Read the book: «Куриная слепота. Повесть / Нэгъуху»

Font::

* * *

«Нэгъуху»

– Мэ, ЦIыкIущэ, уэ лIы ухъурэ ар шы мыхъумэ, си пащIэр уэзмыгъэупсмэ, соIуэ. Къэрэхьэлъкъ къабзэм уакъыхэкIащ. Ар советскэм имыщIэу уимыгугъэ. ВластыщIэм и фэеплъу абы хуэдэш уи пщIантIэ дэтыну жыхуэпIэр – насыпышхуэщ.

ЦIыкIущэ гуфIэщати, къытелъадэу къэфэн тIэу еплъынтэкъым, арщхьэкIэ утыку укъихьэу уи гуэншэрыкъым илъ шабийр къибгъэлъэлъын? Iэнкунурэ, Хьэруну къуажэ Советым тетым ЦIыкIущэ бгъэдыхьэри, и гур къызэфIэнауэ, ерагъпсэрагъкIэ жиIэфащ:

– Мы шыр къысхуэзыгъэфэща советскэм – илъэс мин. Шы сыхуэныкъуэрэ си щIы Iыхьэ тIэкIур схуэмывэжу гугъу сызэрехьым гу лъызыта Хьэруни илъэс мин къигъэщIэну тхьэм жиIэ!

ЦIыкIущэ и хъуэхъур адрейхэм къыдаIыгъащ:

– Тхьэм жиIэ!

– Псалъэ дыгъэл жыпIащ.

– Алащэ къуатам фIыгъуэу щыIэр тхьэм къыдигъакIуэ.

– ЩIалищ уиIэщ, хъарзынэу зэрахьэнщ. Мэкъу гъэхьэзыра уимыIэмэ, мы гъэм гъэужьыр бэгъуащ. Уи къуэ нэхъыжьхэр здэбгъэIэпыкъумэ, самитI пхуэгъэтIысынщ. Умыгъэгувэ закъуэ.

ЦIыкIущэ кIапсэ нахъутэ кIапэр кIэщIу иIыгъыу шым темыгушхуащэурэ телъэщIыхьт, насыпышхуэ къеуэлIар пщIыхьэпIэу илъагъу къыфIэщIыжу.

Адрей къызэхуашэсахэми хэт выгу зэщIэщIа, хэт выщIэ цIыкIуитI, хэти жэм псэф – зыгуэр зрамыт яхэттэкъым. Къуажэм «контрэу» дэсар зы жэщым ирагъэсыкIати, я мылъкур зэхагуэшэжырт. Хьэрун и нэфI зыщыхуам нэхъыбэ лъысырт, езым къылъысынури къылъысат, ирагъэсыкIа илъэпкъым я унэр къищурэ и нэм къыфIэнэ къигъэнакъым. Иджы хамэ мылъкур егуэш. ГъэщIэгъуэнкъэ, уи гуащIэдэкIкIэ къыумылэжьар зыгуэрым щепткIэ псым хуэдэу пIэщIож, уигу къызэреуэ лъэпкъ щымыIэу.

Езы Хьэрун нэхъыбэу зэреджэр старшинат. Арыншэуи хъурэ, игъащIэм къуажэм трагъэувэм зэреджэр арат. КъулыкъущIапIэр – правленэт, тхылъхэр зезыхьэр – писырт. ЦIэр советскэм зэридзэкIа щхьэкIэ, иджыри цIыхур есакъым, псалъэхэри жыIэгъуейт – председатель сельсовета жыпIэныр гугъут, цIыхум я бзэр хуэкъутатэкъым. Хьэрун зы хьэрф ищIэртэкъыми, сыт къатхами писырым иритырти, абы зэригъэзахуэрт. Писырыжь цIыкIур адыгэбзэкIэ уэрсэрт, бабыщ зекIуэкIэ хъужауэ, хэт сыт иратами дэфтэрым иритхэрт, Iэ трыригъэдзэжт, зыгуэр зрита илъэпкъым я Iэпэр пыуфIыцIыкIат. Хьэрун зытегузэвыхьыр зыт:

– Ей, фэ делэ къомым тхьэлъэIур зы махуэм фщIынщи, зэIывгъэхьащ. Фызэчэнджэщ нэхъапэ щIыкIэ.

Хьэрун Iэтащхьэу къуажэ Советым щыхахым къагъэгузэвауэ щытащ. «Мыр хэзыхыну арэзым и Iэр иреIэт», щыжаIэм, зы аIужыжмыIужыж гуэр зэIущIэм къахэкIиикIащ: «Хьэрун партым хэт? И парт билетыр дигъэлъэгъуамэ, арати дызыхуейр», – жиIэри. Ари хъунт. Къуажэм зылI дэстэкъым Iэпэ щIидзыжыфу. Партым хыхьэн дэнэ къикIын?

Хьэрун къэпщIэнтIат, гузэвэщауэ.

– ЛIo парт билетыр мэз тхылъ хъуа уи гугъэ, хэт къыщIэупщIэми ебгъэлъагъуу? «Фыз уиIэ?» жиIэрэ къоупщIмэ, уи фызыр ебгъэлъагъурэ? «СиIэщ» жыпIэмэ, зэфIокI. Сэ советскэр зи щIыб илъу къэзыхьыжам сащыщщ. Сэ схуэдэр партым хэмытым хэт хэбгъэтынур? Къэрэлъашэ хуэдэра, Iэщ къищэхурэ лы ищэжу?..

Парт билетым къыщIэупщIам зиущэхужащ Абдеж Яфетми къыхидзащ:

– Хьэрун, уи парт билетыр сейфым дэлъщ. СыкIуэнщи къэсхьынщ.

– Уэри укъэмыпIэнкI. Парт билетым къыщIэупщIэм парт билет илъагъу уи гугъэ? Колхоз щызэхэтшэм деж абы егъэлъагъупхъэр езгъэлъагъунщ. Япэ иту колхозым сыхэмыхьэм, сылIу пащIэ стеткъым.

ЗэIущIэр къызэщIэващ, колхоз хъыбарыр зыкъом лъандэрэ зэхахати. Абы къыфIамыгъэкIыу старшинар хахат. Иджы, мес, лIы хъарзынэу къыщIэкIащ, «контрэр» игъэунэхъуауэ къулейсызыр егъэунэ. ИгъащIэм шы зимыIам шы ират… Яфети ухуэсакъын хуейт, налог зыта Iэджэ тхьэусыхэрт «кIэпIейкIэ къыттенакъым, итIани щIыхуэ къыстенауэ итщ» жаIэрт. Модрейм и дэфтэрым зэрыхуейм хуэдэу иритхащи, зыуигъэумысынукъым. ЦIыхур щызэригъэзауэ щыIэт. Езыр къыхагъэзыхьа иужь зигъэгуса нэпцI зищIырт.

– Хьэрэм сшхыуэ гурыщхъуэ щыфщIкIэ, зы махуэ сыдэсыжынукъым фи къуажэ. Нобэ сыдокIыж. АрщхьэкIэ старшинам дигъэкIыжрэ. Къэгубжьахэм фIы жаIэнт:

– Зэпытрэ зэкIэсу зегъэхь. Нэхъапэ щIыкIэ налогыр зэгъэзэхуэж. Хэт ищIэрэ, дызэхуэзэнкIэ мэхъу. ЦIыкIущэ шыр къыIэрыхьа иужь и нэр къикI т псынщIэ-псынщIэу шыр я унэ ишэу унэгуащэр игъэгуфIэну, арщхьэкIэ Хьэрун къыхуей хъуауэ къегъэувыIэ:

– ЦIыкIущэ, зэ умыпIащIэт, – жеIэри, езы Хьэрун къыбгъэдохьэри къоупщI: – Уи щIалэ нэхъыжьитIыр лIыщIэ Iуткъэ?

– Iутщ, Хьэрун, а тIум я лIыщIапщIэ тIэкIу мыгъуэраи фызыжьымрэ дэрэ дызэрыпсэур. Ещанэ цIыкIури къэжэпхъащ, алыхьым и шыкуркIэ, дыщогуфIыкI, мэл е бжэн игъэхъуфынущ.

– Уэ слъагъум советскэм я унафэхэм хэпщIыкIIауэ си гугъэкъым. Зыри къыбжаIакъэ лIыщIэм и IуэхукIэ?

ЦIыкIущэ къэгузэващ: «къызжаIакъым» жыбоIэри, «зэIущIэм укъакIуэркъым» жиIэнщи, къэгубжьынщи, шыр стрихынкIи хъунщ. «КъызжаIащ» жыбоIэри, унафэм къемызэгъ гуэр тIэщIэщIыхьауэ къигъуэтынщи, ари нэхъ Iеижщ. ЦIыкIущэ цIыкIу хъуащ, ин хъуащ. – ТIэщIэщIыхьауэ пIэрэ зыгуэр?

– Уи къуитIыр-щэ?! ВластыщIэр зэрыуврэ илъэс ещанэ хъурэ? Уэ уи къуитIыр иджыри къэс пщылIыпIэм ибгъэтщ. Дуней къэрэхьэлъкъыр хуит хъужарэ тыншыжауэ. Ди къуажэм чэмиссэ къакIуэрэ пщылIитI къагъуэтмэ, ди напэр тепхакъэ. ЗэшэлIэж, тIысэ, уи къуитIыр. Мес, хъарзынэу шы уэттащ, щIы жыпIэми адрейм къалъысам хуэдиз къуатащ. УфIэмащIэ? ЛIo абы нэхъыбэ! Си щхьэ уз ухуеймэ, алыхьым елъэIу.

– ШхынкIэ гугъу дехьыну мыгъуэщ, Хьэрун. ЩIы къыдатар стат бэджэндуи…

– ПщIэным ебгъэхьыжащ. СощIэ, сощIэ, – жиIэри ЦIыкIущэ жыжьэу игъэпсэлъакъым. – Имыхьыжуи хъунт? Уи къуитIым хамэм я хадэ япщIэ, уэ уи хадэр зыпщIэн щымыIэу нартыху-мэкъуу зэщIэкIэжащ. Нобэрей властым идэнукъым ар, си къуэш. Къэрэхьэлъкъыр пщылIыпIэм къыщIрашыжар я щхьэр ягъэпсэужыну аращ. Ар сыту къыбгурымыIуэрэ?

– КъызгуроIуэ, зи уз кIуэдын. КъызгуроIуэ. Пщэдей фIэкIа пIалъэ имыIэу сIуэхунщи къэсшэжынщ.

ЦIыкIущэ шыр къишэри, пщIантIэшхуэм диутIыпщхьащ, блэкIым къалъагъун хуэдэу. Къреплъ фыгъуэнэдхэр. ЦIыкIущи зэм лъэс зищIами, щыхуейм деж зригъэщIеикIыу уанэгум ису хуейм я благъэхэм якIэлъыкIуэнщ, уеблэмэ шызакъуэгу къызэригъуэту я унэгуащэр и дыщым ишэжынщ. Нобэрей IуэхукIэ шы цIахуцIэу кIуэнщи, и къуитIым хъыбар яригъэщIэнщ лIыщIапIэ зыIутым къыIумыкIыжу зэрымыхъунумкIэ. Езы тIуми иджыри къэс сыту гу лъамытарэ цIыхум цIыху игъэпщылI зэрымыхъунум, хъарзынэу щIалитIри зыхуэлIыщIэр къуажэм нэхъ пщIэ зыхуащIу унагъуэ бейщ. ЦIыкIущэ и къуэ нэхъыжь Хьэжбарэ шыхъуэу Iутщ. Къазий – мэлыхъуэщи, гъатхэ къэс Къущхьэхъу макIуэри, мэшыр Iуахыжыху къехыжыркъым. Иджы тIури къехыжауэ тIуащIэ уэтэрым тесщи къэгъуэтыгъуафIэщ. Езы ЦIыкIущи тIуащIэмкIэ мыкIуэу зэфIэкIащ, Берд мэжджытым щыхуэзэри жриIати. Къэрал унафэр Берд ищIэрт, куэдрэ зригъэлъэIуакъым.

– Уи бынунэр пхуэгъэшхэжынумэ зэшэлIэж – мы гъэм уи гъавэр щIагъуакъым. Егупсыс, ущIегъуэжынкIэ хъунщ. Хьэрун «лIыщIэ къэпщтэж хъунукъым, къапщтэмэ, кулакым ухабжэу урагъэсыкIынкIэ тIэу еплъынукъым» жиIэри къыстрикъузащ. СщIэнур сщIэртэкъым, хъыджэбзитI сиIэщи, дэсхуу мэлым пэрызгъэувэн. ЕмыкIуу хьэдэгъуэдахэкъэ. Апхуэдэу си напэ зытесхыж нэхърэ, шитI, жэмитI зысщIрэ «середнач» къабзэу сежьэжмэ сыт къызащIэн? ЦIыкIущи зеумысыж:

– Тхьэ дыгъэIэ, сэри си Iуэху мыпщIэгъуалэ. Шы къызатами, езгъэшхын сиIэкъым. Дум илъ гъавэм щIымахуэ ирыдигъэхми аращ.

– АтIэ дызэгурыIуащ: уи къуитIыр пщэдей фIэкIа пIалъэ имыIэу къыпхуэзгъэкIуэжынщ, – жиIэри Берд зримыусыгъуэджэу молэм и гъусэу я унэмкIэ игъэзэжащ. ЦIыкIущэ зэрыщIегъуэжам гу лъыптэу здэщытам кIуэжынщ, – жиIэри, Берд зриусыгъуэджэн и гугъащ, «нэгъуэщI къэзгъуэтыху тIэкIукIэ си гугъу къыумыщI» жиIэу. Иджы я унэм нэсыжу и фызым хъыбар иригъэщIэн хуейщ.

ЦIыкIущэ и гур зэрыгъум дыгъур кърикIуащ: и къуитIыр къэкIуэжу ипхъу нэхъыщIэу Хъуцэ и тхьэкIумэм щицырхъэм, хъыджэбз цIыкIур къызэкIуэкIащ:

– ЛIo, мэл щхьэ гъэва яхуэдгъэтIылъа я гугъэ? А здэщыIэм щхьэ имызагъэрэ? – жиIэри Хъуцэ сабэ дрипхъейуэрэ и гум къыдиху илъэпкъыр жиIа иужь, и гур нэхъ тIысыжащ.

– АтIэ сыт? Уи къуитIыр къыщыкIуэжкIэ уэри ущымыс: нартыху къэп гъэлъэлъа диIэщи, шыплIэм дэлъхьи щхьэлым егъэхь. ЕлъэIу щхьэлтету жьакIэ бацэм псынщIэ-псынщIэу пхуихьэжыну. Сэ хъыджэбз цIыкIур шатэхьэ згъэкIуэнщ Берд и фызым деж. Абыи къыдитыжыну пIэрэ шатэ, ди щIалитIыр лIыщIэн ямыдэу къызэрыIукIыжыр зэхихмэ.

ЕтIуанэ махуэр къэсри, махуэ псом ЦIыкIущэ куэбжэм Iуту плъа щхьэкIэ, къэкIуэжар я щIалэ курыту Къазийщ. ЛIыщIапщIэу и блэгущIэм шыфэу вакъапхъитI щIэлът. Фыхуеймэ, сыдэвдзей, фыхуеймэ, сыкъевдзых – мыращ лIыщIапщIэу къыслъысар, жыхуиIэу. ГуэншэрыкъкIэ IэкIуэлъакIуэр и анэр арати, вакъапхъэр абы иритащ. И унафэр уэ зэрыпщIщ, жыхуиIэу. ЛIыщIапщIэр фIэмэщIами, и анэм псалъэ къыжьэдэкIакъым.

– Хьэжбарэ щхьэ къэмыкIуэжрэ, пщылIыпIэр зэ иужэгъун хуейкъэ? – жиIэри и анэр япэ зыщIэупщIар и къуэ нэхъыжьыращ.

– Хьэжбарэ къэкIуэжыну си фIэщ мыхъу, – жиIэри Къазий унагъуэр зэрыунагъуэу къигъэгубжьащ.

– Ар сыт щхьэкIэ, на-а?

– Дзэм хыхьэну и мурадщ.

– Сытыдзэ? Дыунэхъури дыкъэсэхыжащ. Дэнэ мыгъуэ здагъэкIуэнур? Зауэм кIэ ирата хуэдэщ.

– Къалэм. Тутнакъэщышхуэ щащIащи, абы хъумакIуэу Iуувэнущ. УлахуэфIкIэ къагъэгугъауи си гугъэщ. – Къазий иужь дыдэ къыщIигъужар и анэ гужьеищам и гур дахэ ищIынурат щIыжиIар.

– Алыхь, дуней мылъкур къызэптами, тутнакъэщым ис абрэджхэр схъумэнщ, жысIэу сымыувын. УмыщIэххэу къопыджынкIэ мэхъу. Ар IэнатIэ хъунщ, жыпIэу дауэ уIуувэн? КIуэи къэшэж мыщхьэрыуэ щIыкIэ. Догуэ, шы къызэрыдатар ищIэрэ?

– ЕщIэм, уэлэхьи. ЛIo щIимыщIэр. Шы къыдатар къызытрахам нэгъунэ ещIэм, уэлэхьи.

ЦIыкIущэ и фыз Кулисум ар ищIэххэртэкъым:

– Хэт, на-а, къызытрахар? Шыр зейм дауэ къызэрытепхынур? Апхуэдэ хабзэ? Я мэлыхъуэ Къазий балигъ хъуам хуэдэу къэпсэлъащ:

– ЩIы участкэ зиIэм дауэ къызэрытрахар? Еуэщ, и пыIэкур къраудри, щIыр къыIэщIатхъащ. – Шыр къызытраха мыгъуэми и пыIэкур кърауда?

– НтIэ, арыншэу къуитрэт. Кулисум шыр пщIантIэм хъуакIуэу дэту илъагъум и гур хэхъуэрти, иджы шыр илъагъуххэну хуеижтэкъым. Лажьэ зимыIэу зи пыIэку кърауду хагъэнэщхъеихьар алащэжьым и зэран хуэдэу и нэми, и пэми къихьыжыртэкъым. Я щIалэ нэхъыщIэ дыдэу Барэсбий шым трагъэтIысхьауэ тесщ, къепсыхын имыдэу. Езы шыр хъуакIуэрт, удз гъэужь лъыхъуэу. ЦIыкIущэ шэмэдж хьэху къищтэурэ мызэ-мытIэу губгъуэм дэкIащ, и къуэ нэхъыщIитIыр и гъусэу.

Махуэ зытIущым и кIуэцIкIэ шыдыгу цIыкIукIэ шыудз къашэурэ бэкхъым щIалъхьащ, ягъэгъумэ щIымахуэм хуагъэтIылъыну, арщхьэкIэ щIымахуэ псом шым ирагъэшхын яхуэгъэхьэзырынт. Шылэм и пIалъэр къэсри, уае хъуащ. Кулисуми «умыгъэтIылъа къэпщтэжыркъым» жиIэри, и хъыджэбз цIыкIур здигъэIэпыкъуурэ я унэ бгъэныщхьэм и пкIэунэм къэбыр тригъэтIысхьащ.

ЦIыкIущи лъэкI къигъэнакъым: шызакъуэгу хьэхукIэ мэзым Iэджэрэ кIуащ, пхъэгъэсын къишэну. Пхъэ IэтэфIи зэтрилъхьащ, зимыIэр зригъэхъуапсэу. Кулисум и пхъур щыгъыныджэ дыдэти, нэхъ къыщIэмыкI хъуащ. Iэмал имыIэжмэ, и анэм и цы IэлъэщIышхуэр тепхъуауэ къыщIэцIэфтт унэми, асыхьэту щIэлъэдэжти, пэшхьэку упщIыIужам къеувэкIауэ зэхэтт. Тхъэгъуэу яIэр ЦIыкIущэ жэщ къэтыну зыщIыпIэ щыкIуэм дежт, сыту жыпIэмэ, унагъуэр зэрыунагъуэу я адэм и гъуэлъыпIэжьым ихуэр илът, зым зыр непIэскIумэ зэрыгъэкIийуэ, е зыр зым и щхьэцым къеIэу, лъэгуажьэкIи щызэзауи къэхъурт, я анэр и быным я щхьэфэм имыIэбэмэ. Хьэнтхъупс щефэм деж «лошкIэ зауэ» къэмыхъуну Iэмал иIэтэкъым.

Хьэжбарэ хъарзынэу хуэпауэ къэкIуэжати, зы махуэ нэхъыбэ хуэмыхьу дэкIыжащ: «фэ фшхымкIэ сэ псэуа сыхъунукъым» жиIэри, къэбищ къэнэжам я нэхъыфIыр хуагъэва пэтрэ. Езыми и Iуэху зэрымыIейр нэрылъагъут: сыт щхьэкIи Iеин? ХъумакIуэу здыIутым щагъашхэ, унэ хуабэ щIэсщ, хуэфэщэжын тепIэнщIэлъын яIэщ. Тутнакъэщым исхэр судым щашэкIэ, джэдыгупIыргъыу зи вакъэм шабий фа къилэлым я пхэм фоч траубыдауэ яху, къахуж. Махуэ ныкъуэ къэтамэ, махуэ псо зегъэпсэхуж.

ЩIымахуэм шылэ мазэр имыкIыу шым хуагъэхьэзыра мэкъумылэ тIэкIури яух, Кулисум и къэбым щыщи щыIэжкъым, нартыху кIэчанри зытIэкIущ, джэдищ мэкIэцIри, Кулисум уригъэIусэнукъым: джэдыкIэ къакIэцIымкIэ унагъуэр игъэпсэун и гугъэу.

Къэп закъуэ къэнэжат нартыху кIэчануи, ар щагъэлъалъэм, зэлIзэфызыр зэгурыIуащ а тIэкIур жылапхъэу къагъэнэну. ЦIыкIущи хэкIыпIэу къигъуэтащ, унагъуэм вакъэ зи лъэ изылъхьэфу исыр (псоми иралъхьэфынут, лъатIэгъэн яIатэм) здишэу, мэзым щIэкIуэдэж къущхьэмышхыр къищыпыну, нартыхукIэ, хукIэ ихъуэжыну. АрщхьэкIэ абыи къикIа щIагъуэ щыIэтэкъым. «Изыр – итIкIэ!», «изыр – итIкIэ!» жаIэу махуэ псом къуажэм дэта щхьэкIэ, пут ныкъуэ къахъуэжами арат. МэжэщIэлIапэу унагъуэр щыхуежьэм, ЦIыкIущэ и щхьэр фIэлэлу и щIалитIыр зыгъэлIыщIэу щытам деж кIуат: «Гъэувыж лIыщIэу, езгъэшхын сиIэкъым, Iисраф дохъу бынунэр зэрыбынунэу», – жиIэри. АрщхьэкIэ изрэ ныкъуэрэ зэрыщIэрэ жыхуаIэрагъэнти, здэкIуам идакъым:

– Догуэ, укулачщ жаIэу, си пэр щIым щебгъэхуэну ара узыхуейр? Плъэгъуакъэ, кулачыр зэрыдашар. КъалэкIыхьым нэс гукIэ яшэри, адэкIэ вагоным ирагуауэ, Iуашри, ягъэкIуэдыну къыздимыкIыжын ягъакIуэ. Уафэмрэ щIылъэмрэ арэфкIэ щызэгъэкъуам нэс.

– Тобэ ярэби, абы нэс дауэ гъуэгу хашыфа? – жиIэу ЦIыкIущэ егъэщIагъуэ, и щхьэр къыфIэхупауэ: – Iисраф дыхъунущ, си къуэш, Iисраф дыхъунущ унагъуэр зэрыунагъуэу. Сыт мыгъуэр тщIэну? Ди Iэ чэмкъым, ди лъэ чэмкъым, ди щхьэ тхуземыхьэжу дыкъэнащ.

– ЕлъэIу тетым. Хуит укъищIрэ – мэлыхъуэу къэсщтэнщ уи щIалэ цIыкIуитIри.

– Уэ укIуатэмэ, нэхъ уи хьэтыр къилъагъунт.

– Сэри?! Абы хьэтыр жыхуаIэр ищIэрэ? И Iэпхъуамбэр шакъэм фIыцIэ ищIыжауэ писырым къритым Iэпэ-пешот трегъэувэри щысщ. Мэли сиIэжкъым, сызытегузэвыхьын. Нэхъыбэр изгъэсыкIащ. Къэнари къурмэн махуэр къэсмэ, сщэжынущ.

– НтIэ си щIалитIым ебгъэщIэнур сыт?

– Тесынщ уэтэрым. ЦIыкIущэ гъыным хуэдэу и гур къызэфIэнащ, жиIэнри ищIэнри имыщIэу зэфIэтт. – Алыхьу тэхьэлам жиIащ «уэ хьэрычэт щIэ, сэ берычэт хэслъхьэнщ» жиIэри. Догуэ, дауэ иджы зэрыхъур? Уэ хьэрычэт пщIэ мыхъум, алыхьу гуащIэрэ гущIэгъурэ зиIэм берычэт зыхилъхьэн къыбдимылъагъумэ? Ди дзэлыфэ тIауэ зыдгъэлIэну? Мыр сыт къэрэхьэлъкъ власть? Дэнэ мыгъуэ къраух. СогъэпцI нахуэу, къыздрахар сщIатэм, си алащэжьым теспхэнти сымыхьыжтэмэ.

– Хьа-хьа-хьа, – жиIэри ЦIыкIущэ лъэIуакIуэ зыхуэкIуа Берд дыхьэшхащ. – Властыр къоупщIрэ, си къуэш, абы нэрыгъ уищIмэ – зитх зэпищIыкIын жыхуэпIэм ущIэмыупщIэ. Iэмал иIэххэмэ, зыпэщIумыгъахуи нэхъыфIщ. УкIуэну Хьэрун деж? УкIуэну ара зытебухуар?

– Хьэуэ. СыкIуэфынукъым. Сэри «подкулачникым» сыхитхэнкIэ хъунущ.

– Тэмэм! ТIэу емыплъу уахитхэнщ. Абы нэхърэ уи щIалэ курытыр уэтэрым гъакIуи зы мэл къегъэху. Къурмэныпхъэ пхуэхъунщ. – Къратыну пIэрэ? – Сэ жысIауэ жиIэм къратынщ. ЦIыкIущэ гуфIэщауэ и лъакъуитIыр щIэуджыкIыу унэмкIэ игъэзэжащ и унагъуэр игъэгуфIэну. Къурмэнми мэлыр нигъэсынкъым, дауи. Унагъуэм исым я дзажэпкъ ящIыжынщ. ЦIыкIущэ къыщысыжам, щIалэ цIыкIухэм щIэрыкIуэ къатIауэ я Iупэр IурыуфIыцIыкIами яшх, нэгъуэщI шхын ямыIэу.

– Мыр сыт мы фшхыр? Зы джэд фукIамэ нэхъыфIти. АрщхьэкIэ Кулисум занщIэу зыкъритIащ, и лIыр щIригъэгъуэжыну:

– ЛIo, джэд пхуэзукIын хуэдэу къытхуэпхьар? Пэжу, укъэкъеижу укъэкIуэжащи, тхьэм ещIэ уагъэшхар. Зи ныбэ изым и Iупэм дебгъэбзеину ара? Дэ щIэрыкIуэщ тшхыр. Уи бынунэр ныбэ узщи, я щхьэр здахьын ящIэркъым.

– Сэ къыфхуэсхьари флъагъункъэ. Къазий, дахэ цIыкIум хуэдэу алащэжьым шэси, Берд и уэтэрым ex. Берд и унафэщ, жыIи зы мэл къеIыхи къэхь. Хъарзынэу къурмэнри къэблэгъащ. Кулисум нэхъри къэгубжьри, щIэрыкIуэ ныкъуэшхыр пэшхьэку шыуаным иридзащ:

– ЛIо, къурмэныр къэсамэ? Мэл къуатыр «къурмэныл» жыпIэу лы Iыхьэ зырызу хьэблэм яхуэбгуэшыжмэ, мо ныбажэ зэтехъуа къомым я ныбэр хъужын уи гугъэ? Хьэжбарэ и Iыхьэ хуедгъэхьмэ зэфIэкIащ. – Къурмэныпхъэ дымыщIыну мыхъуну хэт дезыгъэзар? ТезыIуар къыдэзытыращ, уэ щхьэ укъыщхьэщилъэфрэ? Мэлым кIэлъымыкIуэу махуи дэкIа, нэхъыби дэкIа – Къазий шууэ уэтэрым щехам тети-теси щыIэжтэкъым. Берд жьакIащхъуэр «укулачщ» жаIэри напIэзыпIэу ирагъэсыкIат, уэтэрым тета Iэщым щыщи зыри щыIэжтэкъым. ЛIыжь цIыкIу гуэрым уэтэртесхэм къакIэрыхуа сыт къиулъэпхъэщт, щIалэр еупщIати къыгуригъэIуащ:

– Берд уи щIыхуэ телъмэ, си щIалэ, уафэмрэ щIылъэмрэ арэфкIэ щызэгъэкъуам нэс зегъэхь. Хэт ищIэрэ ухуэзэнкIэ хъунщ.

– Уэлэхьи, а жыхуэпIэм къанжэм и кIэм утесми улъэщIэмыхьэну. Мыбы Iэщ тетари дэнэ кIуа? – Колхозым. Кулачым я Iэщыр абы щызэхуахус. ЛIo, ууей яхэта? – Ди къурмэныпхъэр Берд и хъушэм хэтащ.

– Сыт щхьэкIэ, мэлыр зыгъэхъуу щытар уэракъэ. Къыхэпхужу щхьэ здумыхужарэ? – Къурмэныр къэблэгъэху хэзгъэтын си гугъащ. Ноби сыкъэкIуэнутэкъым, ди анэр мыхъуамэ, «къэхуж» жиIэу къызэрызжиIэрэ зыкъом щIат, нобэ къэс Iуэху схуэщIакъым. Зыми зэхэдмыхыу дауи даша, жыным даша хуэдэ?

– Ар дэзыша жыныр пщIэркъэ?

– Хэт?

– Гепоращ. Жэщтеуэхэр. ДагъэбзэхыкIмэ, уэлэхьи, я ней зыщыхуар. «Кулачым» я закъуэ? Молэри даш, дылIэмэ ди хьэдэ зэзыгъэзэхуэжын къыдамынэу.

Уи мэл Берд и хъушэм яхэтмэ зумыгъэгувэ, колхоз мэлыр къуажапщэмкIэ щыIэщи кIуэ. Хэт ищIэрэ, я фIэщ ухъункIэ хъунщ. Берд деж лIыщIэу уIутащ. Къазий, дадэ цIыкIу хуэдэу щIалэ хэщIыхьа цIыкIуу плъагъу щхьэкIэ, Iущт, лъэрызехьэт. ГущIэгъуи иIэт.

Берд къыщыщIар шэуэ техуат. Бынунагъуэм къагъар, къагузэвар и нэгу щIэт хуэдэт. Зэгуэр Хьэрун къыжьэдэхуат «кулачым задэбгъэунэхъуну ухуэмеймэ, уи унэ екIуэлIэж» жиIэри. Япэм абы къикIыр Къазий къыгурымыIуами, иджы и IэкIэ теIэбащ. ЩIалэр къэшэсыжри, я унэ къэкIуэжащ, къурмэныпхъэ дэнэ къэна, мэл щхьэ ныкъуэ и адэм къыхуимыхьу. Къазий IэнэщIу къызэрыкIуэжар щилъагъум, и анэ Кулисуми къегъыхыу къэуващ, япщэфIын лъэпкъ яIэтэкъыми, и шыпхъу цIыкIури, я щIалэ нэхъыщIэ цIыкIури зэщIэкъугъэт, мэжалIэ загъалIэу мэлым пэплъэу щысати. Къазий фIэгуэныхь хъуат и шыпхъу цIыкIумрэ и шынэхъыщIэ цIыкIумри, зигъэлIы бэлыхьу хъущIэ хуэдэу зищIащ:

– Щывгъэт! Мэлыр дыдейуэ щытами зыгуэрти. Сэ тхьэр нахуэу согъэпцI, ныжэбэ фIэкIа пIалъэ имыIэу мэл пшэрыжь къэзмыгъэсмэ. Берд и хъушэр здахуар сощIэ, мэлыхъуэу абы и деж сызэрыIутар зымыщIи щIагъуэ щыIэкъым. СыкIуэнщи, мыбы си лIыщIапщIэу къыIунащ зы мэли, къызэфтыж, жысIэмэ, къызамытыжын фи гугъэ.

– НтIэ щхьэ умыкIуэрэ? Уи закъуэ ушынэмэ, сэри сыныбдэкIуэнщ, – жиIэри щIалэ нэхъыщIэ цIыкIуми и гъыныр пичащ. – УнакIуэкIэ сыт и мыхьэнэ? Сэ сыкIуэнщи, мэлыр къэзгъэсынщ, фэ фыгъуэлъыж, пщIыхьэпIэ флъагъуурэ сэ Iуэхур зэпкърызудынщ. Щыгъэт уэри, – жиIэри гъыуэ щыт и шыпхъуми зэрыхузэфIэкIкIэ едэхэщIащ.

Къазий апхуэдизу щIытегушхуа щыIэт: «кулач» дашу къызэраублэрэ и чэтыр нэщI зэи хъуркъым, махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу мэлым къыхэхъуэ фIэкIа хэщIыртэкъым, уеблэм бэзэр сыт темыхьэу пудыжьу мэл зрищэр нэхъыбэжт.

Шэч хэлътэкъым, зи мылъку хыфIэзыдзэу къыздэмыкIуэжын ягъакIуэм я Iэщыр Хьэрунрэ абы и IупэфIэгъухэмрэ яIэщIэкIуадэрт, колхозыIуэм яху щIагъуэ шымыIэу. АтIэ мэл дыгъуа къэбдыгъужыныр хьэлэл хъунукъэ. Къазий и мурадыр и шыпхъу, и къуэш сытхэм яжриIакъым, хэIущIыIу хъункIэ шынэрти. Езы Хьэрун жыпIэнущи, нэхъыбэм жэщ ныкъуэращ я унэ къыщыкIуэжыр. Махуэм ягъэунэхъунум жэщкIэ и унафэр ящI. ЛIищ мэхъури, «тройкэ» зыфIащыжауэ, унафэ ящIамэ, хэплъэж щыIэкъым. Гепом я «тройкэм» хуэдэщ. Жэщыр хэкIуэтарэ къуажэдэсым я нэхъыбэр зэгъэжауэ Къазий ежьащ Хьэрун и унэмкIэ иунэтIауэ. Дунейр Iэуэлъауэншэт, зэзэмызэ хьэ банэ макъ фIэкIа къэмыIуу. Мазэхэт, кIагъэпшагъэти, вагъуи сыти плъагъуртэкъым. Дунейр алыхьым къузэритын жыхуаIэм хуэдэт.

Къазий пщIантIэм дыхьэри, джэдэщым къыпыт чэтымкIэ иунэтIащ. Хьэ кIэ бэлацэжь гуэри дэлъти, зэ-тIэу банэри щигъэтыжащ, щIалэр къицIыхужати. Чэтым набжэ цIыкIу Iулъу арати, къыIуихри, пырхъ-сырхъ жаIэу зэхэт мэл къомым яхэIэбэри, зы мэл пIащэфI къыIэщIыхьащ. «Уэлэхьи, мырауэ къыщIэкIыным алыхьым къытхуигъэфэщар», жиIэри чэтым къыщIилъэфащ. ЗанщIэу цыфI зытет мэлыр къызэщIиубыдэри, куэбжэмкIэ къыщиунэтIым, япэм зэтIэу фIэкIа мыбэна хьэр къызэрыкIауэ банэ дэнэ къэна, хьэблэм хьэуэ дэтри къызэщIигъэващи, дунейр хьэ банэ макъ защIэ хъуащ. Къазий пIащIэ-тхъытхъыу куэбжэмкIэ къиунэтIауэ къэувыIэри, и бгъэр игъэщIеяуэ иувыкIащ, мэлыр и пщэм дидзэну, абдежым хьэжь емынэунэ хъуныр къапхъуэри, Къазий и гъуэншэдж пхалъэр диудащ. «Е зинэ мыгъуэкIэ къалъхуа хьэжь, си упщIэ пыIэжь мыгъуэр уэстынти, ар сщIатэмэ. Дауэ иджы гъуэншэдж пхалъэншэу!..».

Къазий мэлыр игъэувщ, и бгырыпхыр мэлым и пщэ ирилъхьэри, чы тIэкIуи къигъуэтауэ ущу мэлыр кърехух. КъызыщIаша чэтым куэд лъандэрэ зэрыщIэмытар къигъэлъагъуэу мэлыр макIуэ. Къазий Iэ лъэныкъуэмкIэ и гъуэншэдж пхалъэр зэришэлIэжауэ иIыгъщ. Абдеж къыздикIари къыздихуари имыщIэу Хьэрун шууэ, щIакIуэ щIагъым фоч лъэдакъэр къыщIэпIиикIыу шокъу жиIэу къыхуэзащ. Къазий мэлым елIалIэурэ шу къакIуэм нэхъапэ гу къылъитащ:

– Мыр лIо, щIалэ, мэлыр дэнэ пхурэ? Къазий апхуэдизкIэ гужьеищати, жиIэн игъуэтакъым: – Уэлэхьи, мэуэ схутэм къэсхужыну.

– Хэт и мэл иджы мыр? – Щхьэрыуауэ уэрамым дэтщ. Пщэдей зэхэдгъэкIынщ.

– Уэ узейр хэт? ЦIыкIущэ? Мэ нтIэ, хьитIым я кум къыдэкIа! – жиIэри, Хьэрун щIопщымкIэ щIалэм и щIыбыр зэприхулыкIащ. Ар фIэмащIэу, щIопщыкъумкIи къеуащ. ЩIалэм мэлыр иутIыпщыжу къыщIэпхъуа щхьэкIэ, шум уIэщIэкIынт? Хьэрун фочыр къызыкъуихри, жылэр къызэщIигъэхъаеу игъэуащ. – КъэувыIэ! Дэнэ ужэрэ? СогъэпцI, укъытезмыгъэбагэм! НакIуэ модэ къуажэ Советым. Напэншэ лъэпкъ. Плъагъуркъэ иджы ар. Къулейсызщ, жысIэри, сэ шы хъарзынэ естащ. Иджы езыхэр сэ къызодыгъуэж. Хьэм и напэр я напэкъым. Къанжэм нэ иратати, «набдзи, набдзи» жиIэу кIийрт, жи. АтIэ фымыпIащIэ. Хьэрун алыхьыр нахуэу игъэпцIащ, фи пэр щIым щимыхуэм. Уи адэра укъэзыгъэкIуар, хьэмэ уэр-уэру укъэкIуа? Хэт укъэзыгъэкIуар, жысIакъэ, дэгу ухъуа?

– Зыми.

ЕтIуанэрей махуэм, жэщым къуажэм къыщыхъуар хэIущIыIу мыхъу щIыкIэ, Къазийуэ плъагъур милицэм яхуащ, «подкулачникщ, дыгъуэрабзщ» жиIэу тхылъым иту. Езы Хьэрун ищхьэкIэ дыгъур къызэриубыдари имытхыу къигъэнакъым. Куэдыщи дэмыкIыу зэкъуэшитIри зы тутнакъэщым щызэхуэзэжащ: зыр къэрэгъулу, зыр тутнакъэщым исым ящыщу.

ЗэлIзэфызу ЦIыкIущэрэ Кулисумрэ здэмыжа къагъэнэнт, арщхьэкIэ дэнэ – бгым джэдыкIэкIэ еуэ, узыхуэтхьэусыхэнур езыр уи бий хъуамэ. Хьэруни зыри къыщыпхуимыщIэнум деж и псэлъафэ хъуащ: «Ар „тройкэм“ я унафэщи, пэрыIэбапIэ иIэкъым», – жиIэу. Нэхъ хэзыщIыкIхэми: «Щымыхъужым колхозым едыгъуэртэкъэ, я Iэщым ирагъэшхын ямыIэу яфIызэтолIэ», – арат къыбжаIэр. «ФымыпIейтей, тIысэ, „подкулачникыу“ къыщIрагъэдзыжмэ нэхъ Iеижщ – дашынщ». «Тутнакъэщым щIэсмэ, и къуэшыр къэрэгъулщ – зыгуэру гу къылъитэнщ», – апхуэдэу Кулисум игу дахэ къыхуэзыщIи щыIэт.

Ауэрэ гъатхэри къос. Алащэжьым ирагъэшхын лъэпкъ яIэкъым. Зэдэлъхузэшыпхъу цIыкIуитIу Барэсбийрэ Хъуцэрэ Iэжьэ цIыкIукIэ мэзым макIуэри, щIалэ цIыкIум пхъэ гъур зэхуихьэсыху е дей цIынэ пиупщIыху, Хъуцэ гъубжэ иIыгъщи, шабий сыт къех – нэгъабэрей удз гъужам шым сыт къыхуищIэн, итIани Iэмалыншагъэм уимыгъэщIэн щыIэ. Пхъэм и щIыIум гъэужь удз гъуа IэплIакIуэ телъу зэдэлъхузэшыпхъур къокIуэж. Уае къэхъурэ мэзым ущIыхьэ мыхъумэ, Хъуцэ гъубжэр къещтэри, кхъэм макIуэ, IэкIэ къритхъ хъур къретхъ, мыхъур гъубжэмкIэ къехри, алащэжь уэд дыдэ хъуар пщыхьэщхьэкIэ Iусыншэу къигъанэркъым. Нэхъ уэфI хъумэ, Барэсбий губгъуэм докIри, нартыхупкъэм щолъыхъуэ, нартыху къыдамычыжа зырыз, тIурытIурэ къегъуэтри, зы матэфI хъун къыщищып къохъу. Абыи Кулисум хэмыIэбэу щытатэми хъунти.

– Джэдыр умыгъашхэмэ, джэдыкIэм ущымыгугъ, – жиIэнщи зэфIэкIащ, нэхъыфIхэр къыхещыпыкI. – Джэдыр иреулъэпхъащэ. Шыращ мыр къыщIэсхьар, – жиIэу Барэсбий зегъэгусэ, уеблэмэ нартыху къищыпар егъэпщкIури, алащэм щэхуу Iус ирегъэшх, арщхьэкIэ шыр зыхуейр абы хуэдэ Iустэкъым, дзажэ дапщэ хэлъми убжыным хуэдэу уэд хъуащи. Барэсбий ищIэнур ищIэркъым, къэп къищтэрэ зыгуэрым и дум иуэми, нартыхуу къыхуэхьын щIагъуэ щыIэкъым. Къыхуэхьыпэми, шынагъуэщ. Къазий здэкIуам укIэлъагъэкIуэнкIэ хъунущ. Гъатхэр къихьауэ хуабэ хъужа пэтрэ, Кулисум «хадэ хэслъхьэн» жиIэу и гум къэкIыххэркъым. Удз гъужам ухэплъэмэ, удз щхъуантIэ цIыкIухэр къыхидзащи, Барэсбий мэгуфIэ, тIэкIу дэкIыжмэ удзыщIэр къэкIыу алащэжьым и фэм зитIыжын и гугъэу.

АрщхьэкIэ дэнэ, дунейм занщIэу зыкъызэщIиуфIыцIащ, дыгъуасэ уэму, хуабэу щыта пэтми. Пщэдджыжьым ЦIыкIущэ къэтэджрэ бом дежкIэ кIуэмэ – алащэжьыр къэмытэджыжыфу пIэтIауэ-лъэкъуауэу щылъщ, къызэфIэмыувэжыфу. Къигъэтэджын и гугъэу къеIэ-неIэу зыкъомри елIэлIащ, дадэм къару лъэпкъ къыхэмынэжыху. Щымыхъум, унэм къигъэзэжри, Кулисуми, Барэсбии, Хъуци щIишащ:

– ФынакIуэ. Алащэжь мыгъуэр укIурияуэ къызэфIэувэжыфыркъым, – жиIэри.

Мохэр жэрэ еплъым – аращ: шыр ебзым хэлъщ. КъэкIуахэр щилъагъум, дунейкIэ къэгугъэжауэ, къыщылъэтын и гугъэу зэ-тIэу еIа щхьэкIэ, хъуакъым, асыхьэту и гугъэр хихыжа – зигъэхъеин лъэмыкIыжу зэпкърыхуауэ щылъщ.

– ИIэт, моуэ и ныбэ щIагъым бжэгъу щIэдгъэжынщи, зы лъэныкъуэмкIэ Хъуцэрэ Барэсбийрэ фубыд, мыдрей лъэныкъуэмкIэ уэ убыд («уэ» жыхуиIэу зи цIэ иримыIуэр и фызырат), сэ и плIэр субыдынщи – дзыгъуибгъу зэдеIэм кхъуей кIадащхьэ трач, жи. Зэ къызэфIэдгъэувэжатэмэ, дымыгъэджэлэжу тIыгъынт.

ЦIыкIущэ зэрыжиIам хуэдэу, зэрыбынунэу алащэм къеувэкIри, езы ЦIыкIущэ шыпщэр иIыгъыу:

– ФыкъеIэ, маржэ! – щыжиIэм, цIыкIуи ини зэдеIащ. Шыри елъэкъуэуащ модрейхэм я Iуэхур къадигъэпсынщIэу, арщхьэкIэ джэлэжурэ Кулисум къыжьэхэуэри пхэщIкIэ хигъэтIысхьащ. – Алыхьым дихыжын. Ебзым сыхигъэтIысхьэ пэтащ.

– Ягъэ кIынкъым. Ебзми Iэмал иIэщ. Умыбгэ, Iэмал зимыIэр мыращ. ИIэт, иджыри зэ девгъэплъыжыт. Хъарзынэу плIыри зэдеIа щхьэкIэ, шыр зэфIагъэувэфакъым. – Нэхъапэ щIыкIэ гъэшхэн хуейщ. Ярэби, хуэнщIей тIэкIу димыIэу пIэрэ?

– Хэт и хуэнщIей, на-а! Хьэжыгъэ дгъуэтым дымыухуэнщIу допщэфIым, алыхь. Абы иджыри къэс гу лъыптакъэ, н-а-а? А махуэм хъудыр хуабэ тIэкIу шым жьэдакIэ хуэдэурэ елIэлIащ. Хъудырым нэхъыбэр шым и жьэм къыжьэдэжыжурэ IэщIэлъыныр нэхъ псыф ищIащ.

Барэсбий зы щIыпIэкIэ жэри нартыхущхьэ зыбгъупщI къихьри шым щригъэлъагъум, алащэжьыр къеIэ-неIэми ерагъыу къызэфIэтIысхьэри, здэщысым щысу Барэсбий IэкIэ игъэлъалъэурэ игъэшхащ.

– Шыр зэфIэсу шхащ! – жиIэри Барэсбий унэм щIэсыр игъэгуфIащ. Псы хуаби таскIэ ихьри, шым и пащхьэм иригъэуващ.

– Алыхь ар шы хъужыну си фIэщ мыхъу, – жиIэри, Кулисум пщыхьэщхьэм гъуэлъыжащ. – ПсэхэлIэу умыгъалIэ. Нэху щымэ, жэщым уэсышхуэ къесауэ къыщIокI.

– Мис аращ апрелу мэлыжьыхь жыхуаIэр. Сыту уэсышхуэ, на-а! Алыхь, щIымахуэм къемыса абы хуэдэ уэс.