքն ի կերակուր ուտելն զօրաւոր է. բայց ի յայս եղանակն երակն եւ լուծման դեղն վնաս է, եւ աշխատիլն եւ գինի խմելն զէն չառնէ. եւ զայն կերակուրքն պիտի որ ուտեն, որ բնութիւնն ի տաքութիւն զարնէ, որպէս ոչխրի միս եւ աղաւնոյ, եւ քապապ եւ հալվանի եւ մեղր եւ ամբրաւ եւ որ նման է սոցա. օգտէ աստուծով։

Գարունն այս ցաւերս ընծայի ի մարդն. յորժամ օդն բնութեամբն ելանէ եւ հանց լինի որ հիւսիսային հողմն փչէ, եւ անձրեւ եւ ձուն պակաս, եւ յորժամ ամառն գայ՝ նա լինայ սուր ջերմեր ի մարդն եւ աչացաւութիւն եւ արիւն լուծանել ի փորուն եւ նիգ։ Եւ թէ ի յամռան աւուրքն քիչ տաքութիւն լինայ, եւ աշունն հիւսիսոյ քամի փչէ եւ անձրեւ շատ գայ՝ եւ ձմեռն լինի զուգամ եւ նուզլայ, եւ հազ եւ սիլ շատ լինի։ Եւ թէ ի յաշնան ամիսն հիւսիսային հողմք փչէ եւ անձրեւ պակաս գայ՝ գիտացի՛ր որ կնկտիքն եւ տղաքն ի յայս եղանակն հիւանդանան, եւ այնոք որ տաք բնութիւն են եւ սաֆրայոտ՝ աչացաւութիւն եւ սավտայի ցաւեր լինայ։ Եւ թէ ձմռան եղանակն հարաւ քամի շատ փչէ եւ անձրեւ շատ գայ եւ գարնան աւուրքն ի ժիր հիւսիսային քամի փչէ եւ անձրեւն պակաս գայ՝ եւ ի յայս եղանակն կանայքն զտղան ի փորուն ձգէ, եւ մարդկանց ի յայս եղանակն աչացաւութիւն եւ նուզլայ եւ սուպաթ եւ սքթայ եւ ֆալճ շատ լինի։ Եւ թէ ձմռան եղանակն հարաւ քամի փչէ շատ՝ եւ ի մարդկաց ի յանձն գիճութիւն ժողվի, եւ յորժամ որ գարունն գայ եւ հիւսիսոյ քամի փչէ խիստ շատ, եւ այսոր օգտութիւնն զայն, որ զէնն խափանէ, հանց որ չորութիւն հիւսիսոյ քամուն զգիճութիւնն հարաւոյ հալէ։ Եւ նոյնպէս որ ձմեռն հիւսիսոյ քամի լինի եւ անձրեւ եւ ձուն չգայ, եւ յորժամ գարուն լինայ, հարաւ քամին շատնայ եւ անձրեւ շատ գայ՝ եւ գիճութիւն այս եղանակիս զչորութիւն մարդուն խափանէ, եւ զբնութիւնն մոհթատիլ այնէ։ Եւ թէ Բ կամ Գ եղանակի գիճութիւն եւ կամ չորութիւն ի մէկ կերպ լինի՝ նա խիստ գէշ է, այնոր համար որ զմարդուն անձն կու աւիրէ եւ մահ եւ հիւանդութիւն շատ կու բերէ։ Եւ ի ամէն եղանակ այս եղանակացն աղէկն այն է, որ անձրեւն պակաս եւ հարաւ քամին, նա օգտութիւն շատ այնէ. եւ թէ ի յայս եղանակն չորութիւնն յաւելնայ հանց որ անձրեւ չգայ՝ եւ սաֆրան ի մարդուն յանձն ուժովնայ եւ այնէ զսաֆրայի ջերմերն եւ զտաք հիւանդութեներն։ Եւ այս ցաւերն որ ասացի՝ նա որն ի քաղաքն լինի, որ պակաս լինայ, այն պատճառովն որ օդն ամէն քաղքի եւ երկրի մէկ մէկի հակառակ է, եւ մարդկաց բնութիւնն այլ մէկ մէկի հակառակ է. եւ ամէն մարդ կու պիտի որ իմաստութենովն հանց իրվի ուտէ, որ եղանակացն զէն չառնէ եւ զանձն առողջ պահէ։ Եւ զկերակրին աղէկն կեր, եւ երակ առ եւ ապիկիս արկ եւ դեղ խմէ եւ աշխատէ եւ որ սոցին նման է՝ արա՛ ի յատենն, որ հանապազ անձն մարդուն առողջ լինայ եւ ցաւ չի դիպի, թէ Աստուած կամի։ Եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս, ամէն։

ԺԴ

ԳԻՏԵՆԱԼ ԶՕԴԵՐՆ ԹԷ ԻՆՉ Է ԵՒ ՔԱՂՔՆԻՆ ԹԷ ԻՆՉ Է

Ասացած է, թէ օդն գոլոշիկ մն է, որ ի գետնէն կու ելանէ եւ կու վերանայ, եւ բնութեան օգուտ է այնոր համար, որ ինքն է Դ, յառաջն հարաւն, Բ հիւսիսն, Գ արեւելքն, Դ արեւմուտքն։ Եւ հարաւն այն է, որ յորժամ երեսդ ի յարեւելքն այնես՝ նա հարաւն ի յաջ ձեռացդ ի վերայ գայ. նա այնոր հարաւ ասեն։ Եւ այս դիհուս բնութիւնն տաք է եւ գէճ. պատճառն այն է որ ծովն ովկիանոս ի յայս դիհն է, եւ հանապազ ծովուն գէճ գոլորշն անպակաս է։ Եւ այս դիհս քան զամէնն ցած է, եւ քամին որ ի յայս կողմանէն գայ՝ հարաւ քամի ասեն, եւ բնութիւնն տաք է եւ գէճ, զանձն վատուժ առնէ, եւ աչացաւութիւն եւ գլխացաւութիւն եւ ըխտաւորութիւն եւ պեղծ ջերմեր յիրմէն լինայ. եւ խռչկի եւ կրծոց աղէկ է։ Եւ բայց հիւսիս, որ հարաւոյ դիմացն է եւ բնութիւնն հով է եւ չոր, եւ պատճառն այն է որ արեգական շարժմունքն ի յայս կողմէս ի տեղացն հեռու է, եւ ֆալաքին եւ ավճին մօտիկ է. եւ բնութիւնն հով է, եւ զօդվածքն հովացնէ եւ զկերակուրն մարսել տայ եւ հանապազ զանձն խոշոր առնէ եւ զգոզն յորդորէ եւ զբնական տաքութիւնն ի յանձն պահէ, բայց թոքացաւութիւն եւ փողացաւութիւն եւ նուղլայ եւ զուքեամ առնէ։ Եւ յիշեմք զարեւելքն, որ ելն արեգական ի յայն կողմանէն է. եւ իր բնութիւնն մոհթատիլ է. եւ քամին որ յայս կողմանէն գայ՝ պատի սէպահ ասեն, եւ իւր բնութիւնն ի տաքութիւն եւ ի հովութիւն միջակ է։ Եւ արեւմոտքն ի դիմացն է արեւելիցն եւ բնութիւնն նրա մուհթատիլ է, եւ քամին որ ի յայն կողմանէն փչէ՝ նորա տապուր ասեն։ Եւ այս Բ քամին այլ բնութեան օգուտ է եւ աղէկ. եւ ամէն մէկէ այս Դ քամոն Բ Բ քամի այլ կու ելանէ, որ լինի ԺԲ քամի։ Եւ Բ քամի այլ ի հարաւոյ ելանէ, մէկին ասեն նայիմ եւ մէկալին ըրահիմ. եւ Բ քամի այլ հիւսիսոյ դիհն է, մէկին ասեն ուսուհ եւ մէկալին հունեայ. եւ Բ քամի այլ ի յարեւելքն կայ, մէկին ասեն արնապ եւ մէկալին նէքպայ. եւ Բ քամի այլ ի յարեւմուտք կայ, մէկին ասեն մահրայ եւ մէկալին հարիֆ. եւ այս ամէնս ԺԲ քամի կու լինայ։ Եւ այն առաջի Դ քամին որ յիշեցի՝ նոցա շահն եւ զէնն յաւելի է քան զայս Ը, եւ աղէկ քամի այն լինայ, որ ի յինքն պուխար չի լինի եւ կակուղ փչէ, եւ ի թզենոյ եւ սանճատէ եւ ի ընկզէ չփչէ, որ ասոնց հոտն գլխուն եւ ըղեղանն զէն առնէ։ Եւ քամին եւ օդն, որ ի յինքն թանծր պուխար կայ՝ նա ինքն հիմն է ամէն բորբոսային հիւանդութեան եւ դժար հիւանդութեան, զէն առնէ մարդկաց։

Եւ այլ յիշեմք զքաղաքնուն օդերն թէ որպէս է

Իմացի՛ր, որ այն քաղաքն որ հիւսիսոյ դիհն է՝ այն քաղաքն հով է. եւ այն որ հարաւոյ դիհն է՝ տաք է։ Եւ մարդն ի հով քաղաքնին կերակուր շատ ուտէ, եւ անձն ուժով լինայ, եւ երեսն աղէկ լինայ, եւ մարդն ի տաք քաղաքնին քիչ ուտէ, եւ անձն վատուժ լինայ եւ աւելի չորութիւնն յաւելնայ։ Եւ այն քաղաքն որ ի ծովու մօտ է եւ կամ ի ջրի եզերն է՝ նա նորա գիճութիւնն աւելի է. եւ այն քաղաքն, որ նորա հողն աղի է՝ նորա բնութիւնն տաք է եւ օդն տաք է եւ զմարդուն բնութիւնն վատուժցնէ. եւ այն քաղաքն, որ նորա օդն տաք է՝ նա այն մարդուն որ ի յայն քաղաքին՝ երեսն դեղին լինի եւ անձն աւաղ լինի. եւ այն քաղաքն որ հով է՝ նորա հակառակն է այս որ ասացի։ Եւ բժշկապետքն ասել են, թէ փախչիլ կու պիտի ի յայն քաղաքնուն, որ ի հոն մարկի մաֆաճան լինի եւ վապայի լինի։ Բայց ապրիլն եւ մեռնիլն ի յաստուծոյ ձեռքն է. եւ Քրիստոսի փառք։

Եւ յիշէ զչորս եղանակաց կերպն թէ որպէս է, բնութիւնն նոցա ինչ է։

Գիտացի՛ր, որ բնութիւն տարուն չորս եղանակաւն է։ Եւ գարնան բնութիւնն մուհթատիլ է. եւ ոմանք ասեն, թէ տաք է եւ գէճ, զարեան բնութիւնն ունի. եւ յայս եղանակս երակ առնելն եւ ապիկիս արկանելն եւ լուծման դեղ խմելն ամէն ձեւով լաւ է, եւ գառին եւ ուլի եւ կաքվի եւ հաւձագ ուտելն լաւ է, ի բաղնիսն ապիկիս արկանելն լաւ է։

Ամառն տաք է եւ չոր. զաֆրային բնութիւնն ունի, եւ պատրաստիլ կու պիտի ի տաք կերակրոց եւ ի չոր, եւ զայն կերակուրքն պիտի որ ուտեն, որ հով եւ գէճ լինայ, որպէս սալորով ապուրն եւ ազոխով ապուրն, եւ մերձաւորութիւն եւ աշխատումն ի յայս եղանակս պակաս կու պիտի առնել. ո՛չ երակ առ, ոչ դեղ խմէ, քաւել թէ անճարակ լինայ որ առնէ եւ պիտեւան լինայ։

Աշունն բնութեամբ հով եւ չոր է, զսավտային բնութիւնն ունի. եւ ի յայս եղանակս պատրաստիլ կու պիտի ի հով եւ ի չոր կերակրոց եւ ի թթվոյ եւ այն կերակրոցն, որ սավտայ ընծայէ, եւ գինի մի՛ խմել, եւ երակ քիչ առ, եւ լուծման դեղ առ, եւ մերձաւորութիւն եւ աշխատիլ եւ բաղանիսն զէն առնէ. եւ կերակուր հաւու ձագ եւ շուրվան եւ քաղցր կերակուրքն ուտէ. օգտէ։

Ձմեռն բնութեամբ հով եւ գէճ է, եւ ունի զպալղամին բնութիւնն. եւ ի յայս եղանակս մարդն առողջ է քան զայլ եղանակս, այնոր համար որ ստամոքն ի կերակուր ուտելն զօրաւոր է. բայց ի յայս եղանակն երակն եւ լուծման դեղն վնաս է, եւ աշխատիլն եւ գինի խմելն զէն չառնէ. եւ զայն կերակուրքն պիտի որ ուտեն, որ բնութիւնն ի տաքութիւն զարնէ, որպէս ոչխրի միս եւ աղաւնոյ, եւ քապապ եւ հալվանի եւ մեղր եւ ամբրաւ եւ որ նման է սոցա. օգտէ աստուծով։

Գարունն այս ցաւերս ընծայի ի մարդն. յորժամ օդն բնութեամբն ելանէ եւ հանց լինի որ հիւսիսային հողմն փչէ, եւ անձրեւ եւ ձուն պակաս, եւ յորժամ ամառն գայ՝ նա լինայ սուր ջերմեր ի մարդն եւ աչացաւութիւն եւ արիւն լուծանել ի փորուն եւ նիգ։ Եւ թէ ի յամռան աւուրքն քիչ տաքութիւն լինայ, եւ աշունն հիւսիսոյ քամի փչէ եւ անձրեւ շատ գայ՝ եւ ձմեռն լինի զուգամ եւ նուզլայ, եւ հազ եւ սիլ շատ լինի։ Եւ թէ ի յաշնան ամիսն հիւսիսային հողմք փչէ եւ անձրեւ պակաս գայ՝ գիտացի՛ր որ կնկտիքն եւ տղաքն ի յայս եղանակն հիւանդանան, եւ այնոք որ տաք բնութիւն են եւ սաֆրայոտ՝ աչացաւութիւն եւ սավտայի ցաւեր լինայ։ Եւ թէ ձմռան եղանակն հարաւ քամի շատ փչէ եւ անձրեւ շատ գայ եւ գարնան աւուրքն ի ժիր հիւսիսային քամի փչէ եւ անձրեւն պակաս գայ՝ եւ ի յայս եղանակն կանայքն զտղան ի փորուն ձգէ, եւ մարդկանց ի յայս եղանակն աչացաւութիւն եւ նուզլայ եւ սուպաթ եւ սքթայ եւ ֆալճ շատ լինի։ Եւ թէ ձմռան եղանակն հարաւ քամի փչէ շատ՝ եւ ի մարդկաց ի յանձն գիճութիւն ժողվի, եւ յորժամ որ գարունն գայ եւ հիւսիսոյ քամի փչէ խիստ շատ, եւ այսոր օգտութիւնն զայն, որ զէնն խափանէ, հանց որ չորութիւն հիւսիսոյ քամուն զգիճութիւնն հարաւոյ հալէ։ Եւ նոյնպէս որ ձմեռն հիւսիսոյ քամի լինի եւ անձրեւ եւ ձուն չգայ, եւ յորժամ գարուն լինայ, հարաւ քամին շատնայ եւ անձրեւ շատ գայ՝ եւ գիճութիւն այս եղանակիս զչորութիւն մարդուն խափանէ, եւ զբնութիւնն մոհթատիլ այնէ։ Եւ թէ Բ կամ Գ եղանակի գիճութիւն եւ կամ չորութիւն ի մէկ կերպ լինի՝ նա խիստ գէշ է, այնոր համար որ զմարդուն անձն կու աւիրէ եւ մահ եւ հիւանդութիւն շատ կու բերէ։ Եւ ի ամէն եղանակ այս եղանակացն աղէկն այն է, որ անձրեւն պակաս եւ հարաւ քամին, նա օգտութիւն շատ այնէ. եւ թէ ի յայս եղանակն չորութիւնն յաւելնայ հանց որ անձրեւ չգայ՝ եւ սաֆրան ի մարդուն յանձն ուժովնայ եւ այնէ զսաֆրայի ջերմերն եւ զտաք հիւանդութեներն։ Եւ այս ցաւերն որ ասացի՝ նա որն ի քաղաքն լինի, որ պակաս լինայ, այն պատճառովն որ օդն ամէն քաղքի եւ երկրի մէկ մէկի հակառակ է, եւ մարդկաց բնութիւնն այլ մէկ մէկի հակառակ է. եւ ամէն մարդ կու պիտի որ իմաստութենովն հանց իրվի ուտէ, որ եղանակացն զէն չառնէ եւ զանձն առողջ պահէ։ Եւ զկերակրին աղէկն կեր, եւ երակ առ եւ ապիկիս արկ եւ դեղ խմէ եւ աշխատէ եւ որ սոցին նման է՝ արա՛ ի յատենն, որ հանապազ անձն մարդուն առողջ լինայ եւ ցաւ չի դիպի, թէ Աստուած կամի։ Եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս, ամէն։

ԺԵ

ԽՕՍՔ ՀԱՄԱՐՁԱԿ ԵՒ ՊԻՏԱՆԻ ԵՒ ՕԳՏԱԿԱՐ ՈՐ ԻՐՄՈՎՆ ԳԻՏԱՑԻՐ ԱՄԷՆ ԽԼՏՆ ԵՒ ԱՆ ԱՄԷՆ ԽԼՏԵՐՈՒՆ ՈՐ ՎՆԱՍ ԱՌՆԷ ԱՆՁԻՆ

Գիտացի՛ր, որ մարդկան հիւանդութիւնն որ ի խառնվածոցն լինայ՝ որ է սաֆրան եւ արիւնն եւ պալղամն եւ սավտան, եւ ի յայսոց ամէն մէկին յաւելնալուն շատ ազգի ազգի ցաւեր ընծային ի մարդոյ յանձն։

Նշան արեան յաւելուածուն։

Գիտացի՛ր, որ յորժամ ի մարդուն ի յանձն արիւն յաւելնայ եւ ճանապարհ չգտնու ելանելոյ՝ եւ անճարակ փոխվի գունն եւ այս նշանիս երեւնայ, որպէս խռչկին բռնվիլն եւ ուռիլն, ի ակռային տակն ուտիլն, եւ մկնատամներն, եւ կարմիր ուռեցնին, եւ լերդացաւութիւն, եւ տաք նիկրիս, եւ այն ջերմերն որ մուտպաղին ասեն, եւ որոյ քիթն շատ արունի, եւ սինեախօս ջերմն եւ որ սոցին նման է։

Նշան, որ ցուցանէ զպեղծ արիւնն ի յանձն թէ ո՛րպէս է։ Նշանն այն է, որ երեսն կարմիր լինայ եւ շատ ի քուն լինի եւ հոգս շատ ունենայ եւ ի ժիր բերանն քաղցր լինի եւ յուլ լինի եւ բանն. եւ ուզէ որ հով տեղեր նստի։ Եւ այս նշանս կտրիճ մարդոց շատն եւ տաք քաղաքէ լինի, եւ այնոց որ կաթն եւ գէր կերակուր եւ միս շատ ուտեն եւ գինի շատ խմեն, եւ յամառն եղանակն եւ ի տաք երկիրներն։

Ստածումն եւ բժշկութիւն պեղծ արեանն։

Կու պիտի որ հիւանդն միս չուտէ եւ գինի չխմէ եւ քաղցր չուտէ, եւ երակ առնու եւ արիւնն շատ հանէ։ Եւ շարապ յունապի եւ սրքնճուպին եւ քաղցր եւ թթու նռան ջուր եւ գարէջուր, եւ զփորն լուծէ շարապ սալորով եւ թմրհնտի շարապով եւ մանուշակին շարապովն եւ պզր ղաթուն լուապով, եւ տուր կերակուր մուզաւարայ եւ ազոխ եւ թաժա գինձ։ Եւ տո՛ւր քասնի եւ սպանախ եւ հաւձագ եւ զնորին մուզաւարան եւ որ նման է սոցա, եւ ամէն ինչ որ զարիւնն խաղեցնէ։

Նշան սաֆրան յաւելնալուն այս է մարդն։

Յորժամ որ սաֆրան յաւելնայ ի մարդուն ի յանձն եւ ուզենայ որ վնաս գործէ եւ զմարդն ի հիւանդ առնէ՝ նշանն այն է, որ բերանն լեղի լինի եւ գլխացաւութիւն եւ կէս գլխացաւութիւն, եւ բոր եւ կիծ եւ քորիլ եւ սարսամ եւ պարսամ, եւ զաթլճան եւ զաթըլռեայ, եւ խոց ի լերդն եւ թեփուկ ի գլուխն, եւ որ երեսն ճղքտի եւ պռկներն, եւ ստամոքացաւութիւն եւ ծարաւ եւ ակռացաւութիւն եւ բերանին ցամաքիլն եւ խռչկին, եւ այն ջերմն, որ օրմէջ բռնէ, եւ որ սոցին նման է։

Նշանք սաֆրաոտ մարդուն որ վնաս գործել լինայ յանձն։

Նշանն այս է, որ բերանն լեղի լինի, եւ ծարաւ շատ լինայ, եւ երեսն դեղին, եւ կերակուր չասէ մտացն, եւ խելքն ի շուրջ գայ, եւ փոխէ կանանչ, եւ յորժամ լուծումն առնէ՝ նա նստոյ տեղն կսկծէ, եւ գոզն դեղին լինայ որպէս կրակին գունովն, եւ ձայնն խծկի, եւ երակն սուր լինի եւ թեթեւ օդայ։ Եւ այս նշանս այնոց լինի, որ քապապ եւ ղալիայ շատ ուտեն եւ պղպեղ, եւ գինի եւ ըրախի շատ խմեն, եւ քաղցր կերակուր շատ ուտեն, եւ քաղցր շատ կենայ եւ քուն չի լինի, եւ ի ճանապարհ շատ երթայ, եւ ի շող քաղաքնին շատ կենան։ Ի յամռան եղանակն շատ լինի, եւ կտրիճ մարդոյ շատ լինայ աստուծով։

Ստածումն սաֆրային հիւանդութեան այս է։

Գիտացի՛ր, որ ի տաք կերակրոց պատրաստ կենայ, ի մսէ եւ ի քաղցր կերակրէ. եւ սալորի ջուր տուր եւ թմրհնդի եւ սրքնճուպին եւ մանուշակի շարապ եւ յունապի, եւ քաղցր եւ թթու նռան ջուր եւ լիմոնի շարապ եւ փրփրեմի եւ ծորի ջուր։ Եւ թէ յուժով լինի հիւանդն՝ նա եփէ զդեղին հալիլան եւ զջուրն քամէ՛ եւ խառնէ՛ ի ճուլապն եւ մէկ դանկ սաքմոնիայ ի ներս խառնէ եւ տո՛ւր որ խմէ՛, եւ ի քիթն մանուշակի ձէթ կաթեցուր, եւ գարէջուր տուր նռան ջրով, եւ տո՛ւր զխնծորին շարապն եւ ազոխի ջուր եւ մուզաւարայ ազոխի քշնշով, եւ տո՛ւր պաղ ջուր որ խմէ։

Նշանք պալղամինն յաւելվածուն որ ի մարդն այս է։

Յորժամ որ պալղամն ի մարդուն յանձն յաւելնայ՝ եւ բնութեան մարդուն հիւանդութիւն բերէ, որպէս սարյա եւ լակվայ եւ ֆալիճ եւ սքթայ եւ քապուս, եւ մոռացկոտութիւն, եւ ոսկրացաւութիւն, եւ վատուժութիւն, եւ փորուն գոռալն, եւ մազն եւ մօրուքն, եւ գլխուն շուրջ գալն, եւ հազ, եւ կերակուր չմարսելն, եւ երիկամացաւութիւն, եւ շատ պալղամ թքնուլն, պահաղն եւ պարասն, ստամոքին վատուժութիւն, եւ աչիչն մթնալն, եւ ակռացաւութիւն եւ հով ջերմն, եւ որ սոցին նման է։

Նշանն այն է, որ ի ժիր բերանն ջրի լինայ, եւ զկերակուրն չի մարսէ, եւ քուն շատ լինայ, եւ երեսն ուռի, եւ գլուխն ծանրանայ, եւ գոզին գունն իսպիտակ լինայ, եւ երակն կակուղ լինի, եւ հիւանդին գունն իսպիտակ եւ յանձն իսպիտակ եւ յանձն խոշորնայ։ Եւ այս հիւանդութիւնս այնպիսոցն շատ լինայ հանդիպել, որ կաթն ու մածուն եւ թաժա պանիր շատ ուտեն եւ թաժա ձուկն, եւ ջուր շատ խմէ եւ ի բաղանիսն շատ մտէ. եւ այն մարդիկն որ գէր լինայ եւ մազն քիչ լինի եւ ժամանակօք ծեր լինայ, եւ ի հով քաղաքնի լինի եւ եղանակն ձմռան եղանակ լինայ, նա խիստ վնաս առնէ։

Ստածումն եւ բժշկութիւն պալղամի հիւանդութեան այս է, որ տաս այարիճի ֆաղարայ եւ այարիճի ըռուֆուս, եւ մուշկ եւ կամ ամպար հոտայ, եւ անօթեց ի բաղանիս մտէ. եւ խրի ձէթ եւ կամ սուսանի ի յանձն օծէ, եւ կերակուր ղարանֆիլով ուտէ եւ զանճապլով եւ տաք դեղերով եւ տարիֆիլֆիլով եւ ծաթրինով ուտէ, եւ մեծ տիրֆիլ ուտէ եւ խօլնճան խառնէ, եւ գինի խմէ ամպակ եւ պատրանճպուի շարապ խմէ եւ մեծ տրիֆիլն ուտէ, եւ աղէկ շուրվանի խմէ եւ մտպուխ թրպութի առնէ եւ ճուարիշ քեամոնի, եւ տաք դեղերով մաճուն առնէ։ Եւ թէ ցաւն ի յամռան աւուրքն լինի՝ սամթի ջրով եւ մեղրի ջրով վերաբերութիւն այնէ. եւ հին կուլանկուպին ուտէ մազտաքէով եւ որ սոցին նման է։

Նշանք սավտանուն յաւելվածուն այս է ի մարդուն յանձն։

Յորժամ սավտան ի մարդուն յանձն յաւելնայ՝ նա հիւանդութիւն բերէ, որ քուն չի լինայ մարդն, եւ վասվաս եւ խելքն կորսնցնէ եւ փայծաղնացաւութիւն եւ շատ ուտել, եւ կաւ ուտէ որ իսկի չկշտանայ, եւ պեղծ խոցեր. եւ երեսն մթնայ եւ սեւգունի, եւ անձինն կաշին ճղքտի եւ խեւութիւն եւ գոդութիւն բերէ, եւ այն ջերմն որ չորս օր մէկ հեղ բռնէ, որ է հումայի ուռապան, եւ որ նման է սոցա։

Նշան սավտային յաւելնալուն, որ փայծեղն մեծ լինայ եւ քուն չի լինայ, եւ աչքն ի բաց կենայ, եւ ժիր ի հոգսն եւ ի ցնոր կենայ, եւ լինի ինչ հոգայ, եւ նստատեղն կսկծէ եւ աղաւաղ լինայ, եւ սեւ գուն գոզէ։ Եւ այս ցաւս այն մարդուն հանդիպի որ շատ չոր միս ուտէ, եւ չոր եւ աղի կերակուր ուտէ, եւ ոսպ եւ բակլայ շատ ուտէ եւ որ նման է սոցա։

Ստածումն սավտայի հիւանդութեան. որ հիւանդն աղի եւ թթու չուտէ, որպէս հին պանիր, եւ չոր միս եւ չոր ձուկ, եւ պատնճան եւ քաամ եւ սխտոր, եւ պախրայ եւ գոմշի միս եւ այծու միս չուտէ, եւ զայն կերակուրքն չուտէ որ սավտայ ընծայէ։ Եւ չի պիտի որ այսպիսի մարդն մէն մէնի շուրջ գայ, եւ ուտէ զան կերակուրքն, որ տաք եւ գէճ լինի, եւ անուշ գինի խմէ ջրախառն, եւ ի բաղանիս մտէ, եւ զգլուխն ածիլած պահէ եւ օծէ նշի ձիթով, եւ շուրվայ ուտէ գառին մսով, եւ զայն կերակուրն ուտէ որ անուշ է եւ լատիֆ։ Եւ մրգերուն ուտէ զքաղցր խնձորն եւ զնռան, եւ ի ժիր ի բաղանիս մտէ. եւ մանուշկի ձիթով կամ նշի զգլուխն օծէ, եւ խմէ զաֆթիմոնին մտպուխն եւ զխիարշամպին եւ այարիճի լուղազիան, եւ զայարիճի հրմուսն, եւ հապի ղարիոնն եւ հապի ըշտամահիկոնն, եւ ուտէ մաճունին աճահն եւ ուտէ զմուֆառէհ մաճունին, եւ խմէ զեղնալեզվին ջուրն եւ շարապի ըստուխօտոսն պանտանճի պավային ջրովն, եւ որ սոցին նման է։

Եւ կատարեցաւ բանս չորս տարերացն կամօքն Աստուծոյ մերոյ, որ է օրհնեալ յաւիտեանս. ամէն։

Երրորդ որ յիշէ զնիւթն եւ զմիճասն եւ զաչիչն նիւթերն թէ ինչ է եւ որպէս է

Գիտացի՛ր, որ բժշկնին շատ խօսք են ասացեր։ Ըռուֆօսն եւ Անտարամախուսն որ զղուռսի աֆան ի յաւագ թրիաքն այս է սահմաներ, եւ Հունան, թէ ըստուխուսաթն իրք մն է, որ հիմն է ամէն հիմաց, որ գործ առնէ ուժով բնութեան։

Գեղիանոս եւ այլքն ասացին, թէ ըստուղուսաթն իրք մն է որ յառաջն յիրմէն լինայ եւ յետոյ յինքն դառնայ։ Եւ ասաց Բուխրաթ եւ Զաքարիային որդին եւ Սինայի որդին, թէ ըստուղուսաթ մայր է եւ նիւթ է – կրակն, եւ քամին, եւ ջուրն, եւ հողն, ամէն որ խառնուած է՝ ի նոցանէ ծներ է, յուժով չէ. եւ ի սոցանէ Բ թեթեւ եւ Բ ծանր. Բ թեթեւ՝ կրակն եւ քամին, եւ Բ ծանրն՝ ջուրն եւ հողն։ Եւ գիտացի՛ր, որ հողն մէջն է որպէս փարկալ, որ մէկ ծայրն բոլոր կու գայ. ջուրն ի վերայ հողին բոլորէ, եւ քամին ի վերայ ջրին, եւ կրակն ի վերայ ամենեցուն։

Եւ այս Դ իրացս բնութիւն գործեն զամէն իրք. եւ ասեր են, թէ աշխարհս դոցա գործաւորութեանն շէն է։ Եւ գիտացի՛ր, որ ամէն ուժ եւ աճելութիւն ի յայս Դ տարերացս առնու եւ բուսանի, որ մատէնն զսնունդն ի յարեգակնէն առնու եւ ընծայի ազգի ազգի բոյս եւ տունկ։

Այլ եւ գիտացի՛ր, որ միճաս ասեն՝ նա այս Դ նիւթերուս խառնվելուն է, եւ այս քան զԸ աւելի չէ. Դ մէկ մէկ է, եւ Դ երկերկուք է, եւ Ա մոհթատիլ, որ լինի Թ։ Եւ լաւն այն առաջի Դ է, որ մէկ մէկ է, մէկն տաք եւ մէկն հով, մէկն չոր եւ մէկն գէճ։ Եւ այս Դ նիւթերս մէկ մէկայլ է խառնվել, որ լինայ երկուք-երկուք, – տաք է եւ չոր, տաք է եւ գէճ, հով է եւ չոր, հով է եւ գէճ. պաղ է եւ չոր, պաղ է եւ գէճ։ Եւ Ա այլ մուհթատիլ է, որ ի մէջ տաքութեան եւ ընդ չորութեան եւ ընդ հովութեան եւ ընդ գիճութեան, որ ինքն է հիմն կենդանութեան։ Եւ այս նիւթերս որ խառնակին, եւ ուժով չէ բնութիւն, եւ այսոնց խառնակելուն պատճառն Բ ցեղ է, մէկն ըղորդ եւ մէկն ծուռ։ Եւ ըղորդն այն է, որ զուտ մարմին ունենայ, եւ Դ նիւթն որ մէկ մէկէն աւելի եւ պակաս չլինի՝ նա այն մուհթատիլ է։

Բայց գիտացի՛ր, որ մոհթատիլ միճաս մարդ իսկի չկայ, բայց մոհթատիլի մօտիկ է. եւ խելօքէն յիմացի՛ր, որ քան զամէն կենդանու միճաս մարդուն միճասն մոհթատիլ է, եւ քան զամէն կաշի ձեռացն մատներուն ծարն խիստ մոհթատիլ է կամօքն Աստուծոյ մերոյ։

Չորրորդ որ յիշէ զխառնուածն բնութեան որպէս բժշկապետքն. յառաջն արիւն, Բ պալղամն, Գ սաֆրան եւ Դ սավտան

Գիտացի՛ր, որ արեան բնութիւնն տաք է եւ գէճ, զքամուն բնութիւնն ունի, եւ իր բնական տեղիքն լերդն է։ Եւ պալղամին բնութիւնն հով է եւ գէճ եւ զջրին բնութիւնն ունի, եւ իր բնական տեղիքն թոքն է։ Եւ սաֆրային բնութիւնն տաք է եւ չոր, եւ զկրակին բնութիւնն ունի, եւ իր բնական տեղիքն ի լերդն է։ Եւ սաւտային բնութիւնն հով եւ չոր է, եւ զհողին բնութիւնն ունի, եւ իր բնական տեղիքն ի փայծեղն է։ Եւ այլ գիտացի՛ր, որ այս խլտերս ամէն մէկ Բ ազգ են, Ա պիտեւան եւ Ա անպէտ. եւ այն որ պիտեւան է՝ այնոր թապէյի ասեն. եւ այն որ անպէտ է՝ այնոր թապէյի չէ ասեն։ Գիտացի՛ր, որ այն արիւնն որ պիտեւան է եւ թապէյի է, եւ ի ղվամն մոհթատիլ է, եւ պիտի որ ոչ խիստ թանձր լինի, եւ ոչ խիստ նօսր, եւ խիստ կարմիր լինայ, եւ համն քաղցր, եւ հոտն անուշ, եւ յորժամ որ անձնէն ելանէ՝ շուտ թանծրնայ։ Եւ այսպէս արիւնն զանձն աղէկ պահէ եւ զոսկերքն զօրաւոր, եւ զերեսն կարմիր եւ պայծառ առնէ։ Եւ այն որ թապէյի չէ՝ Է ցեղ է. յառաջինն թանծր է եւ սուր. գուշակէ զհովութիւնն եւ զգիճութիւնն, եւ Բ գուշակէ զտաքութիւնն եւ զչորութիւնն, եւ Գ որ գունն իսպիտակ է. գուշակէ, որ լերդն խիստ հով է, եւ կալուածք ունի յերակքն, եւ լերդն պնտացել է. Դ որ գունն դեղնփառ է եւ համն լեղի է, որ հոտ ունենայ. գիտացի՛ր, որ սաֆրային յաւելվածուն է. Ե՝ որ հոտն հոտած լինայ. գուշակէ որ արիւն ի յանձն փթել է. Զ՝ որ համն լեղի է եւ աղէխառն. գուշակէ որ աղի պալղամ է խառնել, Է՝ որ վերայ արեանն փրփուր գայ. գուշակէ որ ի բնութիւնն գիճութիւն կայ եւ ազգի ազգի քամի խառնել ի յանձն։

Եւ պալղամ պիտեւան է, զոր թապէյի ասեն

Նշանն այն է, որ ի ղվամն եւ ի բնութիւնն մուհթատիլ է, եւ ինքն կերակրէ եւ ստամոքն կիսաեփ լինայ. եւ պալղամն որ այսպէս լինայ՝ նա մարդուն ոսկերացն շարժումն աղէկ լինայ, եւ կակուղ եւ աղէկ շարժի, եւ զէն չգայ անձինն, եւ զինչ կերակուր ուտէ մարդն՝ հալի, օգտութիւն տայ անձինն եւ յիրմէն սուրբ արիւն ընծայի։

Եւ պալղամն որ թապէյի չէ՝ չորս ազգ է. առաջինն թթու է, եւ այն ի վերայ այլ պալղամին հով է եւ չոր. գուշակէ, որ ինքն զկերակուրն չէ հալել եւ ստամոքն հովցել է. Բ պալղամն որ աղի է՝ նա ինքն ի վերայ այլ պալղամի քիչ մն տաք է եւ չոր. գուշակէ չոր հազ եւ ծարաւ եւ քերվիլ. Գ ազգ պալղամն որ քաղցր է. սորա տաքութիւնն եւ գիճութիւնն աւել է քան զայլ պալղամն. գուշակէ արեան յաւելումն եւ ահշային տաքութեան։ Եւ Դ ազգ պալղամն այն է՝ որ զետ հալած ապիկի լինայ. ինքն թանծր է, հով է եւ չոր քան զամէն ազգ պալղամն. գուշակէ ստամոքին հովութիւն եւ ահշային եւ ղուլինճ աստուծով։

Եւ յիշեմք զսաֆրան որ պիտեւան է, զոր թապէյի ասեն

Նշանն այն է, որ լատիֆ լինի եւ գունն կարմիր եւ յիստակ, եւ համն լեղի։ Եւ սաֆրան որ այսպէս լինայ՝ նա ստամոքն տաք լինայ, եւ կերակուրն շուտ հալի, եւ զաղէցն պեղծ խառնուածն վարէ եւ զաղիքն յիստկէ, եւ մարդուն միտքն սրացուցանէ եւ զանձն թեթեւ այնէ։

Եւ այն սաֆրան որ չէ բնութենով՝ Դ ազգ է յառաջին այն է որ գունն խիստ դեղին է. եւ պատճառն այն է, որ պալղամին գիճութիւնն յինքն խառնել է. զկերակուրն յուշ հալէ, եւ ոսկերացն վատուժութիւն տայ. Բ այն է, որ նման է հաւկթի դեղնուցի եւ պատճառն այն է, որ պալղամին գիճութիւն յինքն է խառնել. եւ այս սաֆրային տաքութիւնն պակաս է քան զամէն. գուշակէ զայն ջերմն որ զատըր ըլ ղիպ ասեն, եւ զերկնոյն կալվիլն. Գ այն է, որ գունն նման է քուռասի գունին, եւ սաֆրան որ այս կերպովս լինայ՝ նա շատն ի ստամոքն լինայ. պատճառն այն է, որ կանանչ շատ է կերել. գուշակէ ստամոքսին վատութիւնն եւ լերդին պինտ ցաւք. Դ նման է ժանկառի գունին եւ խիստ գէշ է, որ խլտն ի ստամոքն այրել է եւ կամի որ սպանէ, եւ յիրմէն լինի մեռանելուն պատճառն կամօքն Աստուծոյ մերոյ։

Եւ յիշեմք զսավտան

Գիտացի՛ր, որ սավտան որ թապէյի լինայ՝ նա իւր նշանն այն է, որ համն քիչ մի թթու լինայ եւ ղվամն թանձր եւ գունն սեւ, նման արեան մրրին, եւ քիչ մի սեւութիւն զարնէ։ Եւ սավտան որ այս ձեւովս լինայ՝ նա զստամոքն սրբէ եւ կերակուր տայ ուտել, եւ զզգայարանքն աղէկ առնէ, եւ զմարդն յուժովցնէ եւ զկերակուրն կամի հասցնէ, ոսկերացն կերակուրն հասցնէ։

Եւ սավտան որ թապէյի չի լինայ՝ ինքն Գ ազգ է. յառաջն այն է որ պինտ է, եւ սավտան այրել է եւ սրացել է եւ քիչ մի տաքցել է. եւ համն թթու է. եւ այս սավտայիս վրան ճանճ չի նստի, եւ թէ նստի՝ կու մեռանի, եւ թապէյի սավտային ճանճ կու նստի։ Եւ այսպէս սավտան գուշակէ, որ աւիրեր է զբնութիւնն մարդուն եւ խէվ այնէ եւ գէշ խոցեր ելանէ ի մարդն։ Բ այն է, որ սավտան այրի եւ գունն սեւանայ եւ պսպղայ որպէս սեւ ձութ, եւ թթու լինայ եւ խիստ սուր քան զամէն սավտայ. գուշակէ դժար ցաւեր եւ սպանող, որպէս ճուտամ եւ սարաթան եւ տայուն եւ վապայ, որ դեղս չլինայ։ Եւ Գ նման է պատինճնի գունի եւ իր սրութիւնն եւ տաքութիւնն պակաս է քան զայլն. գուշակէ պինտ ուռեցներ եւ պեղծ ցաւեր որ յանձն լինի։ Եւ Քրիստոսի փառք յաւիտեանս ամէն։

Ի Դանիէլ մարգարէէ եւ իմաստասիրաց

Իսկ իմաստութեան գլուխն Դ տարերքս է, որ ամէն բանի հիմն է. զոր Դանիէլ եւ ամէն իմաստասէրքն քննեցին այսպէս, թէ որպէս կանթեղ, ձէթ եւ ջուր. թէ հող ձգես՝ յատակն նստի, նոյնպէս եւ կրակն թեթեւ է եւ նուրբ, եւ քամին քան զնա այլ ի վար է, եւ ջուրն այլ ի վար է, եւ ներքինն հողն է, որ ծանր եւ թանծր է քան զամէն տարերքս։

Այլ եւ կրակն ունի Գ ամիս ամռան, եւ Գ ամիս գարնան՝ օդոյն է. Գ ամիս աշնան՝ հողոյն է, եւ Գ ամիս ձմռան՝ ջրոյն է։ Դարձեալ յառաւօտէն մինչ Գ ժամն յօդոյն է. Գ ժամէն մինչեւ ի Զ հրոյն է, անտի մինչեւ Թ ժամն հողոյն է եւ Թ ժամէն մինչեւ ԺԲ ժամն ջրոյն է։

Դարձեալ՝ կրակն ունի զաչացն տեսութիւն, ջուրն՝ զբերնին համն. օդն՝ զհոտ առնելն, հողն՝ զձեռացն ծանր եւ զթեթեւն իմանալն։ Զի առանց կրակին տեսութիւն չի լինի, որ ասեն նազար, եւ առանց քամուն շարժումն, որ ասեն հարաքաթ, եւ առանց ջրին մածումն եւ շաղվիլ որ է իդդիսալ. եւ առանց հողոյն ամրութիւն, որ է մունղապիլայ։

Դարձեալ՝ կրակն ունի զհոգին, օդն զխելքն, ջուրն զգիճումն, հողն զմարմինն։ Կրակն բնական հոգին է, եւ քամին զգայական, ջուրն՝ տնկական, հողն՝ զմարմինն։

Դարձեալ՝ կրակն յարեւելից է, քամին՝ հարաւոյ, ջուրն՝ հիւսիսոյ, հողն՝ յարեւմտից։ Եւ ի գուներն կրակն դեղին է, քամին կարմիր է, ջուրն սպիտակ, հողն սեւ է։ Եւ ի ժամանակն՝ կրակն տղայութիւնն է, օդն՝ մանկութիւն, ջուրն՝ ծերութիւն, եւ հողն մահն է։ Եւ ի յատաթն՝ կրակն օր է, քամին՝ շաբաթ, ջուրն ամիսն է, հողն տարին է։ Եւ ի համարքն՝ կրակն Ա է, քամին Ժ է, ջուրն Ճ, հողն Ռ։ Եւ ի կշիռն՝ կրակն դրամն է, քամին նուկի է, ջուրն լիտր է, հողն ղանթար է։ Եւ ի համերն՝ կրակն լեղի է, քամին քաղցր է, ջուրն աղի է, հողն թթու է։ Եւ ի յանձն՝ կրակն գլուխն է, քամին մէջքն է, ջուրն մինչեւ յանդամն է, հողն մինչեւ յոտն է։ Դարձեալ կրակն եւ քամին նուրանի է, որ է ցորեկվան եւ կենդանութեան. ջուրն եւ հողն գիշերվան եւ ունի զմահ։

Խրատք ի Բագարատ բժշկապետէ, զի մարդս Դ կազմէն, Դ բնութեան, Դ տարերաց եւ Դ մաղձի եւ Դ եղանակի։ Դեղին մաղձ, սեւ մաղձ, արիւն, սավտայ

Արիւն. բնութիւնն տաք է եւ կակուղ. նման է տղայի բնութեան, եւ եղանակ գարնան Գ ամսոցն, Խոյն, Ցուլն, Եկաւորն։ Օդային, եւ ունի քամի հարաւոյ, զի տաք է. եւ տանուտէրն Լուսնթագն է։

Եւ դեղին մաղձն տաք է եւ չոր բնութեամբ կտրիճ մարդուն, եւ ամռան եղանակին կրակի բնութեամբ եւ Գ ամիս ամռան ունի, Խեցգետինն, Առիւծ, Կոյսն, եւ տանուտէր Հրատն. լեղին է տունն։

Եւ սավտան հով է եւ չոր. ըստ աշնան եղանակին, եւ Գ ամիս՝ Կշիռ, Կարիճ, Աղեղնաւոր. բնութիւն հողոյ, եւ օրինակ է ալեռառն մարդուն։ Սավտան քամի է հիւսիսոյ, եւ տանուտէր Երեւակն է. փայծեղն է տունն։

Եւ պալղամն հով է եւ գէճ ըստ ձմռան եղանակին եւ ունի բնութիւն ծերոց եւ Գ ամիս ձմռան՝ Այծեղջիւր, Ջրհոս, Ձուկն։ Ունի քամի յարեւմտից եւ մաղաս եւ պալղամ, եւ տանուտէր Լուսինն է, եւ թոքն է տունն։

Դարձեալ ասեմք զայս Դ մաղձիս բնութիւնն, թէ որն աւելանայ՝ ի՞նչ ցաւ լինի։ Եթէ Ա-ն աւելանայ՝ այլքն պնտէ եւ ցաւ լինի. թէ Բ աւելնայ՝ ցաւն խիստ լինի, ոչ տաք դեղի լսէ եւ ոչ հով. թէ Գ աւելնայ դիժար հիւանդութիւն է, թէ Դ աւելի՝ մահ է։

Առաջին ասեմք զպալղամն, որ ծնանի յիւրմէն երիկամացաւութիւն եւ միջացաւութիւն եւ ցաւն որ ի բուշտն լինի եւ երանքն, գլխացաւութիւն՝ որ յիրիկացքն լինի եւ գիշերն, եւ փելճն, որ ոտն եւ ձեռն թուլանայ, եւ լակվան որ երեսն ծռի, եւ մոռացկոտութիւն, եւ այն որ զինքն յերազի զամէնն ի ջրի տեսնու եւ ի ցեխի եւ անձրեւի, եւ այն որ լեզուն ծանրանայ եւ խօսիլ չկարէ, եւ նկրիսն որ ոտքն եւ ձեռքն բռնէ, եւ այն որ մարդն ի հաց նստի եւ առանց ուտել կշտանայ, եւ որ աչքն մազ բուսնի եւ աչացաւութիւն, եւ ջուր որ յաչքն գնայ, եւ աչաց գունն սպիտակ, եւ խամ քամի որ յանկարծակի զմարդն բռնէ եւ ոչ թողու։

Ասէ Բագարատն, թէ ՃԽ ցեղ ցաւ կայ որ ի պալղամէ ընծայի։ Եւ թէ կամիս զպալղամն կտրել տաք եւ չոր դեղերով – տարչին եւ Ե ցեղ տաքդեղ, խուլնջան, քարաւէ, չաման, եւ ամէն իրք որ տաք եւ չոր է՝ հալէ զպալղամն։ Ձիաւորն ի ձի վարելն եւ բաղանիս մտնիլն, եւ յարեւան նստիլն, եւ ջուր պակաս խմելն, տաք եւ չոր մաճուն ուտելն, ոչխարի միս եւ լեղի գինին եւ որ այս նման է եւ քաղցրեղէնն հալէ զպալղամն։ Պալղամն հով եւ գէճ ուտելուն յաւելնայ։

Ասեմք զսեւ վշին զօրանալն, որ է սեւ մաղձն։ Երբ շատնայ ի մարդն՝ բերանն թթու դառնայ, եւ գունն երթայ, սիրտն սուստկայ եւ վախցուցած, եւ ինքն ընդ ինքն զրուց տայ. եւ ինչ օրերք ի վերայ անցնի՝ խաղպանայ, եւ սարսեմ լինի, եւ այն ջերմն որ Գ օր ի մէջ բռնէ, եւ զապրին համն չկարէ առնուլ, զոտից եւ զձեռաց ջղերն բռնէ եւ կարճանայ, երեսաց գունն կապուտնայ, եւ սերմն պակասի, եւ խուլինճ բռնէ եւ փորն կապի համակ, եւ յերազն զամէնն զինքն ի դժար տեղան տեսնու, ի քար եւ ի պարեխ։

Եւ սեւ մաղձն ի շատ թթու ուտելուն զօրանայ եւ ի շատ մերձաւորութենէն եւ բաղնիք գնալն եւ ամէն հով եւ չոր ուտելվէ։ Ով այս ցաւիս տէր է՝ պատրաստ կենայ ամէն հով եւ չոր ուտելվէ, եւ դեղ՝ որ զսեւ մաղձն հալէ – սեւ սիսռին ջուրն, ընկզի ձէթ, շիրիբախթ, նշի ձէթ, սրքանկնւին, քացխով տապահակ, հոռոմխունկ, եւ գլուխն կաթն կթել, եւ հով եւ գէճ դեղերով կակղացնել։

Ասեմք զարեան ցաւն։ Երբ արունն շատնայ ի մարդն՝ նշանն այս է, որ շատ քուն գայ եւ բերնին համն քաղցրանայ, լնտացաւ եւ փողացաւ լինի, եւ այն ջերմն որ բռնէ ամէն օր. աչքն կարմիր դառնայ, շանթնայ եւ փռընքտայ, եւ երակն լի լինի եւ ուժով, եւ գլխացաւ եւ ծաղիկ եւ քութեշ, եւ խելքն ի շուրջ գայ. բերանացաւ, եւ շուրթն կապուտի. արիւնն ընդ քիթն դառնայ. երեսն կարմիր, եւ ոտքն եւ ձեռքն ուռչի։ Իսկ կերակուր, որ զարիւնն խաղեցնէ – սրքանկնւին, ճուլապ, յունապ, թթու նուռն, աղտոր, ժուռ, քացախ, ծոր, խորձիլ, եւ ամէն հով եւ չոր կերակուր։ Եւ այնոք որ զսավտան կու զօրացնեն՝ նա այնոք զարեան ցաւերն խաղեցնէ. երակ առնուլն. եւ այսոր տէրն կանանչ եւ կարմիր խիստ տեսանէ յերազն։ Եւ ամէն գէր եւ եղլի զարիւնն յաւելցնէ։

Իսկ դեղին մաղձն որ է սաֆրան, տաք է եւ չոր, եւ տուն նորա լեղին է։ Ինչ աւուրք ի վերայ լինի անցեալ, եւ փորն ի կապ լինի կացել՝ եւ գլուխն ցաւի, եւ արտասուքն ընդ աչքն երթայ, անձն քորի. եւ ոտիցն ըղունկն ճեղքոտի, կրունկն պատռի, անձն ծանրանայ, գլուխն տաքանայ, բերանն դառնանայ, եւ այնոր կէս աւուր ջերմն բռնէ եւ յերազի զինքն մերձ ի կրակն տեսանէ, եւ զինչ ուտէ՝ չի մարսէ, անձն բարկնայ եւ դէմ աչիչն դրամդամ անցնի, եւ խաղայ որպէս ճանճի թեւ. եւ այս ամէնն ի սաֆրայէ շարժի եւ տաքութենէ եւ չորութենէ. դեղն Աստուած է։

Բայց տո՛ւր հալիլայ ըմպելի եւ մանուշակի ըմպելի, ճուլապ պզր ղատուն, եւ դամոնի ըմպելի. (սրքանկւին քացխով ըմպելի զայն ասէ, որ թրջեն եւ զջուրն տան). եւ զուտելուն քացխով տուր – ուլու միս, հորթու, կամ թաժա ձուկն։

Ասացաք զտարուն բնութեամբ տարերացն. ասեմք եւ զաւուր բնութիւնն նման է տարոյն

Յառաւօտէն մինչի ճաշք Գ ժամն տաք է եւ կակուղ, որպէս գարնան եղանակին, եւ ունի զարեան բնութիւն որպէս տղայի։ Յորժամ հիւանդն այս Գ ժամս ծանրանայ՝ գիտացի՛ր, որ յարենէ է ցաւն։ Երեք ժամէն մինչեւ օրհասրաքն նմանութիւն ամռան եղանակի է, տաք եւ չոր է. ունի զբնութիւն կտրիճ մարդոյ, եւ խարտեշ մաղձի եւ զսաֆրային եւ զհարաւոյ քամոյն։ Երբ այս ժամս զհիւանդն ծանր տեսանես՝ գիտացի՛ր, որ ցաւն ի սաֆրայէն է։ Եւ Զ ժամէն մինչեւ ի Թ ժամն հով է եւ չոր եւ օրինակ է աշնան եւ սեւ վշին եւ սեւ սավտային։ Երբ այս ժամս հիւանդն ծանր տեսանես՝ իմացիր որ ցաւն ի սեւ մաղձէ եւ ի սավտայէ է։ Եւ անտի մինչեւ իրիկունն զձմռանն ունի զբնութիւն, հով է եւ կակուղ եւ պալղամ ունի։ Երբ այս ժամս հիւանդն ծանրի՝ ցաւն ի պալղամէ է եւ ի մաղասէ է։

Դարձեալ ի տղականութենէ մինչեւ ի ԺԵ տարին զինչ ցաւ որ լինի ի յարենէ է. անտի մինչեւ Լ ամն ի սաֆրայէ է. անտի մինչեւ ի Կ ամն ի մաղասէ է։ Եւ այլ ոչ փրծանի, զի մինչեւ ի մահ իշխանութիւն ունի եւ զօրաւոր է մաղասն. զի զուժն եւ զտաքութիւնն կու տանի պալղամն եւ մաղասն. եւ բազում ցաւ անկէ ծնանի։ Զի ըղեղն որ հովութեան տուն է եւ պաղ քուրայ, որ զսրտին բորբոքն զովացնէ, եւ թէ խիստ յաւելու հովութիւն ըղեղանն՝ հարի տարերաց եւ մաղաս դառնայ եւ յերակսն բորբոսի։ Թէ յաչքն քայլէ՝ սեւ ջուր գայ ի վար. թէ բերանն գայ՝ զատամունքն թափէ. թէ ընդ միսն եւ ընդ մորթն գայ՝ զմազն թափէ կամ իսպիտակցնէ. թէ յականջն գայ՝ խլացնէ. թէ քիթն գայ՝ սունկ առնէ եւ զհոտն կտրէ. թէ եփողքն գայ՝ խոզք առնէ եւ ի խուլուլ. թէ ի փողերակսն գայ՝ թոքն խոցնայ եւ հեւքն շատանայ։ թէ ի սիրտն գայ՝ ըխտաւոր առնէ եւ ի սքթայ եւ խումար եւ մաղսկաթ. թէ ի լերդն երթայ՝ պիսակոտ առնէ եւ որպէս պրինկ. թէ յերակն գայ՝ սփռի, գոդի առնէ եւ հերքուն. թէ ի ստամոքսն գայ՝ զուժն տանի, նա զկերակուրն չհալէ եւ համ չառնու. թէ ի փորն երթայ՝ արեան բերի եւ խուլինճ առնէ. թէ ի ձեռն գայ՝ դողացնէ եւ քաշվի. թէ ի ճուռն գայ՝ կոճղ առնէ. թէ ի ծունկն երթայ՝ ցաւ ձգէ. թէ յորովայն երթայ՝ սունկ առնէ. թէ ի սրունքն երթայ՝ ցից առնէ։

Զի մանկութեան ուժն մինչեւ ի ԻԲ տարին է. երիտասարդութեան ուժն մինչեւ ի ԽԵ տարին է, եւ այնուհետեւ ուժն ի սիրտն գայ, եւ այնէ որ սիրտն ուզէ եւ ուժ չածէ, եւ զամէն բան սրտովն հոգայ եւ ապա ի սրտէն ի յաչքն գայ եւ անդէն դադարի, եւ այնէ որ աչքն տեսանէ եւ սիրտն ուզէ, բայց կարողութիւն չունենայ. զի ուժն պակասել է եւ մարմինն թուլացել է, եւ սերմն պակասել է եւ քունն։

Բժիշկն Բագարատ ճիկր արաւ կանանց եւ զիւր շատ գիտութիւնն ի լոյս ոչ եհան, զի մի՛ ուսանին կանայք եւ անձնէ բժշկութիւն առնեն. զի կին մարդ որ ի կանանց կարգ լինի եւ մարդու դեղ տայ՝ կամ ի հալեւմաշ անկանի եւ կամ մեռանի եւ պակաս ապրի։ Վասն զի կանայս ֆտուլ են եւ յաւելհոգ, զի թէ ճար գիտէին կանայք՝ իւրեանց յարենէն սրբէին։ Բայց սուտ են, զարդ ի յորդեծնութենէ, զոր Աստուած է հրամայել։

ԴԵՂԵՐ

Դեղեր որ զկալտածն բանայ

Ախհաւանն. Համաման. Իթխիրն. Ծաթրինն. Աւշինդրն Տարշիշան. Անիսոնն. Ղարիղօնն. Այրասայ. Ֆարասիոնն. Պան. Ղրտմանայ. Թրմուս. Քեամոն. Ճնտիանայ. Կարօս, Ջաւտի. Մարզանկոշ. Հարմալ։ Նանախուհ։

Դեղեր որ զխլտն կտրէ

Ոպհուլ. Հաշա. Իսխիլ. Խարտալ. Անճիրայ. Տարչին. Այրասայ Զրեւանդ. Ախհաւան. Սազապ Պապունաճ. Ծաթրին. Պօրայ. Ակրկարայ. Սխտոր. Ֆարֆիոն. Ջաւտի. Ղուստ. Հարֆ. Նամնամ։

Դեղեր որ զամրութիւն կակղացնէ

Աքլիլմէլիք. Տիլֆայ. Աւշախ. Զրեւանդ. Իթխիր. Սասալիոս. Ուպհուլ. Հուննայ. Ասարօն. Կապրցախ. Ձարխոտ. Քաշիմ. Պարանճասիֆ. Մարմահուզ. Ճաւշիր. Զուկի. Հաշայ. Նամնամ. Հայի ֆարիղօն. Խօլինճան։

Դեղեր որ զթանձրութիւն հալէ խիստ

Ստօրախ Շահմիխանծալ. Անճիրա. Նշի խէժ. Միայքալամ. Աւշախ. Լուպնի. Կտաւատ. Զուկի ձէթ. Չարհոտ. Մոմ. Տաֆնու ձէթ. Մուքըն. Զուֆա գէճ. Հարամըղուղ. Սեւ ձութ. Աննուխ. Փիճու խէժ. Շէհ։

Դեղեր որ զքամին վարէ եւ բանայ

Անիսոն. Տարիֆիլֆիլ. Աֆթիմոն. Տուքղու. Ըսպանդ. Զանճապիլ. Հինկտերեւէն. Զրեւանդ. Պասպասայ. Զրնպատ. Թրմուս. Ասատուր. Թափասիայ. Սօտ. Ճաւշիր. Ծաթրին. Համամայ. Ղարանֆիլ. Խաւլինճան. Ղրտմանէ։

Դեղեր որ զարցունքն կտրէ

Աս. Սումախ. Իթխիր. Տարասիս. Ամլաճ. Տարֆայ. Պուստ. Յուլէխ. Պալուտ. Պորայ. Ճուլինար. Ախախիայ. Սազապ։ Քարաւիայ. Խարնուպ. Քահրիպար. Մահլապ. Մուրղայ. Ըռովանդ. Նապխ։

Դեղեր որ գոզն բանայ եւ յորդորէ

Ուպհուլ. Տարչին. Անճիտան. Ըռզիան. Ասարօն. Ըրեւանդ. Պարանճասիֆ. Սալիխայ. Պապունաճ. Սատէճ. Թրմուս. Շոնիզ. Ջաւզի պաւայ. Զայթար. Ճինտիանայ, Ֆարասիոն. Հաշա. Ղրտմանայ. Հանդաղուղ. Քապապա։

Դեղեր որ ուռեցն հալէ

Անճիտան. Միայ. Ախհաւան. Զուֆա չոր. Թղի. Սունպուլ. Ջաղջի փոշի. Հաշա. Պասպասայ. Շոնիզ. Թրմուս. Ղարիղոն. Հլթիս. Խարպուա. Հուլպա. Գառնալեզու. Խարտալ. Մու. Նապխ. Քապարայ։

Դեղեր բորի եւ քանչլի

Իսղիլ. Սապոն։ Ազան ըլ ֆար. Յարտանիսայ։ Պավրախ. Ֆարֆիոն. Սուրա. Դաղձ. Հարֆ. Պուսա. Զարարեհ. Ղալղանտար։ Եեղմուխ. Ղաթրան. Զռնեխ. Լէհիաթ ըլ թէթիս. Սազապ. Մազարիոն։ Շահթառայ. Զաճ։

Դեղեր որ զերկնի բանայ

Ասարոն. Ըռամատ. Ապանօս. Ըզաճ. Պրնճասիֆ. Սէքպինաճ. Պապունաճ. Սօտ. Ջօտի. Ղօին պթրաղի. Ճամաշիր. Սալաթին. Սանուպար. Խասմոմ. Սօնովպար. Քունտուր. Խաչի յունսուլ. Քարաւիայ. Ըռովանդ. Նանախուայ։

Դեղեր որ օգտէ դեղնածի

Այրասայ. Տարչինի. Աղարուն. Ըռասան. Աֆսանդին. Զանճապիլ. Պատրուճ. Զրնպատ. Ֆնտուխ. Սօտ. Կղբու ձու. Սէքպինաճ. Ճատվար. Շէհ. Ճինտիանայ. Ղարիղօն. Համամայ. Քամատարիոս. Տարունաճ Նամամ։

Դեղեր որ օգտէ կրակին այրածին

Աս. Խունկ. Ախհաւան. Լուֆահի տակ. Նոնոֆարի տակ. Գառնալեզու. Հաւկթի իսպիտակ. Կեղեւն հաւկթին. Շիրիկ ձէթ. Աղ. Ոսպան ալուր. Իսպիտաճ. Քացախ. Մոմ. Սուսամ. Կաթ. Յելք. Վարդի եղ. Քացախով մորհամ. Հայֆարիղոն։

Դեղեր որ զցաւն խաղաղեցնէ

Աֆիոն. Սամխ արապի. Սպիտաճ. Ղալիայ. Փրփրեմ. Քիթրայ. Պապունաճ. Լուֆահ. Հաւկթի սպիտակուց. Մահլապ. Պանճ. Մու. Ճավզի մաթիլ. Մարմահուզ. Հապի սանավպար. Նշայ. Սագու եղ. Գինի. Եապրոհ. Գղթոր։

Դեղեր որ զխոցն չորացնէ առանց աղի

Իսմիտ. Ըռաստուխ. Այրած արճիճ. Սարախս. Անծրութ. Սապռ. Նապխ. Սատապ այրած. Պրտու. Թրմուս. Թութիայ. Մուռ. Պալութի տերեւ. Պէնտաֆլուն. Ճավար. Կիր լվացած. Զրուրնի. Արջասպ. Շիպ եամանի. Շաֆքարան։

Դեղեր որ զաւելի միսն ուտէ խոցին

Աւշնան. Երկթի աղտ. Աշախ. Սատաֆ այրած. Իսմիտ. Անծրութ. Պուստ. Ղրտմնայ. Պղնծի թվալ. Մղնատիզ. Հլթիս-Աղ. Ըռամատ. Մուրտասանկ. Ըռաստուխ. Մարղաշիշա. Ժանկառ. Կիր. Շատինաճ. Նուհաս։

Դեղեր որ զխոցն լաւցնէ

Ուպհուլ. Ճուլինար. Այրասա. Մեղր. Ըխլէմիայ. Քարաւիզ. Հապի պալասան. Մուռ. Ըռզիան. Աղ. Ըռամաք. Սոխի ջուր. Ծովու փրփուր. Մուղրայ. Ձութ. Մամիրան. Մատնէհար կաւ. Զարտաչաւպ. Տինի մախթում. Հայֆարիղօն։

Դեղեր որ աղէկ առնէ զխոցն

Հարմալ. Յէլք. Իսպիտաճ. Զանապ ըլ խայիլ. Իսմիթ. Քշուստ. Այրասայ. Շապ. Աւշախ. Սապռ. Հայկաւ. Քամոն. Պրտու. Լիսան ըլ համալ. Խուպէզի. Մուռ. Ճնտիանէ. Նիլ. Ճաւտի. Կաղնու տերեւ։

Դեղեր որ քուն բերէ խիստ

Ստարաւխ. Զաֆրան. Ղրտամալ. Ըռահան. Աֆիոն. Շախայիխ. Ախհաւան. Սամիթ. Հինգտերեւէն. Քունտուր. Պանճ. Լուֆահ. Ճաւզի մաթիլ. Մաւր. Համամայ. Մարմահուզ. Պզինձ. Պանճի հունդ. Տատի. Եապրուհու։

Դեղեր որ ըղեղին զօրութիւն տայ

Հարմալ. Յօտ. Ֆնտուխ. Հինգտերեւէն. Խնծոր. Մուշք. Սումպուլ. Ծաթրին. Սուսամ. Նարճիլ. Սանտալ. Խնծորի տերեւ. Մամիրան. Սերկեւիլի ծաղիկ. Յամպար. Նշի ծաղիկ. Յապուր. Տանծի ծաղիկ. Պահման. Սալիխայ։

Դեղեր որ սրտին զօրութիւն տայ

Ամիլաճ. Տապաշուրի հնտի. Ապրշում. Յամպար. Ասֆար ըլ տիպ. Ֆարանճամիսք. Աս. Արծաթ. Ոսկի. Պատրանճ պաւա. Խունկ. Տարչին. Քահրիպար. Թուրինճ. Լիսան ըլ սավր. Ղրմըզ. Լիսան ըլ ասֆուր. Տարունաճ. Մուշք. Զաֆրան. Մարմահուզ. Փանզահրն։

Դեղեր որ լերդին զօրութիւն տայ

Աւշնայ. Զայթար. Ասարօն. Տարասիս. Բալասան. Յօդ. Ճինտիանէ. Ղաֆէթ. Տարչին. Պղպեղ. Ըռովանդ. Ղանդարիոն. Զրեւանտի տավիլ. Քշուստ. Սալիխայ. Մազտաքի. Սումպուլի հինտի. Նատրին. Շուքահի. Հլիսն։

Դեղեր որ զստամոքսն զօրացնէ եւ փսխել չի տայ

Իթխիր. Սալիխայ. Աւշնա. Սերկեւիլ. Պալիլաճ. Ծաթրին. Թանպուլ. Տարասիս. Ճավզի պաւա. Ղարանֆիլ. Համամայ. Ղաղուլայ. Խուլինճան. Խունկ. Ըռամաք. Քարաւիայ. Զրնպատ. Մազտաքէ. Պահման. Նատր։

Դեղ որ մերձաւորութիւն տայ առնել

Անիսոն. Սուրինճան. Պզրճարճիր. Շողգամ։ Խուսաթ ըլ սայլապ. Շաղաղուլ. Ստեպղին. Ձագու լեզու. Ճավզի հինտի. Սախանզուր. Հալղամ. Սագու միս. Հապ ըլ ղուլղուլ. Ղութ. Սուսամ. Մուզաս. Հարշաֆ. Ըռատպայ. Հալիոն. Պալութ։

Դեղեր որ զքթին զարիւնն կտրէ

Աս. Շատինաճ. Ծորն. Մատնէհար կաւն. Պարզատ. Տարասիս. Պրտու. Մազու. Կաղնու պտուղ. Յուլեխ. Քաղմազու. Քահրուպար. Ճուլինար. Մօշ մորու. Ճավզի սարվ. Մազտաքի. Աղբերաց արիւն. Մուրզիայ. Ըռեկանդ. Նապխ. Քաֆուրն։

Դեղեր որ կաշի բուսցնէ

Աւշինդր. Ծովու փրփրուր. Այրասա. Զրեւանդի թաւիլ. Պան. Սնպատիճ. Սոխ. Սեքպինաճ. Պօրայ. Շէտարաճ. Թրմուս. Սապռ. Հարմալ. Դաղձ. Խարպախ. Քունթուսայ. Տիֆլայ. Մազարիոն. Ըռասան Քեաթի հինտի։

Դեղեր որ խլտերն բանայ

Աֆթիմոն. Սակամոնի. Ամլաճ. Սինամաքի. Ասարօն. Շիրխիստ. Պասպայիճ. Շահմի հանդալ. Սապռ. Թրպուտ. Թմր հնտի. Ղարիղօն. Հնտի աղ. Հապնիլ. Խիար շամպայ. Ղանդրիոն. Տանդ. Մազարիոն. Սուրինճան. Հալիլաճներն։

Դեղեր որ փսխեցնէ եւ զստամոքն սրբէ

Խիարի տակ. Սեխի տակ. Շուշմայ. Պատրուճ. Սամիթ. Բողկի հունտ. Պուխուրի Մարիամ. Ճավզ ըլ ղայ. Թուրապ ըլ ղայ. Ճապալհանկ. Ղրտմանայ. Հապ ըլ պրինկ. Քունթուս. Խարպախ իսպիտակ. Քազմազու. Խարտալ. Սուսանի ձէթ. Հնտի աղ. Սխտորի տերեւ. Այրասայ։

Յորժամ շարժմունք լինի ցաւոց,

Եւ ըստածեմ ըստ պիտոյից՝

Եւ Աստուած տայ զառողջութիւն ըստ հաճոյից։

ՄԱՍՆ ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԻՐՔ ԲԺՇԿՈՒԹԵԱՆ ՏՈՒՄԱՐԻ

ԺԶ

ԹԵՓՈՒԿ ՈՐ Ի ԳԼՈՒԽՆ ԼԻՆԻ, ԶՈՐ ՏԱՃԻԿՆ ՀԱԶԱԶ ԱՍԷ ԵՒ ՊԱՐՍԻԿՆ ՍԱՊՈՒՍԱՅ

Պատճառ որ ի տաքէ լինի

Էհանան ասէ, թէ այս ցաւս ի սաֆրային սրութենէն լինայ եւ ի յաւելվածոցն, որ Բ յիրար խառնին. յորժամ հին լինի՝ քանչալ դառնայ։

Նշանք որ ի տաքէ լինայ։ Լինի յարենէ որ գոյնն կարմիր լինի, եւ գլուխն գոյնն կարմիր լինի. եւ որ ի սաֆրայէ լինի՝ գլուխն գոյնն դեղնութիւն քշտէ. եւ գլխուն գոյնն դեղին լինի եւ թեփուկն դեղին։

Ստածումն որ ի տաքէ լինի։

Էհանան ասէ, թէ երակ առ ի կիֆալէն, եւ ապիկիս արկ ի ծոծրկէն. եւ մրգանց ջրով զփորն լուծէ եւ Բ ազգ նռան ջուր տուր, եւ սալորի ջուր յանօթեց, որ զտաքութիւնն ի գլուխն քարշէ. եւ այն որ ի սաֆրայէ՝ զփորն լուծէ՛ հալիլայի մատպուխով եւ շահթառայի ջրով եւ դեղին հալիլայով, եւ սիսռան եւ բակլայի եւ տղտի ալրով զգլուխն լվա՛ եւ դալար գնծին ջուրն ի գլուխն շփէ, եւ ամէն իրք, որ զտաքութիւն ի գլխուն ի վար քաշէ՝ օգտէ աստուծով։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ պիտի որ այարիճ ըռօֆօս տաս։ Թէ հին լինի՝ ի գլուխն շիրիկ ձէթ օծէ. եւ շնխաղողի ջուր տուր որ խմէ. եւ թէ հին լինի՝ զգլուխն ածիլէ՛ եւ եղկ եղ օծէ եւ ի բաղնիս տար եւ եղկ ջուր լից եւ լուա. եւ այն որ պուխար առնէ՝ անտի պատրաստ պահէ, որպէս սոխն եւ սխտորն, եւ վարդի ձէթ օծէ ի գլուխն եւ քացախ, եւ զգլուխն եղլի պահէ։

Մասրուճէն ասէ, թէ տաքերու պատրաստէ՛. եւ աղտորով եւ ազոխով թթու ապուր տուր, եւ լուա զգլուխն ճակնդեղի եւ ուռի ջրով, եւ սրքնճուպին տուր, եւ լուա՛ տղտի ջրով եւ գնծի՝ որ դալար լինի. եւ երակ առ եւ ապիկիս արկ ի ծոծրկէն եւ ի թիկնամէջէն եւ Բ բէճին միջէն. եւ թէ դալար բակլան ծեծես եւ ի գլուխն դնես՝ օգտէ։ Եւ տար ի բաղնիս եւ զգլուխն լվա եղկ ջրով եւ տղտի ջրով։

Եւ զայս թպտիրնիս հանապազ պահէ. օգտէ աստուծով։ Ա՛ռ զարտաչաւ, ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ Ա նուկի եւ Ա լիտր, իսպիտակ մորհամն խառնէ՛ եւ տրորէ՛ եւ աղէկ օծէ. օգտէ։

Պատճառ որ ի հովէ լինի

Ապուճարէհն ասէ, թէ այս ցաւս շատն ի պաղլամէ լինի կամ ի յաւելի սավտայէ եւ ի պիղծ պուխարէ եւ այրած խառնուածոց, որ ի գլուխն ելանէ եւ զայս ցաւս ընծայէ։

Նշան որ ի հովէ։

Այն որ յաղի պալղամէ լինի՝ նշանն այն է, որ թեփուկն հանապազ իսպիտակ լինի. եւ այն որ յաւելի սավտայէն է՝ նշանն այն է, որ թեփուկն եւ կաշին գլխուն մթնգուն լինի։

Ստածումն որ ի հովէ լինի։

Ապուճարէհն ասէ, թէ օծէ՛ ի վերայ կարմիր մորհամն։ Սահակն ասէ, թէ զանճապիլ։ Տուր սնուցած, եւ նանխու խառնէ, տո՛ւր անօթեց, որ զստամոքին գիճութիւնն առնու, եւ հին վարդ մուրապայ տուր մազտաքէով եւ պղպեղով որ ուտէ. եւ ներկիսի ձէթ եւ սուսանի օծէ, եւ հուլպայով եւ կտաւտով լվա՛ զգլուխն, ի յամէն թթուէ պատրաստէ՛, եւ սիսռան ջուր եւ ղալիայ կեր։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ հիմն որ ի սավտայէ լինի՝ տո՛ւր զաֆթիմոնին մտպուխն, որ զսավտան լուծէ, եւ կերակուր՝ տաք եւ կակուղ տուր, զնիլուֆարին տակն եփէ՛ գարով եւ լվա՛ զգլուխն։ Եւ թէ պեղծ պուխարն լինի՝ դի՛ր զայս տիմէտս. ա՛ռ սիսռան ալուր Ժ դրամ եւ հուլպայ եւ պորայ եւ ապիկի Ա Ա դրամ, ծեծէ՛ զամէնն եւ շաղվէ՛ եւ օծէ՛ ի գլուխն։

Մասեհն ասէ, թէ իր ստածումն այն է, որ հապի զուղիեայ տաս եւ այարիճի ֆայղարայ, եւ յայն ժամ սրքնճուպինով խաղաջ արա մանեխով եւ աղրղարհայով. եւ թէ զգլուխն սիսռան ալուրով եւ թրմուսի է հուլպայի լուանաս՝ օգտէ։ Եւ թէ զշուշմային տերեւն քացախ խառնես եւ եփես եւ լուանաս՝ օգտէ։ Եւ թէ պախրու լեղի եւ պորայ, յամէն մէկէ Ա Ա խառնես ի կաւ եւ օծես ի գլուխն՝ շատ անգամ նա օգտէ. տղին ջուրն այլ օգտէ։ Ա՛ռ սարփ քացախ ԲՃ դրամ եւ այծու եղ Ճ դրամ, եւ զեղն հալէ եւ լից ի քացախն եւ լի՛ց Բ պտուկ մի եւ ծեփէ՛ զբերանն եւ Գ օր եւ Գ գիշեր եփէ՛ կակուղ կրակով աղէկ։ Դարձեալ ա՛ռ սնդիկ ԺԵ դրամ եւ պորա Դ դրամ եւ լի՛ց ի մէջն եւ զա՛րկ որ փրփրի, եւ ապա ածիլէ՛ զգլուխն, քսէ՛ դեղն ի վերայ լաթի եւ այնիւ դի՛ր ի գլուխն որ կենայ Գ օր։ Երեք հեղ արա. փորձիւն է. օգտէ։

ԺԷ

ՈՐ ԳԼՈՒԽՆ ԽՈՑ ԼԻՆԱՅ ԵՒ ՔԱՆՉԱԼ, ԶՈՐ ԱՐԱՊՆ ՍԱՖԱՅ ԱՍԷ

Պատճառ որ ի տաքէ լինի

Զաքարիային որդին ասէ, թէ ինքն Բ ցեղ է, կա՛մ ի յաւելի սաֆրայէ որ ի գլխուն կաշուն ներքեւն է մտել եւ ժողովել, եւ կամ աղի պալղամ ի յինքն է խառնվել։

Նշանն որ ի տաքէ լինի այն է, որ այն որ ի չորութենէ լինի, յորժամ քերես՝ նա խոշորանայ կաշին, եւ դեղին թեփուկն ելանէ. եւ այն որ գէճ է նշանն այն է, որ դեղին գուն թարախ ելանէ։

Ստածումն որ ի տաքութենէ լինի։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ չորին եւ դալարին այլ պատեհն այն է, որ Բ բճէն ապիկիս արկանէ, եւ թէ՛ գլուխն եւ թէ՛ յականջթոռացն որ երակ որ հաստ է՝ նա բանաս. եւ ի քաղցր եւ ի յաղի եւ սուր կերակրէ պատրաստէ եւ կակուղ կերակուր տուր, եւ հալիլայի ջուր եւ սապռ եւ սակամոնի տուր. եւ հով եւ գէճ կերակուր տուր, եւ մանուշկի եւ դդմի եւ նշի ձէթ եւ ի ժիր ի քիթն կաթեցուր. օգտէ աստուծով։

Մասուվիային որդին ասէ, թէ գէճ քանչալին դեղն այն է. շուշմայի տերեւի ջուր եւ աղ եւ օշնան, եւ զամէնն խառնէ՛ յիրար եւ օծէ՛, եւ ի տեղն տզրուկ դիր, որ պեղծ արունն ծծէ. եւ լաւն այն է, որ լուծումն առնես սալոր եւ շաքրով. եւ սապռին հապն տուր եւ օշինդր եւ հալիլայ դեղին եւ շահթառայ, եւ տո՛ւր զազոխին զշարապն եւ զնռան. օգտէ։

Հունան ասէ, թէ ստածումն այն է, որ ի կիֆալէն երակ առնուս եւ տաք կերակրէ պատրաստէ. եւ այս հապի լուծումն արա. – Ա՛ռ թրպութ Գ դրամ եւ կէս եւ մազտաքէ Բ կուտ եւ սապռ կէս դրամ. զամէնն ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ հապ արա եւ տո՛ւր ի Ա ժմուն որպէս դեղին ռասմն է։ Եւ թէ այնով չօգտէ՝ զականջին երկնին կտրէ՛ եւ զարիւնն ի վերայ քանչալին օծէ. որ օգտէ. եւ դի՛ր զայն մորհամն, որ ի ախրապատինն է գրած. օգտէ աստուծով. ամէն։

Դեղ մի այլ խիստ գեղեցիկ։ Ածու եղ ԳՃ դրամ, լեղի եղ ՃԻ դրամ, մեղրի մոմ ՃԾ դրամ, ձութ ՃԾ դրամ, ըռաստուխ ՀԵ դրամ, հինայ ԼԳ դրամ, մուրտասանկ ԴԴ, զանճար ԺԲ դրամ, զէթ ԺԵ. զամէնն որպէս մօրհամն արա եւ օծէ. օգտէ աստուծով։

Պատճառ որ ի հովէ լինի

Ապուճարէհն ասէ, թէ այս ցաւս շատն ի յաղի պալղամէ եւ կամ ի պիղծ խլտէ է, որ այրել է եւ թանծրացել. եւ աղի պալղամն ի յինքն է խառնել, եւ կամ աղի գիճութիւն է խառնել։

Նշան որ ի հովէ լինի։ Եթէ խոցն ի գլուխն իսպիտակ լինի՝ ի պալղամէ է, եւ թէ չոր լինայ՝ ի սաւտայէ է եւ կամ այրած խլտէ որ այրել է եւ ի սաւտայ է դարձեր ինքն։

Ստածումն որ ի հովէ լինի։

Ապուճարէհն ասէ, թէ օծէ՛ ի վերայ զկարմիր մլհամն, եւ քացախ եւ վարդի ձէթ եւ նռան կեղեւ եւ մուրտասանկ խառնէ, մլհամ արա եւ օծէ՛։ Եւ թէ ցաւն հին լինի՝ կիֆալէն երակ առ եւ սուր դեղեր ի վերայ օծէ որ չորացնէ, եւ շփէ՛ խոշոր կտաւով մինչեւ արուն ելանէ, եւ յայնժամ ա՛ռ զարտաչաւ եւ հինա եւ մուրտասանկ եւ նռան կուտ եւ քացախ եւ վարդի ձէթ, եւ մլհամ արա եւ օծէ՛. օգտէ։

Էհանան ասէ, թէ ցաւն հին լինի՝ շիրիկ ձէթ օծէ եւ զշուշմային տերեւն ծեծէ, ի վերայ ցանէ։ Եւ գէճ քանչալին դեղն այն է, որ Ե դրամ ծեծած գղթոր Գ նուկի հոռոմ ձիթով եռացնես եւ օծես եւ օշակ եւ Իսպահանի եւ թութիայ եւ մուրտասանկ եւ զարտաչաւ, յամէն մէկէ Ա Ա բաժին. ծեծէ՛ եւ ի վերայ ցանէ։ Եւ թէ զարտալուին կուտն եւ կարմիր վարդ եւ հինայ եւ վարդի եղ եւ քացախ շաղվես եւ օծես՝ օգտէ։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ զարուն ի գլուխն օծէ, եւ հալիլայ եւ անիսոն եւ շաքար տուր որ ուտէ. եւ զգղտորն տրորէ՛ քացախով եւ օծէ՛ ի գլուխն, եւ զթուղթն այրես եւ մուրտասանկով եւ քացախով տրորես եւ օծես՝ օգտէ. եւ թէ զմուրտասանկն ծեծես եւ բարակ մաղես եւ ի վերայ գլխուն շփես շիրիկ ձիթով՝ նա շատ օգտակար է։ Եւ զկարմիր մորհամն ի գլուխն օծէ՝ երբ բաղնիսէն ելնէ. օգտէ աստուծով։

Երկու ցեղ զռնեխն, կարմիրն եւ զդեղինն, դալար աղվէշբանկի քամուքսով շաղվես եւ օծես ի յանդտակն եւ ի յաճուկն՝ նա զմազն թափէ եւ չի բուսցնէ։

ԺԸ

ՈՐ ՄԱԶՆ Ի ՎԱՅՐ ԳԱՅ ՄԱՐԴՈՒՆ ԵՒ ԿԱՄ ՃԱՂԱՏ ԼԻՆԻ

Պատճառ որ ի հիւընդութենէ

Բագարատ ասէ, թէ այս Դ իրաց լինի. յառաջն գէշ բռնելուն եւ պակաս կերակրէն, որ արիւն չի լինի, եւ խիստ հիւանդութենէ այս ցաւս լինի ի մարդն։

Նշան որ ի հիւանդութենէ եւ գէշ կենալուն այն է, որ մարդ աւաղ լինի, եւ ամէն ժամ քիչ քիչ գլխուն մազն թափի. եւ այն որ ի հիւընդութենէ լինի՝ այն է որ մազն ի Ա հետ թափի։

Ստածումն այն է, որ քիչ ուտելուն կամ հիւընդութենէ լինի այս է.

Ասէ Բագարատ, թէ այն որ ի պակաս կերակրոյ լինի՝ պիտի որ աղէկ կերակուրք ուտէ, ի բաղանիս մտէ, եւ գինի խմէ, եւ մրտի եւ լատանի ձէթ օծէ ի գլուխն. եւ այն որ ի հիւանդութենէ լինի՝ պիտի որ աղէկ եւ քնքուշ կերակուր ուտէ, Ա տարեկան ոչխար եւ դալար մրգեր, եւ այնոք որ զանձն զօրացնէ՝ զայն ուտէ, եւ զանձն չդատի, եւ շուտով ի բաղանիս մտնու, եւ գլուխն կտաւով շփէ, եւ ձարխոտ եւ երիցուկ եւ վարդի եղն եռցո՛ւ եւ օծէ՛։

Ըռուֆօսն ասէ, թէ Գ օր եւ Գ գիշեր զամլաճն դրջէ՛ ջրով եւ եփէ՛ սագու եղով, որ ջուրն երթայ եւ եղն մնայ, եւ օծէ՛ ի գլուխն, եւ զճակնդեղն եփես եւ ջուրն ի մանանեխն խառնես եւ լվանաս զմազն՝ աղէկ է։ Եւ թէ զմազն սեւ հալիլայի ջրով լվանան՝ օգտէ։ Եւ ճակնդեղին ջուրն եւ սիսռան ջուրն եւ պախրու լեղին շատ օգտէ։

Էհանան ասէ, թէ օծէ՛ մրտի տերեւով եւ մտէ՛ ի բաղանիս եւ լվանայ զգլուխն։ Եւ թէ կեղեւն զտերեւն եռցնես հոռոմ ձիթով եւ օծես ի մազն՝ օգտէ աստուծով։ Եւ թէ զսամիթին հունտն եւ զլատանն յիրար խառնես եւ օծես ի գլուխն՝ նա զմազն ամրացնէ եւ աղէկ պահէ։ Եւ այս որ ասացի՝ շատ զօրութիւն ունի եւ առնէ ամուր եւ պահէ սքանչելապէս աստուծով։

Պատճառ թուլութեանն

Գ՝ որ ի գլխուն կաշուն խոշորութենէն լինայ, եւ Դ՝ որ թուլութենէ գլխուն կաշուն, եւ կամ մայսամին լայնութենէն, որ է այն ծակն որ մազն ելանէ, թուլ լինի եւ լաննայ։

Նշան որ ի թուլութենէ այն է, որ մազն խիստ բարակ լինի եւ այն որ ի կաշուն խոշորութենէ է՝ մազն սեւ լինի եւ մազին տակն հաստ լինի եւ յորժամ քաշես՝ շուտ ելանէ ի տեղացն։

Ստածումն որ ի խոշորութենէ կամ թուլութենէ կաշուն լինայ։

Ասէ Բագարատ, թէ այն է որ ի կաշուն խոշորութենէն է՝ պիտի որ հանապազ օծէ զգլուխն պապունաճի ձիթով եւ մտէ ի բաղանիս, զտայու սայլապին դեղերն այնէ եւ օծէ ի գլուխն եւ այնէ զայս տլէնիս. օգտէ։

Ա՛ռ ազատրախտի տերեւ Ա բաժին եւ խունկ Ա բաժին. զերկուքն խառնէ՛ յիրար, եւ վարդի ձիթով տրորէ՛ ի հաւանն եւ օծէ՛ ի գլուխն երբ բաղնիս մտնէ. եւ թէ լեղի նուշ եւ շէհէրմանի եւ ծովու փրփուր այրէ՝ եւ եղով օծէ ի գլուխն։ Եւ այն որ ի կաշուն թուլութենէն լինի՝ նա օծէ՛ մրտի ձէթ. եւ թէ Գ դրամ ախախիայ կէս նուկի գինով օծես, եւ կէս նուկի մրտի ձէթ խառնէ՛ եւ տրորէ՛ եւ օծէ՛. օգտէ։

Ապուճարէհն ասէ, թէ եղէգի հունտ եւ լատան եւ աւշինդր Ա Ա բաժին եւ ի քթան ծրարես եւ շիրիկ ձէթն եռցնես եւ օծես ի գլուխն օգտէ։ Եւ զայս այլ արա։ Ա՛ռ մրտի ձէթ Դ նուկի եւ լատան Ա նուկի, եւ զերկուքն յիրար խառնէ եւ ի գլուխն օծէ. օգտէ։

Դէվճանիսն ասէ, թէ ա՛ռ կիպարու պտուղ Ժ դրամ եւ Բ դրամ ծեծած օշինդրով ի քթեթ մն ծրարէ եւ Ե օր ի վարդին եղն դիր, եւ հանապազ օծէ՛ ի գլուխն. շատ օգտէ աստուծով։ Եւ այս ստածումն օգտէ թեփուկին եւ որոյ մազն ի վայր գայ օգտէ. եթէ առնուս հայ պորայ եւ զգլուխդ այնով լվանաս՝ շատ օգտութիւն կայ ի յինքն աստուծով, ամէն։

ԺԹ

ՈՐ ՄԱԶՆ ՃՂՔԻ ՄԱՐԴՈՒՆ ԵՒ ԿԱՄ ԱՆԺԱՄԱՆԱԿ ՃԵՐՄԿԻ ՄԱԶՆ ԵՒ ՄՕՐՈՒՔՆ

Պատճառ մազն ճղքելուն, որ ի տաքէ

Զաքարիային որդին ասէ, թէ ի յանձն չորութիւն յաւելցել է, կամ կերակուր շատ է կերեր, որպէս ապուխտ եւ չոր ձուկն եւ աղի իրվի եւ որ նման է սոցա։

Նշան մազն ճեղքելուն այն է, որ գլխուն մազն Բ ճղքի եւ խոշորութենէ մազին։ Դեղն այն է, որ զինք լվանան պորայի ջրով, որ բարակ լինի եւ կակուղ լինի մազն։

Ստածումն վասն ամէն մազ ճղքելուն։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ ի յամէն չոր կերակրոյ պատրաստ պահէ եւ հանապազ օծէ՛ զգլուխն մանուշկի ձիթով եւ յետոյ լվա՛ եղկ ջրով. եւ թէ զջուրն եւ զձէթն յիրար խառնես եւ օծես՝ օգտէ. եւ ի բաղանիս մտէ եւ ի ժիր ասպաղօլի լուապով օծէ՛ զգլուխն, եւ շուշմայի տերեւով եւ տղտի լվա՛. օգտէ։

Մասրճուէն ասէ, թէ լաւն այն է, որ զանձն հանգիստ առնէ, եւ աղէկ իրվի ուտէ, եւ խմէ գինի, եւ ի բաղանիս մտէ, եւ օծէ մանուշկի ձիթով, եւ նոնոֆարի եւ ճակնդեղի ջրով լուա զգլուխն. օգտէ։

Սահակն ասէ, թէ յորժամ որ մօրվացն եւ յունացն մազն նօսրնայ՝ ա՛ռ ծովու փրփրուր եւ բացվենեկի մոխիր եւ հոռոմ ձէթ որ հին լինի, շաղվէ՛ եւ օծէ՛. շատ օգտէ, եւ ամէն իրք որ զանձն տաքցնէ՝ ի գործ արկէք. եւ թէ զտաֆնուն պտուղն քացխով տրորես եւ կարեցն չաք ի յանձն օծէ ի մազն՝ նա մազն աղէկ այնէ եւ պայծառ, որ հաւնին երբ տեսնեն։ Եւ թէ մոմն եւ եղն յիրար խառնէ եւ օծէ հանապազ՝ նա շատ օգտէ եւ մազ բերէ աղէկ։ Եւ թէ զլատանին ձէթն հանապազ օծեր՝ խիստ օգտէ։ Ի յամենայն պիղծ կերակրոց պատրաստ կացիր եւ զաղէկ կերակուրքն կեր, որպէս զերպան եւ սիսռան ջուրն եւ որ նման է սոցա. օգտէ։

Պատճառ որ ի հովէ իսպիտակ լինայ

Գեղիանոս ասէ, թէ սեւ մազն բուսնելուն պատճառն ի տաք գոլոշէէ եւ ի կակուղէ լինի, որ բնութիւնն զինքն ի կաշին հանէ. եւ յորժամ այս վատուժի՝ նա մազն սպիտակ եւ բարակ լինի։

Նշան ի հովէ իսպիտակ լինելոյ։ Որ մազն խարտէշ եւ սեւ եւ կարմիր եւ շէկ՝ Բ պատճառէ լինի, եւ զպատճառն յիշեցին. նշան երեւելի է, թէ ո՛րպէս եւ ինչէ՛ իսպիտակ լինի մազն մարդուն։

Ստածումն սպիտակ լինալուն։

Գեղիանոս ասէ, թէ խարտէշ եւ սեւ մազն ի չոր եւ ի գէճ գոլոշին չափաւորութենէն է։ Եւ զպատճառն յիշել եմ, եւ հիմա դեղն այս է մազին սպիտակ լինալուն, որպէս պատրաստ կենայ յամէն հով եւ գէճ կերակրոց, որպէս կաթն եւ մածունն եւ ձուկն եւ պախրուն միսն եւ որ սոցին նման է, եւ մուտանճանայ եւ ղալիայ եւ զերպայ եւ խորովու եւ սիսռան ջուր ուտես, եւ ի կշտոյ մատ արկանէ եւ վեր բերէ, եւ գինի չխմէ, զի մազն շուտ իսպիտակ կայնէ։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ խիստ լաւ թպտիրն այն է, որ ամէն օր անօթեց Ե դրամ փոքր տիրֆիլ ուտէ, եւ չի հարբենայ, եւ պեղծ հոտերու պատրաստի, որ է զառիկն եւ ծծմբին հոտն, եւ շատ ի բաղնիս չի մտէ, եւ մերձաւորութիւն շատ չայնէ, եւ հանապազ պալատուրին ճուարիշն ուտէ. ի ձմեռն քաֆուր եւ վարդէջուր չի հոտայ, եւ ամենայն հով հոտերն զէն է։

Հունան ասէ, թէ մազն տանիլն հանց կու պիտի, որ յառաջն զմազն կու փետեն եւ զտեղն քացախով եւ ասպաղուլով քանի մի լուան եւ աֆիօն եւ քացախ օծեն. եւ մեղր եւ կղբու ձու օծէ, զմազն տակովն տանի. եւ բակլայի ալուր եւ գարու պորայ հայոց օծէ՛, չբուսնի։ Եւ թէ եղիճին հունտն հին եղով օծես՝ չի բուսնի, եւ ասլովն տանիլն վնաս է, եւ զշնչահանքն կու կապէ մազին։

Իպն ասէ, թէ Բ դրամ ասրունչ եւ Դ դրամ օճառ, եւ իր քօքն մարած նուրայ խառնես եւ ի բաղնեցն ի մէջն զմօրուքն աղէկ լվանաս եւ յետոյ օծես, եւ կէս ժամ թողուս որ կենայ՝ սեւացնէ զմօրուքն եւ զծերութիւնն տանի. փորձած է։

Ի

Տայուն սայլապ, որ է աղվիմացաւն, տայուլ հայեաց, որ է օձացաւն եւ մարդուն պատկերն որպէս օձի ստանայ եւ թեփռի եւ վայր գայ

Պատճառ որ ի տաքէ լինի

Գեղիանոս ասէ, թէ այս ի յարեան ի սաֆրային յիրար խառնելուն լինի, եւ զարիւնն այրէ, եւ այս ցաւս լինի. եւ պեղծն այն է որ սաֆրային յաւելի լինայ։

Նշան որ ի տաքէ լինայ. որ գունովն դեղին լինի եւ կանանչ զայնէ. եւ ամէն տաք եւ չոր կերակուր զէն առնէ, եւ ցաւուն տեղն կծայ եւ այրի մարդուն։

Ստածումն որ ի տաքէ լինայ։ Գեղիանոս ասէ, թէ տո՛ւր Զ կուտ սակամոնի եւ քիչ մի մածնով տրորէ՛ եւ խմէ՛, որ լուծումն առնէ եւ հանէ զսաֆրան. եւ տո՛ւր զպանրին ջուրն որ ըստկի, եւ հով եւ գէճ կերակուր տուր, դդում եւ սպանախ եւ գարէջուր, եւ ուլի միս եւ գառին, եւ մո՛ւտ ի բաղանիս եւ լվացվէ՛ եղկ ջրով եւ շուտ ել. եւ օծէ՛ զգլուխն նշի ձիթով. օգտէ։

Մասէհն ասէ, թէ ի կիֆալէն երակ առ եւ ի ծոծրկէն ապիկիս առ, եւ լուծումն արա հալիլայով եւ սակամոնով եւ սապռով, եւ կարմիր վարդ սալորի շարապով տուր, եւ զտեղն շփէ՛ խոշոր քթան կտաւով, եւ զխունկն տրորէ՛, խառնէ՛ ի քացախն եւ մորհամ արա եւ օծէ՛. եւ թէ ֆնտուխին կեղեւն եւ լեղի նուշն այրես եւ խառնես ի շիրիկ ձէթն եւ օծէ. եւ աղի իրաց պատրաստէ՛ եւ զերպայ կեր, եւ զտեղն շփէ՛ որ արիւն ելանէ, եւ զսեւ հնտիկն խորվէ՛ եւ նշի խառնէ՛ եւ օծէ՛. օգտէ։

Սահակն ասէ, թէ տո՛ւր զսապռին հապն եւ սակամոնի եւ օշինդր, եւ ա՛ռ ծծումն եւ ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ քացխով եւ հոռոմ ձիթով օծէ՛. եւ թէ զխնկին կեղեւն այրես եւ յայնժամ խառնես ի գինին եւ տրորես, որ զերտ մոհրամ լինայ, եւ օծես ի տեղն՝ շատ օգտէ. եւ ամէն տաք եւ չոր կերակրէ պատրաստ կացիր, որպէս մսեղէն. եւ գինի. շատ զէն է, մի՛ առներ, վնասէ։

Պատճառ որ ի հովէ լինի

Զաքարիային որդին ասէ, թէ այս ցաւս ի հովութենէ լինի՝ Գ է. կա՛¯մ պալղամէ, կա՛մ այրած արիւնէ, կա¯մ աւելի սավտայէ, որ վնաս ունի մարդուն։

Նշան որ ի հովութենէ լինի այն է, որ ի յայն տեղն մազն չի բուսնի, եւ տեղն խիստ սպիտակ լինի, եւ այն որ այրած արունէն է՝ սեւութիւն զարնէ. այն որ ի սէվտայէ է՝ տեղն սեւ լինի, ցաւն խիստ։

Ստածումն որ ի հովէ լինի։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ յառաջն լուծումն արա այարիճի ըռօֆօսով, եւ տո՛ւր շահմի հանդալ Բ դանկ, սապռ եւ թրմութ Բ Բ դանկ եւ հապ արա եւ տո՛ւր որպէս ըռասմն է, եւ վերաբերութիւն տուր այնել սրքնճուպինով եւ եղկ ջրով եւ սամթով, Ա դրամ աղով, որ զստամոքսն սրբէ աղէկ։

Էհանան ասէ, թէ ցաւն ի սավտայէն է՝ նա տո՛ւր զաֆթիմոնին մտպուխն Բ-Գ հեղ։ Զաֆթիմոնին հապն արա այս կերպովս. օգտէ։– Ա՛ռ պասվայիճ Ժ դրամ, եւ ղարիղոն Ե դրամ, եւ շահմի հանդալ եւ հնդի աղ եւ ղարանֆիլ Ա Ա դրամ, զամէն ծեծէ՛ եւ հապ արա եւ տո՛ւր ի ժմուն Բ դրամ եւ կէս, որ անօթուց առնէ, եւ զեղիճին հունան եւ հին հոռոմ ձէթ եւ սազապ վայրի, եւ լի՛ց ի հաւանն եւ աղէկ տրորէ՛, եւ օծէ՛ զմազն. աղէկ բուսցնէ, եւ ամէն թթուէ պատրաստ կաց, եւ թէ տեղն օծես, կարմիր լինի՝ աղէկ է. թէ կարմիր չի լինի՝ իսկի դեղ չի ընդունի եւ չի ողջանայ։ Եւ չի ողջանալուն պատճառն այն է, որ հիմն ցաւուն ի կաշուն ներքեւն է եւ զօրացել է։ Զայս ցաւս ստածել կու պիտի լուծման դեղով եւ այարիճի ըռօֆօսով. եւ զտեղն կրով եւ թզի տերեւով շփէ, որ արիւն ելանէ. յայնժամ մորհամով ստածումն արա, որ գրած է ախրապատինն, եւ ողջանայ կամօքն աստուծոյ. եւ փառք արարչին։

Եւ թէ զարջուն զճրագուն առնես եւ իւր քօքն հոռոմ ձէթ խառնես եւ օծես տայու սայլապին՝ նա մազ բուսցնէ շատ. շնորհիւն աստուծոյ։

ԻԱ

Գլխացաւութիւն որ ի տաքութենէ լինի կամ ի հովութենէ լինայ

Պատճառ որ ի տաքէ լինի

Եւ պատճառն ի դուսէն լինի, եւ յարեւէն կամ կրակէն, եւ թէ ի ներսէն է՝ ի կերակրոյ է որ կերաւ, որպէս սխտոր եւ սոխ եւ քուրաթ եւ որ նման է սոցա։

Նշան որ ի տաքէ լինայ այն է, որ երեսն կարմիր լինի, եւ երկնին գլխուն եւ վզին՝ ի լի արիւն լինի, եւ աչվնին կարմրի եւ ձայնն բռնվի եւ հով օրն դուրաւ գայ նմա։

Ստածումն որ ի տաքէ լինի։

Էհանան ասէ, թէ յառաջն գարէջուր տուր եւ փրփրեմի ջուր տուր եւ մրգաջուր, եւ մրգեր տուր օգտէ. եւ թթու իրվին շատ օգտէ, եւ խնծոր, Բ նուռ, եւ ի տաք իրաց պատրաստ կեցիր եւ հանապազ ի գլուխն վարդի եղ օծէ, եւ վարդէջուր եւ մանուշակ եւ նոնոֆար հոտա. օգտէ։ Եւ զայս արա եւ օ՛ծ ի գլուխն. օգտէ։ – Ա՛ռ կարմիր սանտալ եւ սպիտակ Գ Գ դրամ, եւ մամիսայ Ա դրամ եւ կէս, եւ նինօֆար Ե դրամ. զամէնն ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ հազրի ջրով շաղէ՛ եւ կամ ուռի տերեւի ջրով շաղվէ՛ եւ դի՛ր ի ճակատն, եւ տո՛ւր ազոխի ապուր եւ աղտորով. օգտէ։

Սահակն ասէ, թէ այս խիստ օգտէ։ – Ա՛ռ վարդի տերեւ եւ խաթմի Ա Ա դրամ, խաշխաշ Ե դրամ, մուրտասանկ Լ դրամ. զամէնն ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ հազրի ջրով շաղէ՛ եւ մանուշակի ձիթով շաղվէ՛ եւ ի գլուխն դիր. օգտէ։ Եւ թէ պատճառն արեգակին տաքութենէ լինի՝ ա՛ռ վարդի ձէթ եւ նօնօֆարի եւ վարդէջուր, եւ օծէ՛ ի գլուխն, եւ ազոխի ըռուպ տուր, եւ սառնով պաղեցո՛ւ, եւ վարդէջուր լից ի վերան եւ տո՛ւր որ խմէ, եւ զգլուխն ուռի տերեւով եւ փրփրեմով փաթէ՛, եւ օծէ՛ վարդէջուր եւ սանտալ եւ տուղտ. օգտէ։

Ֆաւլօսն ասէ, թէ աղէկ ստածումն այս է, որ զգլուխն ածիլես եւ օծես զսառով պաղեցուցած մանուշկին եղն, եւ գլխուն մջի ոսկորն նօսր է, զդեղն շուտ ընդունի եւ զտաք բուխարն քարշէ եւ օգտէ աստուծով. ամէն։

Պատճառ որ ի հովէ լինի

Ապուճարեհն ասէ, թէ այս անկից լինի, որ ըղեղին ծածկոցն հովցել լինի, եւ պատճառն այն, որ ի հով տեղն գլխիբաց շատ է նստեր, եւ պաղ ջուր շատ է խմել եւ պաղ ջրով լվացվել։

Նշան որ հովէ լինայ այն է, որ երեսին գունն սպիտակ լինի, եւ թէ տաք իրք ի վերայ դնէ՝ հանգիստ լինի. եւ ի տաք աւուրքն գլխուն ցաւն խաղաղ լինի եւ հանգիստ լինայ։

Ստածումն որ ի հովէ լինի։

Ապուճարեհն ասէ, թէ դեղն այս է, որ սազապին եղն տաքցնեն եւ ի գլուխն օծեն, եւ քիչ մն ֆարֆիոն խառնես որ զօրաւոր լինի. եւ ամէն տաք եղերն օգտէ, որպէս ղուստին եւ ղարին եղն եւ սուսանին ձէթն օգտէ, եւ որն որ գտնուս՝ օծէ՛։ Եւ ամէն գլուխ որ ի հովութենէ ցաւի՝ դեղն այս է, որ տիմէտ առնես պապունաճ եւ աքլիլմէլիք եւ սամիթ եւ սիսանպար եւ մարզնկօշ. տմէտ արա եւ օծէ՛ զգլուխն ներկիսի եւ սուսանի ձիթով. օգտէ։

Մասէհն ասէ, թէ ա՛ռ շէհ Էրմանի եւ դաղձ եւ նասրին եւ մարզանկօշ եւ սուսան եւ եասամին եւ շահ սաֆրան, եւ զամէնն եռցո՛ւր շիրիկ ձիթով եւ օծէ՛ ի գլուխն, կամ տիմէտ արա գլխուն, եւ կամ զերեսն ի վերայ շոգուն բռնէ. եւ պապունաճին շոգին լաւ է քան զամէնն. եւ թէ զսամիթին ձէթն եւ պապունաճին յիրար խառնէ եւ գլուխն եւ քիթն եւ ականջն օծէ։

Հունան ասէ, թէ պապունաճն հով գլխացաւուն օգտելուն պատճառն այն է, որ բացող է եւ հալող է. եւ թէ ցաւն հին լինի՝ նա կղբու ձու եւ ֆարֆարիոն եւ պղպեղ եւ մանեխ, յամէն մէկէ Ա Ա բաժին եւ քիչ մն աֆիոն խառնէ եւ հին գինով շաղվէ՛ եւ օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ։ Եւ զայս տիմէտն արա. – պապունաճ եւ աքլիլմէլիք Ե Ե դրամ եւ սիսանպարի ջրով շաղվէ՛ եւ օծէ՛, եւ ի բաղանիս մուտ եւ լվա՛. շատ օգտէ։

ԻԲ

Գլխացաւութիւն կամ ի գիճութենէ լինի կամ ի չորութենէ լինի

Պատճառ որ ի գիճութենէ լինի

Գեղիանոս ասէ, թէ այս ցաւս Բ ցեղ է. Ա այն է, որ գիճութիւն յաւելցնող կերակուրք ուտէ, եւ Բ այն է, որ ի բաղանիս շատ լվացվիլն տաք ջրով։

Նշան որ ի գիճութենէ լինի այն է, որ ի ժիր քուն գայ, եւ շատ պառկի, եւ գլուխն ծանրանայ եւ հանց նմանի, թէ շատ աշխատել է եւ յոգնել է. եւ մոռացկոտ լինայ։

Ստածումն որ ի գիճութենէ լինի։

Գեղիանոս ասէ, գլխացաւութիւն որ ի գիճութենէ լինի՝ հեշտ է քան զայն որ ի տաքութենէ լինի, եւ այն որ ի գիճութենէ՝ լաւ է քան զայն որ ի չորութենէ, այնոր համար որ գէճ ցաւելն խիստ չի ցաւիր, քաւել թէ գիճութիւն խիստ յաւելի լինի. եւ այնոր ստածումն այն է, որ կերակուրն տաք եւ չոր ուտէ, եւ ղալիանի տարչինով եւ պղպեղով, եւ ամէն տաք եւ չոր օգտէ։ Եւ թէ զպապունաճն եւ զշէհն եւ զաքլիլմէլիքն եփես եւ զերեսն ի շոգին բռնես, որ զգիճութիւնն յըղեղէն հանէ, եւ ի բաղանիսն շատ նստի՝ օգտէ խիստ աստուծով։

Մասուային որդին ասէ, թէ աքլիլմէլիք եւ դաղձ եւ մարզանկօշ զամէնն ջրով եփէ՛ եւ ի գլուխն դիր, եւ զջուրն լից ի վերայ, եւ մուշք եւ ղալիայ հոտան, եւ սազապ եւ կարօսի հունտ եւ պահրի ղուստ օծեն. եւ տո՛ւր սիսռան ջուր եւ ղալիեայ շուրվայ, տարչինով եւ պղպեղով եւ սունպուլով եւ ղարանֆուլով եւ տո՛ւր որ ուտէ, եւ ժիր մազտաքէ եւ խունկ ծամէ, քացախով եւ քամանով խաղաջ արա։

Սահակն ասէ, թէ ապքամայ կեր մսով, եւ կերակուր քիչ կեր, եւ ի բաղանիսն շատ նիստ եւ քրտնէ՛, եւ գինի մի՛ խմեր. եւ վարդ մուրապայ կեր զանճապիլով անօթեց. օգտէ. եւ զֆարֆիոնն ծեծէ՛ եւ խառնէ՛ յեսմէկին եւ խիրուն ձէթն, օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ, եւ զոր ուտես՝ տաք եւ չոր կերակուր կեր. պուխարով իրվի մի՛ ուտեր, զէն չառնէ քեզ։

Պատճառ որ ի չորութենէ լինի

Զաքարիային որդին ասէ, թէ շատն ի յամռան աւուրքն լինայ եւ յարեւոյն եւ ի քամոյն որ տաք է, եւ ուտէ զտաք եւ զչոր կերակուրքն որպէս ապուխտն։

Նշան որ ի չորութենէ լինայ։ Այն որ ի տաք քամոյն է՝ ի բաղանիսն ցաւն խստէ, եւ այն որ ի չոր կերակրոց է՝ այն է որ քուն չի լինի, եւ յորժամ քաղցենայ՝ ցաւն սրանայ։

Ստածումն որ ի չորութենէ։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ այն իրքն որ զգիճութիւն յաւելցնէ՝ ի գործ արկ, որպէս գարէջուրն եւ թան եւ նշի ձէթն եւ դդմին կուտն, եւ իր ձէթն որ ի քիթն կաթեցնէ, եւ տո՛ւր մանր ձուկն դալար եւ հաւձագ, եւ հաւկթի դեղնուց թերխորով, եւ բանճրնուն տո՛ւր զհազարն եւ զփրփրեմն։ Թէ ցաւն հին լինայ՝ տո՛ւր կարագ եւ գառին ըղեղ, յիրար խառնէ եւ տո՛ւր որ ի քիթն կաթեցնէ, որ զգիճութիւն յաւելցնէ, եւ հանապազ ի վերայ գլխուն եղկ ջուր լից։

Մասրճուէն ասէ, թէ չորութեան ստածումն գիճութենով է. եւ տո՛ւր կերակուր հաւկթի դեղնուց թերխորով, եւ հաւձագ գէր, եւ փաչայի եղ տուր որ ուտէ, եւ հաւու եղ կաթեցուր ի քիթն, եւ կարագ եղ կաթեցուր։

Հունան ասէ, թէ արա՛ զայս տիմէտս. – ա՛ռ գարէալուր եւ ցորենի ալուր միաչաք, եւ շաքար, եւ նշի ձէթ. զամէնն շաղվէ՛ եւ եփէ՛ ի կրակն եւ քիչ մի դդմի կուտ կտուած եւ ի ներս խառնէ եւ տիմէտ արա ի տեղին. օգտէ, եւ ի Դ ժամ փոխէ՛ եւ մէկ այլ դիր. զամենայն չորութիւն գլխուն ի դուրս քաշէ եւ շատ օգտէ. եւ ամենայն իրք որ զչորութիւն յաւելցնէ՝ պատրաստ կացիր, եւ գիճացնող իրվին ի բան տար, որ գլխուն ցաւն երթայ կամօքն աստուծոյ։

ԻԳ

Գլխացաւութիւն որ ի յարենէ լինի կամ ի պալղամէ լինի ի մարդն

Պատճառ որ յարենէ լինի

Սահակն ասէ, թէ այնկից լինի, որ միս եւ քաղցր կերակուր շատ ուտէ եւ գինի շատ խմէ, եւ այն իրվին որ զարիւն յաւելցնէ՝ ուտէ։

Նշան որ յարենէ լինի այն է, որ գլուխն եւ երեսն եւ աչվին կարմիր լինի, եւ անձն ծանրանայ. եւ քուն շատ լինի, եւ ցաւն խստէ, ի ցաւիլն երկնին կանգնի։

Ստածումն որ յարենէ լինայ։

Սահակն ասէ, թէ ի կիֆալէն երակ առ եւ ազոխով ապուր կեր եւ յունապ, եւ զփորն լուծէ՛ մրգանօք։

Ա՛ռ սեւ սալոր Ի հատ եւ յունապ Լ հատ, եւ չամիչ անկուտ, եւ թմրհնտի ԺԵ ԺԵ. զամէնն եփէ՛ Գ լիտր ջրով, որ մնայ Ա, եւ այնժամ ա՛ռ Ի դրամ թարանկուպին, խառնէ՛ եւ տո՛ւր ժամհրօքն որ խմէ. օգտէ եւ ջերման եւ հազի։

Այլ այս դեղս խիստ օգտէ։ Զքաղցր նուռն ծեծէ՛ կեղեւովն եւ քամէ՛, եւ յանկից կամ կէս լիտր եւ կամ այլ պակաս՝ կամ սպիտակ շաքար խառնէ կամ թարանկուպին, տո՛ւր յանօթեց խմէ. օգտէ աստուծով։

Ապուճարեհն ասէ, թէ կիֆալէն երակ առ ըստ ուժուն, եւ թէ խաղաղ լինի ցաւն՝ ապիկիս արկ եւ հով սպեղանի արա եւ դի՛ր եւ գէճ ի գլուխն. օգտէ. որպէս սանդալ եւ քաֆուր եւ վարդէջուր եւ ֆուֆէլ հնդի եւ շաֆ մամիսայ եւ մանուշակի ջուր. եւ շնխաղող եւ նօնօֆար եւ դդում եւ գորտնբուրդ եւ քացախ եւ որ սոցին նման է՝ օգտէ։ Եւ թէ ցաւն խիստ լինի՝ քիչ մի աֆիոն վարդի եղով տրորէ՛ եւ օծէ՛ ի գլուխն. եւ թէ դեղին հալիլայ եւ մանուշակ եւ թմրհնտի ջրով եփէ, շիրխեստն խառնէ՛ եւ քամէ՛ եւ առաւօտուն տուր. շատ օգտէ։ Եւ մաշի մուզաւարայ եւ սպանախ եւ գինծ եւ նշի մէջ ի վերայ խառնէ եւ տո՛ւր. շատ օգտէ։

Պատճառ որ ի պալղամէ լինի

Հունան ասէ, թէ այս ցաւս շատ կաթ եւ մածուն եւ հով կերակուր ուտելուն լինայ, որ զհովութիւն եւ զգիճութիւն յաւելցնէ։

Նշան որ ի պալղամէ լինի այն է՝ որ երեսն սպիտակ լինի եւ ցաւն հահանդ. եւ յորժամ կերակուր ուտէ՝ շուտով պառկի եւ գլուխն պաղ, եւ երակն կակուղ լինի։

Ստածումն որ ի պալղամէ լինի։

Հունան ասէ, թէ յառաջն զփորն լուծէ՛ հապի ղուղիայով եւ այարիճի ըռօֆօսով եւ տո՛ւր հոտալ զմարզանկօշն եւ զդաղձն եւ պղպեղ եւ կղբու ձու եւ քունտուզ, որ փռնքտայ Ա քանի հեղ, եւ սրքնճուպին մանեխի ջրով խաղաջ առնէ. եւ սուսանի եւ զայթի եւ պանի ձէթ օծէ. եւ դալար սազապ ի գլուխն դիր, եւ մատպուխ հալիլայի եւ անիսոն եւ նանխու օգտէ. եւ նուխու սապռին եւ տիզկանափայտին ձէթն օգտէ. եւ աղրղարհան եւ սպանդ եւ կապարի կեղեւ ծեծէ՛ եւ մեղրով շաղաղէ՛ եւ տրորէ՛ տաք ջրով եւ բան տար. օգտէ։

Մասէհն ասէ, թէ զկուկիան տուր, որ զպալղամն վար քաշէ եւ զգիճութիւնն, եւ ի հով քամոյ պատրաստէ՛. մուշք ղալիայ հոտայ. եւ զսիսռան ջուրն տուր եւ ղալիեայ, եւ խունկ ծամէ հանապազ, եւ խաղաջ արա. զպասալի յունսուլին քացախն եւ զապքաման, եւ յամէն Բ գիշեր Ա հապի շապիար կեր Ա մթխալ, եւ շատ կերակրէ պատրաստէ՛։

Մասուրճուէն ասէ, թէ սրքնճուպին խաղաջ արա եւ զայս սպեղանիս ի վերայ դիր. – ա՛ռ սապռ եւ մուռ եւ ֆարֆիոն Բ Բ դրամ, զաֆրան եւ զամխ Ա Ա մթխալ, եւ կղբու ձու Ա մթխալ, եւ աֆիոն կէս դրամ, ղուստ Ա դրամ, խունկ Գ դրամ, անծրութ Ա դրամ. ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ գինով շաղվէ՛ եւ օծէ՛ ի գլուխն եւ ի ճակատն. օգտէ աստուծով։

ԻԴ

Գլխացաւութիւն որ ի սաֆրայէ լինի կամ ի սավտայէ լինայ ի մարդն

Պատճառ որ ի սաֆրայէ

Էհանան ասէ, թէ ի տաք եւ ի չոր ուտելուն եւ շատ աշխատելուն եւ ի տքնութենէ եւ կամ շատ անօթի կենալուն լինի։

Նշան որ ի սաֆրայէ լինի այն է, որ մարդն ավաղ լինի եւ բարկնայ, եւ երակն սուր լինայ, եւ շատ ծարաւ ունենայ, եւ քիթն եւ բերանն չոր լինայ, եւ քուն քիչ գայ, եւ գունն դեղին լի՛նայ։

Ստածումն որ ի սաֆրայէ լինի։

Էհանան ասէ, թէ լուծումն արա սալորի ջրով եւ վարդի շարապով, եւ պաղ ջուր տուր, եւ զգլուխն օծէ՛ քացխով եւ վարդէջրով, եւ մանուշակի եւ վարդի եւ նշի ձէթ ի քիթն կաթեցու. եւ կերակուր հով եւ գէճ տուր, եւ ան շուրվայէն, որ ազոխով լինի եւ աղտորով եւ դդմով եւ որ նման է սոցա։ Եւ տո՛ւր զայս մատպուխս. – Ա՛ռ դեղին հալիլայ Ը դրամ եւ մանուշակ Ե դրամ եւ սալոր Ը հատ, թմրհնտի կէս լիտր. զամէնն եփէ՛ Բ լիտր ջրով, եւ երեքէն մէկ մնայ, եւ առաւօտուն տո՛ւր որ խմէ եղկ. օգտէ աստուծով։

Հունան ասէ, թէ աղջկմօր կաթն եւ դդմի ձէթն եւ վարդին եւ մանուշակին յիրար խառնէ եւ օծէ՛ ի գլուխն, եւ գարէջուր եւ ճուլապ տուր, եւ ի հով տեղ նստեցուր, եւ մանուշակ եւ նոնոֆար հոտայ, եւ հով եւ գէճ մրգեր ուտէ, եւ թէ պիտեւան լինի՝ քիչ մի հալիլայ դեղին եւ շիրխիստ խմէ, որ մէկ քանի ձեռ սաֆրայ լուծէ. եւ ի յաղիէ եւ ի տաքէ եւ ի քաղցրէ պատրաստէ՛. եւ հազար կեր. օգտէ։

Մասրուճէն ասէ, թէ սաֆրան յաւելի լինի՝ լուծէ այս մտպուխս։ Ա՛ռ դեղին հալիլայ Ե դրամ եւ շահթառայ Ե դրամ եւ մանուշակ եւ վարդ եւ օշինդր Գ Գ դրամ. զամէնն եփէ՛ Գ լիտր ջրով, որ չորսէն մէկ մնայ, եւ կէս մխթալ սապռ եւ Բ կուտ սակամոնի խառնէ՛ եւ տո՛ւր զոր ըռասմն է. շատ օգտէ աստուծով։

Պատճառ որ ի սավտայէ լինի

Սահակն ասէ, թէ շատն այս ցաւուս ի սավտայ յաւելցնող կերակրէ լինայ, որ է ոսպն եւ կաղամբն եւ պատնճանն եւ պախրու միսն եւ մերձաւորիլն եւ ճանապարհ երթալն եւ որ սոցին նման է։

Նշան որ ի սավտայէ լինի այն է, որ երեսին գունն ի սեւութիւն զայնէ եւ քիթն եւ բերանն չորնայ, եւ անձն չոր եւ գլուխն ծանր, եւ երակն հանապազ ի լարման լինայ։

Ստածումն որ ի սավտայէ լինի։

Սահակն ասէ, թէ լուծէ՛ զինքն հապի կուկիայով եւ եփած աֆթիմոնով, եւ պղպեղ եւ քունտուսայ եւ կղբու ձու հոտայ եւ փռնքտալ տուր. եւ սրքնճուպինով եւ մանեխով խաղաջ արա, եւ տաք օծէ՛ ի գլուխն հոռոմի եւ խրու եւ պանի եւ սուսանի ձէթ։ Եւ թէ զդալար սազապն եփես հոռոմի ձիթով եւ հանց որ ձէթն կանանչ լինայ՝ եւ այնժամ եղկ արա ի գլուխն օծէ, եւ տո՛ւր զայս շոգին. – Ա՛ռ մարզանկօշ եւ դաղձ եւ գինձ, եւ շոգի արա, եւ զայս հապն արա. – Ա՛ռ այարիճի ֆաղարա Ժ դրամ, շահմի հանտալ Ա դրամ, սակամոնի կէս դրամ, աստախօտօս եւ թրպութ Ե Ե դրամ. զամէնն ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ հապ արա, եւ ամէն Գ օր մէկ՝ Բ դրամ տուր. զսավտան ի գլխուն ի վար քաշէ։ Եւ թէ զկղբուն ձուն եւ զպղպեղն եւ զֆարֆիոնն եւ զմանեխն եւ զաֆիոնն գինով եռցնէ օծէ ի գլուխն՝ օգտէ։

Դէվճանիսն ասէ, թէ լուծէ՛ զփորն այարիճով եւ թզի ջրով եւ չամչով եւ մեղրով, եւ փոքր տիրֆիլ կեր. եւ յայարիճն խառնէ եւ անօթեց տուր, եւ ծաթրին եւ ակրկարհայ եւ մանեխ խառնէ՛ ի խրուն ձէթն եւ օծէ՛ ի գլուխն, եւ զհապի շիպիեարն տուր, եւ հապի ըշտամահիկոն եւ ղուղիեայ մէկ մէկի յետեւ, սեւ հալիլայ եւ ըռզիան եւ նանխու յիրար խառնէ, եւ տո՛ւր աղէկ կերակուրք. օգտէ աստուծով. ամէն։

ԻԵ

Գլխացաւութիւն որ ի տաք քամու լինի կամ հով քամու

Պատճառ ի տաք քամու լինի

Բագարատ ասէ, թէ ի սուր պուխարէ լինի արիւնին եւ սաֆրային, որ յաւելնայ, եւ կամ հին գինի խմէ շատ, եւ ուժով ցաւի գլուխն։

Նշան տաք քամու լինի եւ յարեան սրութենէն, եւ երեսն կարմրի եւ մթնգուն. եւ այն որ ի սաֆրայէ՝ երեսին գունն դեղին լինի եւ ցաւն խիստ. եւ գինուն այլ նոյնպէս։

Ստածումն որ ի տաք քամու լինի։

Բագարատ ասէ, թէ յառաջն վերաբերութիւն տուր այնել եղկ ջրով, եւ սրքնճուպին եւ պաղ ջուր լից ի գլուխն, եւ զոտվին աճռէ՛ եւ Բ նռան ջուր տուր եւ ազոխի ջուր, եւ սրքնճուպին տուր, եւ թուրինճ տուր որ ծծէ, եւ հանապազ օծէ՛ ի գլուխն վարդի ձէթ, եւ ջանա՛ որ քուն չի լինի. եւ մանուշակ եւ դալար նոնոֆար տուր հոտալ, եւ կերակուր՝ ազոխով եւ նռան հատով, եւ հանապազ հաւու ձագ կեր, եւ մանր դալար ձուկն քացխով եփէ, եւ տանծ եւ նուռն կեր եւ Բ ազգն, եւ սերկեւիլ կեր. եւ բնաւ գինի մի՛ խմել. օգտէ։

Սահակն ասէ, թէ պաղ ջուրն շատ մի՛ խմէ եւ քիչ գինի ջրախառ, որ զստամոքն ուժովցնէ. եւ հով տեղ նստի, եւ ամռան աւուրքն շատ ի շուրջ մի՛ գալ, զի զէն է։

Ապուճարէհն ասէ, թէ զպաղեցուցած վարդէջուրն ի վերայ գլխուն լից եւ խառնէ՛ վարդի ձէթ եւ քացախ։ Եւ թէ ցաւն յուժովնայ, երեսն մթնէ, եւ արիւն յաւելնալուն նշան է, եւ կարմրութիւն լինի եւ երակքն ուժով լինի՝ ի կիֆալէն երակ առ ի չաքուն, եւ վարդ եւ քաֆուր եւ վարդէջուր եւ սանտալ տուր հոտալ. օգտէ. եւ կերակուր տուր մուզավարայ ազոխի եւ նռան հատի. եւ թէ վատուժի՝ զհաւձագն հանապազ տուր, որ զօրացնէ զուժն եւ օգտէ գլխուն։

Պատճառ որ ի հով քամու լինի

Գեղիանոս ասէ, թէ այս ցաւս ի պեղծ կերակրէ լինի, որ է պախրէ միսն եւ կաղամբն եւ ըղտու միսն եւ սոցին նման լինի, եւ ստամոքին վատուժութենէն։

Նշան հով քամուն, որ կերակրէ լինի այն է, որ պեղծ կերակուր ուտէ՝ ցաւն խիստ է եւ գլուխն ի շուրջ գայ. եւ այն որ ստամոքին վատուժութենէ՝ եփ անօթի լինայ՝ խիստ ցաւի։

Ստածումն որ ի հով քամու լինի։

Գեղիանոս ասէ, թէ տո՛ւր այարիճի ֆայղարայ, որ գրած է ի ախրապատինն, Բ դրամ ժմուն, եւ Ժ դրամ մեղր ուտէ ի վերայ. եւ անօթեց ի բաղանիս մուտ, եւ զայս խոտերուն ջուրն ի վերայ գլխուդ լից, որ է մարզանկօշն եւ աքլիլմէլիքն եւ պապունաճն եւ որ նման է սոցա. զամէնն յիրար խառնէ եւ եփէ՛. շատ օգտէ։

Մասուային որդին ասէ, թէ այս հապս ի բան տար որ զպուխարն ի վար քաշէ գլխուն եւ զըղեղն ըստկէ եւ զստամոքսն զօրացնէ. – Ա՛ռ այարիճի ֆայղարա Ե դրամ կամ Զ դրամ, եւ թրպութ եւ դեղին հալիլայ Դ Դ դրամ, եւ հնտի աղ Բ դրամ եւ կէս. զամէնն ծեծէ՛. եւ հապ արա քարօսի ջրով եւ ի շուքն չորցո՛ւր եւ անօթեց տո՛ւր Բ դրամ. օգտէ։

Ըռուֆօսն ասէ, թէ տո՛ւր մատն արկանել, որ ցաւն ի հիմէն քակի. եւ թէ ստամոքն վատուժ լինի՝ վերաբերութիւնն խիստ օգտէ. եւ խառնէ՛ զտիզկանափայտին ձէթն եւ նուխուի սապռն, եւ տո՛ւր առաւօտուն որպէս ըռասմն է. եւ հանապազ տուր հոտայ մուշքի ղալիայ եւ մարզանկօշ եւ կղբու ձու, որ հոտայ եւ փռնքտայ, եւ արա՛ զայն ստածումն, որ զթանձր քամէստան հալէ, եւ զթեթեւ եւ զօգտակար կերակուրքն կեր, որ գլխուն ցաւն երթայ աստուծով. ամէն։

ԻԶ

Գլխացաւութիւն որ յըղեղին ծածկոցն ուռնալուն լինայ ի մարդն

Պատճառ որ ի տաքէ լինի

Հունան ասէ, թէ այս ցաւս ի տաք է լինի՝ նա ի յարենէ կամ սաֆրայէ, որ ի յըղեղան ի ծածկոցին ներքեւն յաւելցել է եւ զայս ցաւս ընծայէ։

Նշան որ ի տաքէ լինի այն է, որ յարեանն ի յաւելնալուն է՝ նա երկնին ակնջթոռացն եւ ճակտին կանգնման լինին, եւ այն որ ի սաֆրայէ է՝ նա քուն չի լինի, եւ երեսն դեղին լինայ մարդուն։

Ստածումն որ ի տաքէ լինի։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ ի կիֆալէն երակ առ եւ ի ճակտէն այլ առ, եւ գարէջուր տուր, եւ փրփրեմի հունտ. եւ դալար մանուշակ եւ նոնոֆար հոտայ, եւ դդմի ջուր տուր, շնխաղողի ջուր եւ գառնալեզվի ջուր տուր օծել եւ խմել, որ զցաւն խաղեցնէ եւ գիճացնէ. եւ տո՛ւր զոսպան ջուրն կտուած եւ դդում եփած, որ ուտէ։

Ըռուֆօսն ասէ, թէ ի սաֆրայէ լինի՝ տո՛ւր թմրհնտի եւ խիարշամպայ, եւ սալորով լուծումն արա, եւ տո՛ւր գարէջուր, Բ նռան ջուր եւ դդմի ջուր, եւ սրքնճուպին փրփրեմի ջրով եւ մանուշակի շարապով. օգտէ։ Թէ իսպիտակ սանտալ եւ կարմիր քաֆուր տրորես եւ քիչ մն ի քիթն կաթեցնես՝ օգտէ։

Էհանան ասէ, թէ տո՛ւր դդմի ջուր որ խմէ, եւ հանապազ յաւելցո՛ւ զգիճութիւն գլխուն, եւ տո՛ւր որ ուտէ ճակնդեղ եւ շողգամբ եւ դդում եւ ոսպ, եւ մաշ կտուած եւ խուպազի, եւ զամէնն եփէ՛ եւ տո՛ւր. օգտէ. եւ տո՛ւր որ ուտէ թերխորով հաւկիթ եւ մանր ձուկն դալար. եւ թաթրուճի միս եւ տէհուճի միս եւ գառին միս եւ ուլի միս տուր. օգտէ շատ. եւ զպաղ ջուրն տուր որ խմէ. ի տաք իրաց պատրաստ կեցիր։

Պատճառ որ ի հովէ լինայ

Ըռօֆօսն ասէ, թէ այս ցաւս որ ի հովէ լինի՝ նա ի պալղամէ որ յաւելցել է եւ ըղեղան ծածկոցին ներքեւն է անցել եւ այս պատճառ ցաւուն։

Նշան որ ի հովէ լինի այն է, որ շատ ի քուն լինայ, եւ թէ ձեռքդ ի գլուխն դնես՝ նա պաղ լինայ. եւ այն որ ի սավտայէ է՝ նա գունն ի սեւութիւն զարնէ եւ զաչքն չի կարէ յիրար բանալ։

Ստածումն որ ի հովէ լինի։

Ըռուֆօսն ասէ, թէ այն ի պալղամէ՝ նա այս նուխուովս լուծումն արա։– Ա՛ռ օշինդր Ե դրամ, եւ ասարոն Բ դրամ եւ կէս. եւ զանգարիոն եւ մազտաքէ Բ Բ դրամ եւ կէս, եւ սապռ Գ դրամ. զամէնն ծեծէ՛, ապիկած աման դիր, եւ Ա կէս լիտր ջուր ի վերայ լից, եւ Գ օր արեւն դիր, ի փոշի եւ ի հովէ պահէ՛, եւ ի Դ-ում օրն քամէ՛ եւ յստկէ՛, եւ Դ նուկի առ յիրմէն, Ա դրամ նշի ձէթ խառնէ եւ տո՛ւր առաւօտուն որպէս ըռասմն է. օգտէ աստուծով։

Գեղիանոս ասէ, թէ տո՛ւր այարիճի ֆաղարայ, որ զստամոքսն սրբէ։ Եւ ա՛ռ պապունաճ եւ աքլիլմէլիք եւ սիսանպար եւ հուլպայ եւ սամիթ եւ կտաւատ, յամէն մէկէն Ա Ա բաժին. զամէնն եփէ՛ ջրով եւ օծէ՛ ի գլուխն։ Եւ այն որ ի սավտայէ լինի՝ այն է, որ տաս զմտպուխի աֆթիմոնին եւ լուծումն առնես, եւ եփես զպապունաճն եւ զաքլիմէլիքն եւ սիսանպարն եւ լնուս ի գլուխն օծես. զներկիսի ձէթն եւ սուսանի եթէ հոտայ՝ նա օգտէ. եւ զխիրուն ի քիթն կաթեցու, եւ թթվէ եւ ի ծանր կերակրէ պատրաստ. եւ տո՛ւր զսիսռան ջուրն եւ մութանճանայ եւ ղալիայ, եւ մանուշակի եւ դդմի ձէթ ի քիթն կաթեցու եւ գլուխն օծէ։ Թէ ցաւն ուժովնայ՝ ֆարֆիոն եւ կղբու ձու յեսմեկի ձիթով խառնէ՛ եւ եռցո՛ւ եւ օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ։

ԻԷ

ԳԼԽԱՑԱՒՈՒԹԻՒՆ ՈՐ ՅԱՐԱՊՆ ՊԱՂԱՅ ԱՍԷ. ԱՅԼ ԳԼԽՈՒ ՑԱՒ ՄՆ Է

Պատճառ որ ի տաքէ լինայ

Զաքարիային որդին ասէ, թէ այս ցաւուս պարսկերէն խուտայ ասեն, կամ յարենէ կամ ի սաֆրային յաւելնալուն լինի, եւ կամ ուռեց լինի ըղեղան ի ծածկոցն ի Բ խլտէն։

Նշան որ ի տաքէ լինի այն է, որ գլուխն ամէնն ցաւի, եւ երեսն կարմրի յարենէ. եւ թէ գունն դեղին եւ ցաւն խիստ լինի՝ սաֆրային յաւելվածուն է այս ցաւս։

Ստածումն որ ի տաքութենէ լինի։

Զաքարիայի որդին ասէ, թէ յառաջն ի կիֆալէն երակ առ, եւ ի Բ սրունացն ապիկիս արկ եւ լուծումն արա մրգաջրով. – Ա՛ռ դամոնի եւ յունապ Ի Ի հատ, եւ շէկ չամիչ ԺԳ դրամ, եւ թմրհնտի Ի դրամ, եւ զամէնն եփէ՛ Գ լիտր ջրով, որ մնայ Ա լիտր, եւ քամէ՛, եւ Ի դրամ թարանկուպին խառնէ եւ տո՛ւր ժամհրօքն։

Գեղիանոս ասէ, թէ այս ցաւուս ջանա՛, որ գլխուն ցաւն ի վար քաշես, եւ սկսնուս լուծումն առնես, թէ պապունաճ եւ աքլիլմէլիք եւ օդխօրի ծլեր եւ դաղձ եւ սիսանպար Ա Ա բաժին եփէ ջրով եւ ի վերայ գլխուն լից, որ զայն խառնվածն, որ ի վերայ գլխուն ժողովել է՝ զամէնն ի դուս քաշէ։

Էհանան ասէ, թէ յորժամ պատճառն ի սաֆրայէ լինի՝ դու ա՛ռ վարդի եղ եւ քացախ եւ յիրար խառնէ, եռցո՛ւ եւ օծէ՛ ի գլուխն. եւ յորժամ որ իմացար որ ցաւն գնաց՝ ա՛ռ պապունաճ եւ աքլիլմէլիք եւ խառնէ ի յայս դեղս եւ օծէ՛ ի գլուխն. եւ յորժամ հիւանդն ողջացաւ՝ դու տո՛ւր հաւու ձագով շորվայ, ազոխի ջրով եւ նռան հատով տուր. եւ տաքերուն պատրաստ պահէ, եւ հով եւ անուշ կերակուր տուր. օգտէ աստուծով. ամէն։

Պատճառ որ ի հովէ լինայ

Սահակն ասէ, թէ յաւելվածու պալղամէ եւ ի սէվտային սրութենէն եւ ի թանձր պուխարէ, որ ի յըղեղն է ժողովել, եւ ուռեց լինի ի փարտան ըղեղին։

Նշան որ ի հովէ լինի այն է, որ գլուխն ծանրանայ, եւ երեսին գունն իսպիտակ լինի, եւ ցաւն աւելի եւ զօրաւոր լինի, եւ երեսին գունն մթնայ։

Ստածումն որ ի հովէ լինի։

Սահակն ասէ, թէ յառաջն զփորն լուծէ՛ հապի սապռով, եւ քիչ մի քաֆուր եւ մանուշակ յիրար խառնէ եւ ի քիթն կաթեցուր. եւ զայս դեղս ի գլուխն Բ հետ օծէ. – Ա՛ռ մուռ եւ զաֆրան եւ աղբրաց արիւն եւ սամխ արապի Ա Ա բաժին, եւ քիչ մի քաֆուր խառնէ. ամէնն ծեծէ՛ եւ սպիտակ եասամինի ձիթով շաղվէ՛ եւ օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ։

Մասրճուէն ասէ, թէ այն որ սէվտայէ լինի՝ ա՛ռ դաղձ եւ կասլայի տերեւ եւ ղասապ ըլ զարիրայ, յամէն մէկէն Ա Ա բաժին. զամէնն՝ եփէ՛ ջրով եւ զջուրն ի գլուխն լից. օգտէ. եւ մէկ քանի տարպայ այսպէս արա, եւ զսավտան ի գլխուն ի վար քաշէ. եւ տո՛ւր զԲ նուռն եւ խնծոր եւ սերկեւիլ։

Մատային ասէ, թէ տաք եղեր ի գլուխն օծէ եւ ի քիթն կաթեցու, որ է խիրուն եւ եասամին եւ ներկիսին ձէթն, եւ մուշք եւ անպար հոտայ. ի թթուէ եւ ի ծանր կերակրէ պատրաստ կեցիր, եւ տո՛ւր վարդ մուրապայ անօթեց տաք ջրով, որ ստամոքն եւ ըղեղն ամրացնէ եւ ուժովցնէ եւ զթանծր խառնուածն հալէ, եւ տո՛ւր զմեղրին շարապն, որ լինի ի մէջն տաք դեղեր – սնպուլ եւ ղարանֆուլ եւ տարչին, եւ աքլիլմէլիքն եւ պապունաճն եփէ՛ ջրով, ի վերայ գլխուն լից, եւ օծէ՛ տաք ձիթեր որ յառաջն ասացաք. օգտէ աստուծով։

ԻԸ

Գլխացաւութիւն որ ի զախմէ լինի եւ կամ ազգի ազգի լուծմանէ

Պատճառ որ ի զախմէ լինի

Մասրճուէն ասէ, թէ զարկուց լինի, կամ ի բարձր տեղաց ընկնի, եւ կամ իրք մն յանկարծակի ի գլուխն դիպնայ, եւ լինայ այս պատճառներուս գլխացաւութիւն։

Նշանք որ ի զախմէ այն է, որ գլուխն ծանր լինայ, եւ ցաւն պինտ պինտ, եւ յորժամ ցաւն խստէ՝ լինի որ ջերմն բռնէ, եւ այս նշաննիս ցաւուն զախմին չքօքն լինի։

Ստածումն որ զախմէն եւ զարկուց։

Մասրճուէն ասէ, թէ յառաջն կիֆալէն երակ առ եւ վարդէջուր օծէ, եւ մրտի տերեւ եւ ակակիայ եւ ըռամաք եւ շաղվէ՛ տաք ջրով եւ օծէ՛ ի գլուխն. եւ ուլի եւ գառին ըղեղ որ ուտէ, եւ այն իրվին տաք, որ գլխացաւութիւն յաւելցնէ՝ պատրաստէ՛. եւ սապոն վերցնել տուր, որ լուծումն այնէ, ճակնդեղի եւ ապքամայով հոկնա դիր, եւ օծէ՛ ի գլուխն մանուշակի եղ. եւ թէ ուռու ջուր եւ հայկաւ եւ վարդի ձէթ օծէ ի գլուխն՝ օգտէ։ Եւ թէ ձրի խօսվի զրուցէ՝ ա՛ռ տուղտ եւ գարէ ալուր եւ մանուշակ եւ վարդի ձէթ, օծէ՛ գլուխն քացխով, եւ ա՛ռ մուրտ եւ վարդ եւ հայկաւ, շաղվէ՛ վարդի ջրով եւ օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ։

Սահակն ասէ, թէ պատճառն ի տաք հոտէ լինի՝ պաղ ջուր լից ի գլուխն, եւ մանուշակի եւ դդմի եղ օծէ ի գլուխն եւ տուր որ հոտայ։ Թէ պեղծ հոտերու լինի՝ նա զհով հոտերն տաս հոտալ, որպէս քաֆուրն եւ վարդէջուրն եւ սանտալն եւ մանուշակն եւ նինուֆարն, եւ զիրենց եղերն ի քիթն կաթեցու. եւ թէ աղջկան մօր կաթն եւ դդմին եղն խառնես եւ օծես ի քիթն եւ կաթեցնես՝ օգտէ. եւ անուշ հոտերով լուա զգլուխն. շատ օգտէ։

Պատճառ որ ի լուծմանէ

Ապուճարէհն ասէ, թէ կամ շատ արիւն գնալուն, կամ քթէն կամ յանձնէն կամ փորուն, կամ ի լուծման, որ շատ լուծի փորն, կամ ի մերձաւորութենէ։

Նշան որ ի լուծմանէ լինի այն է, որ անձն եւ գլուխն ծանրանայ, եւ չորութիւնն յանձն յաւելնայ, եւ երեսին գունն դեղնութիւն զարնէ, եւ ձրի եւ անպէտ խօսվի զրուցէ՝ որ չէ ժմուն պիտեւան։

Ստածումն որ լուծմանէ լինի։

Ապուճարէհն ասէ, թէ տո՛ւր զայն կերակուրն, որ զարիւնն եւ զուժն յաւելցնէ, որ է ոչխարի միս Ա տարեկան եւ թէ գէր հաւն եւ թերխորով հաւկիթն, եւ զաղջիկմօր կաթն եւ զմանուշակին եւ զդդմին եւ զնինիֆարին ձէթն ի քիթն կաթեցու. եւ փալութայ ուտէ նշու ձիթով եւ ղալիանի եւ գառնի միս. եւ թէ ջերմն լինայ՝ տո՛ւր զսալորով մուզաւարան եւ դդմով, եւ յայն ժամն տուր որ ջերմն թողու։

Մասուվային որդին ասէ, թէ ի մերձաւորութենէ լինայ՝ զանձն զօրացրո՛ւ, եւ թէ յարեան յաւելվածուն լինայ՝ երակ առ, եւ թէ յաւելի խլտէ՝ լուծումն արա եւ վարդի եղով եւ քացխով խաղաջ արա եւ օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ։ Զվարդն եւ զնոնոֆարն եւ զմուրտն եփէ՛ ջրով եւ օծէ՛ ի գլուխն եւ լվա՛, որ զըղեղն զօրացնէ. ի կշտու եւ ի յանօրեց մերձաւորութիւն չառնէ, եւ զանձդ հանապազ հանգիստ պահէ, որ գլուխն չի ցաւի։

Մասեհն ասէ, թէ ի մերձաւորութենէ լինայ՝ յայնժամ մի՛ թողուր որ մերձաւորութիւն առնէ, եւ թէ առնէ՝ ի կերակրէն յառաջ այնէ. եւ տո՛ւր սերկեւիլ եւ տանծ եւ խնծոր, եւ հանապազ լվացվէ՛ պաղ ջրով եւ օծէ՝ մանուշակի ձիթով, եւ օծէ՛ ի քիթն եւ արա՛ զայն հոկնան, որ զերիկամն տաքցնէ։

ԻԹ

Գլխացաւութիւն որ ի գինու խումարէ լինի եւ կամ հիւանդին պօրհանէն լինայ

Պատճառ որ ի խումարէ

Սահակն ասէ, թէ ինքն յաւել ուտելուն լինայ եւ խմելուն, որ մնայ յըստամոքն եւ աղիքն, եւ երակքն լցվի, եւ սուր քամին ըղեղն ելանէ եւ գինուն ուժն ցաւցնէ զգլուխն։

Նշան որ ի գինոյ խումարէ. յում որ ըղեղն ուժով լինի՝ բնաւ խումար չի լինի, եւ յում որ վատուժ է՝ յայնժամն հարբենայ եւ խումար լինի, եւ ըղեղին ուժէն է, որ գլուխն ցաւի եւ չի ցաւի։

Ստածումն որ ի գինու խումարէ։

Սահակն ասէ, թէ ստածումն այն է, որ շատ պառկի եւ ի քուն լինայ, եւ զձեռքն եւ զոտքն շփեն եւ աճռեն, եւ ի բաղնիս մտէ, եւ լվացվի եղկ ջրով, եւ սէքպինաճ ուտէ հաւձագով եւ ազոխով, եւ քիչ մի ջրախառն գինի խմէ, եւ թթու մրգեր ուտէ. եւ զինչ որ յիշեր է տաք գլխացաւութիւն՝ զայն արա։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ շատ քուն եղիր եւ զոր կերել էիր մարսես. եւ թէ քուն չկարես լինիլ՝ պառկէ՛, եւ աճռեն զձեռքդ եւ զոտքդ մինչեւ ստամոքն եւ անձն թեթեւնայ. եւ յայնժամ առ սրքնճուպին շարապի եւ խմէ՛, եւ քիչ մն շարժէ՛, եւ եղկ ջուր լից ի գլուխդ, եւ թեթեւ եւ անուշ կերակուր կեր։

Գեղիանոս ասէ, թէ վարդի ձէթ եւ վարդէջուր ի գլուխդ օծէ, եւ թէ ստամոքն գինի է մնացել՝ տո՛ւր որ վերաբերութիւն այնէ եղկ ջրով եւ կամ սրքնճուպինով, եւ պապունաճ եւ մանուշակ եփէ ջրով եւ գիշերն զգլուխն լուա. օգտէ. եւ տո՛ւր Բ նռան ջուրն, որ է քաղցրն եւ թթուն, եւ ազոխի ջուր. յիրար խառնէ եւ տո՛ւր որ խմէ, եւ մրգերուն տո՛ւր որ ուտէ զտանծն եւ զխնծորն, եւ ի մսանց տո՛ւր որ ուտէ գառին միս եւ յուլի եւ հաւձագու միս. օգտէ։

Պատճառ պօհրանուն

Ապուճարեհն ասէ, թէ բնութիւն հիւանդին կուզէ, որ զսաֆրան եւ զպալղամն եւ զարիւն եւ զսավտան ի յանձնէն ի պօհրան առնելով դուրս հանէ։

Նշան պօհրանուն այն է, որ եթէ հիւանդին ցաւն ի յարենէ կամ ի սաֆրայէ լինի՝ ցաւն խիստ լինի, եւ թէ ի պալղամէ եւ ի սավտայէ՝ ցաւն քիչ լինի եւ թեթեւ լինի եւ վատուժ։

Ստածումն պօհրանուն հիւընդին։

Ապուճարեհն ասէ, թէ բժիշկն պիտի որ համբերէ եւ քննէ զհիւանդն, եւ զնշանն հարցանէ. եւ թէ հիւընդին պռկներն խաղայ եւ գլուխն ծանրանայ՝ եւ գիտացի՛ր որ վերաբերութիւն պիտի այնէ, եւ գիտացի՛ր որ նշան է, որ բնութիւնն զպեղծ խլտն որ հիւանդութեան պատճառն է՝ կուզէ որ վերաբերութեամբ ի դուրս հանէ. եւ պիտի որ բնութեան ընկերեն եւ տան զտաք սրքնճուպինն եւ զան իրվին, որ վերաբերէ. եւ սամիթ եւ տաք ճուլապ. օգտէ աստուծով։ Եւ թէ տեսնուս, որ ի փորն քամի լինի եւ գռգռայ՝ եւ գիտացի՛ր, որ բնութիւնն կուզէ որ ի վարէն լուծէ. եւ պիտի որ զբնութիւնն յուժովցնես այն իրօքն որ լուծէ զփորն. եւ մանուշկի եւ սալորի շարապ եւ թմրհնտոյ շարապ եւ շէրխիշտ։ Եւ թէ տեսնուս, որ հիւանդին կողին ներքեւն ծանրութիւն կայ՝ գիտացի՛ր որ բնութիւնն կուզէ որ գոզէն հանէ զխլտն. եւ ընկերէ՛ եւ տո՛ւր սրքնճուպին եւ Բ դրամ սեխի կուտ եւ Ա դրամ խիարի կուտ, խառնէ՛ եւ տո՛ւր։ Եւ թէ յաչիչն յառջեւն կարմիր կամ դեղին իրվի յերեւնայ՝ նշան է որ քիթն կաթնի, եւ տո՛ւր որ փռնքտայ քացխով։ Եւ թէ երակն հիւանդին զէտ ծովու ալիս գայ եւ հիւանդին կաշին կակուղ լինայ՝ եւ տո՛ւր զան իրվին, որ քրտինք բերէ եւ զխլտն ի յանձնէն հանէ, եւ հիւանդն ողջանայ եւ գլխացաւութիւնն երթայ աստուծով. ամէն։

Լ

Գլխացաւութիւն որ ստամոքին վատուժութենէն եւ թուլութենէն եւ ի տաքութենէն լինի

Պատճառ ստամոքին տաքութենէն լինի

Մասրճուէն ասէ, թէ այս Բ ցեղէ լինի. Ա այն է, որ ստամոքն յառաջմէ տաք է, եւ Բ այն է, որ սաֆրան է յաւելցել եւ սրացել եւ տաքութիւնն ի գլուխն ելեր։

Նշան որ ստամոքին տաքութենէն այն է, որ ցաւն խիստ լինի, եւ գլուխն ի շուրջ գայ, եւ յորժամ ստամոքն պարապ լինի՝ հայհանդէ եւ թէ տաք իրվի ուտէ՝ յաւելնայ ցաւն։

Ստածումն որ ստամոքին տաքութենէն լինի։

Մասրճուէն ասէ, թէ ստամոքն յստկէ՛ այն խլտէն, որ ցաւն ընծայի անկից, եւ մէկ քանի տարպայ վերաբերութիւն տուր այնել սրքնճուպինով եւ տաք ճուլապով, որ յստկէ ստամոքսն եւ զգլխուն ցաւն խաղեցնէ. եւ խնծոր եւ սալոր եւ Բ նուռ ուտէ, եւ ազոխով եւ նռան հատով ապուր. օգտէ։

Էհանան ասէ, թէ որ ստամոքին տաքութիւնն ի սաֆրայէ լինի՝ նա վերաբերութիւն տուր այնել եւ սրբէ՛ զստամոքն այս կերպովս. – Ա՛ռ քասնու հունդ եւ քշութի հունդ եւ շահթառայ եւ վարդ Ժ Ժ դրամ. զամէնն եփէ՛ Դ լիտր ջրով, եւ քացախ Բ լիտր, եփէ՛, որ կէսն մնայ, եւ ա՛ռ Գ լիտր շաքար, ի վերայ լից, եւ տո՛ւր ի ժմուն ԺԵ դրամ. եւ զայս տիմէտն ի վերայ գլխուն դիր. – Ա՛ռ վարդ եւ սանտալ եւ ակակիայ եւ հայկաւ եւ հազազ. զամէն ծեծէ՛ եւ շաղվէ՛ մրտի ջրով եւ վարդի ջրով, եւ տիմէտ արա եւ դի՛ր ի վերայ գլխուն. եւ անօթեց սերկեւիլ ուտէ եւ Բ նռան ջուրն խմէ. օգտէ աստուծով։

Ապուճարէհն ասէ, թէ գլխացաւութիւնն խիստ լինի՝ նա պատճառն ի սաֆրայէ է, որ ստամոքն է յաւելցել եւ ժողվել. բայց ցաւն ի յայն ժամն լինի, որ ստամոքն պարապ լինի. եւ պիտի որ զստամոքն սրբես ի սաֆրայէ եւ զփորն լուծես, եւ զսաֆրան խաղեցնես եւ զըղեղն ուժովցնես. եւ մրտի ձէթ եւ վարդի ձէթ օծես եւ սանտալ, եւ քաֆուր հոտայ եւ նռան շարապ խմէ։

Պատճառ որ ստամոքին վատուժութենէն լինի

Մասրճուէն ասէ, թէ զան իրվին ուտէ՝ զստամոքն վատուժցնէ, եւ կամ խլտերուն յաւելվածուն, եւ կամ հանց է ստեղծվել ի յառաջմէ։

Նշան որ ստամոքին վատուժութենէն այն է, որ վաղվնէ անօթի լինի՝ ցաւի, եւ յորժամ քիչ ուտէ՝ ցաւն խաղի եւ երբ շատ ուտէ՝ պուխարն ի գլուխն ելանէ, եւ ցաւի գլուխն։

Ստածումն որ ստամոքին վատուժութենէն լինի։

Մասուային որդին ասէ, թէ յամէն վաղվնէ փուստայ եւ շաքար ուտէ եւ զան մրգերն ուտէ, որ զստամոքն զօրացնէ, որ է խնծորն եւ սերկեւիլն եւ Բ նուռն եւ որ սոցին նման է։ Եւ թէ պատճառն ի պալղամէ լինի՝ նա սրբէ՛ զստամոքն ի պալղամէ եւ տո՛ւր վերաբերութիւն այնել. եւ զստամոքն սրբէ՛ այս հապովս. – Ա՛ռ քապուլի հալիլայ եւ թրպութ կէս կէս դրամ, եւ վարդ, մազտաքէ Զ Զ կուտ, եւ սապռ Ա մթխալ. զամէնն ծեծէ՛ եւ շաղվէ՛ եւ հապ արա եւ տո՛ւր պառկելու ժմուն որ ուտէ, եւ կերակուր՝ հաւու ձագ եւ սիսռով եւ սպանախով. օգտէ։

Մասրճուէն ասէ, թէ ստամոքին վատուժութիւնն ի կերակուր չհալելուն լինի՝ նա տո՛ւր զխնծորին ճուարիշն այս կերպովս. – Ա՛ռ քաղցր եւ թթու խնծոր հասուն եւ կեղեւած եւ մէջն հանած Ա լիտր եւ գինով եփէ, եւ Ա լիտր մեղր խառնէ եւ եփէ՛ որ կապի, եւ ա՛ռ պղպեղ եւ տարապղպեղ եւ ղարանֆուլ եւ սունպուլ Բ բ դրամ. զամէնն ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ խառնէ՛ ի մեղրն եւ եփէ՛ որ կապի, եւ լի՛ց ի վերայ մարմարիոնի սայլին որ տափկի, եւ կտրատէ՛ եւ տո՛ւր ժմուն Գ դրամ, եւ զստամոքն զօրացնէ, եւ զկերակուրն հալէ եւ զըղեղն ուժովցնէ, եւ զստամոքին զթուլութիւն եւ զվատուժութիւն տանի։ Եւ այս ի յաղէկ ճուարիշներուն է։ Եւ ճուարիշ յօտն այլ օգտէ այս ցաւուս կամօքն Աստուծոյ ամէն։

ԼԱ

Շաղիղայ որ է կէս գլխացաւութիւն ի տաքէ լինի եւ հովէ լինայ այս

Պատճառ որ ի տաքէ լինայ

Էհանան ասէ, թէ ինքն կէս գլխացաւութիւն է, եւ կամ ի յաջ դիհն լինի եւ կամ ձախն, եւ տաքութիւնն ի յարենէն է եւ ի սաֆրայէ լինի որ յաւելցել է։

Նշան որ ի տաքէ լինայ այն է, որ գլխուն Դ դիհէն օթայ, եւ այն կէսն որ ցաւն է՝ տաք լինի. եւ թէ ի վերայ հով իրք դնես՝ նա դիւրաւ գայ, եւ երեսին գունն կարմիր լինայ կամ դեղին։

Ստածումն որ ի տաքէ լինայ։

Էհանան ասէ, թէ ի կիֆալէն երակ առ եւ նուխուի սապռ տուր, որ լուծումն առնէ, եւ զշաքարն եւ զգինծն ծեծէ՛ եւ տո՛ւր անօթեց որ ուտէ, եւ ավսնդին եւ սաղմ արապին եւ անդրութ դի՛ր ի հաւանն եւ ծեծէ՛ եւ տրորէ՛ վարդի ջրով, օծէ՛ ի քնքերն։ Եւ թէ զաֆիոնն եւ վարդի ձէթ հալես եւ այն դիհէն որ ցաւն է ի յականջն կաթեցնես մէկ կաթ՝ օգտէ։

Եւ թէ դանկ մն քաֆուր աղջկմօր կաթնով տրորէ՛, ի քիթն կաթեցու որ ցաւն է, եւ քիչ մն աղտոր վարդէջրով տրորէ՛ եւ ի քնքերն քսէ ուր ցաւն է։ Եւ այն իրքն որ տաք գլխացաւ առնէ՝ զէն է։

Ըռօֆօսն ասէ, թէ ամէն քաղցր եւ արթնութիւն եւ անօթութիւն զէն է, եւ ի ցաւուն դիհն ի կիֆալէն երակ առ, եւ տուր սալորի կամ խնծորի եւ կամ խաշխաշի շարապ կամ նռան, եւ թէ հազար ուտէ եւ զջուրն ի գլուխն եղկ ջրով լվանայ. եւ տո՛ւր մուզաւարայ ազոխի եւ նռան հատի. օգտէ։

Մասուային որդին ասէ, թէ տո՛ւր զայս մտպուխս. – Ա՛ռ պատրուճ եւ անծխոտ եւ սապռ Ա Ա դրամ, թրպութ կէս դրամ, շահմի հանդալ Դ կուտ, եւ սակամոնի Բ կուտ. զամէնն եփէ՛ Ա լիտր ջրով, որ կէսն մնայ, եւ թէ ուժն օգտէ՝ մէկ հետն տուր, եւ կաթեցու ի յականջն դդմի ձէթ. օգտէ աստուծով։

Պատճառ որ ի հովէ լինի

Դէվճանիս ասէ, թէ ի պալղամէ եւ կամ ի սավտայէ, որ ի գլխուն մէկ դիհն է ժողովել, եւ կամ պեղծ պուխարն է ինքն ժողովել։

Նշան որ ի հովէ լինայ այն է, որ ցաւն հահանգ լինի, եւ թէ զձեռքդ ի վերայ ցաւուն դնես՝ հով լինի. եւ տաք իրվի տիմէտ այնես՝ դիւրաւ գայ. եւ ցաւս երկան չի լինայ։

Ստածումն որ ի հովէ լինայ։

Դէվճանիսն ասէ, թէ յառաջն խաղաջ արա այն իրօքն, որ զպալղամն խաղեցնէ, եւ զերեսն ի գոլոշնին բռնէ, որ պիտեւան է, եւ զգլուխն ածիլէ, եւ զաղաւնուն ծիրտն եւ մանեխն ծեծէ՛ եւ ջրով շաղվէ՛ եւ դի՛ր ի գլուխն. եւ թէ զֆարֆիոնն եւ զկղբու ձուն Ա Ա դրամ եւ մէկ կուտ մուշք խառնես ի հոռոմ ձէթն եւ այն դիհն որ ցաւն է ի յականջն կաթեցու, եւ թէ ցաւն խիստ լինի՝ եւ Բ յականջն կաթեցու, եւ կերակուր տուր սիսռան ջուր եւ ղալիայ եւ տպքամայ, եւ շատ մի՛ ուտել եւ կուշտ ի քուն մի՛ լինար։

Երքիղանիսն ասէ, թէ զանճապիլ եւ կուլանկուպին յիրար խառնէ եւ անօթեց տուր, որ զհովութիւնն քաշէ եւ զպալղամն հալէ, սրքնճուպինով խաղաջ արա, եւ շոնիս եւ խրու ձէթ եւ եասամինի ձէթ յիրար խառնէ եւ օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ. եւ պատրաստէ՛ ի թթվէ եւ ի ծանր կերակրէ։

Մասրճուէն ասէ, թէ զտակերուն ջուրն տուր այսպէս. – կարօսի եւ ըռզանայի, յամէն մէկէ Գ Գ դրամ. իթխիր Ա դրամ, նանխու եւ անիսոն Ա Ա դրամ, եւ մազտաքէ Գ դրամ, զամէնն եփէ՛ ԳՃ դրամ ջրով, որ կէսն մնայ. եւ յայնժամ քամէ՛ եւ Դ դրամ այարիճ խառնէ եւ Գ նուկի տուր որ խմէ. շատ օգտէ՛ աստուծով։

Եւ խալիսեցաք ի գլխուն ցաւուն կամօքն աստուծոյ. ամէն։

ԼԲ

Որոյ գլուխն կոտրի եւ կամ ոսկր եւ կամ զախմի անձն

Պատճառ որ գլուխն կոտրի

Էհանան ասէ, թէ ի գլուխն որ զախմն հասնի, կամ բարձր տեղաց ընկնի եւ կամ կռիւն իրք մն դիպնու եւ վնասի։

Նշան գլուխն կոտրի։ Այսոր նշանն երեւելի է, եւ աղէկ աշես եւ տեսնուս զկոտրածն եւ իմանաս։

Ստածումն որ գլուխն կոտրի։

Էհանան ասէ, թէ գլուխն ոսկր որ խոշորեր է թէ կոտրած ոսկր կայ՝ նա հանէ՛, եւ թէ ոչ՝ որ զարկեր որ եարայ է բացվէր՝ յիրար բեր եւ պողպատ ասղով կարէ՛ եւ զայս դեղերս ի վերայ ցանէ. – ա՛ռ սապռ եւ խունկ Ա Ա բաժին, անծրութ կէս բաժին, աղբրաց արիւն կէս բաժին. զամէնն աղա՛ եւ մաղէ՛ եւ ի ժմուն ի բան տուր։ Եւ թէ ուռեց ունենայ եւ ցաւ լինայ՝ լաւ դեղն այն է, որ երակ առնուս. եւ թէ քաղցր նուռն գինով եփես եւ յետոյ ծեծես եւ ի վերայ ուռեցին դնես՝ օգտէ։ Եւ թէ արիւնն չկտրէ՝ զասքարին ի վերայ ցանէ, եւ կամ գխտոր եւ կամ այրած կտաւ ի վերայ դիր, դրջած ջրով կամ քացխով։

Մասրճուէն ասէ, թէ դեղ զախմին որ անձն հասնի՝ մոմիեայ եղով եւ կամ ըռովանդ եւ աղբրաց արիւն տաք գինով. օգտէ, եւ տո՛ւր զրովանդին մաճունն, եւ զցաւն խաղեցնէ։ Եւ թէ ի զախմէն ընկնելուն լինի եւ փողէն արիւն գայ՝ հայկաւ եւ կուրս քահրուպար տուր, եւ ի յայն դիհն որ ցաւ չկայ՝ երակ առ, եւ քահրուպար եւ մատնէհար կաւ եւ հայկաւ եւ աղբրաց արիւն եւ խունկ Ա Ա դրամ, եւ Ա կուտ աֆիոն խառնէ. շատ օգտէ. եւ վաղվնէն գարէջուր տուր, եւ միս եւ գինի մի՛ տուր։ Եւ թէ գլուխն լինի զախմն եւ ուռեց լինայ՝ կիֆալէն երակ առ եւ լուծումն արա մրգաջրով, որ պուխարն ի գլուխն չի հասնի, եւ օգտէ կամօքն աստուծոյ. ամէն։

Պատճառ որ ի զախմէ լինի

Էհանան ասէ, թէ զախմն ազգի ազգի է, կա՛մ դանկով եւ կամ թրով, կամ նետով, եւ որն որ լինայ։

Նշան որ զախմն հանդիպի անձն։ Եւ այն որ երեւելի է՝ երեւնայ. եւ այն որ չերեւնայ՝ հարցիր հիւանդին թէ որպէս է, եւ ստածէ՛ շուտով։

Ստածումն զախմին այս է։

Էհանան ասէ, թէ զախմն որ յիրմէն արիւն շատ գայ՝ գուշակէ, որ մեծ երակ է կտրեր այն տեղն. եւ դեղն այն է, որ զան տեղն ճղքես եւ զերկին բերանն բռնես եւ բարակ քթանով պինտ կապես. եւ դնես զան դեղն, որ զարիւնն բռնէ, որ է սապռ եւ աղբրաց արիւնն. ծեծէ՛ եւ շաղվէ՛ հաւկիթի սպիտակուցով ի վերայ դիր Գ օրն. հապա բանտս։ Եւ թէ շիրիանին երակն կտրի՝ դժվար է բռնելն, եւ լաւն այն է որ զինքն պինտ կապես եւ կամ խարես զտեղն։ Եւ այս դեղս շատ օգտէ. – ա՛ռ անծրութ եւ մուռ եւ սապռ եւ աղբրաց արիւն. զամէնն խառնէ՛, ի վերայ դիր. օգտէ աստուծով։

Մասրճուէն ասէ, թէ որոյ անձն ծեծած լինի՝ ա՛ռ զհաւու կիթն, կեղեւովն ծեծէ՛, ի վերայ դիր. օգտէ. եւ թէ ակակիայ եւ ֆուֆել մանր ծեծես եւ իսպիտաճով եւ հաւու կիթի սպիտակուցով շաղվես եւ ի վերայ դնես՝ օգտէ։

Սահակն ասէ, թէ զախմն որ ի կուրծքն հասնի՝ բասիլիկէն երակ առ եւ զառաջին թպտիրնին արա, եւ կուրսի քահրուպայ եւ կաւհայ առ, ի բան տար. եւ ի տաք իրաց պատրաստէ՛, եւ կերակուր հաւու ձագ տուր, որ լինի զերվայ եփած, եւ աղէկն այն է, որ ի տաք մորթին փաթեն եւ ի պաղէ պահեն, որ թաշանուճ չի լինի։ Եւ թէ զտաղօն աղաճուն տակն թեփով եւ ջրով եփես եւ դնես այն զօդվածին վերայ որ կոտրեր է եւ ծուռ է բուսեր՝ կակղացնէ խիստ։

ԼԳ

Որոյ գլուխն ի շուրջ գայ որ տաճիկն տվվայ ասէ այս ցաւուս

Պատճառ որ ի տաքէ լինի

Էհանան ասէ, թէ յառաջն այս ցաւուս ի շատ ուտելուն լինայ, եւ Բ ի սաֆրային սրանալուն եւ յաւելվածէն, որ լցել է զամէն երկին զգլուխն տաք պուխարովն խիստ։

Նշան որ ի տաքէ լինայ եւ թէ ի յարենէ լինի այն է, որ աչվին կարմրի եւ կսկծէ, եւ երկնին կանգնի լի արիւնով. եւ թէ սաֆրայէ լինի՝ այն է որ տապի եւ սիրտն ի վեր գայ։

Ստածումն որ ի տաքէ լինի։

Էհանան ասէ, թէ յառաջն ի կիֆալէն երակ առ, եւ ի սրունացն ապիկիս արկ, եւ վարդի եղ եւ վարդէջուր եւ քացախ յիրար խառնէ եւ օ՛ծ ի գլուխն, եւ տո՛ւր որ հոտայ եւ վարդէջուր եւ քաֆուր եւ սանտալ եւ այն որ զսրութիւն արեանն խաղեցնէ, եւ տո՛ւր ոսպ եւ ազոխ եւ ապքամայ եւ որ նման է սոցա, եւ պզր ղատուն լուապ եւ շաքար տուր։ Եւ այն որ ի սաֆրայէ լինի՝ տո՛ւր սրքնճուպին որ փսխէ, եւ մատպուխ հալիլայի. եւ տո՛ւր Բ նռան ջուր եւ ազոխի եւ սալորի ջուր։

Արճիճանիսն ասէ, թէ տո՛ւր Ա տարպայ հապի զուզիայ, եւ կամ սալորի ջրով լուծումն արա, եւ անօթեց զարտալուին ջուր տուր որ խմէ, եւ սրքնճուպին սառով եւ նռան շարապ եւ սերկեւիլի, եւ օծէ՛ ի գլուխն քաֆուր եւ սանտալ վարդէջրով. եւ ամէն տաք եւ ի սուր կերակրէ պատրաստէ՛ զքեզ, եւ ի գինոյ եւ մերձաւորութենէ եւ տքնութենէ եւ քաղցենալոյ պատրաստէ՛ զքեզ, եւ տո՛ւր ազոխի ապուր. օգտէ։

Ֆաւլօսն ասէ, թէ յարեգական շողուն լինայ՝ այն է , որ վարդի եղ եւ քացախով օծես, եւ թէ ի յուտելվէն յետեւ լինայ՝ բողկի ջրով եւ սրքնճուպինով մատն տուր արկանել, եւ տո՛ւր փոքր տիրֆիլ եւ կուլանկուպին յօտով եւ մազտաքով, որ ստամոքն յուժովնայ եւ զցաւն տանի, եւ օգտէ։

Պատճառ որ ի հովէ լինի

Զաքարիայի որդին ասէ, թէ այս ի պալղամէ լինի, որ լնու զգլուխն երակքն եւ մնայ, եւ լինի որ Աստուած հանց է ստեղծել յառաջմէ զինքն։

Նշան որ ի հովէ լինայ այն է, որ հանապազ գլուխն ցաւի եւ ականջն ձայն ածէ եւ աչքն մթնայ. այս ի գլխուն վատուժութենէ. եւ այն որ ի պալղամէ լինայ՝ շատ պառկի եւ երեսն մթնայ։

Ստածումն որ ի հովէ լինի։

Զաքարիայի որդին ասէ, թէ գլուխն ի շուրջ գալն պալղամէ լինի՝ եւ դեղն այս է. եւ աղի ձուկն եւ բողկն եւ մանեխ, եւ սամիթի ջրով եւ սրքնճուպինով տո՛ւր որ վերաբերութիւն այնէ եւ ստամոքն սրբէ, եւ ամէն օր անօթէց տիրֆիլ ուտեն եւ վարդ մուրապպայով եւ մազտաքով, եւ կերակուր՝ ղալիայ գառին մսով եւ ուլի մսով, եւ խաղաջ արա որ զգիճութիւնն ի վեր քաշէ. եւ պապունաճ եւ սիսանպար եւ դաղձ եփէ եւ զջուրն ի գլուխն լից. եւ տաք դեղեր տուր որ հոտայ։

Բագարատն ասէ, թէ ի գլխուն վատուժութենէն լինի՝ լուծէ՛ զփորն այն իրօքն, որ զպուխարն ի վար քաշէ ի գլխուն, եւ ի կիֆալէն երակ առ, եւ խաղաջ արա այնով որ յառաջն յիշեցի, եւ անուշ հոտեր տուր որ հոտայ. եւ յօտ եւ սանտալ եւ ներկիս, եւ ջուր լից ի վերայ գլխուն, որ եփած լինի յինքն պապունաճ եւ աքլիմէլիք եւ սիսանպար եւ մարզանկօշ եւ սազապով. օգտէ. եւ ամենայն ցաւու հակառակովն արա ստածումն, որ շատ օգտէ։

Մասէհն ասէ, թէ տո՛ւր զանճապիլ սնուցած եւ վարդ մուրապայ անօթեց տաք ջրով, որ զստամոքն ուժովցնէ, եւ խառնէ՛ ի վարդ մուրապան սնպուլ եւ մազտաքէ եւ ծաթրին, եւ խաղաջ արա, որ զգիճութիւնն ի վայր քաշէ. եւ պապունաճ եւ սիսանպար եւ դաղձի եփէ, եւ զջուրն ի գլուխն լից, եւ տաք դեղեր տուր որ հոտայ։

ԼԴ

Աչաց մթնելն որ խելքն ցրվի եւ տաճիկն ասոր սատար անուանէ

Պատճառ որ ի տաքէ լինի

Մատային ասէ, թէ սաֆրան ի յըղեղան առջեւն է ժողվեր եւ կամ սաֆրային պուխարէն որ ի ստամոքէն վերնայ եւ ի գլուխն ելնէ եւ զօրանայ եւ ուժովնայ։

Նշան որ ի տաքէ այն է, որ սաֆրայէ լինայ՝ եւ երեսն դեղնի, եւ ականջն ձայն հանէ, եւ այն որ պուխար է՝ այն է որ հանապազ աչքն մթնայ եւ զինչ տեսնու՝ մութն լինայ աչացն։

Ստածումն որ ի տաքէ լինի։

Մատէին ասէ, թէ տո՛ւր որ վերաբերութիւն այնէ, որ ստամոքն յիստկի ի սաֆրայէն, եւ տո՛ւր խնծորի եւ սերկեւիլի ըռուպն եւ նռան շարապ եւ ըռեւաճի շարապ. եւ ազոխի շարապն օգտէ եւ զստամոքն ուժովցնէ։ Եւ թէ ցաւն ուժով լինի՝ տո՛ւր զհալիլային մտպուխն եւ լուծէ՛, եւ տո՛ւր պանրաջուր եւ նռան ջուր, եւ փրփրեմի հնտով եւ թմրհնտի եւ սրքնճուպինով, եւ մանուշակի շարապ տուր եւ նոնոֆարի. օգտէ։

Հունան ասէ. թէ տո՛ւր հալիլայ դեղին եւ մանուշակ, եւ շէրխիստով լուծէ՛, եւ մուզաւարայ ազոխի եւ նռան հատի եւ ոսպ. եւ թէ պատճառն ի ստամոքուն լինայ՝ սամթի ջրով տո՛ւր մատն արկանել եւ ճուլապով, որ ստամոքն յիստակէ. եւ տո՛ւր հալիլային մատպուխն. ա՛ռ դեղին հալիլայ ԺԴ դրամ եւ գամոն չիր Լ հատ, եւ յունապ Ի հատ, եւ սպստան Ը հատ, եւ Խորասանի չամիչ կտուած Կ հատ, ըռազիանայ եւ անիսոն Ա Ա դրամ. զամէնդ ծեծէ՛ եւ եփէ՛ Ե լիտր ջրով, որ մնայ Ա լիտր. եւ այնժամ քամէ՛ եւ յստկէ՛, եւ Ա դրամ այարիճ խառնէ եւ Ա դանկ սակամոնի, եւ եղկ արա եւ տո՛ւր առաւօտուն որ խմէ զինչ այս դեղին ըռասմն է. օգտէ աստուծով. ամէն։

Պատճառ որ ի հովէ լինայ

Ըռօֆօսն ասէ, թէ այս ցաւս ի պալղամէ լինի, որ ըղեղան յառաջն է ժողվել եւ ուժովցել է, եւ թանձր պուխարն պալղամին ստամոքէն վերցել է ըղեղան առջեւն։

Նշան որ ի հովէ լինայ այն է, որ անձն վատուժի եւ ցաւն ուժովնայ, եւ այս ցաւուս տիրոջն խելքն անցնի. եւ թէ ի ստամոքէն լինի՝ զկերակուրն չկարէ մարսել մարդն։

Ստածումն որ ի հովէ լինայ։

Ըռօֆօսն ասէ, թէ հապի այարիճով լուծումն արա եւ կամ կուկիայով այս կերպովս. – ա՛ռ այարիճի ֆայղարայ եւ թրպութ Ե Ե դրամ, դեղին հալիլայ եւ քապուլի եւ ըռզանայի հունդ Ա Ա դրամ, եւ հնդի աղ Ա մթխալ, զամէնն ծեծէ՛ եւ մաղէ՛ եւ շաղուէ՛ կարօսի ջրով եւ հապ արա եւ ի շքի չորցու եւ տո՛ւր ամէն օր Գ դրամ, եւ ի վերայ շարապի յօտ խմէ, եւ մուշկի ղալիայ եւ մարզանկօշ հոտայ։

Սահակն ասէ, թէ լուծէ՛ զփորն սապռի հապով, եւ խլտն պակսի, եւ աքլիլմէլիք եւ պապունաճ եւ շէհ եւ սազապ. զամէնն եփէ՛, եղկ ի վերայ գլխուն լից. եւ կերակուր հաւու ձագ տուր եւ ղալիայ եւ կաթն եւ մածուն, եւ ի հով իրաց պահէ՛։ Եւ թէ պատճառն ի պալղամէ լինի՝ տո՛ւր զԳեղիանոսին զայարիճն, եւ կամ հապի շապիեարն, եւ մատպուխ հալիլայ, որ ստամոքն յիստկի. եւ հանապազ մազտաքէ ծամէ եւ սրքնճուպին պզուրի տուր. օգտէ։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ այն որ ի սավտայէ լինի այն է, որ քուն չի լինի եւ աչիչն յառաջն ազգի ազգի իրվի երեւնայ, եւ աչքն մթնայ։ Եւ տո՛ւր զհապի ղուղիան, որ լուծումն լինի, եւ ծաթրին եւ մարզանկօշ եւ շէհ եւ ղարի տերեւ. եւ զամէնն եփէ՛ ջրով եւ զշոգին յերեսն բռնել տուր. եւ զջուրն ի վերայ գլխուն լից. եւ զտաք հոտերն տուր որ հոտայ, որպէս մուշքն եւ ղալիայ եւ անպարն. օգտէ աստուծով։

ԼԵ

Սարսամ որ ինքն ըղեղին ցաւերուն է, ի տաքէ եւ հովէ լինայ

Պատճառ որ ի տաքէ լինայ

Սահակն ասէ, թէ ինքն ուռեց մն է, որ ըղեղին փարտային ներքեւն լինի կամ յարենէ եւ կամ ի սաֆրայէ, եւ իր սրութենէն լինայ ի մարդն։

Նշան որ ի տաքէ լինայ այն է, որ յարենէ լինայ՝ հանապազ աչքն եւ երեսն կարմիր լինի, եւ երակն ի լի. եւ այն որ ի սաֆրայէ՝ երեսն դեղին լինայ։

Ստածումն որ ի տաքէ լինի։

Սահակն ասէ, թէ այն որ ի յարենէ լինի՝ նա հանապազ եւ քացախ եւ վարդէջուր օծէ ի գլուխն, եւ կակուղ հոկնայ դիր եւ լուծէ՛ զփորն, եւ գարէջուր տուր եւ ազոխի ջուր եւ յունապի նուխու։ Եւ այն որ ի սաֆրայէ լինի՝ տո՛ւր յամէն օր անօթէց զսալորին ջուրն, եւ գարէջուր տուր եւ առաւօտուն դդմի ջուր եւ խիարի ջուր, եւ իրիկունն տո՛ւր հաց նռան ջրով եւ շաքարով, եւ պաղ ջուր այլ տուր։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ երակ առ, եւ զմանուշկին շարապն տուր եւ լուծումն արա. եւ թէ ցաւն ուժով է՝ ճակատէն երակ առ եւ զքիթն արունէ՛, եւ վարդի ձէթ եւ քացախ օծէ ի գլուխն։ Եւ թէ հիւանդն ձրի խօսի եւ քուն չի լինի՝ տո՛ւր զայս. – ա՛ռ մանուշակ եւ խաշխշի կեղեւ եւ գարու կորկոտ եւ հազրի հունտ եւ սամթի տակ Ա Ա ափ. զամէնն եփէ՛ ջրով եւ հանչաք որ ջրովն կարմրի, եւ լի՛ց ի գլուխն եղկ, եւ մանուշկի կեղեւ եւ աղջիկմօր կաթն օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ։

Մասեհն ասէ, թէ սալորն ջրով լուծէ՛, եւ տո՛ւր զխաշխշին շարապն։ Եւ թէ հիւանդն քուն չի լինի՝ տո՛ւր լուապ պզր կաթունի, եւ խառնէ՛ խաշխշի շարապ որ խմէ, եւ մատուտակ եւ վարդ եւ նոնոֆար եւ գարի եւ պապունաճ եւ մանուշակ եւ խաշխաշ եւ հազրի հունտ Դ Դ դրամ, զամէնն եփէ՛ եւ զջուրն ի գլուխն լից. օգտէ աստուծով։

Պատճառ որ ի հովէ լինայ

Ըռօֆօսն ասէ, թէ այս ի հով կերակրէ եւ ի պալղամէ լինի եւ կամ ի սավտային յաւելվածոց, որ մտեր ի յըղեղին փարտային ներքեւն եւ ուռէցն. եւ այս ուժով լինայ։

Նշան որ ի հովէ լինայ այն է, որ ի պալղամէ՝ նա քուն չի լինայ եւ զինչ որ տեսնու՝ վախենայ, եւ ձրի զրուցէ, եւ ի ժիր ի յոտվին հայի, եւ աւաղնայ, եւ թէ քուն լինի՝ պեղծ երազ տեսնու։

Ստածումն որ ի հովէ լինայ։

Ըռօֆօսն ասէ, թէ յառաջն ցաւուն Գ օր հետ իրերաց վերաբերութիւն տուր այնել։ Եւ ա՛ռ քիչ մի կղբու ձու եւ դաղձ եւ սիսանպար, ծեծէ՛ եւ դրջէ՛ գինով եւ ի վերայ գլխուն դիր, եւ փռնքտալ տուր քունտուսով եւ կղբու ձուով, եւ հոկնայ արա շահմի հանդալով եւ ասփրի հնտով. որ օգտակար է. շահմի հանդալ, աֆթիմոն, դաղձ Ա Ա ափ, եւ պասվայիճ Բ ափ, դաղձ Ա ափ. զամէնն եփէ՛ ջրով եւ պապունաճի ձէթ խառնէ եւ հոկնա արա, եւ ներկիսի եւ սուսանի ձէթ օծէ ի գլուխն եւ կաթեցու ի քիթն, եւ մեղրաջուր տուր որ խմէ։

Դէվճանիսն ասէ, թէ ի ցաւուն յառաջն տաք հոկնանի արա եւ տո՛ւր հապի Մսրի, եւ հապի պալատուր եւ հին վարդ մուրապայ եւ զանճապիլ սնուցած, որ գլուխն եւ ստամոքն եւ ըղեղն զօրանայ, եւ մեղրին շարապն տաք դեղերով օգտէ, եւ տաք հոտանելիքն տուր որ հոտայ։

Բագարատն ասէ, թէ այս ցաւս որ յըղեղն ընկնի՝ Գ աւուրն յառաջն խալսի, եւ թէ ըղեղին ի փարտան ընկնի՝ վնասակար է, եւ թէ փարտայէն ըղեղէն ի դուրս է՝ նա հեշտ է եւ դիւրաւ ողջանայ եւ խալիսի կամօքն աստուծոյ. ամէն։

ԼԶ

Սապաթ եւ սապաթի սահարի որ է շատ քուն լինիլ եւ չլինիլն

Պատճառ սապաթին

Բագարատ ասէ, թէ այն որ պալղամն ի յըղեղն յաւելցել է եւ յառաջի բաժինն ըղեղան ծածկել է. եւ այսոր պատմութիւնն այս է, որ շատ քուն լինի, անթիւ եւ անչափ։

Նշան սապաթին այս է, որ քունն ծանր լինի, եւ մարդ զէտ հիւանդ լինի, եւ հանց որ արթնութիւն չի լինի, եւ աչվին շուտով իրար ածէ. եւ լինի որ ձրի զրուցէ մարդն խիստ։

Ստածումն սապաթին այս է։

Բագարատ ասէ, թէ տո՛ւր հապի այարիճի, որ յստկէ զըղեղն ի պեղծ խառնուածոց, եւ տաք ձիթեր օծէ – պապունաճի եւ սուսանի եւ որ նման է սոցա, եւ տաք ջուր լից ի գլուխն եւ նանխու եւ աւսանդին տուր, եւ հին վարդ մուրապայ, եւ եղկ ջուր տուր, եւ թէ բնութիւնն կապ լինի՝ սուր հոկնայ արա, եւ քնտուս եւ կղբու ձուով տո՛ւր փռնքտալ, եւ զգլուխն ածիլէ՛։

Մասրճուէն ասէ, թէ պատճառն ի տաք պուխարնու լինայ եւ ըղեղն առջեւն ուժովի։ Նշան այն է, որ հիւանդն ծանր լինի, եւ շուտ չի զարթի, եւ ի քնուն մէջն շատ զրուցէ, եւ երակն լի լինի։ Պիտի որ երակ առնուս, եւ տաս մանուշկի շարապ, եւ քացախ օծէ ի գլուխն վարդի ձիթով. եւ տո՛ւր կերակուր զերպայ եւ սիսռան ջուր. օգտէ։

Սահակն ասէ, թէ սապաթն այնոր լինի, որ ջերմն ունենայ եւ այլ հիւանդութիւնք երթան խալսին, ապա թէ նա եւ սապաթին պատճառն է. որ թէ պալղամն լինի, որ ժողվել է ի գլուխն՝ հոկնայ արա եւ հապի ղուղիայ տուր. եւ սամիթ եւ սիսանպար եւ մարզանկօշ եւ աքլիլմէլիք եւ պապունաճ. զամէնն եփէ՛ ջրով եւ ի գլուխն լից. շատ օգտէ. եւ այարիճի ֆայղարայ տուր. շատ օգտէ աստուծով։

Պատճառ սապաթին սահարին

Էհանան ասէ, թէ սաֆրայէն եւ ի պալղամէն, որ յիրար խառնվի, եւ յորժամ սաֆրան շարժի՝ հիւանդն զարթի, եւ որ պալղամն շարժի՝ նա քուն լինայ հիւանդն։

Նշան սապաթին սահարին այս է, որ հիւանդն հանց լինի, որ ոչ ի քուն լինի եւ ոչ արթուն, եւ աչվին ի բաց լինի զէտ մեռած, եւ լինի որ ատեն ատեն զէտ խէվի պէս ձրի խօսվի զրուցէ մարդն։

Ստածումն սապաթի սահարէ։ Էհանան ասէ, թէ խառնուած դեղեր շինես հանց որ հանէ զԲ խլտն, եւ ժմուն եւ եղանակին եւ բնութեան հիւանդին։ Եւ աղէկ դեղն՝ յառաջն հոկնայ այնէ, եւ զսուր իրվին եւ զպալղամն ի վար քաշէ. եւ թէ սաֆրան յաւելցել է՝ կակուղ հոկնայ արա. եւ թէ ուժն ընկեր է՝ երակ առ, հանց որ ցաւն սուր լինի. եւ թէ հոկնայ այնես՝ զպուխարնին եւ զխառնուածն ի վայր քաշէ. եւ յայնժամ տո՛ւր զհապի շապիեարն, եւ հանց տուն նստուր, որ խիստ լուս լինի, եւ տո՛ւր զայն մաճուննին որ յըղեղն յստկէ։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ յառաջն լաւն այն է, որ վարդի եղ եւ քացախ օծես, եւ թէ կղբու ձու կամ ֆարֆիոն կամ հաշայ եւ մանեխ խառնէ՛ յիրար եւ օծէ՛ ի գլուխն. օգտէ, եւ կապես. եւ յորժամ ցաւն պակասի եւ յուժն յաւելնայ՝ նա ի բաղանիս տար եւ քիչ քիչ թող աշխատի։

Ըռուֆօսն ասէ, թէ սուր հոկնանի արա, եւ թէ պալղամն յաւելնայ՝ ա՛ռ քնտուս եւ խարպախ սպիտակ եւ շոնիզ եւ կղբու ձու, ծեծէ՛ եւ օծէ՛ ի քիթն, եւ տո՛ւր մեղրաջուր տաք դեղերով եւ սիսռան ջուր. եւ թէ սաֆրան յաւելնայ՝ հոկնայ կակուղ դիր, եւ վարդի ձէթ օծէ ի գլուխն քացխով. օգտէ աստուծով։

Սիրաք իմաստասէրն հրամայեր է, թէ տքնութիւն մաշէ զոսկերս եւ հոգ տրտմութեան մաշէ զոսկերս. եւ մերժէ զննջումն եւ ծանր հիւանդութիւն յորդորթէնէ լինի։

ԼԷ

Շխուս եւ ճմուտ. երկուքն այլ յըղեղին հով ցաւերուն է. սքթան այլ այսպէս է

Պատճառ շխուսին այս է

Հունան ասէ, թէ շխուսն եւ ճմուտն մէկ հիւընդութիւն է, եւ լինի սա հով եւ չոր եւ ի թանձր խլտէ, որ ի յըղեղան ի փարտանին է յաւելցել, եւ շխուս եւ ճմուտ եղեր։

Նշան շխուսին այն է, որ հիւանդն զէտ մեռած լինի, եւ ինք զինք չի գիտենայ, եւ իսկի չի շարժի, եւ շունչն չերեւնայ, եւ այնոր համար յարապն շխուս ասէ։

Ստածումն վասն շխուսին։

Հունան ասէ, յառաջն սուր հոկնանի արա, եւ այարիճի Ճալինոս տուր եւ կամ շահմի հանդալ, եւ այարիճի ֆայղարայ տուր սակամոնով, յամէն մէկէ ուժուն չաք հիւանդին եւ եղանակին, տարոյն եւ աւուրն, եւ զգլուխն եւ զըղեղն յստկէ՛ աւելի խառնուածոց սավտային. եւ կերակուր շուրվայ հաւու ձագով. եւ մտո՛ւ ի բաղանիս եւ օծէ՛ զանձն խրու ձիթով եւ եասամինի ձիթով եւ մանուշկի ձիթով, եւ շատ մի՛ նստիր ի բաղանիսն. զէն է։

Դէվճանիսն ասէ, թէ լաւն այն է, որ հոկնայ առնես. եւ մեղրաջուր խմէ, եւ զգլուխն ածիլէ՛, եւ կղբու ձու եւ ֆարֆիոն եւ սպիտակ եասամին ձէթն խառնէ՛ եւ օծէ՛ ի գլուխն։ Եւ թէ ցաւն խիստ լինի, դեղ խմելու չի լինի՝ տո՛ւր այարիճի ֆաղարայ ախրապատինէն Բ դրամ։ Եւ ստածումն այն է, որ եասամինի եւ նասրին ջուրն ի յականջն կաթեցնես. եւ տո՛ւր որ հոտայ ղալիայ եւ սանտալ, եւ պապունաճի ձէթն օծէ՛ ի գլուխն. կուլանկուպին տուր որ ուտէ, եւ կերակուր՝ միս եւ տուռէճ եւ տէհուճ եւ շուրվանի եփած լինի. օգտէ։

Պատճառ ճմուտին

Էհանան ասէ, թէ առաջին բժշկապետքն շխուսն եւ ճմուտն մէկ ասեն, որ լինի ինքն հով եւ չոր խլտէ եւ զըղեղան կէսն ծածկել է եւ յաւելցել է։

Նշան ճմուտին այն է, որ հիւանդն ի վերայ կռնակին պառկի զէտ մեռած եւ վեր չելնէ, եւ ձեռն եւ ոտքն չի շարժի, եւ թէ քանի կանչես՝ ձայն չտայ մարդոյ։

Ստածումն վասն ճմուտին այս է։

Էհանան ասէ, թէ տո՛ւր հապի ստամահիկոն եւ մտպուխի աֆթիմոն, որ հանէ զպեղծ խառնուածն սավտային եւ քաշէ ըղեղէն ի վայր։ Տո՛ւր այս կերպովս. ա՛ռ սեւ հալիլայ Ժ դրամ եւ քապուլի սեւ Է Է դրամ, պալիլաճ եւ ամլաճ Դ Դ, եւ չամիչ անկուտ Զ դրամ, դամոն չիր Ի դրամ, եւ եզնալեզու եւ ղաֆէթ եւ թուրինճ խոտ եւ աստախօտոս Դ Դ դրամ, պասվայիճ ծեծած Գ դրամ. զամէնն եփէ՛ Դ լիտր ջրով, որ մնայ Ա լիտր, եւ քամէ՛, եւ ա՛րկ ի ներս Ա դրամ ղարիղոն, տո՛ւր եղկ ժամհրօքն որ խմէ. օգտէ աստուծով։

Մասրճուէն ասէ, թէ հիւանդն վատուժ լինի որ մտպուխ եւ դեղ չկարէ խմել՝ դու հոկնայ արա եւ հանէ՛ զայն խլտերն, որ ցաւն ի յանկից է, եւ ի վար քաշէ, եւ տո՛ւր կուլանկուպին եւ մեղրաջուր, եւ տո՛ւր մուշքի ղալիայ հոտալ. եւ թէ հիւանդն ուժովնայ եւ թէ երակ պիտենայ՝ ա՛ռ ի կիֆալէն, եւ թէ վատուժ լինի՝ ի տափողէն հաճամաթ արա. եւ թէ քուն չլինի՝ օծէ՛ ի գլուխն նունուֆարի ձէթ, եւ յորժամ ցաւն ի վերջքն գայ՝ տո՛ւր կերակուր մուզաւարայ սիսռով, եւ յետեւ այնոր տո՛ւր գառին միս եւ տուռաճ եւ հաւու ձագ որ ուտէ, եւ ղալիանի եւ ամենայն թթուէ պատրաստ կացիր, որ շատ օգտէ կամօքն աստուծոյ. ամէն։

ԼԸ

Մալախուլիայ, որ է ինքն խելայ պակասութիւն եւ խէվութիւն

Պատճառ որ ի տաքէ լինայ

Մասէին ասէ, թէ այս ցաւս ի սաֆրային յաւելվածուն եւ ի յարեան ի սրութենէն որ ի գլուխն ժողվի, եւ այրի արեւուն, եւ ի տաք կերակրոց չորէ, որ է սոխն եւ սխտորն։

Նշան որ ի տաքէ լինայ այն է, որ ի յարենէ լինի այն է, ո՛ր ժամ ձայն տաս՝ ծիծաղի, եւ երեսն կարմիր լինի, եւ երակն կանգնման. եւ որ ի սաֆրայէ՝ այն ձրի շատ զրուցէ. եւ երեսն դեղին. եւ երբ այս ցաւս դիպի՝ պատրաստէ՛ որ զինքն չխեղդէ։

Ստածումն որ ի տաքութենէ լինի։

Մասեհն ասէ, թէ յարենէ յառաջն երակ առ ի կիֆալէն, եւ թէ կարես՝ ի ճակտէն այլ առ. եւ գարէջուր տուր եւ Բ նռան ջուր, որ ծծէ. կամ կակուղ հոկնայ արա. եւ տո՛ւր մանուշկի մատպուխ. մանուշակ եւ հալիլայ եւ աֆթիմոն տուր որ խմէ. եւ աղջկմօր կաթն եւ զդդմին կտին կաթն եւ մանուշկին ձէթն քիչ մի քացախ խառնէ եւ եփէ՛ վարդէջրով եւ օծէ՛ ի գլուխն. եւ զոտվին լվա՛ հով եւ անուշահոտ դեղերով. եւ տո՛ւր որ հոտայ նոնոֆար եւ մանուշակ եւ ըռահան, ի վերայ վարդէջուր լինի ցանած. եւ հետ այնոց խօսի եւ նստի որ իր սիրելիքն են եւ կամ աղվորերես եւ աղվորզրուց եւ աղվորմիտ լինայ. եւ տո՛ւր ի բանճրնուն զհազարն, եւ ի մրգաց զխնծորն եւ նուռն եւ տանծ. եւ յամէն վաղվնէ գարէջուր տուր ճուլապով եւ եզնալեզվի ջուր խնծորի շարապով։

Փաւլօսն ասէ, թէ սաֆրայէ լինի՝ ի քիթն հով ձիթեր կաթեցուր. եւ խիարի կուտ եւ դդմի կեղեւ ծեծէ եւ դի՛ր ի գլուխն, եւ խիարի կտի ձէթն օծէ ի գլուխն եւ ի քիթն կաթեցու, որ զըղեղն հովցնէ, եւ իսպիտակ գինի ջրախառն խմէ քիչ քիչ. օգտէ աստուծով։

Էհանան ասէ, թէ ի կիֆալէն երակ առ, եւ գարի կտուած եւ խաշխշի կեղեւ եւ մանուշակ եւ նոնոֆար եւ վարդ եւ հազրին հունտն – զամէնն եփէ՛ ջրով եւ եղկ ի վերայ գլխուն լից Ա քանի տարպայ. օգտէ աստուծով։

Պատճառ որ ի հովէ լինի

Զաքարիային որդին ասէ, թէ ի սէվտայէ լինի եւ կամ գոլոշէ, որ ի յըղեղն է ժողվել, եւ կամ խլտէ որ ի ստամոքն է այրել եւ ըղեղն է ելել, եւ կամ ի փայծաղէն՝ սուր լինի։

Նշան որ ի հովէ լինայ եւ ի սավտայէ այն է, որ հանապազ վախկոտ լինայ եւ չի նստի ի մէջ տանն, քունջն նստի եւ խօսի պակաս. եւ որ ի փայծաղանէ լինի՝ շատ ուտէ եւ չի կշտանայ եւ չի մարսէ, եւ փորն կակուղ լինի։

Ստածումն որ ի հովէ լինայ։

Զաքարիային որդին ասէ, թէ տո՛ւր յառաջն զմատպուխ աֆթիմոնին եւ զհապի աֆթիմոնն, եւ զանձն յիստկէ՛ եւ տո՛ւր զմաճուն աֆթիմոնն։ Ա՛ռ աֆթիմոն, ծեծէ՛ եւ չամիչ անկուտ ծեծէ եւ յիրար խառնէ, եւ տո՛ւր ի ժմուն Ե դրամ եւ Ժ դրամ. օգտէ. եւ շաբաթն տարպայ մի ծեծած աֆթիմոն տուր սրքնճուպինով, եւ այն իրվին որ սավտայ ընծայէ՝ պատրաստ կացիր։

Սապիթ Կուռանն ասէ, թէ զկիֆալին երակն լան բաց, որ այրած արիւնն ամէնն ելանէ. քանի ելնէ՝ մարդն հանգչի, եթէ սեւ լինայ, եւ յորժամ վատուժի՝ բռնէ՛. եւ թէ արիւնն յիստակ լինի՝ բնաւ մի՛ առնուր երակ եւ լուծումն արա սրքնճուպին, որ եփած լինի պասվայիճ, եւ զԳեղիանոսին եւ զՌօֆօսին զայարիճն տուր, եւ զմատպուխ աֆթիմոնին տուր, եւ կերակուր՝ շուրվայ գառին մսով, եւ գառին ըղեղ տուր եւ հաւկթի դեղնուց շաքրով. անուշ հոտեր հոտայ, եւ կակուղ եւ աղէկ հալաւ հագնի. եւ քաղցր եւ եղլի ուտէ։

Սահակն ասէ, թէ այն որ ի փայծղէն լինի՝ բասիլիկէն երակ առ, եւ եփած պասվայիճ տուր, եւ ղարիղոն խառնէ Ա նուկի սրքնճուպինն, եւ զփայծղան դեղերն արա եւ տաք մուֆառէհնին արա եւ տուր զերպայ, եւ քաղցր եւ եղլի տուր, եւ շաբաթն Ա հատ աֆթիմոն տուր Ա նուկի սրքնճուպինով, եւ սերկեւիլի ճուարիշն տուր, եւ արա զփայծղան ստածումն, որ ի տուփն գրած է. օգտէ աստուծով։

Նշան մալախուլիային որ ի սավտայէ դիպի մարդուն։

Եւ Ըռօֆօսն ասէ, թէ ասացեալ է, թէ ի պալղամէ լինի եւ ի յարենէ, եւ իրաւ է ասացեալ. իւր նշանքն այս է, որ ի մարդն երբ զկերակուրքն ուտէ՝ հալել չկարէ, եւ թէ շատ ուտէ եւ թէ սակաւ՝ կշտերքն ուռչին. եւ քանի անկանի՝ եւ հետ ի հետ զմարդոյն իմացքն տանի, եւ այնց լինի, որ չհաւատայ, թէ իւր բժշկութիւն լինի. եւ զինք կախարդած գիտենայ կամ դեղնած. եւ ո՛չ բժշկի հաւատայ եւ ոչ դեղի. եւ այն գիտենայ, թէ կամ վաղն մեռնի եւ կամ իրիկունն, եւ նեղի եւ տապի. եւ իր զգեռտուկն գայ. ժամ մի թթու լինի, եւ ժամ մի հոտած ձկնահամ, եւ ժամ մի հանց գիտենայ, թէ արիւնահամ ընդ բերանն ի դուրս է ի գալ, եւ ժամ մի այրկան զօրութիւն բառնայ իւրմէն։ Եւ երբ այս ցաւս դիպի մարդոյն, թէ այրկան եւ թէ կնոջ՝ պատրաստ լինալ պիտի, որ չի խեղդէ զինքն, եւ այնիւ խեղդէ, թէ թո՛ղ ի յիմ կենացս զերծանիմ։ Եւ բժշկապետերն զայդ ցաւուդ տէրն ստամոքախանգար կոչեն. եւ երբ այդ ցաւդ ի լոյս ելնէ՝ մարդոյն քունն վատ գայ, եւ ոստ ընդ ոստ գայ քունն, եւ երբ լինի զքունն իւր՝ հանց թուենայ, թէ ի մութն տեղ եմ. եւ այլ թուի, թէ ի բարձր տեղոյ անկել եւ կամ ի ծովու մէջն կայ, եւ կամ թէ ի նեղ տեղի կայ։

Եւ ասցել է Ըռօֆօսն, թէ կայր մարդ մի, որ ինքն ի տանէն ի դուրս չկարէին հանել, եւ երբ ասէին, թէ ե՛լ ի տանէդ՝ նա ասէր, թէ ի՞նչ ցեղ ելնեմ, երբ երկինքն վրաս է փլեր եւ զիս ի ներքեւն է արգիլեր։ Եւ այլ ասէ, թէ այդ ցաւդ ի պալղամէ լինի. եւ զարմանան. բայց չէ զարմանք, զի առաջին ժամանակին մարդ մի եղեր է այս ցաւուս տէր. եւ ասէին բժշկապետերն, թէ նշանք տուր այդ ցաւուդ. հարցին, թէ է՞ր չէր խօսել. նա ասաց, թէ ի՞նչ ցեղ խօսէի, յերբ լեզուս ապիկի էր, թէ խօսէի՝ կոտրէր։ Եւ մարդ մի կայր ի յիմ ժամանակին, եւ կարծէր թէ անգլուխ եմ։ Ապա բժշկապետերն ճարտար էին. արճիճէ սաղաւարտ շինեցին եւ ի գլուխն դրին. եւ երբ դրին ի գլուխն, որ ծանրացաւ՝ ապա գիտաց, թէ գլուխ ունիմ։ Եւ այդ ամէնդ ի պալղամէ լինի։

Արդ երբ այդ նշանքդ երեւնայ առ մարդն՝ արա՛ այս ձեւովս. յառաջ տե՛ս, թէ առ մարդոյն ջերմութիւն լինի՝ երակ կտրէ, եւ տուր զայն մատպուխն որ վասն մաղասկաթին է գրած. եւ կերակուր զոր ինչ տաս՝ թեթեւ տուր, զերթ ուլի միս եւ հաւու ձագ եւ գառին միս եւ ձուի դեղնուց թերխորով. եւ հետ ամէն կերակրոյ որ ուտէ՝ անուխ տուր եւ վայրի դաղձ, եւ եղկ ջրով հանապազ ծեփէ՛ զգլուխն եւ զինք պատրաստ պահէ յամէն ցեղ կթէ եւ յապխտէ։ Եւ քան զամէն ինչ ախորժական եւ լաւ դեղ այս է, զոր այժմ գրենք։ Ա՛ռ մուռ եւ սապռ Է Է դրամ, եւ ասարօն եւ մազտաքէ եւ դարիսէն եւ զաֆրան եւ պալասանի պտուղ, յամէն մէկէ կէս կէս դրամ. զամէնդ հաւասար աղա՛ եւ մաղէ՛ եւ հով ջրով շաղվէ՛, եւ կլորկներ արա որպէս հապ եւ ի շքի չորցո՛. եւ երբ պիտենայ՝ տո՛ւր ի ժմուն կէս դրամ տաք ջրով որ խմէ, եւ օգտէ. եւ օշինդրի ըմպելի տուր որ խմէ։ Եւ շինէ՛ զայս մաճունս եւ տուր՝ զոր գրենք եւ տուր ի շաբաթ հեղ մի. եւ տուր մուֆառէհ մաճունի եւ մտպուխի աֆթիմոնի եւ խիեարշամպի։ Եւ գնա՛ գի՛տ ի Ախրապատինն, ի մալախուլիային համարն, եւ արա՛ զդեղն զոր գրած է, եւ տո՛ւր զայս մտպուխնիս։

Այլ դեղ մալախուլիայի լուծման որ խմելոյ տան։ Ա՛ռ դամոն եւ յունապ եւ զիպըստան, յամէն Ա-Է Ի հատ. չոր մանուշակ Գ դրամ, մատուտակ Բ դրամ, կարմիր չամիչ կտէն հանած Ի դրամ, պասվայիճ Ը դրամ, հալիլայ դեղին եւ հնտի քապուլի եւ հալիլաճ եւ ամլաճ եւ պալիլաճ ի կտէն հանած եւ ձարձատան, յամէն մէկէ Գ Գ դրամ, ստախոտոսի ծաղիկ Ժ դրամ, թորթ Զ դրամ, աֆթիմոն Ե դրամ. զամէնդ ի պտուկ արկ եւ լի՛ց ի վերայ Բ լիտր ջուր եւ եփէ՛ որ մնայ Բ նուկի, եւ քամէ՛, եւ ա՛ռ թրպութ մէկ ու կէս եւ ղարիղոն մէկ ու կէս, լազվարդ քար զռուպն զգրամին. զամէնդ աղա՛ եւ մաղէ՛ եւ ա՛րկ ի վերայ մտպուխիդ. եւ խառնէ՛ շաքար ի ներս թուղթ մի. եւ տո՛ւր որ խմէ զերդ այդ դեղի ըռասմն է. օգտէ աստուծով։

Մտպուխ մի այլ։ Ա՛ռ զպըստան եւ յունապ եւ դամոն չիր Ծ հատ, չոր մանուշակ Զ դրամ, պասվայիճ կեղեւած եւ ծեծած ԺԶ դրամ, եւ ա՛րկ ի պտուկ մի եւ ի վերայ կէս լիտր ջուր լից եւ եփէ՛, մինչ որ մնայ նուկու կէս, եւ ապա ա՛ռ խիարշամպի մէջ Լ դրամ, եւ ա՛րկ զայդ ջուրդ ի վերայ եւ խառնէ՛ մինչեւ միաւորին. եւ դարձեալ քամէ՛ եւ ապա ա՛րկ ի ներս ձրնայ եւ յաման դիր, եւ երբ պիտենայ՝ բան տար, եւ օգտէ կամօքն Աստուծոյ մերոյ։

Ամիրդովլաթ Ամասիացի
Text
0,0
Rate this book
0
Leave a review
Age restriction:
12+
Release date on Litres:
26 June 2017
Volume:
170 p. 1 illustration
ISBN:
9781772467857
Copyright Holder::
Aegitas
Download format:

People read this with this book

Similar books

Other books by the author